Venerable Ajaan Lee’s Biography

Fg

พระพุทธสาวกผู้มีพลังจิตแก่กล้าและมีบารมีธรรมเป็นเลิศ

PART I: The Layman’s Life, Before the Robes
Birthplace of Sages: The Genesis in Ubon
The path to liberation, the final extinguishing of suffering sought by the Awakened One’s disciples, demands a forge of will and effort sustained across lifetimes. Scripture speaks of cultivating virtue and spiritual potential over epochs, no less than one hundred thousand aeons, before the merit accrued allows one to truly perceive and grasp the timeless, Noble Truths woven into the very fabric of existence. This immutable reality, subtle and profound, stands eternally beside the ceaseless cycle of becoming.
Ajahn Lee Dhammadharo—reverence dictated the title—was such a soul, his spirit tempered by an unyielding resolve fixed upon that singular goal. His aspiration, sharp and unwavering, had propelled him through countless rebirths. In each, he had painstakingly gathered the seeds of past good deeds, planting them deep within the core of his being until the harvest was full, overflowing. Thus, he arrived in his final existence endowed with the intrinsic qualities ripened over millennia: the insightful wisdom accumulated by a true disciple, the latent brilliance of perfected virtue suffusing his mind, complete in every aspect. He stood poised, ready to uncover the ultimate reality, destined to become a preeminent disciple of the Buddha in this era, the half-millennium mark of the Teacher’s dispensation.
This destiny was inevitable, etched by the granite firmness of his inner vow and the towering summit of his accumulated merit. It decreed he would become a true son of the Sakyan Sage, an inheritor of the Victor’s legacy, standing forth as a pivotal heir to the spiritual lineage of Ajahn Man Bhuridatto. His purpose was clear: to join the vital work of upholding, nurturing, and propagating the Buddhist teachings, ensuring their endurance for the full five thousand years foreseen by the Compassionate One, the Lord Gotama Buddha, who laid down this path for the world’s beings to tread.
Through cycles of existence both great and small, ever since the first flicker of his aspiration for release, Ajahn Lee had faithfully traced the footprints left by the Supreme Teacher. His emergence into this world marked the culmination, the final, decisive turn. There would be no more wandering through the consuming tides of rebirth and death; this life was the concluding act. He came to offer his utmost effort, a farewell gift to the cycle of suffering itself. The sheer force of his ripened virtues acted as a hidden hand, guiding him to be born in a land conducive to the path, at a time ripe for realization. Conditions converged perfectly: a stable religious establishment intertwined with a strong, supportive kingdom. Crucially, teachers who had walked the path, who knew its terrain and saw its destination, awaited him, ready to offer compassionate guidance toward the Noble Truths. Centers for textual study thrived, particularly in the Isan region, while nearby lay vast tracts of unspoiled wilderness—forests, mountains, caves, cliffs, and rock shelves teeming with wildlife, where tigers, elephants, and bears roamed freely. These untamed expanses, profoundly silent and secluded, offered the ideal conditions, a true “Forest University” for the cultivation of the mind, a crucible perfectly suited for the austere practices that temper the spirit and dismantle defilements.
Ajahn Lee entered the world in Thailand, a nation blessed with stability, peace, and prosperity, revered as the “Golden Land”—a realm steeped in righteous principles, a beacon of Buddhist practice shining brightly at the half-millennium point. Here, Ajahn Sao and Ajahn Man had pioneered the revival of the strict ascetic ways, wandering the wilds, meditating in forests and mountains until their path—leading towards insight, its fruition, and ultimate liberation—was recognized by society not as some relic, but as a living, potent, and eternally relevant reality. Moreover, Thailand was ruled by a line of monarchs whose ancestors had shed blood and sacrificed life itself to secure the land, dedicating it in reverence to the Buddha. The reigning kings governed with justice according to the ten royal virtues, extending patronage and protection to the Sangha, fostering the continuity of the teachings, supporting renunciates and Brahmins by principles ensuring stability and welfare, and actively encouraging monks, novices, and indeed all citizens to pursue the cultivation of virtue and wisdom to the full extent of their abilities.
By birth, Ajahn Lee belonged to Ubon Ratchathani province, a son of the rural Isan heartland. His family tilled the soil in a region known for its remoteness, its arid landscapes, yet also for the profound generosity of its people. He was born towards the end of the reign of King Chulalongkorn, Rama V, known posthumously as the Great Beloved King, ruler of the Rattanakosin Kingdom. Like the families of most other “flawless diamond” masters of the era, his own stood ready to support his eventual decision to renounce the worldly life and dedicate himself wholly to spiritual practice.
At that time, Ubon Ratchathani, the “City of Lotus Flowers,” encompassed the largest land area of any province in the nation. It bore the mantle of a city of scholars, the undisputed center of learning for the entire northeastern region, regarded as a modern-day Taxila—a hallowed ground for Buddhist erudition. The foundation for this intellectual flourishing had been laid by the Venerable Upāli Kunūpamājarn (Chan Sirichando), then known by the ecclesiastical rank of Phra Kru Wijitthammaphanee. He established the very first school in Isan at Wat Supattanaram, appointing the learned monk who would later become Somdet Mahā Vīravong (Ouan Tisso), along with several other disciples, as its instructors. This early promotion of education received crucial impetus from King Chulalongkorn himself, who recognized its importance, offering royal funds and christening the school “Ubon Witthayakhom.” From this seed, educational endeavors blossomed, spreading to other temples throughout Isan. Young Lee himself would attend his primary studies at the temple school near his village.
To be born a native of Ubon was, for the people of Isan, a matter of considerable pride. The roll call of eminent teachers from the forest meditation tradition, those spiritual masters considered “flawless diamonds” of the mid-Buddhist era whose fame and virtue echoed widely, were predominantly sons of this province. Among them stood figures like the aforementioned Venerable Upāli Kunūpamājarn (Chan Sirichando), Ajahn Sao Kantasīlo, Ajahn Man Bhuridatto, Ajahn Singh Khantiyāgamo, Ajahn Mahā Pin Paññābalo, Ajahn Khao Anālayo, Ajahn Chah Subhaddo, Ajahn Juan Kulacheṭṭho, and many others. Even among the high-ranking monastic administrators known throughout the land, several hailed from Ubon, including Somdet Mahā Vīravong (Ouan Tisso) and Somdet Mahā Vīravong (Pim Thammadhāro).
Ajahn Lee emerged into this milieu, born into the era alongside these great figures, finding his place within a family connected to the meditation lineage stemming from Ajahn Sao and Ajahn Man—masters who devoted their lives to works of immense, immeasurable benefit for the nation, the religion, and the monarchy. Furthermore, Ajahn Lee earned the trust and benevolent regard of the senior ecclesiastical authorities. Notably, he was sought out to provide instruction in meditation techniques directly to the eminent Somdet Mahā Vīravong (Ouan Tisso).
Origins
Ajahn Lee Dhammadharo himself chronicled his beginnings:
“My given name was Chalee, of the Nareewong family. I am a man of Isan, born on a Thursday night, around the ninth hour, the third night of the third waning moon, in the Year of the Horse. This corresponds to the thirty-first day of January, 2449 of the Buddhist reckoning. My birthplace is the village of Nong Song Hong, within the Yang Yopap subdistrict, under the administration of Muang Sam Sip district, in the province of Ubon Ratchathani. My father was Pao, my mother Phuay, both Nareewong. My paternal grandparents were Chantharee and Seeda; my maternal grandparents were Nanthasen and Dee. Nine children were born to my parents, five sons and four daughters.”
His village, Nong Song Hong, counted perhaps eighty households clustered into three distinct quarters – the lesser hamlet, the inner hamlet, and the outer hamlet. It was in this last, the outer section where the village temple stood, that his life began. Three ponds lay pooled at the center of these hamlets, and surrounding the entire settlement rose great Yang trees, scores of them forming a verdant ring. Beyond this timbered circle stretched the vastness of the rice fields, the source of livelihood for most families, defining the rhythm of their existence.
In those days, the shadow of ancient beliefs lay heavy upon the Isan region. Spirit worship permeated daily life. Abandoned temples and the sacred grounds dedicated to ancestral spirits known as pu ta were domains claimed by fierce entities. Some sites harbored influences so potent, so violently capricious, that invisible forces were known to rampage through villages, sowing terror among the inhabitants. Fear was a constant companion. Even the deep forests and trackless hills were held in wary respect, places where unseen powers held sway. To clear the land, to fell trees for cultivation, was to risk incurring their wrath, inviting inexplicable illness or even death upon the transgressor. At the time of Ajahn Lee’s birth, his own village remained under the dominion of such formidable spirits. No great teachers had yet arrived to extend their compassion, to guide the villagers towards unwavering refuge in the Triple Gem. It was the dawn of an era, when Ajahn Sao and Ajahn Man were only just embarking on their quest to resurrect the austere dhutanga practices, wandering the wilderness, seeking truth in solitude. The great wave of forest mendicants, the vanguard committed to spreading the teachings, had not yet surged forth to instruct the common folk. Compounding this spiritual vacuum, the monks residing in the temple near Ajahn Lee’s home offered little solace; adherence to the monastic code was lax, and commitment to meditative cultivation negligible.
Bereft of enlightened guidance from travelling masters, and finding no reliable spiritual anchor in their local clergy, the people of Isan naturally turned to the spirit world for succor. Appeasement became woven into the fabric of survival; a portion of their hard-won sustenance was ritually offered up in propitiation. This practice, passed down through generations, solidified into unquestioned tradition, a belief etched deep within the collective psyche, resistant to change. Yet, taking refuge in spirits offered only a troubled sanctuary. Beyond the inherent struggle of subsistence farming, it demanded the further sacrifice of precious food. More fundamentally, reliance on mediums, spirit doctors, and the unseen world drew people away from the luminous path laid down by the Awakened One, distancing them from the unshakeable refuge of the Buddha, his Teachings, and the Community of Noble Disciples—the ultimate shelter for all beings. This constituted a form of wrong understanding, a path leading towards unfortunate destinations, towards lower realms of existence after departing this world. It stood in stark contrast to the way of right understanding: taking refuge in the Triple Gem, which guides beings toward fortunate rebirths, towards heavenly realms, upon life’s cessation.
The future, however, held a different course. The movement ignited by Ajahn Sao and Ajahn Man, disciples forged in the crucible of forest practice, would eventually reach these communities. Having established themselves firmly in the Dhamma, anchored in unshakable inner knowing, these masters would extend their compassion, guiding the villagers away from wrong views. They would gently steer them from the appeasement of spirits towards luminous faith in the Buddha’s path, urging them toward reverence for the Triple Gem, towards chanting, the observance of moral precepts, and dedicated meditative practice. Transformed by this guidance, the villagers would become people of virtue and principle, living in greater peace and harmony, their quality of life elevated, their hearts refined—a transformation rippling outwards, contributing to the tranquility and well-being of society and the nation itself.
Ajahn Lee recounted the palpable presence of these forces in his youth:
“North of the village lay the earth mounds of an ancient settlement, containing the ruins of two deserted temples. From the remnants of their ordination halls, the stonework bore the mark of Khmer artisans, though from what forgotten era, I cannot say. But these ruins were infamous; the spirits dwelling there were exceedingly fierce, objects of dread for all the local people.
My own family’s home was not far from these grounds. Spirits were intensely active in our village. Sometimes, a ghost would possess a person, leading them away, hidden from all eyes, to the elevated ground consecrated to the pu ta spirits. Only after ceremonies of supplication were performed would the possessed individual reappear. Consequently, the villagers of Nong Song Hong revered and placated the spirits far more devoutly than they honored the Triple Gem. Even during the annual festivals, occasions rooted in venerable Buddhist tradition, custom dictated that offerings must first be made to the spirits before any reverence was shown at the temple. The elders explained this prevalence as a legacy, an echo of the ancient Khmer empire whose influence, including these rites of propitiation, had once stretched across these lower reaches of Isan.”
Years later, having himself embraced the monastic life and emerged as a respected teacher, Ajahn Lee would return to Nong Song Hong. With boundless compassion, he guided the people of his birth village away from the timeworn path of spirit worship, leading them toward sincere and steadfast refuge in the Triple Gem.
Ancient Debts, Infant Reckoning
The law holds absolute dominion; no power in any realm surpasses the intricate weave of karma. Its threads bind all beings, consequences ripening inevitably from actions sown in ages past. Not even Ajahn Lee Dhammadharo, standing on the threshold of his final existence, could escape its reach. Though the vast merit accrued over lifetimes pulsed within him, a luminescence poised to ignite into the full brilliance of awakened sainthood, shadows trailed him still. The debts incurred in darker moments demanded payment, the weight of past misdeeds clinging fast, unavoidable.
Retribution’s claim began almost at birth. The residue of old karma manifested even in the vulnerability of infancy, demanding its due from the very start. Ajahn Lee himself spoke of those early days:
“Barely nine days had passed since my arrival in the world when I began to trouble my parents greatly. I cried incessantly, demanding my way always, to the point where my mother and father separated for several days. Three days after my mother completed her traditional post-birth confinement, a sickness afflicted my head, causing great pain. For days on end, I refused to eat, refused to sleep. I was an infant exceedingly difficult to care for, full of restless energy. Neither my father nor my mother could find a way to satisfy me.”
The tiny form housed a spirit already grappling with the echoes of its long journey, the price of past actions exacted upon the helpless flesh.
This karmic settling was not merely a shadow from distant aeons. Ajahn Lee had spoken, too, of the life immediately preceding this final one, a stark reminder of karma’s fresh wounds. He recounted a recent past where existence had offered a vastly different face, only to end in torment. He had been born, his memory revealed, into the lap of luxury in the coastal province of Chanthaburi. His family possessed considerable wealth, masters of a bustling marketplace; he was the pampered son of privilege, life unfolding in effortless comfort. As the second-born son, he was the cherished focus of his parents’ affection, guarded like a precious gem. But fortune’s smile proved fleeting. In the year recorded as 2445 by the old count, when he was but eight years old, disaster struck. Fire consumed him, his skin blistering, charring, searing his entire small frame. The agony was described as unimaginable, a relentless burning torment that held him in its grip. For days, his mother tended his ravaged body, battling the inevitable. Yet, the burns were too deep, the suffering too profound. Shortly thereafter, life relinquished its hold, and the breath departed from him. The seeds of that fiery end, sown perhaps in some forgotten transgression, had borne their terrible fruit, a debt paid shortly before his return to the world for his final act.
The echoes of deeds, however ancient, resonated through the corridors of time, shaping the present. Ajahn Lee, in his teachings, acknowledged the brutal nature of actions performed in existences long past. He spoke of lifetimes spent caught in the terrible machinery of conflict, of having waged war, taken life, and inflicted suffering upon others. Specifically, he recounted the use of a cruel instrument designed to crush the skull, a method of torment wielded in some forgotten age.
His understanding of karma’s immutable law was stark and unsparing. “Beings,” he taught, embodying the principle that one is inescapably the owner and heir of one’s actions, “inherit their deeds. The good and the evil that one performs belong solely to oneself.” This truth, he knew, applied as surely to him as to any other being caught in the cycle’s relentless turn. The violence sown in that distant past, the suffering inflicted through war and torture, continued to cast a long shadow. The weight of this ancient karmic burden pursued him into his final life, its bitter fruit ripening early. The price demanded for past bloodshed manifested as profound loss: he was rendered motherless while still just a child.
Formal schooling ended for him at seventeen. Stripped of books, he bent his back to the relentless demands of the earth, joining his father in the rhythms of planting and harvest that governed the lives of Nong Song Hong. Studies gave way entirely to the harsh necessity of earning a livelihood; the acquisition of money became the singular, driving purpose urged upon him. Yet this path, chosen for him, not by him, bred immediate and persistent friction. Discord simmered between father and son, erupting frequently into open conflict. The elder Nareewong sought to initiate his son into the trade of living flesh – the grim commerce of acquiring pigs and cattle only to pass them along to those who would wield the slaughterer’s blade. It was a business that churned revulsion deep within the young man’s core, a violation he could barely stomach.
The turning of the seasons brought annual festivals, ancient ceremonies woven into the village fabric, opportunities for communal merit-making. A longing would stir in him then, a desire to join the devout, to participate in the sacred rites. But his father stood invariably as a bulwark against such inclinations, his permission firmly withheld. Instead, the call was always back to the fields, back to labor. Piety, in the father’s estimation, was an indulgence, a shirking of duty. It seemed a constant pattern: the son’s nascent spiritual leanings persistently thwarted by the father’s unyielding pragmatism. Anger and frustration became familiar companions to the young man.
There were days when the weight of this intractable opposition pressed too heavily, the sting of being misunderstood driving him to seek refuge in the vast, silent emptiness of the rice paddies. Alone amidst the immensity of the land, hidden from judgmental eyes, teaท่านพ่อลี ธมฺมธโร หรือ พระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์ แห่งวัดอโศการาม อ.เมือง จ.สมุทรปราการ ท่านเป็นพระอรหันตพุทธสาวกศิษย์องค์สําคัญของท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานในครั้งกึ่งพุทธกาล เป็นผู้มีพลังจิตแก่กล้าทรงอภิญญา ถึงพร้อมด้วยอํานาจวาสนาบารมีธรรมที่ได้บําเพ็ญสั่งสมไว้แต่ชาติปางก่อนมาอย่างเต็มเปี่ยม 

ท่านพ่อลี เป็นผู้มีธรรมประวัติอันงดงามลํ้าค่าฝากไว้เป็นคติธรรมมากมาย ท่านมีศรัทธาบารมีธรรมในการเผยแผ่ประกาศพระสัทธรรมขององค์สมเด็จพระบรมศาสดา โดยท่านได้ตั้ง มโนปณิธานอันเด็ดเดี่ยวแน่วแน่มั่นคงว่า “อาตมาตั้งใจไว้ว่า จะให้เลือดทุกๆ หยดในร่างกายตั้งแต่ศีรษะจรดปลายเท้า เป็นไปเพื่อกิจพระศาสนา ไม่ว่าจะเป็นบนฟ้าหรือใต้ดินก็จะต้องขอเอาจนสุดชีวิต” ท่านจึงได้บําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์เพื่อพระพุทธศาสนาในสมัยครั้ง กึ่งพุทธกาลไว้อย่างยิ่งใหญ่อเนกอนันต์ จนท่านเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งซึ่งได้รับการยกย่องเคารพเทิดทูนบูชาอย่างสูงสุดเป็น “ปูชนียอริยบุคคล” และเป็น “ครูบาอาจารย์หายาก”

ท่านพ่อลี ท่านมีความเหมือนพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งชมพูทวีปในสมัยครั้งหลังพุทธกาล ไปแล้ว ๒๐๐ กว่าปี คือ พระเจ้าอโศกมหาราช ทรงเป็นพระมหาจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด พระองค์หนึ่งในประวัติศาสตร์โลก และทรงเป็นองค์เอกอัครพุทธศาสนูปถัมภกผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด เท่าที่เคยมีมาในประวัติพระพุทธศาสนาและปัจจุบันยังไม่มีใครเสมอเหมือน ภายหลังได้พระสมัญญาว่า พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช หรือ พระเจ้าอโศกมหาราชผู้ทรงธรรม 

ส่วน ท่านพ่อลี เป็นพระศิษย์รูปหนึ่งที่ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ให้ความโปรดปราน เมตตาไว้วางใจมาก และให้การยกย่องชมเชยเป็นกรณีพิเศษว่า “ท่านลีนี่… พลังแห่งใจดีมาก เป็นผู้เด็ดเดี่ยวอาจหาญ เฉียบขาด ถึงพร้อมด้วยศีลด้วยธรรมตลอด” ท่านได้ทําหน้าที่เผยแผ่ ธรรมปฏิบัติได้อย่างสมบูรณ์ สมศักดิ์ศรี สมกับที่ได้รับความเมตตาไว้วางใจจากท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ยกย่องชื่นชมให้ท่านเป็น “อัศวินแห่งกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ที่มีธรรมะเป็นอาวุธ” ทั้งเป็นที่ชื่นชมยอมรับของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ม.ร.ว.ชื่น สุจิตฺโต) สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) 

ท่านพ่อลี ท่านเป็นพระนักปฏิบัติธรรมกรรมฐานที่มีปฏิปทาเด็ดเดี่ยวเฉียบขาด องอาจ กล้าหาญ ประเภท นักรบธรรมเดนตาย ยอมสละชีวิตเพื่อบูชาธรรม บูชาตถาคต เช่นเดียวกับ ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจะมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวกที่เปี่ยมล้นด้วยอํานาจวาสนาบารมีธรรม และจะก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรมองค์สําคัญของท่านพระอาจารย์มั่นที่สมบูรณ์เพียบพร้อมงดงามทั้งภายใน คือ ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติธรรม ทั้งภายนอก คือ สมณสารูป จริยาวัตร ธรรมปฏิสันถาร ฯลฯ เพื่อมาทําหน้าที่สืบทอด บํารุงรักษา เผยแผ่พระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล โดยท่านบําเพ็ญประโยชน์พระพุทธศาสนา ทั้งการสร้างศาสนทายาทธรรมและศาสนถาวรวัตถุธรรมไว้อย่างมากมายอเนกอนันต์ โดยเฉพาะ งานพิธีเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรืองานเฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาล ท่านจัดได้อย่างยิ่งใหญ่ สมเกียรติ สมศักดิ์ศรีของพระธุดงคกรรมฐานผู้ซึ่งเป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส จนเป็นปรากฏการณ์ครั้งสําคัญยิ่งใหญ่ในประวัติพระพุทธศาสนา 

ด้วยเหตุนี้ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร จึงเป็นพระเถระที่ได้รับการยอมรับจากวงกรรมฐานว่า ท่านเป็นพระที่มีอํานาจวาสนาบารมีธรรมมาก และมีพลังอํานาจจิตสูง สามารถล่วงรู้สิ่งต่างๆ ได้อย่างน่าอัศจรรย์ เช่นเดียวกับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ฝั้น อาจาโร พระศิษย์องค์สําคัญ ของท่านพระอาจารย์มั่น ท่านพ่อลีได้ประสบความสําเร็จในการบําเพ็ญกิจพระศาสนาและบําเพ็ญ คุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ให้กับประเทศชาติไว้มากมาย และองค์ท่านทราบดีว่า ในอดีตชาติท่านเกี่ยวข้องเคยเป็นสายบุญสายกรรมกับพระมหาจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่ คือ พระเจ้าอโศกมหาราช หรือพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช โดยตรง ท่านทั้งสองจึงมีมโนปณิธานที่เหมือนกัน และได้ทําหน้าที่สืบทอด บํารุงรักษา เผยแผ่พระพุทธศาสนาได้อย่างยิ่งใหญ่เหมือนกัน จนโลกต้องจารึกจดจําและเล่าขานสืบต่อๆ กันมา 

โดยในบรรดาครูบาอาจารย์วงกรรมฐาน ท่านพ่อลี ท่านมีส่วนสําคัญทําให้แนวปฏิปทา พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น และการปฏิบัติธรรมเพื่อมรรค ผล นิพพาน เป็นที่ยอมรับกันอย่างแพร่หลายกว้างขวางทั่วประเทศและต่างประเทศ โดยเฉพาะในเมืองหลวง ภาคกลาง และภาคตะวันออก ทําให้มีผู้มีจิตศรัทธาเลื่อมใสศรัทธาได้ไปบริจาคทุนทรัพย์บํารุงวัดป่ากรรมฐานทั่วทุกภาคกันมากมาย สําหรับชื่อเสียง กิตติศัพท์ กิตติคุณ คุณธรรมของท่านพ่อลี ยิ่งเป็นที่ประจักษ์โด่งดังเลื่องลือมาก ท่านจึงเป็นที่เคารพกราบไหว้บูชาของบรรดาพุทธศาสนิกชน ตั้งแต่พระมหากษัตริย์ ในหลวงรัชกาลที่ ๙ ทรงเลื่อมใสศรัทธากราบนิมนต์เข้าเฝ้าในพระราชวัง เพื่อทรงสนทนาปุจฉาวิสัชนาธรรม จนถึงประชาชนคนสามัญจากทั้งใกล้และไกล ต่างเดินทางมากราบถวายตัวเป็นศิษย์ของท่านจํานวนมากมาย

ด้วย ท่านพ่อลี ท่านมีธรรมปฏิสันถารอันนุ่มนวล ละมุนละไม เต็มเปี่ยมไปด้วยขันติธรรม และเมตตาธรรม จึงเป็นที่ซาบซึ้งติดตาตรึงใจแก่บรรดาพุทธบริษัท โดยท่านได้อบรมสั่งสอนให้เป็นพลเมืองดี ให้ยึดมั่นในพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง และให้มีทาน ศีล ภาวนาประจําใจ ท่านเป็นประดุจ ร่มโพธิ์ร่มไทรใหญ่แห่งธรรม ให้บรรดาเหล่าสานุศิษย์และพุทธบริษัททั้งหลายได้เข้ามาพึ่งร่มเงาแห่งธรรมอันสะอาดบริสุทธิ์ ให้ได้รับความสุข ความอบอุ่นใจ และที่สําคัญเทศนาธรรมของท่านให้ ปัญญาส่องสว่างถึงทางดําเนินเพื่อมรรค ผล นิพพาน ให้บรรดาศิษย์ผู้ดําเนินตามได้รับความ เจริญก้าวหน้าทางธรรมยิ่งๆ ขึ้นไป

ธรรมประวัติของท่านพ่อลี ท่านจัดอยู่ในพระประเภท “อจินไตย” รูปหนึ่งในวงกรรมฐาน ยุคปัจจุบัน นับตั้งแต่เกิดจวบจนมรณภาพ จึงเต็มไปด้วยเรื่องราวแปลกประหลาดลี้ลับ อัศจรรย์ ปาฏิหาริย์ และกฎแห่งกรรมทางพระพุทธศาสนามากมาย เรื่องภพชาติการเวียนว่ายตายเกิด การระลึกชาติ อํานาจกรรม อุปสรรคการออกบวช อํานาจสาวกบารมีญาณ สายบุญสายกรรม ศิษย์ – อาจารย์ ประสบการณ์เที่ยวธุดงค์แสวงหาโมกขธรรมอย่างสมบุกสมบัน การเผชิญเปรต ผี เทวดา พญานาค ครุฑ การผจญสัตว์ป่า สัตว์ร้าย ไข้ป่า เรื่องอิทธิฤทธิ์ อภิญญา ปรจิตตวิชชา ฯลฯ การอธิษฐานจิตอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเสด็จ การมาทําหน้าที่จัดงานเฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาล การรับอาราธนาแสดงธรรมโปรดเทพยดาบนสรวงสวรรค์ การหยั่งทราบวันมรณภาพล่วงหน้า การอัญเชิญสรีรศพของท่านเก็บไว้ให้พุทธบริษัทสักการบูชา เพื่อรอการถวายเพลิงในภายหน้า คล้ายคลึงกับกรณีสรีรศพของพระมหากัสสปเถรเจ้า ซึ่งรอพระศรีอริยเมตไตรยพุทธเจ้าถวายเพลิงบนฝ่าพระหัตถ์ การสร้างพระธุตังคเจดีย์เพื่อสรรเสริญเทิดทูนธุดงควัตร ฯลฯ

เรื่องราวเหล่านี้ แม้ไม่อาจจะพิสูจน์ได้ด้วยเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ หรือด้วยความรู้ ทางโลก แต่จะพิสูจน์ได้ด้วยเครื่องมือทางใจ คือ ด้วยจิตตภาวนา หรือความรู้ทางธรรมเท่านั้น ดังจะได้กล่าวเกียรติธรรมประวัติอันยิ่งใหญ่เลอเลิศลํ้าค่าของท่านพ่อลีในรายละเอียดต่อไป

ภาค ๑ ชีวิตฆราวาสก่อนบวช

ถือกําเนิดเมืองอุบลฯ ถิ่นจอมปราชญ์

การตั้งความปรารถนาเพื่อความพ้นทุกข์ เป็นพระอรหันตพุทธสาวก ตามหลักพระไตรปิฎกจะต้องใช้ความเพียรพยายามสร้างวาสนาบารมีธรรมตามหลักธรรมจนครบถ้วนสมบูรณ์ ซึ่งต้องใช้เวลานานไม่น้อยกว่าหนึ่งแสนกัป จึงจะมีบุญญาธิการสามารถมาค้นคว้าและบรรลุอริยสัจธรรม อันเลอเลิศลํ้าค่าและมีอยู่ดั้งเดิมคู่โลกคู่สงสารนั้นได้ 

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หรือ ท่านพระอาจารย์ลี ท่านเป็นผู้หนึ่งที่มีจิตใจตั้งมั่น ตั้งความปรารถนาเช่นนั้นมาอย่างมุ่งมั่นแรงกล้า และท่านได้เพียรพยายามบําเพ็ญ ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา บุญแต่ชาติปางก่อนสะสมฝังในดวงจิตมาอย่างยาวนานเต็มเปี่ยมแล้ว จนท่านมีคุณสมบัติทางธรรม คือ มีพุทธสาวกบารมีญาณ มีอรหัตตคุณอันรุ่งเรืองในจิตครบถ้วนสมบูรณ์ทุกประการ พร้อมแล้ว ที่จะมาค้นคว้าและบรรลุอริยสัจธรรม เป็นพระอรหันตพุทธสาวกองค์สําคัญอีกองค์หนึ่งในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล และด้วยมโนปณิธานอันเด็ดเดี่ยวแน่วแน่มั่นคง กอปรกับนิสัยวาสนาบารมีธรรม อันสูงส่งเลิศลํ้า ท่านจะต้องก้าวมาเป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส เป็นศาสนทายาทธรรมองค์สําคัญ อีกองค์หนึ่งของท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ที่จะมาร่วมทําหน้าที่อันสําคัญในการสืบทอด บํารุงรักษา และเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้ดํารงคงอยู่ครบถ้วน ๕,๐๐๐ พระวัสสา อันเป็นไปตามที่องค์สมเด็จพระสมณโคดมพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันทรงมีพระมหากรุณาประทานไว้ให้เวไนยสัตว์ได้ก้าวดําเนินตาม

ในภพชาติน้อยใหญ่ นับตั้งแต่ท่านพ่อลีตั้งความปรารถนาเพื่อความพ้นทุกข์มา ท่านได้ดําเนินตามรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดามาโดยตลอด การกําเนิดของท่านในครั้งนี้ ถือเป็นครั้งสําคัญยิ่งใหญ่ ครั้งสุดท้าย ท่านไม่ต้องกลับมาเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสารอีกต่อไปแล้ว ภพชาติสุดท้ายนี้ ท่านจะมาบําเพ็ญประโยชน์อย่างถึงที่สุดเพื่อเป็นการลาวัฏฏะ อํานาจวาสนาบารมีธรรมที่เต็มเปี่ยม จึงได้หนุนนําเป็นดั่งธรรมบันดาลให้ท่านมาถือกําเนิดในปฏิรูปเทสวาสะ ในถิ่นอันควรและในกาลอันเหมาะสม ควรแก่การมาบรรลุอริยสัจธรรม เพราะมีความพร้อมทั้ง ฝ่ายศาสนจักรและฝ่ายราชอาณาจักรอันเข้มแข็งมั่นคง ที่สําคัญท่านมีครูบาอาจารย์ผู้รู้จริงเห็นจริง ในอริยสัจธรรมคอยเมตตาอบรมสั่งสอน ทั้งมีสถานที่ศึกษาปริยัติธรรมอันเป็นศูนย์กลางการศึกษาในภาคอีสาน และมีสถานที่ปฏิบัติธรรมอันเป็นผืนป่าธรรมชาติสมบูรณ์ร้อยเปอร์เซ็นต์ มีภูเขา ถํ้า เงื้อมผา พลาญหิน และมีสัตว์ป่า สัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง หมีชุกชุมมาก เป็นที่วิเวกเงียบสงัด สัปปายะมาก เหมาะเป็นที่บําเพ็ญภาวนา จัดเป็น “มหาวิทยาลัยป่า” ในทางพระพุทธศาสนา เป็นสถานที่ควรแก่การรุกขมูลฝึกจิตทรมานใจ ทรมานกิเลส ได้เป็นอย่างดี

ท่านพ่อลี ท่านได้มาถือกําเนิดในประเทศไทย อันเป็นชาติที่เจริญมั่นคงสงบสุขร่มเย็น เป็นดินแดนที่ได้รับการยกย่องเป็น “สุวรรณภูมิ” เป็นแผ่นดินธรรม แผ่นดินทอง และเป็นแผ่นดินพระพุทธศาสนาอันเจริญรุ่งเรืองในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล โดยมีท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระ-อาจารย์มั่น เป็นผู้ร่วมบุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตร และออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา จนสังคมยอมรับเชื่อมั่นในการปฏิบัติธรรมเพื่อมรรค ผล นิพพาน ว่ายังคงเส้นคงวาและทันสมัยมีอยู่จริง และที่สําคัญประเทศไทย มีสถาบันพระมหากษัตริย์ที่ทรงพาบรรพชนไทยสละชีวิตเลือดเนื้อกอบกู้แผ่นดินเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา และมีพระเจ้าอยู่หัวทรงทศพิธราชธรรม ทรงให้ความอุปถัมภ์คุ้มครอง ทํานุบํารุงสืบทอดพระพุทธศาสนา ทรงบํารุงสมณชีพราหมณ์ตามหลักอปริหานิยธรรม และทรงส่งเสริมสนับสนุนพระภิกษุ สามเณร ตลอดอาณาประชาราษฎร์ให้ได้ประพฤติปฏิบัติธรรมกันอย่างเต็มพระสติปัญญาความสามารถ

ท่านพ่อลี เป็นชาวจังหวัดอุบลราชธานีโดยกําเนิด ในตระกูลชาวนาชนบททางภาคอีสาน อันเป็นถิ่นทุรกันดารห่างไกลและแห้งแล้งแต่มากด้วยนํ้าใจของประเทศไทย ท่านเกิดในช่วงปลายรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ สมเด็จพระปิยมหาราช แห่ง กรุงรัตนโกสินทร์ ครอบครัวของท่านก็พร้อมที่จะสนับสนุนให้ออกบวชบําเพ็ญธรรมเช่นเดียวกับบรรดาครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ส่วนใหญ่ 

ในสมัยนั้นเมืองอุบลราชธานี หรือ เมืองดอกบัว เป็นจังหวัดที่มีเนื้อที่มากที่สุดของประเทศ ได้ชื่อว่าเป็นเมืองนักปราชญ์ ศูนย์กลางการศึกษาในภาคอีสาน ถือเป็นตักสิลา ดินแดนจอมปราชญ์ทางพระพุทธศาสนา โดยมี ท่านเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) ครั้งเป็น พระครูวิจิตรธรรมภาณี เป็นผู้วางรากฐานการศึกษา ท่านได้สร้างโรงเรียนขึ้นเป็นแห่งแรกในภาคอีสาน ที่วัดสุปัฏนาราม และท่านได้มอบหมายให้สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ครั้งเป็นพระมหาอ้วน พร้อมด้วยพระศิษย์อีกหลายรูปเป็นครูสอน การส่งเสริมการศึกษาในสมัยนั้นเป็น ระยะแรกๆ ของประเทศ ได้รับพระมหากรุณาธิคุณจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงให้ความสําคัญมาก ทรงให้การอุปถัมภ์โดยพระราชทานพระราชทรัพย์และนามโรงเรียนว่า “โรงเรียนอุบลวิทยาคม” จากนั้นการศึกษาก็เจริญก้าวหน้าและได้ขยายไปสู่วัดต่างๆ ในภาคอีสาน ซึ่งท่านพ่อลีในสมัยเด็กท่านก็ได้เข้าเรียนหนังสือที่โรงเรียนวัดใกล้บ้าน

ชาวภาคอีสาน หากใครได้เกิดเป็นชาวอุบลฯ เป็นเรื่องที่น่าภาคภูมิใจอย่างยิ่ง บรรดา พ่อแม่ครูอาจารย์วงกรรมฐานองค์สําคัญๆ ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ในสมัยกึ่งพุทธกาล ซึ่งมี ชื่อเสียงกิตติศัพท์อันโด่งดังและมีคุณธรรม ส่วนใหญ่ท่านเป็นชาวอุบลราชธานี ได้แก่ ท่านเจ้าคุณ- พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ท่านพระอาจารย์ มั่น ภูริทตฺโต ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล หลวงปู่ขาว อนาลโย ท่านพระอาจารย์ชา สุภทฺโท ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ฯลฯ พระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครองที่มีชื่อเสียงโด่งดังเป็นที่รู้จักกันดี เป็นชาวอุบลฯ มีด้วยกันหลายองค์ ได้แก่ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (พิมพ์ ธมฺมธโร) 

ท่านพ่อลี ท่านเป็นชาวอุบลฯ ที่เกิดร่วมในสมัยนั้น และได้มาอยู่ในครอบครัวกรรมฐาน สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ที่ต่างออกบําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ต่อประเทศชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ อย่างใหญ่หลวงอเนกอนันต์ นอกจากนี้ท่านพ่อลียังได้รับความเมตตาไว้วางใจจากพระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครองเป็นอย่างดี โดยเฉพาะแนะนําสอนการปฏิบัติกรรมฐานถวายสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส)

ชาติกําเนิด

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเล่าว่า 

“ชื่อเดิมของเรา คือ “ชาลี” นามสกุล “นารีวงศ์” เป็นคนอีสาน เกิดเมื่อวันพฤหัสบดี เวลา ๒๑.๐๐ น. เดือน ๓ แรม ๓ คํ่า ปีมะเมีย ตรงกับวันที่ ๓๑ มกราคม ๒๔๔๙ บ้านเกิด คือ บ้านหนองสองห้อง ตําบลยางโยภาพ อําเภอม่วงสามสิบ จังหวัดอุบลราชธานี เป็นบุตรของ นายปาว นางพ่วย นารีวงศ์ ปู่ชื่อ จันทารี ย่าชื่อ นางสีดา ตาชื่อ นันทะเสน ยายชื่อ นางดี มีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันรวม ๙ คน เป็นชาย ๕ คน เป็นหญิง ๔ คน

หมู่บ้านนี้มีบ้านประมาณ ๘๐ หลังคาเรือน แบ่งออกเป็น ๓ คุ้ม คือ หมู่บ้านน้อยหนึ่ง หมู่บ้านในหนึ่ง และหมู่บ้านนอกหนึ่ง ที่หมู่บ้านนอกนี้มีวัดตั้งอยู่ เราได้เกิดในหมู่บ้านที่มีวัดตั้งอยู่ บ้านทั้ง ๓ คุ้มนี้มีหนองนํ้าอยู่ตรงกลาง ๓ หนอง บริเวณรอบๆ หมู่บ้านมีต้นยางใหญ่ขึ้นอยู่ ล้อมรอบนับเป็นสิบๆ ต้น รอบๆ หมู่บ้านไกลออกไปเป็นทุ่งนา ซึ่งชาวบ้านส่วนใหญ่มีอาชีพทํานา”

สมัยก่อนภาคอีสานนับถือผีกันมาก ตามวัดร้าง ศาลปู่ตา จะมีผีดุ บางแห่งเฮี้ยนดุมาก เข้าอาละวาดในหมู่บ้านก็มี จนชาวบ้านหวาดกลัวตามๆ กัน ทั้งตามป่าตามเขาก็เป็นที่เฮี้ยนแรง ใครไปถางป่าตัดต้นไม้บุกเบิกหาที่ทํากิน จะต้องมีอันล้มป่วยและบางรายอาจถึงขั้นเสียชีวิต ช่วงที่ท่านพ่อลีมาถือกําเนิด ในหมู่บ้านของท่านยังมีผีดุ เพราะยังไม่มีครูบาอาจารย์มาเมตตาโปรด ชาวบ้านให้นับถือพระรัตนตรัยกันอย่างจริงจัง ช่วงนั้นเป็นระยะแรกๆ ที่ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น บุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตร และออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ยังไม่ได้ตั้งกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานออกเผยแผ่สั่งสอนชาวบ้าน และวัดใกล้หมู่บ้าน พระท่านก็ไม่เคารพเคร่งครัดในพระธรรมวินัย ไม่ได้ปฏิบัติธรรมกันอย่างจริงจัง 

เมื่อไม่มีครูบาอาจารย์มาเมตตาโปรด และพระในหมู่บ้านเองก็พึ่งพาอาศัยไม่ได้ ชาวบ้านทางภาคอีสานสมัยนั้น จึงพากันนับถือผีกัน ทํามาหากินก็ต้องแบ่งมาเซ่นไหว้บวงสรวงผีกัน และทําเช่นนี้สืบทอดกันมาจนเป็นประเพณี เป็นความเชื่อที่ฝังลึกยากที่จะแก้ไข ซึ่งการนับถือผีเป็นสรณะ ที่พึ่งนี้ นอกจากจะประสบกับความทุกข์ยากลําบากในการทํามาหากินแล้ว ยังต้องนํามาแบ่งปันอาหารให้ผีกินอีก ที่สําคัญ คือ คนทรงเจ้าหมอผีและคนนับถือผีย่อมเหินห่างจากหลักธรรมคําสอนของพระพุทธองค์ และห่างจากพระรัตนตรัยอันเป็นที่พึ่งสูงสุดของมวลมนุษย์ เป็นมิจฉาทิฐิที่จะ นําไปสู่ทุคติมีอบายภูมิเป็นที่หมายเมื่อเขาละจากโลกนี้ไป ต่างกับผู้มีพระรัตนตรัยเป็นสรณะที่พึ่ง เป็นสัมมาทิฐิที่จะนําไปสู่สุคติมีสวรรค์เป็นที่หมายเมื่อเขาละจากโลกนี้ไป

ในภายหน้ากองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เมื่อท่านธุดงค์ปฏิบัติธรรมจนได้หลักใจ ได้หลักธรรมแล้ว ท่านจะมาเมตตาอบรมให้ชาวบ้านเป็นสัมมาทิฐิ ให้เลิกนับถือผี หันมาเลื่อมใสศรัทธาและปฏิบัติตามหลักธรรมคําสอน มานับถือ พระรัตนตรัย มาไหว้พระสวดมนต์ รักษาศีล และปฏิบัติธรรมกันอย่างจริงจัง ชาวบ้านก็จะเป็น คนดีมีศีลมีธรรมอยู่กันอย่างร่มเย็นเป็นสุข มีคุณภาพชีวิตและมีจิตใจที่ดีขึ้น อันส่งผลดีต่อความ สงบสุขของสังคมและประเทศชาติ 

ท่านพ่อลี ท่านเล่าเรื่องผีดุในหมู่บ้านไว้ว่า

“ทางด้านทิศเหนือของหมู่บ้าน มีเนินบ้านเก่าๆ มีวัดร้างเก่าๆ อยู่ ๒ แห่ง ลักษณะโบสถ์ ที่มีซากคงเหลืออยู่ สังเกตดูรู้สึกว่าจะเป็นฝีมือของขอมเป็นผู้สร้างเอาไว้ในสมัยใดไม่ปรากฏ แต่ที่ วัดร้างแห่งนี้มี “ผีดุ” มาก เป็นที่หวาดกลัวของชาวบ้านทั่วไป

บ้านที่เราเกิดอยู่ไม่ห่างจากวัดเท่าใดนัก หมู่บ้านนี้ผีดุมาก บางคราวผีเข้าสิงร่างคน พาหายเข้าไปอยู่ที่ดอนปู่ตา โดยที่ไม่มีใครสามารถมองเห็น จนต้องทําพิธีอ้อนวอนภูตผี ร่างคนก็จะปรากฏให้เห็น ชาวบ้านหนองสองห้องจึงนับถือบูชาภูตผีมากกว่านับถือบูชาพระรัตนตรัย แม้งานประจําปีอันเป็นประเพณีดีงามในทางพระพุทธศาสนา ชาวบ้านก็ต้องแต่งสํารับไปเซ่นไหว้บูชาผีก่อนแล้วจึงค่อยไปบูชาพระ สาเหตุที่เป็นเช่นนี้ เพราะคนโบราณเก่าแก่แถบนี้ ได้รับอิทธิพลในการเซ่นสรวง มาจากขอมที่แผ่อิทธิพลมาจนถึงอีสานตอนล่าง”

ภายหลังท่านพ่อลีออกบวชปฏิบัติธรรมจนเป็นครูบาอาจารย์แล้ว ท่านได้กลับมาเมตตาโปรดชาวบ้านหนองสองห้อง ให้เลิกนับถือผี หันมานับถือพระรัตนตรัยกันอย่างจริงจัง

กรรมเก่าให้ผลตั้งแต่ท่านเป็นเด็กทารก 

อํานาจแห่งกรรม นตฺถิ กมฺมสมํ พลํ ในโลกธาตุนี้ไม่มีอะไรจะเหนือกรรม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร แม้ว่าชาตินี้จะเป็นชาติสุดท้ายของท่าน อํานาจกรรมดีที่ท่านได้บําเพ็ญสาวกบารมีญาณ มาอย่างเต็มเปี่ยมแล้ว พร้อมที่จะเกื้อหนุนให้ท่านได้มาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวกก็ตาม แต่อํานาจกรรมชั่วก็ได้ติดตามท่านมาด้วยเช่นกัน ท่านไม่อาจหลีกเลี่ยงกรรมชั่วได้ ท่านต้องเสวยผลของกรรมชั่วนั้นตั้งแต่ท่านยังเป็นเด็กทารก ท่านพ่อลีเล่าว่า

“เมื่อเราเกิดมาได้เพียง ๙ วัน เกิดมีอาการรบกวนพ่อแม่เป็นการใหญ่ เช่น ร้องไห้เอาแต่ใจเสมอๆ ถึงกับโยมทั้งสองได้แตกจากกันไปหลายวัน เมื่อโยมผู้หญิงออกไฟได้ ๓ วัน เราเกิดโรค เจ็บปวดบนศีรษะ ไม่ยอมกิน ไม่ยอมนอนเป็นเวลาหลายวัน เป็นเด็กทารกที่เลี้ยงยากและซุกซนที่สุด พ่อกับแม่ไม่มีใครสามารถจะเลี้ยงให้ถูกใจได้”

นอกจาก ท่านพ่อลี จะต้องชดใช้กรรมตั้งแต่เป็นเด็กทารกแล้ว ท่านได้เคยปรารภถึงเรื่องอดีตชาติของท่าน ท่านเพิ่งชดใช้กรรมมาก่อนสดๆ ร้อนๆ เมื่อชาติที่แล้ว ก่อนที่จะมาเกิดในชาตินี้ ซึ่งเป็นชาติสุดท้ายไว้ว่า “ท่านเคยเกิดเป็นชาวจังหวัดจันทบุรี ในครอบครัวที่มีฐานะมั่งคั่งรํ่ารวย เป็นเจ้าของตลาด เป็นลูกเศรษฐีมีชีวิตความเป็นอยู่สะดวกสบาย ท่านเป็นบุตรชายคนที่สอง พ่อแม่รักทะนุถนอมดั่งแก้วตาดวงใจ เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔๕ ขณะที่ท่านอายุได้ ๘ ปี ท่านถูกไฟคลอกผิวหนังพุพองไหม้เกรียมไปทั้งร่าง มีอาการปวดแสบปวดร้อนมาก ต้องทนทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัส โยมแม่เฝ้ารักษาพยาบาลอยู่หลายวัน หลังจากนั้นไม่นาน ท่านก็ขาดใจตาย”

ในอดีตชาติท่านพ่อลี เคยก่อกรรมทําสงคราม ได้ฆ่าคนและทรมานคนด้วยเครื่องบีบศีรษะ ท่านพ่อลีเทศน์ไว้ว่า “เรื่องผลของกรรมที่ท่านเรียกว่า “กัมมัสสกตา” สัตว์มีกรรมเป็นของ ของตน กรรมดี กรรมชั่วของใครทําไว้ ย่อมเป็นของคนนั้น” กรรมของท่านพ่อลียังคงดําเนิน ต่อไป ท่านกําพร้าแม่ตั้งแต่ยังเด็ก

ชีวิตในวัยเด็ก อุปนิสัย กําพร้าแม่

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเป็นลูกชาวนา ท่านใช้ชีวิตในวัยเด็กเหมือนเด็กทั่วไปในชนบททางภาคอีสาน คือ เที่ยววิ่งเล่นสนุกสนานตามท้องนา เล่นนํ้าตามหนองนํ้าในหมู่บ้าน ตามประสาเด็ก แต่ด้วยท่านมีสาวกบารมีญาณฝังแน่นในดวงจิต และมีอํานาจวาสนาบารมีธรรมอันเต็มเปี่ยมที่จะมาค้นคว้าเพื่อบรรลุสัจธรรม ท่านจึงมีอุปนิสัยใจคอ มีความคิดความอ่านแตกต่างกับเด็กทั่วๆ ไปอย่างสิ้นเชิงราวฟ้ากับดิน ท่านเป็นเด็กดี มีคุณธรรม มีความกตัญญูกตเวที ซื่อสัตย์ ขยันขันแข็ง ยึดมั่นในสัจจะ มีจิตใจเข้มแข็ง เด็ดเดี่ยวเฉียบขาด กล้าหาญ เสียสละ อดทน มีความเป็นผู้นํามาตั้งแต่เด็ก เด็ดขาด ท่านเป็นคนทําอะไร มุ่งมั่นตั้งใจทําจริงทําจังและต้องสําเร็จ 

ท่านมีสติปัญญาเฉลียวฉลาด มีเชาวน์ปัญญาเป็นเลิศ รู้จักคิดหาเหตุหาผล ท่านเป็นคน ช่างคิด ช่างพินิจพิจารณา ช่างชอบใช้ปัญญาไตร่ตรอง คิดอะไรทะลุปรุโปร่ง และที่สําคัญท่านมีความคิดจิตใจที่โน้มเอียงมาในทางธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ กิริยาอาการตลอดคําพูดของท่านก็ เฉียบคมเกินเด็กในวัยเดียวกัน ซึ่งล้วนเป็นสิ่งที่ท่านตั้งความปรารถนาและบําเพ็ญมาอย่างจริงจังยาวนานในภพชาติน้อยใหญ่ไม่น้อยกว่าหนึ่งแสนกัป

เมื่อท่านพ่อลีเริ่มเติบโตพอช่วยแบ่งเบางานบ้าน ท่านก็ช่วยทํางานบ้านเล็กๆ น้อยๆ และเป็นเด็กเลี้ยงควาย อันเป็นวิถีครอบครัวชาวนาทางภาคอีสาน เมื่อเด็กๆ เติบโตจะต้องมาแบ่งเบาภาระของบิดามารดา ในวัยเด็กท่านมีนิสัยที่แปลกแตกต่างจากเด็กทั่วไป บางทีต้องถูกผู้ใหญ่ดุด่า ว่ากล่าวอยู่บ่อยๆ ทําให้เขาคิดว่า ท่านเป็นคนอวดดี แต่แท้จริงแล้วท่านมีดีที่จะอวดมากกว่า 

ท่านพ่อลีเล่าชีวประวัติของท่านในช่วงนี้ไว้ว่า “พออายุได้ ๑๑ ปี เรามีความคิดแตกต่างจาก คนวัยเดียวกันว่า “ไม่มีอะไรในโลกนี้ที่เราจะทําไม่ได้ ยกเว้นเรื่องเดียวที่จนใจเป็นที่สุดนั้น ก็คือ เรื่องเลือดในอกของแม่ที่เราดูดดื่มเข้าไปเท่านั้น สุดปัญญาที่จะหามาตอบแทนให้ได้” ในปี นั้นเองโยมแม่ได้ถึงแก่กรรม นับเป็นการสูญเสียอย่างยิ่งใหญ่ และนับเป็นการรับรู้การพลัดพรากครั้งแรก การพลัดพรากจากสิ่งที่เรารักเป็นทุกข์ “เราแอบไปนั่งนํ้าตาไหลอยู่ในกลางทุ่งนา” 

เมื่อโยมแม่ถึงแก่กรรม ยังมีน้องเล็กๆ คนหนึ่งเป็นผู้หญิงได้เลี้ยงดูกันมา ส่วนคนอื่นๆ เขาโตแล้ว ต่างก็พากันแยกย้ายไปทํามาหากินถิ่นอื่นกันหมด ยังเหลืออีก ๒ – ๓ คน โยมพ่อกับเราและน้องต่างพากันทํานาเป็นอาชีพไปตามประสา พออายุได้ราว ๑๒ ปี ได้เรียนหนังสือไทย พออ่านออกเขียนได้ เราเรียนก็ไม่เก่ง สอบชั้นประถมก็ตกเสียอีก คิดว่า “ช่างหัวมันปะไร !” ถึงจะสอบตก แต่จะไปเรียนจนหมดเวลา จนครูให้ออก 

พออายุ ๑๕ ปี เรามีคติธรรมฝังแน่นในหัวใจ ๓ อย่าง คือ

๑. จํานวนคน ๘๐ หลังคาเรือน ในหมู่บ้านเดียวกันนี้ เราจะไม่ยอมให้ใครมาเหยียบ หัวแม่ตีนเป็นอันขาด

๒. ในบรรดาคนที่เกิดปีเดียวกัน เราจะไม่ยอมแพ้ใครในเชิงหาเงิน

๓. ถ้าอายุไม่ถึง ๓๐ ปี เราจะไม่ยอมมีเมีย เราจะต้องมีเงินอยู่ในกระเป๋าของตัวเองให้พอเสียก่อน จะไม่ยอมแบมือขอใครกิน ถ้าจะมีเมียต้องเป็นผู้เลือกเอง ใครจะมาคลุมถุงชนไม่ได้ และ ผู้ที่จะเป็นเมียจะต้องมีพร้อมทั้งรูปสมบัติ คุณสมบัติ และสกุลสมบัติ

ในที่สุดอายุ ๑๗ ปี จึงได้ออกจากโรงเรียน เมื่อเลิกเรียนหนังสือก็ต้องช่วยโยมพ่อทํานา ต่อจากนั้นมาก็คิดหาแต่เงินกันเท่านั้น ในระหว่างนี้เกิดมีการขัดอกขัดใจกับโยมพ่อบ่อยๆ คือ โยมพ่อต้องการให้เราทําการค้าขายชีวิตสัตว์ ซึ่งเป็นสิ่งที่เราไม่ชอบเอามากๆ เช่น ไปหาซื้อหมู มาขาย ซื้อวัวมาขาย ให้เขาเอาไปฆ่า เป็นต้น ถึงเวลาเทศกาลงานบุญประจําปี อยากจะไปทําบุญกับเขาบ้าง โยมพ่อก็คอยขัดขวางหายอมให้ไปไม่ กลับบอกให้ไปทําไร่ทํานาเสีย การงานก็คอย ขัดคอเสมอ ในเรื่องนี้ทําให้เราอารมณ์เสียบ่อยๆ บางวันรู้สึกน้อยใจ หลบไปนั่งร้องไห้อยู่คนเดียวกลางทุ่งนา นึกแต่ในใจว่า “เราจักไม่อยู่ในหมู่บ้านนี้อีกต่อไป” แต่ก็ต้องอดทนอยู่ไปก่อน ต่อมา นับว่าโชคดีที่โยมพ่อได้มีเมียใหม่ ชื่อว่า แม่ทิพย์ โยมพ่อสนใจแต่เมียใหม่ไม่ค่อยมาวุ่นวายกับเรา ตอนนี้ค่อยสบายใจขึ้นหน่อย ทางแห่งการแสวงบุญก็เปิดกว้างขึ้น” 

ครูบาอาจารย์ผู้ซึ่งมีวาสนาทางธรรมส่วนใหญ่ จะมีพื้นฐานจิตใจออกจากวิถีทางโลกมาสู่วิถีทางธรรมตั้งแต่วัยเยาว์ มีความพอใจยินดีต่อการบุญการกุศลในพระศาสนายิ่งกว่าการกระทํา อย่างอื่น หากจะกล่าวว่า ท่านมีนิสัยน้อมมาในทางลดละเลิกเพื่อความหลุดพ้นจากกิเลสก็คงไม่ผิด ในวัยหนุ่มของท่านพ่อลี ท่านมีจิตใจเมตตาสงสารสัตว์ ท่านมีความยินดีไปวัดทําบุญมากกว่าอื่นใด แต่ในสายตาของโยมพ่อไม่เห็นด้วย ทั้งเข้าใจผิดๆ ในทํานองหาเรื่องไปวัด เพราะจะได้หลบเลี่ยงเกี่ยงไม่ทํางาน เพราะฉะนั้นจึงเป็นการยากที่จะให้ผู้ใหญ่ เช่น โยมพ่อ ยอมรับและเข้าใจได้ เนื่องจากท่านเคยชินและยอมรับวิถีทางโลกเป็นสําคัญยิ่งกว่าวิถีทางธรรม

คิดอยากบวชเพื่อความพ้นทุกข์

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ขณะเป็นฆราวาสวัยหนุ่ม ท่านมีความคิดทางธรรม คิดอยากจะบวช เพื่อความพ้นทุกข์ แตกต่างกับวัยหนุ่มทั่วไปที่คิดสร้างครอบครัว ในการเลือกคบมิตร ท่านไม่คบ คนพาล คบแต่บัณฑิต ตามหลักมงคล ๓๘ ประการ อเสวนา จ พาลานํ ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา แต่ขณะนั้นท่านก็ยังไม่พบ ด้วยท่านมีนิสัยจิตใจที่เด็ดเดี่ยวกล้าหาญมาก ท่านแสดงความเป็นเลือดนักสู้ต่อสู้ชีวิต ท่านกล้าออกจากบ้านเผชิญชีวิตไปในโลกกว้าง ท่านทํางานหาเงินเลี้ยงชีพด้วยตัวท่านเอง ตามหลักการพึ่งพาตนเอง อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน เหล่านี้ล้วนเป็นคุณสมบัติสําคัญของผู้ที่จะมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวก ท่านพ่อลีเล่าว่า

“แม้ตอนนั้นเราอายุยังไม่มากนัก แต่ก็ได้เคยคิดไปเสียหมดทุกอย่างในเรื่องทางโลก คิดหมดทุกๆ อย่าง คิดก่อนที่จะทํา คิดๆ ไปเท่าใดก็ไม่เห็นมีวันจะจบสิ้นลงได้ คิดๆ ไปแล้วก็ตัน จนคนดูถูก มีเพื่อนฝูงเขาก็มารบกวน อย่าเอามันเลย ตัดสินใจไปบวช ส่วนเรื่องการงาน แม้เป็น งานของผู้หญิง เราจะต้องทําให้ได้ทุกอย่าง ตั้งแต่ทอผ้า ปั่นฝ้าย หุงข้าว ต้มแกง ฯลฯ แต่จะทําได้ดีหรือไม่ดีก็ไม่รู้นะ ถ้าเราทําไม่ได้ เราจะไปสอนคนอื่น บังคับคนอื่นไม่ได้ อํานาจทั้งหมด มันอยู่ที่ความรู้ ความสามารถและความจริงของเรา

สมัยเป็นเด็กหนุ่ม เราเป็นคนค่อนข้างคิดมาก คิดถึงขนาดว่า “ถ้าหากเราจะต้องไปอาศัย อยู่บ้านใคร เมื่อลงเรือนไปแล้ว จะต้องให้เขากวักมือเรียกหา เราจะไม่ทําสิ่งใดให้เขาเกลียดเลย เมื่อเราพ้นไปแล้ว คําคนนินทาคําเดียว จะไม่ให้มีตามหลัง” เราต้องสร้างอํานาจให้มีในตัว เหมือนสะสมดินระเบิดไว้ กระสุนปืน ถ้าไม่มีดินระเบิด มันก็ใช้ทําลายอะไรไม่ได้ คนที่เป็นบ่าวเขาก็เพราะตัวไม่มีอํานาจที่จะเป็นนายเขา ส่วนคนที่เขามีอํานาจ เขาก็สามารถชี้นิ้วให้คนอื่นทําอะไรๆ ได้ 

ถ้าเราไม่สร้างอํานาจให้มีในตัวแล้ว เราก็จะต้องเป็นบ่าวเขาตลอดไป (เป็นทาสกิเลสตัณหา) เราต้องสะสมความดีในตัว เพื่อให้ได้ “ธาตุกายสิทธิ์” คือ “มโนมยิทธิ” ถ้าเราเป็นนาย มีอํานาจใช้เขาได้ เราก็จะได้นั่งนอนสบายปลอดภัย คุณความดีเกิดขึ้นได้ทางจิตใจ ถ้าใจไม่ดี ความดีทางกายมันก็ไม่ดี กับ ความดีทางวาจามันก็ไม่ดี ความดีเห็นได้ง่ายที่สุด แต่มันเกิดได้ยากที่สุดเช่นกัน

นิสัยใจคอระยะนั้น เราคิดว่า ถ้ามีโอกาสก็อยากจะบวช เพราะอยู่บ้านก็หาเพื่อนถูกใจไม่ได้ มาอยู่ที่วัดก็หาไม่ได้อีก เหมือนโลกทั้งโลกมันร้อนรุ่ม จึงบอกกับพ่อตามตรงว่า “จะขอไปอยู่ที่อื่น ดูบ้าง” พ่อแสดงความเป็นห่วงเป็นใย จึงบอกกับท่าน “อย่ามาห่วงผม อย่าคิดว่าผมเป็นลูกเลยผมจะหาทางไปให้พ้นจากอํานาจโลก ถ้าไม่ได้ดี ก็จะไม่กลับมาให้เห็นหน้าอีก และเมื่อผม จากไปแล้ว สมบัติแม้เพียงครึ่งสตางค์แดงเดียว ผมไม่ต้องการ แม้สัตว์เดรัจฉาน มันเกิดมา ไม่เห็นมีสมบัติพัสถานอะไรติดตัวมาเลย มันยังคงดํารงเผ่าพันธุ์อยู่ได้ ไม่เห็นมันอดตาย”

เมื่อน้าสาวได้ยินเราพูดเช่นนั้น แกเกิดความไม่พอใจถมึงทึง ชี้มือไม้สบประมาทต่อหน้า ต่อตาทันทีว่า “ไอ้ลี… ไอ้เจ้าคนวิเศษ… เอ้ย !” เราพูดตอบเสียงแข็งไปเหมือนกันว่า “น้า… ถ้าผมทําไม่ได้อย่างว่าล่ะ ก็อย่ามาเรียกผมว่าคนเลย เรียกผมว่า ไอ้สี่ขา ก็แล้วกัน””

ชีวิตฆราวาสวัยหนุ่มแบบท่านพ่อลี

เมื่ออายุได้ ๑๘ ปี ต้องออกเดินทางจากบ้านมาหาพี่ชาย ซึ่งมารับจ้างทํางานอยู่ที่ตลาดหนองแซง จังหวัดสระบุรี ทราบว่าเขาทํางานได้เงินเดือน เพราะทางการชลประทานกําลังมีการก่อสร้างประตูนํ้า พอเดือน ๑๑ ก็ได้มาพักอยู่กับพี่ชาย พี่ชายก็ไม่พอใจ เหตุที่จะไม่พอใจนั้น ก็เพราะได้บอกกับเขาว่า “พี่ควรขึ้นไปบ้าน เยี่ยมพ่อบ้างซิ” เขาก็ปฏิเสธไม่อยากจะไป เราจึงหนีออกเดินทางลงมาเรื่อยๆ เที่ยวแสวงหางานหาเงิน เพราะคิดอยู่เสมอว่า “เงินเป็นของคู่กับชีวิต”

ในระหว่างนี้กําลังตกอยู่ในวัยหนุ่มฉกรรจ์ แต่มีความรู้สึกว่า ตนเองยังเป็นเด็กอยู่เสมอ เช่น มีเพื่อนฝูงแนะนําชักจูงไปเที่ยวผู้หญิงก็ไม่สนใจ เพราะเรื่องผัวๆ เมียๆ คิดว่าเป็นเรื่องของผู้ใหญ่ ไม่ใช่เรื่องของเด็ก ชีวิตที่ผ่านมาแล้วนั้นมีความรู้สึกนึกแต่ในใจอยู่ว่า 

“ถ้าเราอายุยังไม่ถึง ๓๐ ปี จักไม่ยอมแต่งงานข้อหนึ่ง ข้อสอง ถ้าเงินไม่ติดอยู่ในกํามือถึง ๕๐๐ บาท เราจักไม่ยอมแต่งงานกับใครๆ ตั้งใจว่าเราคนเดียวมีความสามารถและมีเงินที่จะเลี้ยงดูเขาได้อย่างน้อย ๓ คนขึ้นไป เราจึงจะยอมเกี่ยวข้องกับผู้หญิง ยังมีข้อรังเกียจอยู่อีกข้อหนึ่ง คือ เวลาเป็นเด็กเริ่มรู้เดียงสา ถ้าได้เห็นหญิงตั้งครรภ์จวนจะคลอด ทําให้เกิดความรู้สึกทั้งเกลียด ทั้งกลัว เพราะคนทางโน้นเวลาจะคลอดบุตร มักเอาเชือกผูกบนขื่อ มือจับปลายเชือกห้อยแขวน ทําการคลอด บางคนถึงกับร้องเอะอะโวยวาย หน้าบิดคอเบี้ยว บางครั้งเผอิญไปเห็นเข้า ต้องเอา มือปิดหูปิดตา นอนไม่หลับ เพราะความทั้งเกลียดทั้งกลัว เรื่องเหล่านี้มีความรู้สึกติดตาติดใจ ขยาดกลัวมาตั้งแต่เด็ก

ต่อมาอายุผ่านเข้า ๑๙ – ๒๐ ปี ในระหว่างนี้ เหมือนมีอะไรมาสะกิดใจ พอจะมีความนึกคิดในทางบุญและทางบาป แต่เราก็ไม่มีนิสัยในการทําบาป ตั้งแต่เกิดมาจนถึงอายุ ๒๐ ปี ได้เคยฆ่า สัตว์ใหญ่ตายครั้งเดียว คือ ฆ่าสุนัข เหตุที่ต้องฆ่าสุนัขนั้นจําได้ว่า วันหนึ่งในขณะกําลังกินข้าวอยู่ลานหน้าบ้าน แล้วเอาไข่ไปหมกไว้ในกองไฟ สุนัขก็คาบเอาไข่ไปกินเสีย ด้วยความโกรธจัดจึงลุกขึ้นคว้าท่อนไม้ตีหัวสุนัขตัวนั้นตายคาที่ พอสุนัขตายก็นึกเสียใจอย่างมากและคิดกลัวขึ้นมาว่า “เราได้ทําบาปใหญ่แล้วคราวนี้ แล้วเราจะแก้บาปครั้งนี้โดยวิธีไหนหนอ” คิดไปคิดมา จึงได้ค้นหาหนังสือสวดมนต์เก่าๆ มาอ่าน มาท่องจําคาถากรวดนํ้า จนท่องจําได้ ก็มาไหว้พระสวดมนต์ อุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้สุนัขตัวนั้น ใจก็ดีขึ้นมาบ้าง แต่นิสัยใจคอระหว่างนั้น ก็นึกอยู่ในใจว่า เราอยากจะบวช

พออายุ ๒๐ ปี เราคิดไปไกลทะลุโลกว่า “ได้เวลาบวชแล้ว การบวชเป็นสิ่งที่ยิ่งใหญ่และปลอดภัยที่สุด… พ่อแม่นั้นถึงแม้ว่าจะรักเราสักเพียงไร ก็ยังมีเวลาที่จะโกรธเกลียดลูกในบางขณะ แต่พระพุทธเจ้านั้น นับแต่วันที่พระองค์ได้ทรงตรัสรู้จนถึงวันเสด็จปรินิพพาน ท่านไม่เคยโกรธเกลียดลูกศิษย์คนหนึ่งคนใดเลย เหตุนั้นพ่อแม่ของเราก็ไม่ดีเลิศเท่าพระพุทธเจ้า พระองค์มี พระหฤทัยเมตตาสงสารพวกเราจริงๆ แต่ถึงอย่างนั้นก็ตาม ถ้าหากเราตกนรกหมกไหม้แล้ว พระพุทธเจ้าก็มาโปรดได้ยากนัก พ่อแม่ที่รักเรามากปานชีวิตก็ช่วยเราไม่ได้ คนที่จะช่วยได้ก็คือ ตัวของเราเอง อย่ากระนั้นเลย เราจงทําตัวของเราให้เป็นที่พึ่งแก่ตนดีที่สุด ที่พึ่งนั้นคืออะไร? คือ การออกบวช เราออกบวชแสวงหาทางพ้นทุกข์ตามอย่างพระพุทธเจ้าน่าจะดีกว่าเป็นแน่”

ภาค ๒ อุปสมบทในฝ่ายมหานิกาย ถวายตัวเป็นศิษย์หลวงปู่มั่น

พ.ศ. ๒๔๖๘ ออกบวชในฝ่ายมหานิกาย 

ในสมัยที่ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ออกบวชครั้งแรก ในขณะนั้นพระธุดงคกรรมฐานหรือพระป่า และวัดในฝ่ายธรรมยุตในจังหวัดอุบลราชธานี ก็ยังมีจํานวนไม่มาก ยังไม่แพร่หลาย มีเพียงไม่กี่วัด ได้แก่ วัดสุปัฏนาราม วัดสุทัศนาราม วัดศรีอุบลรัตนาราม วัดใต้ วัดเลียบ วัดบูรพาราม ฯลฯ ซึ่งล้วนตั้งอยู่ในเมืองอุบลราชธานี 

ในปี พ.ศ. ๒๔๖๘ ปีที่ท่านพ่อลีออกบวช ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านยังพาพระเณรออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา และจําพรรษาที่อําเภอท่าบ่อ จังหวัดหนองคาย ท่านพ่อลีท่านยังไม่รู้จักพระธุดงคกรรมฐานในฝ่ายธรรมยุต ท่านจึงออกบวชเป็น พระบ้านที่วัดในฝ่ายมหานิกายใกล้บ้านเกิด เช่นเดียวกับบรรดาครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ศิษย์ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในสมัยนั้นการประพฤติปฏิบัติของพระเณร ย่อหย่อนต่อพระธรรมวินัยเป็นอันมาก และไม่มีผู้รู้จริงแนะนําสั่งสอนทางภาคปฏิบัติ ซึ่งระยะเดียวกันนี้ หลวงปู่ขาว อนาลโย ชาวอุบลฯ ท่านออกบวชเพื่อความพ้นทุกข์ เป็นพระในฝ่าย มหานิกายได้ ๖ พรรษา ท่านได้ออกธุดงค์ติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่นจนพบ และไม่นานท่านก็ ได้รับการญัตติเป็นธรรมยุต ท่านพ่อลีเล่าการออกบวชของท่านไว้ว่า

“ปี พ.ศ. ๒๔๖๘ พอดีอายุครบ ๒๐ ปี เราออกจากบ้านมาทํางานอยู่กับญาติที่อําเภอ บางเลน จังหวัดนครปฐม ได้ไม่นานนัก ทางบ้านส่งข่าวมาว่า “แม่ทิพย์” ซึ่งเป็นโยมแม่เลี้ยง ได้เสียชีวิตแล้ว ปลายเดือนกุมภาพันธ์ จึงรีบเดินทางกลับบ้านเกิดไปหาโยมพ่อ โยมพ่อก็แนะนํา ไปบวช เราก็ยินดียิ่ง เพราะเรื่องบวชคิดไว้ในใจมานานแล้ว ขณะนั้นมีเงินติดตัวประมาณ ๑๖๐ บาท ในสมัยนั้นนับว่ารํ่ารวยที่สุดในหมู่บ้าน เมื่อไปถึงบ้านใหม่ๆ พี่ชาย พี่เขย พี่สาว ฯลฯ ก็พากันมากลุ้มรุมเยี่ยมเยียนถามข่าวคราวต่างๆ แล้วขอกู้เงินยืมเงินไปซื้อควายบ้าง ซื้อนาบ้าง ค้าขายบ้าง ก็ยินยอมให้เงินเขาไปตามที่เขาต้องการ เพราะตัวเองคิดจะบวช ตกลงเงิน ๑๖๐ บาท ที่มีอยู่คงเหลือเพียง ๔๐ บาท

ต่อมาถึงเวลาเทศกาลบุญนาค โยมบิดาก็จัดแจงให้บวชจนสําเร็จ จึงได้อุปสมบทในฝ่าย มหานิกาย เมื่อวันพุธที่ ๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๖๘ ตรงกับวันขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ ปีฉลู อันเป็น วันวิสาขบูชา ณ พัทธสีมา วัดบ้านหนองสองห้อง อําเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี อันเป็น วัดบ้านเกิด หลวงปู่อ้ม เจ้าอาวาสวัดบ้านหนองสองห้อง เป็นพระอุปัชฌาย์ มีเพื่อนๆ บวชด้วยกัน ในวันนั้นรวมกัน ๙ องค์ ทุกวันนี้พวกที่บวชวันเดียวกัน มรณภาพไปบ้าง ลาสิกขาบ้าง ยังคงเหลือ ที่เป็นพระภิกษุอยู่เพียง ๒ องค์ คือ เพื่อนหนึ่งกับตัวเอง

เมื่อบวชแล้วก็เรียนสวดมนต์และพระธรรมวินัยบ้างเล็กน้อย ได้ตรวจดูภาวะของความเป็นพระของตน และพระภิกษุอื่นๆ ในสมัยนั้น เห็นว่าไม่ไหวแน่ เพราะแทนที่จะปฏิบัติสมณกิจ กลับมั่วสุมแต่การสนุกสนานมากกว่า ปล่อยจิตไปตามกระแสกิเลส กระแสโลก เป็นต้นว่า นั่งเล่นหมากรุกกันบ้าง เล่นมวยปลํ้ากันบ้าง เล่นดึงหัวไม้ขีดไฟกับผู้หญิง (เวลามีงานเฮือนดี) หยอกล้อกับผู้หญิง เล่นนกกันบ้าง เล่นชนไก่กันบ้าง บางทีถึงกับมีการฉันข้าวเย็นกัน เรื่องเหล่านี้มิได้ทําแต่ ลําพังคนเดียว เพื่อนฝูงก็ทํากันมาก แต่พากันปิดบังมิให้ผู้อื่นหรือคนภายนอกล่วงรู้ ทําให้จิตใจ ไม่เจริญในทางธรรมแม้แต่น้อย การครองผ้ากาสาวพัสตร์มีแต่ความอับเฉาเศร้าหมอง ซึ่งนับว่า เป็นเรื่องที่ไม่น่าดู ไม่เหมาะสมด้วยกันทั้งนั้น แม้แต่ตัวเราเองในสมัยนั้นก็เคยก้าวล่วงพระวินัย ด้วยการฉันข้าวเย็นกับเขาเหมือนกัน เพราะต้องร่วมอยู่ในสังคมทุศีลเช่นนั้น นึกได้ว่าเคยประพฤติรวม ๓ ครั้ง คือ

ครั้งที่ ๑ ตอนบวชใหม่ๆ ตกเย็นวันหนึ่งรู้สึกหิวขึ้นมา จึงได้คว้าเอาข้าวที่บูชาไว้บนหิ้งพระมาฉันในเวลากลางคืน

ครั้งที่ ๒ วันหนึ่งได้รับนิมนต์ไปเทศน์มหาชาติ ในงานบุญมหาชาติ ที่วัดบ้านโนนแดง ตําบลไผ่ใหญ่ อําเภอม่วงสามสิบ จังหวัดอุบลราชธานี (ปัจจุบันจังหวัดอํานาจเจริญ) พอดีกัณฑ์เทศน์ของตัวเองไปตรงกับเวลาเพล พอเทศน์จบก็หมดเวลาฉัน ขณะที่เดินทางกลับวัด ตอนนั้นมีลูกศิษย์ติดตามไปด้วย ลูกศิษย์ได้สะพายย่ามใส่ข้าวสุก ข้าวต้มมัด และปลาย่าง กลับมาจากวัดบ้าน- โนนแดงที่ไปเทศน์ เมื่อเดินเท้ามาระหว่างทางประมาณ ๑๓.๐๐ น. เศษ เกิดรู้สึกเหน็ดเหนื่อย เมื่อยและหิว จนทนไม่ไหว จึงเรียกให้ลูกศิษย์เอาของในย่ามมาดู อดใจไม่ไหว เลยนั่งลงฉันปลาย่างกับข้าวเหนียวที่ใต้ร่มไม้แห่งหนึ่งข้างทางนั่นเอง เมื่อฉันเสร็จแล้วจึงได้เดินทางกลับวัด

ครั้งที่ ๓ ได้เข้าป่าไปทํางานชักลากไม้มาสร้างศาลาการเปรียญวัดบ้านหนองสองห้อง จนหมดเรี่ยวแรง ตกเวลากลางคืนเกิดความหิวขึ้นมาจึงได้ฉันข้าวเย็นอีกครั้งหนึ่ง

การล่วงลํ้าเกินเลยพระธรรมวินัย ทําให้จิตใจเศร้าหมองขุ่นมัวไม่สบายใจมาโดยตลอด”

พระธรรมวินัยมีความสําคัญมาก องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“ธรรมและวินัยนั้นแลจะเป็นศาสดาของเธอทั้งหลายแทนเราตถาคต เมื่อเราตายไปแล้ว อานนท์ ถ้ายังมีผู้ปฏิบัติตามหลักธรรมหลักวินัยที่เราแสดงไว้เรียบร้อยแล้วนี้อยู่ พระอรหันต์ ไม่สูญจากโลกนะอานนท์ แน่ะก็บอกชัดๆ อรหันต์จะไปจากไหนไม่ไปจากทางนี้ จะก้าวขึ้นถึงอรหันต์ ถ้าปลีกจากทางนี้ไม่ได้ ธรรมวินัยนี้เป็นทางเดิน พระวินัยเป็นรั้วกั้น ห้ามไม่ให้ออกทางนี้ๆ พระวินัย ข้ามไปปั๊บผิดแล้ว ไปไม่ถูกแล้ว ข้ามปั๊บเท่านี้ก็ผิดแล้ว ข้ามทางไหนผิดทั้งนั้น 

เพราะฉะนั้นพระวินัยจึงเป็นรั้วกั้น ธรรมเป็นทางเดิน วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา ก้าวเดินด้วยความมีสติสตัง มีความพากความเพียร มีความอดความทน ก้าวเดินไปตามนี้ ท่านเรียกว่า ก้าวเดิน พระวินัยขนาบไว้สองข้าง ไม่ผิดพระวินัยก็ไม่เดือดร้อน ทีนี้ก็เดินตรงแน่ว จะช้าจะเร็วก็ไปตามนี้ ถ้าข้ามพระวินัยแล้วไม่ได้ จะเหาะเหินไปก็เหาะเหินเพื่อลงนรกอเวจีนั้นแหละ”

ท่านพ่อลีออกบวชเพื่อมรรค ผล นิพพาน ท่านปรารถนาความพ้นทุกข์ในชาตินี้ ด้วยเหตุ นี้เอง ในกาลต่อมาเมื่อท่านกราบถวายตัวเป็นพระศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่นแล้ว จึงได้กราบขอญัตติเป็นธรรมยุต เพื่อล้างบาปเก่าและปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด

รังเกียจศพคนตายและป่าช้า

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ในขณะที่ท่านออกบวชเป็นพระภิกษุในฝ่ายมหานิกาย การปฏิบัติธรรม เพื่อมรรค ผล นิพพาน จึงเต็มไปด้วยอุปสรรคขวากหนาม นอกจากไม่มีใครสอนและพาปฏิบัติตามหลักพระธรรมวินัยให้ถูกต้องแล้ว ยังไม่มีใครสอนและพาปฏิบัติในธุดงควัตร ในการพิจารณา อสุภกรรมฐาน ฉะนั้น นิสัยเดิมที่ไม่ชอบป่าช้าและซากศพ จึงยังฝังใจท่านมาโดยตลอด ท่านเล่าว่า

“ในระหว่างที่เราบวชอยู่ในระยะเวลานั้น ที่รู้สึกน่าเบื่อหน่ายที่สุดสําหรับเราผู้เป็นพระ บวชใหม่ คือ การรับนิมนต์ไปสวดบ้านคนตาย เรารู้สึกรังเกียจขยะแขยงศพคนตายเป็นอย่างมาก เพราะตั้งแต่เกิดมาจนเป็นหนุ่มอายุ ๒๐ ปี ถ้าบ้านไหนมีคนตาย จะไม่ยอมไปกินข้าวกินนํ้า ในบ้านนั้นเป็นอันขาด แม้กระทั่งคนที่อยู่บ้านเดียวกันออกไปช่วยงานศพ เมื่อเขากลับมาถึงบ้าน ก็คอยสังเกตดูว่า เขาจะกินนํ้ากระบวยไหน กินข้าวจานไหน แล้วจดจําเอาไว้ เราก็จะไม่ยอม กินข้าวกินนํ้าร่วมภาชนะกับคนนั้น เรารังเกียจศพคนตายและป่าช้าถึงขนาดที่ว่า ตั้งแต่เด็กจนโต ไม่เคยไปเหยียบบ้านคนตายและป่าช้าเลย เมื่อเราบวชเป็นพระแล้ว นิสัยเดิมนี้ก็ยังติดอยู่ ตั้งแต่ เกิดมาถึงอายุ ๑๙ ปี ป่าช้าไม่เคยเหยียบ แม้ญาติหรือแม่จะตาย เราก็ไม่ยอมไปเผาศพที่ป่าช้า อันแสนน่ารังเกียจเช่นนั้น 

วันหนึ่งได้ยินเสียงร้องไห้โวยวายโฮดังลั่นในหมู่บ้าน เราทราบดีว่า ต้องมีคนตายในหมู่บ้านเป็นแน่ ไม่นานก็ทราบว่า มีคนตายจริง พอดีเห็นญาติคนตายถือขันดอกไม้ธูปเทียนมานิมนต์พระ ไปสวดมาติกาบังสุกุล พอคนมานิมนต์เข้าห้องสมภาร เราเห็นเช่นนั้นใจไม่ดี จึงรีบเผ่นหนีไปหาที่หลบซ่อน พระบวชใหม่ๆ ที่เป็นเหมือนลูกน้องเรา เขาก็พลอยหนีตามไปด้วย ต่างองค์ต่างแยกย้ายกันไปคนละทิศละทาง เราบอกลูกน้องว่า “หนีโว้ย ! ตัวใครตัวมัน” ปีนขึ้นไปหลบซ่อนอยู่บน ต้นมะม่วงใหญ่ใบดกหนาคนละต้น แล้วต่างคนต่างนิ่งเงียบ สักครู่หนึ่ง พระอุปัชฌาย์ตามหาไม่พบ ได้ยินแต่เสียงท่านเอ็ดอึงอยู่บนกุฏิว่า “ไอ้พวกพระใหม่มันหายหัวไปไหนกันหมด” เราเองนึกกลัวอยู่อย่างหนึ่ง คือ ลูกกระสุนหนังสติ๊ก เพราะพระอุปัชฌาย์ท่านแม่นหนังสติ๊ก ชอบยิงไล่ค้างคาวตามต้นไม้เสมอ ในที่สุดท่านก็ใช้ให้สามเณรไปค้นหาจนพบ ต่างคนต่างปีนลงมาจากต้นมะม่วง แบบหมดท่า จําต้องฝืนใจหลับหูหลับตาไปงานศพร่วมกับท่าน

ความขลาดเขลาเบาปัญญาของเราในเรื่องเหล่านี้ เป็นอยู่อย่างนี้จนตลอดเวลา ๒ พรรษา จึงมาตรวจค้นดูพระธรรมวินัย ก็รู้สึกสํานึกผิดและรู้สึกยุ่งยากลําบากใจเป็นอย่างยิ่ง นึกไว้แต่ในใจว่า “เราต้องสึก ถ้าไม่สึกเราต้องหนี”

ตั้งสัจอธิษฐาน

ในระยะนี้ อํานาจสาวกบารมีญาณที่ท่านพ่อลี ธมฺมธโร บําเพ็ญมา ได้เป็นปัจจัยสําคัญสนับสนุนให้ท่านเป็นพระธุดงคกรรมฐาน หรือพระป่า ออกเที่ยวธุดงค์แสวงหาโมกขธรรมตามป่าตามเขา ตามรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดาต้นสกุลแห่งพระป่า ทําให้ท่านเกิดความ เบื่อหน่ายอย่างเต็มที่ ความปรารถนาอยากพ้นทุกข์ พ้นจากโลกนี้ บังเกิดขึ้นในจิตในใจของท่านอย่างแรงกล้า ท่านจึงต้องการเสาะแสวงหาครูบาอาจารย์ที่รู้จริงอบรมสั่งสอน ท่านพ่อลีได้ตัดสินใจอย่างเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ตามจริตนิสัยว่า 

“เป็นฆราวาสก็เบื่อโลก เบื่อเรื่องยุ่งๆ เรื่องเงิน เรื่องทอง เรื่องเพื่อน เรื่องฝูง เรื่องวุ่นวายต่างๆ ครั้นมาขอบวชเป็นพระ ก็เบื่อเรื่องพระอีก เบื่อพระที่ไม่ตั้งใจทําจริง ตกลงเลยไม่เอาใครทั้งนั้น จะเป็นพระเป็นผีก็ตาม เราขอหนีให้พ้นจากโลกนี้เท่านั้น”

การจะพ้นจากโลกนี้ หรือพ้นทุกข์ หรือพระนิพพานบรมสุข เป็นเป้าหมายสูงสุดในทางพระพุทธศาสนา การปฏิบัติจิตตภาวนาเท่านั้นจึงบรรลุเป้าหมายสูงสุดนี้ได้ เรียนปริยัติ ต้องปฏิบัติจึงเกิดผล คือ ปฏิเวธ ซึ่งต้องปฏิบัติตามความเป็นจริง ตามหลักมัชฌิมาปฏิปทา หรือ มรรค ๘ หรือ ศีล สมาธิ ปัญญา ตามหลักสมถ – วิปัสสนากรรมฐาน ฯลฯ และที่สําคัญต้องมีครูบาอาจารย์ ผู้รู้จริงคอยชี้นํา ท่านพ่อลีเล่าว่า “พอล่วงถึงพรรษาที่ ๒ (ปี พ.ศ. ๒๔๖๙) จึงตั้งจิตอธิษฐานว่า “เวลานี้ข้าพเจ้ายังมุ่งหวังเอาดีทางพระศาสนาอยู่ ในกาลต่อไปนี้ ขอจงให้ได้พบครูบาอาจารย์ที่ประพฤติดี ปฏิบัติชอบ ภายใน ๓ เดือนเถิด”

ในระยะที่ท่านพ่อลี ท่านตั้งจิตอธิษฐานขอให้ได้พบครูบาอาจารย์นั้น เป็นดั่งธรรมจัดสรร ดลบันดาล ในเวลาไม่นานนัก ท่านได้พบกับ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต โดยในปี พ.ศ. ๒๔๖๙ หลังจากที่ท่านพระอาจารย์มั่นอนุญาตให้พระเณรจํานวนมาก ญัตติเป็นธรรมยุตที่เสนาสนะป่า-บ้านสามผง อําเภอศรีสงคราม จังหวัดนครพนม ตามคํากราบขออนุญาตของท่านพระอาจารย์เกิ่ง อธิมุตฺตโก ท่านพระอาจารย์สีลา อิสฺสโร พอออกพรรษาแล้ว ท่านได้พาโยมมารดากลับบ้านเกิดจังหวัดอุบลราชธานี โดยมีพระศิษย์กองทัพธรรมฯ ได้ออกเดินธุดงค์ติดตามมาด้วยจํานวนมาก ซึ่งคณะของท่านพระอาจารย์มั่น กับ คณะของท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ได้แวะเข้าพักที่ วัดป่าสุทธาวาส อําเภอเมือง จังหวัดสกลนคร ก่อนจะแยกย้ายกันธุดงค์ต่อไป ซึ่งต่อมาไม่นาน ท่านพ่อลีก็ได้ข่าวท่านพระอาจารย์มั่น ท่านพ่อลีเล่าว่า 

“ต่อมาในเดือนพฤศจิกายน คืนข้างแรม ผลบุญของคําอธิษฐานได้กลายเป็นความจริง เมื่อได้ไปเทศน์มหาชาติที่วัดบ้านโนนรังใหญ่ ตําบลยางโยภาพ อําเภอม่วงสามสิบ ได้พบ พระกรรมฐานองค์หนึ่งกําลังเทศน์อยู่บนธรรมาสน์ รู้สึกเกิดอาการแปลกประหลาดขึ้นในจิต โวหารธรรมะของท่านช่างน่าฟัง กิริยาอาการน่าเคารพเลื่อมใส มีสติที่มั่นคง เป็นผู้เจนจบและอาจหาญ “ท่านมาจากไหนหนอ” เราคิดในใจ จึงได้ไต่ถามญาติโยมว่า “ท่านองค์นั้นเป็นใคร มาจากไหน” ได้รับคําตอบว่า “ท่านเป็นศิษย์พระอาจารย์มั่น ชื่อ อาจารย์บท” ท่านได้พักอยู่ในป่ายางใหญ่ ใกล้บ้านราว ๒๐ เส้น

พองานมหาชาติเสร็จ เมื่อท่านเดินทางกลับ เราจึงได้ติดตามท่านไปห่างๆ ไปดูจนถึงที่พักของท่าน สถานที่แห่งนั้นเป็นป่าช้าทิ้งศพอันแสนน่ากลัว ได้แอบดูกิริยาปฏิปทาของท่านอยู่นาน เหมือนแอบดูเทวดา ได้เห็นปฏิปทาความประพฤติของท่านเป็นที่พอใจ ท่านเป็นผู้ที่น่าเลื่อมใส ยิ่งนัก จึงตัดสินใจเข้าไปถามท่านว่า “ท่านอาจารย์ชื่ออะไร? ใครเป็นอาจารย์ของท่าน” 

ท่านตอบว่า “เราชื่อ “บท” มีท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เป็นอาจารย์ของเรา” “เวลานี้ท่านพระอาจารย์ทั้ง ๒ ท่านอยู่ที่ไหน?” เราถามท่าน 

ท่านตอบว่า “ท่านพระอาจารย์เสาร์ เราไม่รู้ แต่ท่านพระอาจารย์มั่น ได้ออกเดินทางจากจังหวัดสกลนคร ไปพักอยู่ที่วัดบูรพาราม จังหวัดอุบลราชธานี””

ทางสายเอกเพื่อความพ้นทุกข์ เพื่อพระนิพพาน แม้มีอยู่ในตําราภาคปริยัติ แต่จําเป็นต้องมี ครูบาอาจารย์ผู้รู้จริงภาคปฏิบัติคอยเมตตาอบรมสั่งสอน ด้วยอํานาจสายบุญสายกรรมในอดีตชาติเคยเป็นศิษย์อาจารย์กันมาก่อน พอท่านพ่อลีได้ยินได้ฟังความเช่นนั้น ก็เกิดความรู้สึกปีติยินดี แม้ยังไม่ได้รู้จักและไม่เคยพบเห็นท่านมาก่อน แต่ใจได้เหาะเหินไปหาท่านแล้ว เหมือนดั่งคนเดินหลงทาง พยายามหาหนทางด้วยตนเอง ซึ่งเต็มไปด้วยความมืดมนอนธการ กําลังจะมีผู้มาชี้แนะบอกหนทางสว่างและพาดําเนินให้ถึงที่หมายปลายทาง ท่านพ่อลีเล่าต่อไปว่า

“พอได้ความเช่นนั้นก็เกิดความรู้สึกปีติยินดี เราจึงรีบเดินทางกลับวัดบ้านหนองสองห้อง ด้วยจิตใจที่แช่มชื่นเบิกบาน มีความสุขใจ มีความหวังเต็มเปี่ยม นึกกระหยิ่มยิ้มย่อง และอุทาน ขึ้นมาภายในใจว่า “เราคงสมหวังเป็นแน่แท้ ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านต้องเป็นอาจารย์เรา””

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๖๙ พบเพื่อนสหธรรมิกองค์สําคัญ

ในปลายปี พ.ศ. ๒๔๖๙ ท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ เมื่อท่านเดินธุดงค์ติดตาม ท่านพระอาจารย์มั่นไปถึงจังหวัดอุบลราชธานี ไม่นาน ท่านก็ได้พบกับท่านพ่อลี ธมฺมธโร ขณะนั้นท่านพระอาจารย์กงมาเป็นพระอริยบุคคลขั้นพระโสดาบันแล้ว ส่วนท่านพ่อลีกําลังออกติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่น ท่านทั้งสองได้คบหาทําความรู้จักกันตามหลักการคบมิตรในมงคล ๓๘ ประการ โดยให้ความสนิทสนมไว้วางใจซึ่งกันและกัน ตายแทนกันได้ จนเป็นสหธรรมิกองค์สําคัญ 

ท่านพระอาจารย์กงมาเล่าว่า “เมื่อท่านได้เดินธุดงค์ตามท่านพระอาจารย์มั่น เพื่อไปส่งโยมมารดาของท่านที่บวชชีไปอยู่จังหวัดอุบลราชธานีนั้น ท่านได้แวะพักที่ป่าช้าบ้านหนองสองห้อง อันเป็นบ้านเกิดของท่านพระอาจารย์ลี (ท่านพ่อลี) ซึ่งขณะนั้นท่านเป็นพระภิกษุหนุ่มในฝ่าย มหานิกาย อยู่ที่วัดบ้านหนองสองห้อง อําเภอม่วงสามสิบ

เมื่อท่านพระอาจารย์ลีทราบข่าวว่า มีพระธุดงค์มาพักที่ป่าช้าก็เกิดความสนใจขึ้น จึงได้มาพบท่านพระอาจารย์กงมา ซึ่งมีมารยาทที่น่าเลื่อมใส ผิดกับภิกษุรูปอื่นๆ ที่เคยเห็นมา ทําให้เกิดความเลื่อมใสในใจเป็นอย่างยิ่ง ครั้นเมื่อได้สนทนาไต่ถามถึงธรรมต่างๆ ก็ทําให้เกิดความเลื่อมใสท่านพระอาจารย์มั่นมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะท่านพระอาจารย์กงมา ท่านได้อธิบายธรรมที่ท่านได้รับการปฏิบัติทางใจมาจากท่านพระอาจารย์มั่น และผลการปฏิบัติธรรมที่ผ่านมาแล้ว ก็ยิ่งทําให้ ท่านพระอาจารย์ลีเกิดความสนใจเป็นพิเศษ” 

ท่านพระอาจารย์กงมา ท่านเล่าว่า “ครั้งแรกที่ได้แสดงธรรมให้แก่ท่านพระอาจารย์ลีนั้น ท่านได้แสดงข้อปฏิบัติเกี่ยวกับการพิจารณากายให้เกิดอริยสัจธรรม ตามแนวทางของท่านพระ-อาจารย์มั่น จึงทําให้ท่านพระอาจารย์ลีที่กําลังฟังนั้น นั่งนิ่งเหมือนกับถูกสะกดจิตเลยทีเดียว” 

จากนั้นท่านทั้งสองได้แยกย้ายกันเดินธุดงค์ติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่น ไปจนถึงจังหวัดอุบลราชธานี ในขณะนั้น ท่านพ่อลี ท่านมีจิตใจที่มุ่งมั่นศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นอย่างแรงกล้า ท่านเล่าว่า

“อยู่ต่อมาอีกไม่กี่วัน จึงได้ลาโยมพ่อ ลาพระอุปัชฌาย์ ท่านทั้งสองก็พูดจาขัดขวางไม่ให้ไปทุกด้านทุกมุม จึงตัดสินใจยื่นคําขาดกับท่านว่า “ผมต้องไปจากบ้านนี้โดยเด็ดขาด จะให้สึกก็ ต้องไป จะให้อยู่เป็นพระก็ต้องไป พระอุปัชฌาย์และโยมพ่อไม่มีสิทธิ์ใดๆ ทั้งหมด ถ้าขืน ก้าวก่ายสิทธิ์นาทีใด ผมจะลุกหนีไปในนาทีนั้น” ในที่สุดพระอุปัชฌาย์และโยมพ่อก็ยินยอม เพราะความเด็ดเดี่ยวจริงจังของเรา”

พบท่านพระอาจารย์มั่น 

ในปลายปี พ.ศ. ๒๔๖๙ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้เข้ากราบนมัสการถวายตัวเป็นพระศิษย์ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านพระอาจารย์มั่นถือเป็นพระบุพพาจารย์องค์แรกที่สอนการปฏิบัติธรรมกรรมฐานให้ท่านพ่อลี โดยท่านสอนให้ภาวนา “พุทโธ” ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ต่อมาเดือนอ้าย ข้างแรม (ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๙) เวลาเพลแล้ว ประมาณ ๑๓.๐๐ น. ได้ออกเดินทางพร้อมด้วยบริขารโดยลําพังองค์เดียว โยมพ่อได้ติดตามออกไปส่งถึงกลางทุ่งนา เมื่อได้รํ่าลากันแล้ว ต่างคนก็ต่างไป วันนั้นเดินทางผ่านอําเภอม่วงสามสิบ พุ่งไปสู่จังหวัดอุบลราชธานี ได้ทราบข่าวว่าท่านพระอาจารย์มั่นพักอยู่ที่บ้านกุดลาด ตําบลกุดลาด อําเภอเมือง อยู่ห่างจากจังหวัดอุบลราชธานี ประมาณ ๑๐ กิโลเมตรเศษ 

พอดีพระบริคุตฯ ซึ่งเคยผ่านดํารงตําแหน่งนายอําเภอม่วงสามสิบ ถูกปลดออกจากราชการขี่รถยนต์ผ่านมา พบเรากําลังเดินทางอยู่คนเดียว ท่านผู้นี้ได้นิมนต์ขึ้นรถขนย้ายครอบครัวของท่าน ไปส่งถึงสนามบินจังหวัดอุบลราชธานี ทางไปบ้านกุดลาด บัดนี้ก็ยังระลึกถึงบุญคุณของท่านผู้นี้อยู่ ทั้งๆ ที่ไม่รู้จักกันเลย ประมาณ ๕ โมงเย็นเดินทางถึงสํานักวัดป่าบ้านกุดลาด แต่ได้ทราบว่า ท่านพระอาจารย์มั่นกลับมาพักอยู่วัดบูรพาราม

รุ่งเช้าเมื่อฉันอาหารแล้ว เรามุ่งหน้าเดินเท้ามายังวัดบูรพาราม จังหวัดอุบลฯ ได้ไปพบ ท่านพระอาจารย์มั่นสมความตั้งใจ เห็นธรรมกิริยาของท่านช่างน่าเคารพเลื่อมใสยิ่งนัก ได้ไปนมัสการกราบเรียนถึงความประสงค์ของตนต่อท่าน ท่านก็ได้ช่วยแนะนําสงเคราะห์จนเป็นที่พอใจ และท่านได้สอนสมาธิภาวนาในเบื้องต้น โดยให้บริกรรมภาวนา “พุทโธ” เพียงคําเดียวเท่านั้น ขณะนั้นท่านกําลังอาพาธ ไม่อาจเทศนาหรือสอนธรรมะได้สะดวก ถึงกระนั้นก็ตาม ท่านยังอุตส่าห์เมตตาให้โอวาทธรรมสั้นๆ ว่า 

“บรรพชิตจะต้องปฏิบัติตรงต่อพระนิพพาน พุทธองค์เกิดในป่าลุมพินีวัน ปลงสังขารในป่า ให้โอวาทปาติโมกข์ในป่า ตรัสรู้ในป่าเปลี่ยว นิพพานในป่าเปลี่ยว วิจัยธรรมในป่า ชนะมารในป่าธรรมทั้งหลายล้วนแต่เกิดในป่า เป็นธรรมมีราคาสูง เป็นโลกุตรธรรม ธรรมเหนือโลกีย์

ท่านลี เธอบวชเข้ามาแล้ว จงอย่าถอนทําความเพียร มันจะเคยตัว ให้ทําจนชิน ให้ได้เนื้อ ได้หนังหรือคุ้นเคย จึงจะเห็นมรรคเห็นผล คําว่า “ภิกษุ” นั้น แปลว่า “คนต่อยกิเลส” ถ้าบวช มาแล้วไม่ต่อยกิเลสให้ควํ่า ไม่เรียกว่า “ภิกษุ” เรื่องของโลกย่อมมีการยุ่งอยู่เรื่อยๆ มาตั้งแต่ไหน แต่ไร อย่าไปสนใจ วิธีละกิเลสที่ฝังแน่นอยู่ในสันดานนั้น ให้ตีลิ่มใหม่ใส่ลงไป ลิ่มเก่ากระดอนออกนี้ฉันใด มรรคเข้าไปฟอกกิเลสเก่าออกมาแล้วจึงเห็นความบริสุทธิ์”

เมื่อเราได้รับบทภาวนาที่ท่านพระอาจารย์มั่นมอบให้ คือ “พุทโธ” และบทธรรมที่ท่านกล่าวสอนแล้ว จิตใจได้ความตื่นเต้นสุดประมาณ เหมือนดั่งว่า คนตาบอดสนิทอยู่ดีๆ ก็สามารถ มองเห็นเมืองมนุษย์และเมืองฟ้าเมืองสวรรค์ได้ในฉับพลัน เขาจะตื่นเต้นลิงโลดดีใจสักปานใด จากนั้นท่านพระอาจารย์มั่นแนะนําให้เราไปพักอยู่เสนาสนะป่าบ้านท่าวังหิน ซึ่งเป็นสถานที่ เงียบสงัดวิเวกดี ที่นั้นมีท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล ซึ่งเป็นศิษย์เอกของท่าน และมีพระภิกษุสามเณรราว ๔๐ รูปพักอยู่ เราได้ฟังธรรมเทศนาของ ท่านอาจารย์ทั้งสองทุกๆ คืน รู้สึกว่ามีผลเกิดขึ้นในใจ ๒ อย่าง คือ 

๑. เมื่อนึกถึงเรื่องเก่าๆ ของตนที่เป็นมาก็ร้อนใจ 

๒. เมื่อนึกถึงเรื่องใหม่ๆ ที่กําลังประสบอยู่ก็เย็นใจ 

ทั้ง ๒ อารมณ์นี้ติดตนอยู่เสมอ 

ขณะนั้นได้พบเพื่อนกัลยาณมิตรที่หวังดี ๒ รูป คือ ท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ และท่านพระอาจารย์สาม อกิญฺจโน เราทั้งสามได้ร่วมอยู่ ร่วมฉัน ร่วมศึกษาสนทนาธรรมกัน โดยตลอด เป็นกัลยาณมิตรที่หาได้โดยยาก และได้พากเพียรพยายามภาวนาอยู่เสมอทั้งกลางวันกลางคืน จิตใจรู้ตื่นเบิกบานในธรรม เบิกกว้างมองเห็นช่องทางที่จะก้าวเดินตามรอยบาทแห่ง องค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้ารําไร”

ที่เสนาสนะป่าบ้านท่าวังหิน ท่านพระอาจารย์กงมา ท่านพ่อลี และท่านพระอาจารย์สาม ได้อยู่ร่วมสํานักกันเป็นครั้งแรก ซึ่งในขณะนั้นสหธรรมิกทั้งสามเป็นพระหนุ่มในฝ่ายมหานิกายที่ยังไม่ได้ญัตติเป็นธรรมยุต โดยท่านพระอาจารย์สามมีอายุมากกว่าและออกบวชก่อน ดังนี้ 

ท่านพระอาจารย์สาม เกิดเมื่อ ๑๒ กันยายน พ.ศ. ๒๔๔๓ อุปสมบท พ.ศ. ๒๔๖๔ 

ท่านพระอาจารย์กงมา เกิดเมื่อ ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๓ อุปสมบท พ.ศ. ๒๔๖๘ 

ท่านพ่อลี เกิดเมื่อ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๙ อุปสมบท พ.ศ. ๒๔๖๘ 

ท่านทั้งสามต่างมีจิตใจองอาจกล้าหาญเด็ดเดี่ยวเหมือนกัน เมื่อได้ร่วมอยู่ ร่วมฉัน ร่วม ศึกษาสนทนาธรรมกันโดยตลอด จึงสังเกตนิสัยใจคอตลอดความประพฤติได้ เมื่อต่างฝ่ายต่างได้เห็นความมุ่งมั่นแน่วแน่ต่อมรรค ผล นิพพาน เห็นการประกอบความเพียรภาวนาอย่างเอาจริง เอาจังเป็นไปตลอดทั้งกลางวันและกลางคืน แทบไม่ได้พักผ่อนหลับนอนของกันและกัน เมื่อได้เห็นดังนั้นแล้ว ก็ยิ่งทําให้เกิดความเคารพเลื่อมใสซึ่งกันและกัน ด้วยกัลยาณมิตรทางธรรมที่ดีต่อกัน หาได้ยากยิ่ง จึงได้คบกันตามหลักมงคล ๓๘ ประการ ในข้อที่ว่า ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา หรือ การคบบัณฑิต กาลต่อมาท่านทั้งสามเป็นศิษย์องค์สําคัญของท่านพระอาจารย์มั่นที่ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวก โดยได้รับการยกย่องเทิดทูนบูชาเป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” ของวงกรรมฐาน

ยินดีธรรมสมบัติ – เที่ยวป่าช้าพิจารณาซากอสุภะ

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อได้ศึกษาปฏิบัติธรรมกับท่านพระอาจารย์มั่นแล้ว ท่านยินดีสนใจ ในธรรมสมบัติ หรือสมบัติทางธรรม อันเป็นอริยสมบัติ ได้แก่ สมาธิสมบัติ ปัญญาสมบัติ วิมุตติสมบัติ วิมุตติญาณทัสสนสมบัติ ซึ่งค้นหาได้ที่ใจ ใจเป็นมหาสมบัติ ธรรมสมบัติอยู่ที่ใจ มหาสมบัติทั้งมวลอยู่ที่ใจ ลงใจกับธรรมได้กลมกลืนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันแล้ว นั้นแหละ คือ มหาสมบัติ ท่านไม่ยินดีสนใจสมบัติทางโลกใดๆ อีกต่อไป ท่านเล่าว่า

“เมื่อได้พักอยู่เสนาสนะป่าบ้านท่าวังหินพอสมควรแล้ว ก็ได้ชักชวนท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ ออกเดินธุดงค์ไปพักตามศาลเจ้าผีปู่ตาของหมู่บ้านตําบลต่างๆ แล้วได้เดินทางต่อไปถึงบ้านหนองสองห้อง ซึ่งเป็นบ้านเกิด เพื่อบอกข่าวกุศลให้กับโยมพ่อทราบว่า “โยมพ่อ บัดนี้อาตมาได้พบท่านพระอาจารย์มั่นสมความตั้งใจแล้ว เป็นที่พอใจในชีวิตแล้ว อาตมาลาไม่กลับ จักไม่ กลับมาตายบ้านนี้อีกต่อไป” ตอนนี้รู้สึกว่าเกิดสมหวังในความคิด เงินทองข้าวของใช้ส่วนตัว มอบให้โยมพ่อเสร็จ และบอกกับโยมพ่อว่า “ทรัพย์สินเงินทองของโยมพ่อ ต่อแต่นี้ไปอาตมา จะไม่มาเกี่ยวข้องตลอดชีวิต”

โยมป้าได้ฟังดังนั้นก็พูดเป็นเชิงตัดพ้อว่า “เอาอีกแล้ว อวดดีอีกแล้ว มันจะเกินไปล่ะมัง” จึงได้ตอบไปว่า “ถ้าฉันสึกมา ฉันมาขอข้าวป้ากิน ขอให้ป้าเรียกฉันว่าสุนัขก็แล้วกัน โยมป้าการเป็น “ฆราวาส” นั้น ถึงแม้จะมีคุณความดีสักปานใด ก็ไม่สามารถถ่ายทอดให้ผู้อื่นได้ แม้แต่คนที่อยู่ ใกล้ชิดกับเรา เช่น ป้า น้า อา บุตร ภรรยา แต่ถ้าเป็น “พระ” แล้ว จะสามารถถ่ายทอดคุณความดีของเราให้คนอื่นได้มาก” 

ในขณะนั้น เรายังไม่ได้ตัดสินใจว่า เราจะบวชตลอดชีวิต จะไม่ยอมสึก แต่ก็นึกในใจว่า เราจะไม่ยอมจนในเรื่องชีวิต ได้นึกคิดคติที่ยิ่งใหญ่ไว้ในใจว่า เราเกิดมาเป็นคน ต้องพยายามไต่ ขึ้นอยู่บนหัวใจคน เราบวชเป็นพระ ต้องพยายามไต่ขึ้นไปอยู่บนหัวใจพระให้ได้ เมื่อตัดสินใจ เด็ดขาดแล้วเช่นนี้ จึงได้พูดกับโยมพ่อว่า “โยมพ่ออย่าเป็นห่วงอาตมาเลย อาตมาจะบวชอยู่ได้ ก็ตาม หรือจะสึกออกมาก็ช่าง อาตมาพอใจแล้วที่ได้มนุษย์สมบัติ อันเป็นทรัพย์วิเศษจากโยมพ่อ คือ ตา ๒ ข้าง หู ๒ ข้าง จมูก ปาก ครบอาการ ๓๒ จัดเป็นก้อนทรัพย์อันสําคัญยิ่ง แม้โยมพ่อจะให้ทรัพย์ภายนอกอย่างอื่น อาตมาก็หาพอใจและอิ่มใจไม่ เมื่อได้สั่งลาโยมพ่อเสร็จแล้ว ก็ลาโยมพ่อเดินทางกลับจังหวัดอุบลราชธานี เดินทางไปถึงหมู่บ้านวังถํ้า ก็ได้พบท่านพระอาจารย์มั่นพักอยู่ ในป่า จึงได้เข้าไปพักอาศัยอบรมอยู่กับท่านเป็นเวลาหลายวัน ก็พากันออกธุดงค์”

ท่านพ่อลี ก่อนออกธุดงค์ปฏิบัติธรรม ท่านรังเกียจศพและป่าช้าเป็นนิสัยที่ฝังแน่น แก้ไม่ได้ และไม่มีใครแก้ให้ท่านได้ เมื่อท่านเป็นพระศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่นแล้ว ได้รับการศึกษาอบรมธุดงควัตร และการพิจารณากาย พิจารณาซากศพ อสุภะ ทําให้ท่านได้เห็นคุณประโยชน์ธุดงค์ ข้อเยี่ยมป่าช้าเป็นวัตร การพิจารณาซากศพ อสุภะ เป็นอันมาก ท่านจึงกลับชื่นชอบเที่ยวธุดงค์ ตามป่าช้า พิจารณาซากศพ อสุภะเป็นนิสัย และภายหลังเมื่อท่านสร้างวัดป่ากรรมฐาน ท่านก็จะสร้างวัดตามป่าช้า และชอบอยู่จําพรรษาตามป่าช้า อันเป็นสถานที่วังเวงเงียบสงัด ไม่มีใครกล้า เข้ามารบกวนในขณะบําเพ็ญเพียรภาวนา 

ท่านพ่อลี กับ ท่านพระอาจารย์กงมา สหธรรมิกทั้งสองได้เที่ยวธุดงค์สละเป็นสละตาย ร่วมกัน ทําให้ความสัมพันธ์ยิ่งสนิทสนมแนบแน่น เป็นเพื่อนเป็นเพื่อนตายที่รู้ใจกันมาก ทั้งสองพักภาวนาพิจารณาซากอสุภะตามป่าช้าจนเป็นที่พอใจแล้ว จึงเดินทางกลับไปหาท่านพระอาจารย์มั่น ที่หมู่บ้านวังถํ้า อ.เขื่องใน จ.อุบลราชธานี อีกครั้ง คราวนี้ท่านพักอยู่ในป่าทึบ ได้เข้าไปพักอาศัยศึกษาอบรมกับท่านเป็นเวลา ๔ เดือน ท่านพระอาจารย์มั่นพิจารณาแล้วเห็นว่า ท่านทั้งสองเป็นพระบวชใหม่ที่เคร่งครัดตั้งใจประพฤติปฏิบัติธรรม มีวาสนาบารมีธรรม เป็นพระดีที่หาได้ยาก ประดุจช้างเผือกคู่งาม ภายหน้าทั้งสองจะเป็นคู่สหธรรมิก คู่ศาสนทายาทธรรมของท่าน ที่จะมาสืบทอดพระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ท่านจึงเมตตาปลูกโพธิ์ธรรมทั้งสองนี้ ฝากไว้ในบวรพระพุทธศาสนา ท่านได้ฝึกฝนเคี่ยวกรํา สอนการปฏิบัติอย่างเข้มข้น 

พ.ศ. ๒๔๗๐ จําพรรษาในรัศมีธรรมของท่านพระอาจารย์มั่น

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๐ ก่อนเข้าพรรษา ท่านพระอาจารย์มั่นท่านออกเดินธุดงค์ เมื่อบรรลุถึงหมู่บ้านหนองขอน ในเขตอําเภออํานาจเจริญ จังหวัดอุบลราชธานี (ปัจจุบัน อ.หัวตะพาน จ.อํานาจเจริญ) ซึ่งเป็นบ้านเกิดของท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม เมื่อชาวบ้านได้ฟัง พระธรรมเทศนาของท่านแล้ว เกิดความเลื่อมใส จึงได้พร้อมใจกันกราบอาราธนานิมนต์ให้ท่าน จําพรรษา เมื่อท่านเห็นว่าจะเป็นประโยชน์ก็รับอาราธนา ชาวบ้านจึงช่วยกันจัดแจงจัดเสนาสนะถวายจนเป็นที่พอเพียงแก่พระภิกษุที่ติดตามมากับท่าน

ในพรรษานี้ท่านพระอาจารย์มั่น ได้พักจําพรรษาอยู่บ้านหนองขอน ตามที่ชาวบ้านได้อาราธนา ส่วนท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม และท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล จําพรรษาที่บ้านหัวตะพาน ซึ่งอยู่ในบริเวณใกล้เคียงกัน ส่วนพระศิษย์องค์อื่นๆ ได้แยกย้ายกัน จําพรรษาในเขตอําเภออํานาจเจริญและในเขตใกล้เคียง เช่น หลวงปู่ฝั้น อาจาโร จําพรรษาที่ บ้านบ่อชะเนง บ้านเกิดของหลวงปู่ขาว อนาลโย ฯลฯ ส่วนหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ขณะนั้นท่านทั้งสองยังไม่ได้รับการญัตติเป็นธรรมยุต จึงไม่ได้จําพรรษากับท่านพระอาจารย์มั่น ในปีนี้ ท่านทั้งสองอยู่จําพรรษาตามป่าตามเขาในรัศมีธรรมของท่านพระอาจารย์มั่น

ซึ่งในพรรษานี้ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) วัดบรมนิวาส ขณะดํารงสมณศักดิ์ พระโพธิวงศาจารย์ และเป็นเจ้าคณะมณฑลนครราชสีมา ดูแลมณฑลนครราชสีมา อุบลราชธานี และร้อยเอ็ด ท่านไม่เห็นด้วยกับพระธุดงคกรรมฐาน ได้มีคําสั่งขับไล่และไม่ให้ชาวบ้านใส่บาตรคณะของท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งเหตุการณ์ก็ผ่านพ้นไปด้วยดี

หลวงปู่มั่นประชุมศิษย์ช่วงมาฆบูชา

ครั้นออกพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๗๐ แล้ว ท่านพระอาจารย์กงมา กับ ท่านพ่อลี ก็ได้เดินธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์มั่น ไปถึงตัวจังหวัดอุบลราชธานี ท่านพระอาจารย์มั่นก็ได้ไปเยี่ยมโยมมารดาของท่าน จากนั้นท่านและคณะศิษย์เข้าพักที่วัดบูรพาราม และในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ วันมาฆบูชา ท่านได้นัดประชุมศิษย์ ท่านพระอาจารย์กงมาท่านเล่าว่า

“คณะสานุศิษย์เก่าๆ ทั้งหลาย อันมีท่านพระอาจารย์อุ่น ธมฺมธโร ท่านพระอาจารย์อ่อน ท่านพระอาจารย์ฝั้น ท่านพระอาจารย์เกิ่ง พร้อมด้วยศิษย์ ท่านพระอาจารย์หลุย ท่านพระ-อาจารย์กว่า ท่านพระอาจารย์คูณ ท่านพระอาจารย์สีลา ท่านพระอาจารย์ดี (พรรณานิคม) ท่านพระอาจารย์บุญมา (วัดป่าบ้านโนนทัน หนองบัวลําภู ในปัจจุบันนี้) ท่านพระอาจารย์ทอง อโสโก ท่านพระอาจารย์บุญส่ง (บ้านข่า) ท่านพระอาจารย์หล้า หลวงตาปั่น (อยู่พระบาท- คอแก้ง) เมื่อได้ทราบข่าวว่าท่านพระอาจารย์มั่น เดินทางมาพํานักที่วัดบูรพาราม ในเมืองอุบลฯ ทุกองค์เหล่านี้ก็ได้ติดตามมาในเพ็ญเดือนสาม บรรดาศิษย์ทั้งหมด มีท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม เป็นต้น ก็ได้ร่วมประชุมอบรมธรรมปฏิบัติอย่างที่เคยๆ ปฏิบัติกันมา” 

บรรยากาศในงานเพ็ญเดือนสาม ครูบาอาจารย์เล่าว่า

“ท่านพระอาจารย์มั่น เข้าไปพักอยู่วัดบูรพาฯ นัดหมายกันเดือนสองแรม ให้มาเตรียมสถานที่จัดงานมาฆบูชาเพ็ญเดือนสาม ให้มาเตรียมที่เตรียมฐานให้พร้อมตั้งแต่เดือนสองแรม ในงานนี้ท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านสั่งญาติโยมห้ามฆ่าสัตว์มาทําอาหารถวาย ให้ซื้อหาจากตลาด ข้าวของไทยทานที่มีผู้คนมาถวายในงานมีมากมายก่ายกอง ท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านพระ- อาจารย์ดูลย์ ก็นํามาแบ่งปันแจกจ่ายให้พระ เณร แม่ชี ไปตามวัดต่างๆ 

งานบูชาพระ เพ็ญเดือนสาม เป็นงานปฏิบัติ มีพระ เณร ศรัทธาญาติโยมมาร่วมงานกันมากจนแน่นขนัด ในภาคเช้า พระเณรออกบิณฑบาตกับชาวบ้านมานั่งฉัน มีการแสดงธรรมใน ภาคเช้า ภาคบ่าย โดยเฉพาะภาคคํ่ามีการฟังธรรมปฏิบัติธรรมตลอดทั้งคืน ตกคํ่าไหว้พระสวดมนต์แล้วจุดผางประทีป จุดเทียนบูชา พระเถระครูบาอาจารย์สลับกันเทศน์ พอดึกคนง่วงนอนกันแล้วท่านพระอาจารย์มั่นขึ้นเทศน์สลับกันไปจนแจ้ง แม้พระ เณร ผู้คนจะมาร่วมงานกันมาก แต่ก็ไม่มีเสียงรบกวนกัน หลังจากงานแล้วเสร็จ วันแรมคํ่าสอง คํ่าสาม ก็พากันทยอยกราบลา ทําวัตร ขอขมาท่านพระอาจารย์มั่น เดินทางกลับที่พักของตน”

ในระยะนี้ ท่านพระอาจารย์กงมา ท่านเพียรพยายามจนท่องปาฏิโมกข์ได้อย่างคล่องแคล่ว และท่านก็สามารถรู้หนังสือจนอ่านออกเขียนได้จากการฝึกท่องพระปาฏิโมกข์ จากนั้นไม่นาน ท่านพระอาจารย์มั่นได้เมตตาอนุญาตให้ท่านพระอาจารย์กงมา กับ ท่านพ่อลี ญัตติเป็นธรรมยุตพร้อมกัน ครูบาอาจารย์เล่าว่า “ออกพรรษาแล้วปีนั้น ท่านอาจารย์กงมา ท่านพ่อลี วัดอโศการาม ก็เข้าไปญัตติเมืองอุบลฯ วัดบูรพาราม กลับมาจากบวชเป็นพระแล้วก็ออกธุดงค์มาทางยโสธร”

ภาค ๓ ญัตติเป็นธรรมยุต

ขอท่านพระอาจารย์มั่นบวชใหม่ 

ในขณะที่ธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต อาศัยอยู่ตามป่าช้าและท้องถํ้า เราได้เกิดความปริวิตกว่า “เราต้องสวดญัตติใหม่ ล้างบาปเก่าเสียที” การญัตติใหม่ จึงมีเหตุอยู่ ๒ ประการ ประการที่ ๑ สงสัยในอักขรวิบัติ สีมาวิบัติ หรืออายุวิบัติ ประการที่ ๒ เพราะเลื่อมใส ในอุปัชฌาย์อาจารย์องค์นั้น อยากให้ท่านเป็นผู้ประสิทธิ์ประสาทวิชาความรู้และให้นิสัย

เรามีเหตุขัดข้องสงสัยในเหตุทั้ง ๒ ประการนั้น จึงกราบเรียนปรึกษาท่านพระอาจารย์มั่น ท่านก็เห็นดีเห็นงามด้วย จึงได้ทําการหัดขานนาคตามแบบที่ท่านสอน เมื่อเป็นที่เรียบร้อยแล้วก็ได้ติดตามท่านไปเที่ยวธุดงค์ในตําบล อําเภอ และจังหวัดต่างๆ ตามแต่ท่านจะพาไป เกิดมีความ เคารพเลื่อมใสในองค์ท่านเป็นอย่างยิ่ง ได้รับความอัศจรรย์จากท่านหลายอย่าง เช่น บางเรื่อง คิดอยู่ในใจของเรา ไม่เคยแสดงให้ท่านทราบเลย ท่านกลับทักทายถูกต้องในเรื่องวาระจิตที่เรา คิดปรุง ท่านรู้หมดทุกอย่าง เป็นที่น่าอัศจรรย์ เราก็ยิ่งเพิ่มความเคารพเลื่อมใสในองค์ท่านยิ่งขึ้น ทุกวัน คิดว่า “ชาตินี้ได้พบของจริง พบพระแท้แล้ว” การทําสมาธิก็หนักแน่นหมดความห่วงใย อะไรต่ออะไรหลายๆ อย่าง 

ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านเล่าเรื่องในอดีตชาติ ท่านได้พิจารณาร่างกระดูกมาถึง ๕๐๐ ชาติ ได้พิจารณาวัฏฏะอีกถึง ๕๐๐ ชาติ เริ่มตั้งแต่เกิดเป็นเสนาบดีเมืองกุรุรัฐ ชมพูทวีป ประเทศอินเดีย ผู้เกี่ยวข้องในครั้งนั้นคือ ท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) คือ พระปทุมราชา ผู้ครองแคว้นกุรุเป็นพี่ชาย ในชาตินั้นท่านได้เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าเฉพาะพระพักตร์ ปฏิญาณตนเป็นอุบาสกถึงพระรัตนตรัย ตั้งความปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าต่อหน้าพระพักตร์ แต่ยังไม่ได้รับ ลัทธพยากรณ์ ท่านพระอาจารย์มั่นเล่าว่าพระพุทธองค์ตรัสธรรมแก่ท่านซึ่งเป็นอุบาสกในครั้งนั้นว่า

อุบาสกผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นอุบาสกผู้เลวทราม เศร้าหมองน่าเกลียด คือ อุบาสกเป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๑ เป็นผู้ทุศีล ๑ เป็นผู้ถือมงคลตื่นข่าว เชื่อมงคล ไม่เชื่อกรรม ๑ แสวงหาเขตบุญภายนอกศาสนา ๑ ทําการสนับสนุนในที่นอกศาสนานั้น ๑ ส่วนอุบาสกแก้วก็มีนัยตรงกันข้ามกับอุบาสกเลวนี้ ท่านบอกว่า “จิตท่านมั่นคงในพระรัตนตรัย ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา”

อีกชาติหนึ่งท่านเกิดที่ลังกาทวีป ประเทศศรีลังกา ได้บวชเป็นพระ ได้เข้าร่วมสังคายนา พระไตรปิฎกครั้งที่ ๔ ปรารภให้พระศาสนาประดิษฐานมั่นคงในลังกาทวีป พระสงฆ์ ๖๘,๐๐๐ รูป มีพระมหินทเถระเป็นประธานและเป็นผู้ปุจฉา พระอริฏฐเถระเป็นผู้วิสัชนา ประชุม ณ ถูปาราม เมืองอนุราธบุรี เมื่อ พ.ศ. ๒๓๖ โดยพระเจ้าเทวานัมปิยติสสะทรงเป็นองค์ศาสนูปถัมภก สิ้นเวลา ๑๐ เดือนจึงเสร็จ จากนั้นท่านได้มาเกิดที่มณฑลยูนนาน ประเทศจีน ในตระกูลขายผ้าขาว มีน้องสาวคนหนึ่งเคยช่วยเหลือกันมา ชาตินี้ คือ นางนุ่ม ชุวานนท์ คหปตานีชาวสกลนคร ผู้สร้าง วัดป่าสุทธาวาสถวาย และท่านก็ได้สงเคราะห์ด้วยธรรมแก่เธอมาโดยตลอด

ชาติหนึ่งท่านไปเกิดที่โยนกประเทศ ปัจจุบัน คือ เมืองเชียงตุง ประเทศพม่า ในตระกูล ช่างทําเสื่อลําแพน ท่านพระอาจารย์เสาร์เป็นนายช่างใหญ่ ท่านพระอาจารย์มั่นเป็นผู้จัดการ ส่วนพระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล)  เป็นคนเดินตลาด

ท่านพระอาจารย์มั่นสอนท่านพ่อลีต่อไปอีกว่า “ผู้ปฏิบัติต้องรู้ที่จะแก้จิตของตน ให้รู้จักภพของตนที่จะไปเกิด ต้องผ่านความผิดมาเสียก่อนจึงปฏิบัติถูก ความผิดเป็นเหตุ ความถูกเป็นผลของความดีทั้งหลาย ต้องเดินมรรค ๘ ให้ถูกจึงจะแก้ได้ เดินตามสายหนทางของพระอริยเจ้า ใช้ตบะอย่างยิ่ง คือ ความเพียร จึงจะสอนตนได้ โลกีย์ โลกุตระ ๒ อย่าง ประจําอยู่ในโลก ๓ ภพ” และท่านได้แสดงธรรมโดยยกธรรมชาติมาอุปมาให้ฟังในหลายวาระ มีใจความโดยย่อดังนี้ 

“…ธรรมะ หรือ ธัมโม ต้องเรียนเอามาจากธรรมชาติ เห็นความเกิด ความแปรปรวนของสังขารประกอบด้วยไตรลักษณ์ เป็นนักปฏิบัติกรรมฐานอย่าเชื่อหมอมากนัก ให้เชื่อธรรม เชื่อกรรม เชื่อผลของกรรมจึงจะดี ธรรมะทั้งหมดชี้เข้าที่กายกับจิต เพราะกายและจิตนั่นแหละเป็นคัมภีร์เดิม เป็นคัมภีร์ธรรมะที่แท้จริง

ภูเขา ทะเล สายนํ้า แผ่นดิน แผ่นฟ้า เห็นไปดูไปก็ไม่มีความหมาย ให้เห็นแต่ชาติทุกข์ ชราทุกข์ พยาธิทุกข์ มรณทุกข์ เท่านั้นแล ทิฐิมานะนั่นแหละ เป็นภูเขาสูงหาที่ประมาณมิได้ โลกสันนิวาสมีความแปรปรวนตั้งเที่ยงอยู่เช่นนั้น แต่จิตของเรารักษาไว้ให้ดี อย่าให้ติด ถ้าไม่ติด ก็ได้ชื่อว่าเป็นสุข พิจารณาค้นกาย ตรวจกายถูกดีแล้ว ค้นดูกายถึงหลัก แลเห็นอริยสัจของจริงแล้ว เดินตามมรรคเห็นตัวสมุทัย เห็นทุกขสัจ ต้องทําจิตให้เป็นเอก ต้องสงเคราะห์ธรรมให้เป็นเอกเสมอพระอรหันต์มีคุณอนันต์นับหาประมาณมิได้ พระอรหันต์ตรัสรู้ในตัว เห็นในตัว มีญาณแจ่มแจ้งดี ล้วนแต่เล่าเรียนธรรมชาติทั้งนั้น”

ท่านพ่อลีกล่าวว่า การทําสมาธิก็หนักแน่นหมดความห่วงใยในหลายสิ่ง จิตหมุนกลับทวนกระแสไป เพื่อความเจริญก้าวหน้าทางศีล สมาธิ ปัญญา มุ่งตรงดิ่งไปสู่แดนแห่งวิมุตติหลุดพ้น จิตดื่มดํ่ากําซาบในทางศีลธรรมเป็นที่ยิ่ง การได้อาศัยอยู่ใต้ร่มบารมีธรรมของท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต บารมีธรรมของท่านแผ่รัศมีครอบจิตใจให้มีกําลังแก่กล้าอย่างที่ไม่เคยเป็นและเห็นมาก่อน เหมือนการได้อยู่กับนักรบผู้กล้าที่ชนะมาทั้งสามโลก “เราจะหวาดหวั่นพรั่นพรึงในศัตรู คือ กิเลส ไปเพื่ออะไร เพราะฉะนั้นหนทางแห่งชัยชนะอยู่ไม่ไกลจากนี้แล้ว” ได้อบรมอยู่กับท่านเป็นเวลา ๔ เดือน ท่านก็ได้นัดหมายให้เรากับท่านอาจารย์กงมาไปสวดญัตติใหม่ที่วัดบูรพาฯ จ.อุบลราชธานี

พ.ศ. ๒๔๗๑ ญัตติเป็นธรรมยุต 

หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ท่านทั้งสองได้ฝึกหัดท่องขานนาคจนคล่องแคล่วแล้ว จากนั้นก็ได้เข้ารับการญัตติเป็นธรรมยุตต่อไป หลวงปู่กงมาท่านเล่าว่า

“ครั้นออกพรรษาแล้ว ท่านพระอาจารย์มั่นก็เดินทางไปถึงตัวจังหวัดอุบลราชธานี เรา (หลวงปู่กงมา) กับ พระลี ก็ได้ติดตามไปพบท่านพระอาจารย์มั่น ที่วัดบูรพาราม พอดีขณะนั้น ท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) ขึ้นมาจากกรุงเทพฯ ได้พักอยู่ที่วัดบูรพาราม ร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่น ท่านพระอาจารย์มั่นได้พิจารณาเห็นว่า เรากับพระลี ควรจะได้บวช เสียใหม่ เมื่อตกลงกันเป็นที่เรียบร้อยแล้ว ท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถรก็ได้เป็นอุปัชฌาย์ บวชให้เรากับพระลีเป็นพระธรรมยุต”

การญัตติเป็นธรรมยุตของหลวงปู่กงมา และ ท่านพ่อลี พร้อมกันในครั้งนี้ ท่านพระ-อาจารย์มั่นขอให้ท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) เพื่อนสหธรรมิกของท่าน ซึ่งได้รับพระราชทานแต่งตั้งเป็นเจ้าอาวาสวัดสระปทุม (วัดปทุมวนาราม) กรุงเทพฯ และได้ รับการแต่งตั้งเป็นพระอุปัชฌาย์ มาเป็นพระอุปัชฌาย์ในการทําพิธีทัฬหีกรรมญัตติเป็นธรรมยุต ให้กับศิษย์ทั้งสอง ณ พัทธสีมา วัดบูรพาราม อ.เมือง จ.อุบลราชธานี เมื่อวันอาทิตย์ที่ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ เวลา ๑๔.๔๓ น. ตรงกับวันขึ้น ๙ คํ่า เดือน ๗ ปีมะโรง

ท่านพระอาจารย์มั่นให้ความเมตตาศิษย์ทั้งสององค์นี้มาก ท่านเป็นพระผู้ให้ไตรสรณคมน์และศีลด้วยองค์ท่านเอง โดยมี ท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) เป็น พระอุปัชฌาย์ พระอธิการเพ็ง วัดใต้ (วัดพระเจ้าใหญ่องค์ตื้อ) อ.เมือง จ.อุบลราชธานี เป็น พระกรรมวาจาจารย์ หลวงปู่กงมา ท่านเป็นนาคขวา ได้สวดญัตติก่อน ส่วนท่านพ่อลี ท่านเป็นนาคซ้าย สวดญัตติเป็นลําดับถัดมา

หลวงปู่กงมา ท่านได้นามฉายาว่า “จิรปุญฺโญภิกฺขุ” อันหมายถึง ผู้มีบุญยั่งยืน

ส่วนท่านพ่อลี ท่านได้นามฉายาว่า “ธมฺมธโรภิกฺขุ” อันหมายถึง พระผู้ทรงธรรม

การได้ญัตติเป็นธรรมยุตพร้อมกันในครั้งนี้ ในท่ามกลางครูบาอาจารย์และหมู่สงฆ์ที่สะอาด บริสุทธิ์ โดยมีท่านพระอาจารย์มั่นอยู่ร่วมในพิธี ย่อมทําให้หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี เกิดความปลื้มปีติซาบซึ้งใจในพระรัตนตรัย และในครูบาอาจารย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการห่มผ้ากาสาวพัสตร์ สีกรักเข้มตามแบบฉบับของพระธุดงคกรรมฐาน อันเป็นธงชัยพระอรหันต์ และเป็นเครื่องแบบของนักรบธรรมที่ยอมสละชีวิตเพื่อธรรม อันเป็นการดําเนินตามรอยพระบาทองค์พระบรมศาสดา และตามรอยครูบาอาจารย์ 

หลวงปู่กงมา และ ท่านพ่อลี ขณะออกบวชใหม่ๆ เป็นภิกษุหนุ่ม ท่านทั้งสองออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขาและตามป่าช้าร่วมกัน ไม่นานก็ได้ญัตติเป็นธรรมยุตพร้อมกัน สมกับความตั้งใจ ได้มีโอกาสอยู่ร่วมจําพรรษา และได้ปรนนิบัติรับใช้ท่านพระอาจารย์มั่นอย่าง ใกล้ชิด ต่อมาท่านทั้งสองก็เข้าร่วมกองทัพธรรมฯ ได้เผยแผ่ธรรมปฏิบัติและบําเพ็ญคุณประโยชน์ทางพระพุทธศาสนาร่วมกันมากมาย โดยได้บุกเบิกวงกรรมฐานทางภาคตะวันออก จังหวัดจันทบุรี ร่วมกัน ท่านทั้งสองจึงมีความสนิทสนมคุ้นเคยกันมาก ต่างปรึกษาสนทนาธรรมกัน ต่างให้ความช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ให้ความเคารพนับถือซึ่งกันและกันตลอดมาตราบจนบั้นปลายชีวิต 

หลวงปู่กงมา ท่านเปรียบเสมือนพระพี่ชายและเพื่อนสหธรรมิกของท่านพ่อลี ท่านทั้งสองนับเป็นเพื่อนสหธรรมิก ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” คู่สําคัญที่สนิทสนมกันอีกคู่หนึ่งของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เช่นเดียวกับคู่ของ หลวงปู่ขาว อนาลโย กับ หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หรือคู่ของ หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ กับ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หรือคู่ของ หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ กับ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ฯลฯ 

สาเหตุที่หลวงปู่กงมา ท่านต้องรอการญัตตินานหลายปี ท่านพ่อลี เล่าว่า

“ในที่สุด เมื่อท่านพระอาจารย์มั่นได้ทดสอบเราทุกวิถีทางแล้ว ท่านเห็นความตั้งใจจริง ของเรา ในขณะเดียวกันก็เห็นความพยายามของพระอาจารย์กงมา ที่ขอญัตติกรรมใหม่กับท่านมาเป็นเวลา ๓ ปีแล้ว แต่ท่านไม่อนุญาต ในที่สุดท่านสั่งให้พระอาจารย์กงมาไปท่องปาฏิโมกข์ให้ได้เสียก่อน พระอาจารย์กงมาท่านไม่ได้เรียนหนังสือ อ่านหนังสือไม่ออก แต่ท่านใช้ความพยายามให้คนสอน ท่องปากต่อปาก จนสามารถท่องได้ พระอาจารย์กงมาจึงได้ญัตติพร้อมกับเรา”

สาเหตุประการหนึ่งที่ท่านพระอาจารย์มั่นให้พระศิษย์ท่องพระปาฏิโมกข์ เพราะท่านเน้นสอนตามหลักศีล สมาธิ ปัญญา การที่ท่านให้พระศิษย์ออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาในสถานที่เปล่าเปลี่ยววิเวกเงียบสงัดตามลําพังองค์เดียว ทั้งนี้เพื่อฝึกจิตทรมานใจและเพื่อให้ได้กําลังของจิต ซึ่งพระศิษย์จะต้องรักษาศีลให้บริสุทธิ์ ไม่ให้มีศีลเศร้าหมองด่างพร้อย จิตใจก็อบอุ่น

หลังจากทําพิธีทัฬหีกรรมแล้วเสร็จ ด้วยท่านพระอาจารย์มั่น ท่านตั้งใจปลีกจากหมู่คณะ ไปเร่งความเพียรขั้นแตกหักตามลําพัง ก่อนจะแยกย้ายจากกัน ท่านได้เมตตาให้โอวาทธรรมอบรมสั่งสอนหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ด้วยธรรมปฏิบัติ ตลอดธุดงควัตร ข้อวัตรปฏิบัติ และอื่นๆ เป็นอเนกปริยาย และฝากให้ทั้งสองไปศึกษาอบรมกับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม และ ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล ที่เสนาสนะป่าบ้านท่าวังหิน อ.เมือง จ.อุบลราชธานี ซึ่งท่านทั้งสองนี้เป็นพี่น้องกันและถือเป็นศิษย์เอกอาวุโสรุ่นแรก เป็นผู้ที่ท่านพระอาจารย์มั่นได้ มอบหมายให้เป็นหัวหน้าและผู้ช่วยดูแลพระเณรในกองทัพธรรมฯ

นับตั้งแต่นั้นมา หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี จึงได้อยู่ศึกษาอบรมและออกเที่ยวธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี จึงให้ความเคารพนับถือครูบาอาจารย์ทั้งสององค์นี้เป็นทุติยาจารย์ คือ อาจารย์รูปที่ ๒ ของท่าน

ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านยังเมตตาฝากสามเณรที่ติดตามท่านมา คือ สามเณรสิม สามเณรจาม ให้อยู่ในความปกครองดูแลของท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น หลวงปู่อ่อน หลวงปู่กงมา ฯลฯ จากนั้นท่านได้ออกเดินธุดงค์ไปจําพรรษาที่วัดสระปทุม กรุงเทพฯ กับท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) ซึ่งสมัยนั้นเงียบสงัดมาก โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“พ่อแม่ครูจารย์มั่น ท่านเล่าเรื่องกรุงเทพฯ ให้ฟัง ตั้งแต่ท่านอยู่กรุงเทพฯ น่าฟังนะ โอ๊ย ! อยู่ไหนสงัดหมด วัดบรมนิวาส เขาเรียก วัดนอก วัดบวรนิเวศฯ เขาเรียก วัดใน เดินไป สบายๆ ไม่มีคน มันเป็นเหมือนบ้านนอกเรานี่แหละ สงบสงัด อยู่ไหนสงัดหมด ในกรุงเทพฯ ก็เหมือนกับเราอยู่บ้านนอกนี่แหละ สงัดทั้งนั้น จากวัดสระปทุมมาวัดบรมนิวาส ท่านก็เดินมา ไม่มีบ้านมีเรือนเลย ท่านเล่าให้ฟัง เวลามีโอกาส ท่านก็เล่าของท่านไป ผู้ฟังก็ฟังอย่างเพลินใจ ไปตามท่าน”

ในกาลต่อมา เมื่อครูบาอาจารย์วงกรรมฐานมีกิจนิมนต์ หรือมีกิจธุระจําเป็นเข้ากรุงเทพฯ ท่านจึงมักไปพักที่วัดสระปทุม กับ วัดบรมนิวาส ส่วนหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี เมื่อท่านเข้ากรุงเทพฯ ท่านมักไปพักวัดสระปทุม กับท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) ซึ่งเป็นพระอุปัชฌาย์ เมื่อท่านพ่อลีท่านออกติดตามท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้อยู่จําพรรษาที่ วัดสระปทุม

ท่านพ่อลีกล่าวยํ้าถึงเรื่องการบวชของท่านเพื่อเป็นคติเครื่องเตือนใจอนุชนรุ่นหลังว่า

“เวลาอาตมาบวช ไม่มีอะไรเลย สบายที่สุด มีโยมพ่อมาคนเดียว กระทงดอกไม้ก็เก็บ ดอกเข็มแดงๆ แถวข้างวัดบูรพาราม ที่เขาปลูกไว้นั่นแหละ พอบวชเสร็จก็ออกป่าในวันนั้น ถือบาตรไปเลยจนมาถึงวันนี้ อุปสมบทเสร็จแล้ว ๑ วัน ก็ได้ถือธุดงค์อย่างเคร่งครัด คือ ฉันมื้อเดียว ได้พักอยู่วัดบูรพารามคืนเดียว ก็ได้ออกไปอยู่บ้านท่าวังหินตามเคย”

วัดบูรพาราม ถือเป็นวัดต้นกําเนิดของสายวิปัสสนากรรมฐานแบบอีสานวัดหนึ่ง ด้วยว่ามี ท่านพระอาจารย์สีทา ชยเสโน ผู้เป็นพระอาจารย์ของพระสงฆ์สายนี้มาปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน อยู่เป็นประจํา จนมีอาจารย์และลูกศิษย์สืบทอดกันมาหลายรุ่น ได้แก่ ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ดูลย์ อตุโล หลวงปู่ ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นต้น 

ปัจจุบัน ทางวัดได้บูรณะสิมเก่าและได้สร้างรูปเหมือนครูบาอาจารย์วงกรรมฐานชาวอุบลฯ รวม ๕ องค์ เพื่ออัญเชิญมาประดิษฐาน ได้แก่ ท่านพระอาจารย์สีทา ชยเสโน ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม และ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เพื่อให้พุทธบริษัทได้มากราบไหว้บูชาเพื่อเป็นสิริมงคล 

พ.ศ. ๒๔๗๑ จําพรรษา ๑ เสนาสนะป่าช้าบ้านหัวงัว – หลงเสียงนาง

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ ระหว่างนี้ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านได้ติดตามท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล กับคณะพระภิกษุสามเณรรวมกันประมาณ ๘๐ รูป เดินทางเที่ยววิเวกไปภาวนาและเทศนาอบรมศีลธรรมสั่งสอนประชาชนตามสถานที่ต่างๆ ในจังหวัดอุบลราชธานี ตามการขอร้องของพระยาตรังฯ เจ้าเมืองอุบลฯ เมื่อจวนเข้าพรรษาได้ไปพักจําพรรษาอยู่เสนาสนะป่าช้าบ้านหัวงัว อ.ยโสธร จ.อุบลราชธานี (ปัจจุบันขึ้นกับ ต.กําแมด อ.กุดชุม จ.ยโสธร) ซึ่งเป็นบ้านญาติของท่านพระอาจารย์สิงห์ เสนาสนะป่าแห่งนี้ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล เดินธุดงค์มาบําเพ็ญภาวนาและสร้างเป็นที่พักสงฆ์ สมัยก่อนเป็นป่าช้าอยู่ห่างไกลหมู่บ้าน ปัจจุบันอยู่กลางหมู่บ้าน

พอใกล้ถึงวันเข้าพรรษา สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ขณะดํารงสมณศักดิ์ พระโพธิวงศาจารย์ และเป็นเจ้าคณะมณฑล ได้มีจดหมายเรียกตัว ท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ให้ไปสั่งสอนอบรมประชาชนชาวเมืองอุบลฯ ท่านพระอาจารย์สิงห์ และคณะจึงได้ไปจําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านหนองขอน อ.อํานาจเจริญ จ.อุบลราชธานี (ปัจจุบันขึ้นกับ อ.หัวตะพาน จ.อํานาจเจริญ) 

ส่วนหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่สาม อกิญฺจโน พร้อมด้วยพระ ๑ องค์ สามเณร ๑ องค์ ซึ่งติดตามมากับคณะ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านสั่งให้อยู่จําพรรษาด้วยกันเองที่เสนาสนะป่าบ้านหัวงัว โดยไม่มีพระผู้ใหญ่อยู่ร่วมจําพรรษา ซึ่งในขณะนั้นแต่ละองค์ยังเป็นพระภิกษุหนุ่มและเพิ่งญัตติเป็นธรรมยุตได้ไม่นาน อายุพรรษาจึง น้อยมาก โดยมีหลวงปู่อ่อนเป็นหัวหน้า ซึ่งท่านก็เพิ่งญัตติได้เพียง ๔ พรรษา ส่วนหลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี หลวงปู่สาม นับเป็นพรรษาแรกนับจากญัตติเป็นธรรมยุต

ท่านพ่อลี เล่าเหตุการณ์ในครั้งนั้นว่า 

“ในพรรษานั้น (พ.ศ. ๒๔๗๑) ได้พากเพียรทําสมาธิอย่างเข้มแข็ง บางคราวก็นึกน้อยใจ อยู่บ้าง เพราะพระอาจารย์ใหญ่หนีกันไปหมด เหลือแต่พวกเราซึ่งมีอายุพรรษาน้อย บางครั้ง เห็นว่าชีวิตในสมณเพศนั้นใช่ว่าจะอยู่อย่างสุขสบายไปวันๆ เอาแต่กินข้าวปลาอาหารของชาวบ้าน แล้วนั่งๆ นอนๆ แต่อย่างเดียว ชีวิตของพระต้องดําเนินไปตามข้อวัตรและพระวินัย โดยเฉพาะ พระป่ากรรมฐานต้องฝึกจิตเคร่งครัดมาก จึงจะสามารถดําเนินอยู่ในบริสุทธิ์ศีลและถูกต้องตามธรรมวินัยนั้นได้ 

จิตหวนกลับมาอยู่ในกระแสทางโลก จนบางขณะก็นึกอยากจะลาสึก แต่หากมักมีเหตุบังเอิญให้สํานึกรู้ตัวอยู่เสมอ เช่น วันหนึ่งเวลาห้าโมงเย็น ขณะกําลังเดินจงกรม จิตกําลังกวัดแกว่งไปในทางโลก มีผู้หญิงคนหนึ่งเดินผ่านมาข้างๆ วัด เธอได้ร้องรําเป็นเพลงภาษาอีสาน เสียงหวาน ไพเราะจับใจ ชวนให้หลงใหลใฝ่ฝัน เราได้ยืนหยุดฟัง จิตใจเกิดความปฏิพัทธ์ในเสียงของหญิงนั้น ใจความเสียงเพลงโดยย่อนั้นว่า

๑. ไผผู้พาโลล้นโลภามักมาก โลภลื่นล้นเมื่อหน้าบ่ดี (คนที่โง่เขลา ย่อมเป็นผู้โลภมาก มักได้ คนที่โลภมากมักได้อย่างนี้ มีแต่จะสร้างกรรมที่ไม่ดีไปข้างหน้า)

๒. ไผอย่าขันอาสา เลี้ยงแนวชะนีฮูปฮ่าง มันหากเคียวบ่เศร้า ผองเท้ากระดูกกอง หั้นแล้ว (ใครที่ขันอาสาเลี้ยงผู้หญิงขายตัวหน้าตาดี แต่จิตใจวอกแวกเหมือนลิง หญิงประเภทนี้ ไม่เพียงพอในกามทั้งหลาย จวบจนกระทั่งตายเหลือแต่กองกระดูก)

๓. ไผสิหลิงเห็นไส้หัวใจคนใหญ่ ลางเทื่อฝังเก็บไว้ในหั้นหมื่นดวง บ่ฮู้ (ใครจะไปรู้ว่า จิตใจคนใหญ่คนโตหรือหัวใจพระ วันๆ เขาคิดอะไรกันบ้าง บางทีในหัวใจเหล่านี้ อาจจะเก็บหัวใจที่รักชังเป็นหมื่นๆ ดวงเอาไว้)

๔. ไผสิเหลียวเห็นไส้ตับไตนกขี้ถี่ มันหากฮ้องพึบพึ้งใจเลี้ยวใส่กะปู บ่ฮู้ (นกขี้ถี่เป็น นกประเภทหนึ่งที่ร้องเสียงเพราะพริ้ง แต่ในขณะที่มันร้องเสียงหวานอยู่บนยอดไม้สูง เหมือน ไม่สนใจอะไรนั้น ใจของมันมองหาเหยื่อ คือ ตัวปู อยู่ตลอดเวลา ใจไม่ซื่อ ปากอย่างใจอย่าง) 

ถ้าจะเทียบก็เหมือนพระภาวนาพุทโธๆๆ อันเป็นของสูง แต่จิตใจนั้นใฝ่ฝันแต่ทางโลก หรืออีกอย่างหนึ่ง พระสวดมนต์ไหว้พระเสียงกึกก้อง ปากก็สวดมนต์บรรยายความดี แต่จิตใจนั้นนึกหาแต่สิ่งที่เป็นกิเลสในทางโลก จากนั้นได้จําเพลงบทนี้มาบริกรรมภาวนาเป็นนิจ หญิงนั้นเธอคงร้องเจาะจงว่าเรา คือ เราเป็นพระ กําลังสร้างคุณงามความดีอยู่ แต่ใจมันแส่ไปในอารมณ์ของโลก ได้ฟังกวีอีสานคราวนั้นก็ให้นึกละอายแก่ใจตนเองอยู่เรื่อยมา คิดว่า เราควรทําใจของเราให้สมกับ อยู่ในเพศสมณะ จึงจะไม่สมกับที่ผู้หญิงคนนั้นพูดเช่นนั้น ต่อมาเรื่องเหล่านี้ได้กลายมาเป็นอรรถ เป็นธรรมไปเสียหมด”

ท้าแข่งนั่งสมาธิและเดินจงกรม

ในขณะที่อยู่พักจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าแห่งนี้ ในพรรษานั้นมีพระเพื่อนอยู่ด้วยกันรวม ๕ องค์ สามเณร ๑ องค์ เราได้ทําไว้ในใจว่า “เราจะปฏิบัติให้อยู่เหนือพระเพื่อนทุกองค์ เช่น เพื่อนฉันข้าวได้ ๑๐ คํา เราจะต้องฉัน ๘ คํา เพื่อนทําสมาธิได้ ๓ ชั่วโมง เราจะต้องนั่งได้ถึง ๕ ชั่วโมง เพื่อนเดินจงกรมได้ ๑ ชั่วโมง เราจะต้องเดินได้ ๒ ชั่วโมง” และทุกสิ่งทุกอย่างต้องนึกอย่างนี้ แต่รู้สึกว่า เราก็ทําได้อย่างนึก สิ่งนี้เป็นความลับเฉพาะในตนคนเดียว 

ยังมีเรื่องอื่นๆ อยู่อีกมาก ล้วนเป็นคติเตือนใจในประสบการณ์ครั้งนั้น เช่น ครั้งหนึ่งในเวลากลางคืน เดือนหงาย ได้พูดกับเพื่อนพระว่า “พวกเราจะเดินจงกรม อดนอนทําสมาธิแข่งกัน ดูว่าใครจะนั่งสมาธิและเดินจงกรมเก่งกว่ากัน” จึงได้พูดตกลงกับเพื่อนพระว่า “เวลาผมเดินจงกรมให้ท่านนั่งสมาธิ เวลาผมนั่งสมาธิให้ท่านเดินจงกรม ทดสอบว่าใครจะอดทนได้นานกว่ากัน”

ถึงวาระที่เราเดินจงกรม ท่านองค์นั้นก็ไปนั่งสมาธิอยู่ในกุฏิใกล้ทางเดินจงกรม สักครู่หนึ่งก็ได้ยินเสียงดังโครม จึงเปิดประตูชะโงกหน้าเข้าไปดู เห็นเพื่อนองค์นั้นนอนหงายขาชี้ฟ้าอยู่ สังเกตเหตุการณ์ว่า ท่านคงนั่งขัดสมาธิเพชร แล้วเกิดง่วงนอนจัด จึงหงายหลังพับหลับไป เราเองก็ง่วงเต็มที แต่ต้องอดทนให้ชนะเพื่อนให้ได้ เมื่อเห็นอาการของเพื่อนเป็นอย่างนี้แล้ว ก็นึกละอายใจว่า ถ้าเราเป็นอย่างนี้บ้างคงแย่ แต่ก็ดีใจว่าเราชนะเขา เรื่องต่างๆ ที่ได้เล่ามานี้รู้สึกว่าเป็นคติเตือนใจ ได้เสมอว่า “คนที่ทําอะไรไม่จริง ต้องมีสภาพเป็นอย่างนี้”… 

ท่านพ่อลี ท่านเป็นคนจริง ท่านจึงทําอะไรจริงจัง เมื่อท่านลั่นสัจจะอะไรไว้ ก็จะต้องทํา สิ่งนั้นให้สําเร็จ ด้วยท่านมีนิสัยเด็ดเดี่ยวจริงจัง ยึดมั่นรักษาสัจจะ มีความพากเพียร อดทน ฯลฯ ซึ่งล้วนเป็นคุณสมบัติประการสําคัญของผู้ที่จะมาบรรลุธรรม เพราะธรรมะของพระพุทธเจ้าเป็น สัจธรรมความจริง เป็นสิ่งอันเลอเลิศประเสริฐสุด และยากต่อการปฏิบัติ ต้องล้มลุกคลุกคลาน ต้องอดทนต่อสู้ฝ่าฟันกับอุปสรรคนานัปการ ฯลฯ นิสัยของท่านพ่อลีจึงเข้ากับธรรมอันนี้ได้เป็นอย่างดีและง่ายต่อการปฏิบัติสําหรับท่านซึ่งเป็นคนจริง โดยท่านสอนการรักษาสัจจะไว้ว่า “บารมี จะเกิดเมื่อรักษาสัจจะที่ได้ให้ไว้ ความพากความเพียร ขันติ ความอดทน เป็นมูลเหตุรักษาสัจจะ ให้เป็นบารมีนี้ได้ สัจจะจึงเป็นสิ่งสําคัญที่มนุษย์ จะเป็นมนุษย์โดยสมบูรณ์แบบได้”

ในตลอดพรรษานั้น แม้ว่าหลวงปู่อ่อน หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี หลวงปู่สาม พระและสามเณรติดตาม ต่างอยู่ห่างครูบาอาจารย์ ต้องดูแลรักษาตนกันเอง ท่านก็พากันรักษาข้อวัตร ปฏิบัติและมุ่งมั่นประกอบความเพียรกันอย่างเอาจริงเอาจัง อย่างศิษย์มีครู ท่านปฏิบัติภาวนากันอย่างผู้เห็นภัยในวัฏสงสารจริงๆ 

การอยู่ร่วมกันของหมู่คณะที่ตั้งใจประพฤติปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ หรือที่เรียกว่า “หมู่คณะสัปปายะ” นั้น ย่อมเกิดผลดีต่อการปฏิบัติธรรมเป็นอันมาก แม้ว่าปีนี้ในช่วงเข้าพรรษา ท่านพ่อลีนึกอยากจะลาสึกก็ตาม นอกจากเสียงเพลงขับกล่อมของหญิงสาวที่ร้องมากระทบใจตนได้ย้อนกลับมาสอนใจตนไม่ให้คิดไปในทางโลกแล้ว ประกอบกับความขยันหมั่นเพียรในการทํา ข้อวัตรปฏิบัติและการปฏิบัติภาวนาของแต่ละองค์ ก็ได้เป็นเครื่องส่งเสริมและสนับสนุนความเพียรของกันและกันได้เป็นอย่างดี ทําให้ท่านพ่อลีไม่นึกอยากจะลาสึกอีกต่อไป และทําให้ผลการปฏิบัติภาวนาของแต่ละองค์ในพรรษานี้ก้าวหน้าไปมาก ซึ่งท่านทั้งสี่ในกาลต่อมาต่างก็ได้รับการยกย่องเทิดทูนบูชาเป็นครูบาอาจารย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น

จิตสงบเกิดความรู้พิเศษ 

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเคยทําผิดพระวินัยมาก่อน หลังจากที่ท่านญัตติเป็นธรรมยุตแล้ว ท่านก็เคร่งครัดรักษาศีล ท่านเทศน์ไว้ว่า “ศีล เราต้องรักษาให้เท่ากับหัวของเรา ศีลขาดก็ต้องเท่ากับคอขาด ศีลขาดดีกว่าไม่มีศีลเลย เพราะคนนุ่งผ้าขาดย่อมดีกว่าคนเปลือยกาย” เมื่อท่านมีศีลบริสุทธิ์ การเจริญสมาธิภาวนา ผลการภาวนาของท่านก็ก้าวหน้าตามลําดับ เป็นไปตามหลัก ศีล สมาธิ ปัญญา โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“ท่านแสดงไว้อย่างตายตัวเวลาพระบวชเสร็จ ท่านจะสอนธรรมบทสําคัญๆ ให้เกี่ยวกับ เรื่องภาวนา ขึ้นทีแรกว่า 

สีลปริภาวิโต สมาธิ มหปฺผโล โหติ มหานิสํโส ผู้มีศีลบริสุทธิ์ จิตใจย่อมมีความอบอุ่น การภาวนาไม่เป็นกังวลแล้ว จิตก็ลงสงบได้ง่าย นี่อันหนึ่ง 

สมาธิปริภาวิตา ปญฺญา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา ปัญญาเมื่อสมาธิ คือ ความสงบใจ เป็นเครื่องหนุนหลังแล้วย่อมเดินได้คล่องตัว

ปญฺญาปริภาวิตํ จิตฺตํ สมฺมเทว อาสเวหิ วิมุจฺจติ จิตที่ปัญญาซักฟอกเรียบร้อยแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยชอบ

นี่เป็นธรรมที่ตายตัว เวลาบวชเสร็จแล้วจะสอนธรรมนี้ให้พระทุกองค์”

ท่านพ่อลี ในพรรษานี้ท่านเคร่งครัดรักษาศีลบริสุทธิ์ และได้เร่งความเพียรภาวนา มีสติเป็นสําคัญ ตลอดทั้งพรรษา โดยยึด “พุทโธ” เป็นคําบริกรรมประจําใจอย่างต่อเนื่องเอาจริงเอาจัง ท่านตั้งสติได้ดีแน่นหนามั่นคง จนตั้งรากตั้งฐานทางด้านจิตใจได้ จากความสงบที่หนุนไปหลายครั้งหลายหน ก็กลายเป็นความแน่นหนามั่นคงขึ้นภายในใจ ท่านได้สมาธิสมบัติ อันเป็นธรรมสมบัติเบื้องต้นมาครองใจ ทําให้จิตใจของท่านอบอุ่นชุ่มเย็นเป็นอันมาก และเกิดความรู้พิเศษผุดขึ้นมากมาย ท่านพ่อลีเล่าว่า “พอออกพรรษาแล้ว ต่างคนต่างแยกย้ายกันไปพักภาวนาอยู่ตามป่าช้า โดยลําพังองค์เดียว ในพรรษานี้รู้สึกตัวว่า เราเองทําจิตทําสมาธิได้ดีมาก จิตสงบอย่างละเอียดประณีต มีสิ่งแปลกประหลาดเกิดขึ้นในใจอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่เคยปรากฏมาแต่กาลก่อน คือ เมื่อจิตสงบได้ดีแล้ว มีความรู้พิเศษผุดขึ้นต่างๆ มากมาย ภาษาบาลีซึ่งไม่เคยแปลออก ก็แปลได้ เช่น บทสวดพุทธคุณ หรือบทสวดเจ็ดตํานานที่สวดมา ก็นึกแปลได้เป็นส่วนมาก พระอภิธรรม เจ็ดคัมภีร์ย่อที่เคยสวดมาแต่กาลก่อน แปลได้เกือบหมด รู้สึกว่ามีการแตกฉานขึ้นพอสมควรในเรื่องธรรม อยากรู้อะไร ทําใจนิ่งๆ ก็รู้ ไม่ต้องใช้ความนึกคิด เป็นสิ่งน่าอัศจรรย์อย่างมาก

เมื่อเกิดเหตุการณ์ดังนี้ จึงได้นําเรื่องไปเล่าถวายท่านพระอาจารย์กงมา เพื่อนสหธรรมิกท่านก็ชี้แจงว่า “พระพุทธเจ้าของเราก็ไม่ได้เรียนรู้มาก่อน ถึงเรื่องการเรียนหรือเทศน์ พระองค์ท่านได้ปฏิบัติรู้ในใจก่อนแล้ว จึงได้บัญญัติไว้เป็นปริยัติธรรม ฉะนั้น การรู้ของเราเป็นการ ไม่ผิด” เมื่อได้ทราบดังนี้ ก็มีจิตอิ่มเอิบปลื้มใจเป็นอย่างยิ่ง”

เพื่อนสหธรรมิกที่ดีมีคุณธรรม ย่อมเกื้อกูลการปฏิบัติธรรม และเกื้อกูลความศรัทธาใน พระพุทธศาสนาของกันและกันให้ยิ่งๆ ขึ้นจนเป็นอจลศรัทธา ดัง หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ท่านทั้งสองเป็นคู่สหธรรมิกที่เคารพรักใคร่สนิทสนมไว้วางใจกันมาก มีอะไรก็พูดคุยเปิดเผยกันได้ และแม้ชีวิตก็ยอมสละตายแทนกันได้ เมื่อท่านพ่อลีนําผลการปฏิบัติภาวนามาเล่า หลวงปู่กงมาท่านได้รับรสแห่งธรรมอัศจรรย์นี้มาก่อนหน้าแล้ว เมื่อคราวนั่งสมาธิภาวนาตลอดรุ่ง การตอบปัญหาธรรมของท่านมาจากภาคปฏิบัติ จึงทั้งสั้นกระชับ ทั้งชัดเจนแจ่มแจ้ง และเป็นไปเพื่อให้ กําลังใจท่านพ่อลีเป็นอันมาก 

หลังจากท่านพ่อลีสนทนาธรรมกับหลวงปู่กงมาไม่นาน ต่างก็ได้แยกย้ายกันไปภาวนา โดยท่านพ่อลีธุดงค์กลับไปบ้านเกิดเพื่อไปโปรดโยมบิดาที่บ้านหนองสองห้อง สอนให้รักษาศีลและสอนให้เลิกนับถือผี ส่วนหลวงปู่อ่อน หลวงปู่กงมา หลวงปู่สาม ท่านได้เที่ยวธุดงค์ภาวนาตาม ป่าช้าในเขตอําเภอยโสธร และก็ได้สั่งสอนญาติโยมในแนวทางเดียวกัน และเมื่อถึงวันมาฆบูชา ปี พ.ศ. ๒๔๗๒ ท่านทั้งสี่ก็ได้กลับมาที่เสนาสนะป่าช้าบ้านหัวงัว เพื่อเข้าร่วมประชุมสงฆ์

สําหรับเสนาสนะป่าบ้านหัวงัว สมัยที่ท่านพ่อลีและสหธรรมิกอยู่จําพรรษา เดิมเป็นป่าช้าที่วิเวกเงียบสงัด ปัจจุบัน คือ วัดบ้านหัวงัว ตั้งอยู่กลางหมู่บ้าน

นิสัยชอบไปวิเวก ถือเป็นกิจสําคัญของสมณะ

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านมีนิสัยชอบไปวิเวก หรือชอบการธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ด้วยท่านเป็นพระภิกษุหนุ่มที่มุ่งมั่นต่อมรรค ผล นิพพาน นับตั้งแต่ญัตติเป็นธรรมยุตพรรษาแรก ท่านก็ออกเที่ยวธุดงค์แล้ว ซึ่งสมัยนั้นพระทั้งหลาย ตลอดพระโพธิวงศาจารย์ เจ้าคณะมณฑลนครราชสีมา ต่อมา คือ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ท่านพระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่าย ปกครองที่มีอํานาจมาก ท่านจะไม่เห็นด้วยกับการที่พระออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ท่านจะว่ากล่าวเสียดสี ถึงขั้นขับไล่ ห้ามใส่บาตรก็มี ช่วงนั้นวงกรรมฐานได้รับความเดือดร้อน กันมาก แต่ท่านพ่อลีก็ไม่ได้สนใจและไม่ได้หวั่นไหวแต่อย่างใด ท่านถือเป็นกิจของสมณะ อันเป็น กิจสําคัญที่สุดที่พระพุทธองค์ทรงสั่งสอนไว้ ท่านพ่อลีเทศน์ไว้ดังนี้ 

“เพราะธรรมดาธรรมเนียมของพระพุทธเจ้า ซึ่งพระองค์ได้ทรงปฏิบัติมาสมัยครั้งพุทธกาล ไม่เหมือนทุกวันนี้ คือ ธรรมดาพระภิกษุและสามเณร หรือญาติโยมผู้มุ่งต่อการปฏิบัติ ย่อมแสวงหาการวิเวก เมื่อออกพรรษาแล้วก็ต่างคนต่างไปทําการวิเวก เป็นเรื่องส่วนตัว หรือเป็นเรื่องส่วน บุคคลผู้อื่น แต่เป็นเรื่องลึกลับ ถ้าคนไม่มีความคิด เป็นคนที่ขาดสติ ขาดปัญญา ก็ไม่สามารถ จะมองเห็นประโยชน์อันลึกลับ ฉะนั้น ผู้ที่พรรณนาให้ฟังนี้ จะถูกเขาเหยียดหยามยํ่ายีอย่าง มากมาย จนตลอดถึงพระมหาเถระผู้ใหญ่ยังเคยเหยียบยํ่า แต่เราก็ไม่ถือ เพราะเหตุใด เพราะ เหตุว่า เราถือว่าใหญ่แต่ตัว ใหญ่แต่ชื่อ แต่ความคิดสั้นแค่หางอึ่งอ่าง ฉะนั้น จึงไม่โกรธ ไม่แค้น ตอบแทนท่านผู้นั้น 

คือสมัยที่ออกปฏิบัติ หรือในกาลต่อมาจนตลอดกาลบัดนี้ นิสัยนั้นชอบไปวิเวก ชอบไปอยู่ที่สงัด ชอบหลับตา ชอบไปอยู่ป่า อยู่ดง นิสัยจิตตสันดานเป็นอย่างนี้ แล้วก็ถูกหมู่คณะ พระเถระผู้ใหญ่ ท่านปรารถนาอะไรก็ไม่ทราบ ท่านก็ว่าเสียดสีต่างๆ ตัวอย่างเช่น “พระขี้กลัว เอาตัวรอด ไม่เห็นประโยชน์ของหมู่ หลบหลีกปลีกตัวหนีไปอยู่ตามป่าตามดงอย่างนี้” ก็ได้ถูกกระทบกระเทือนมาตั้งแต่ออกปฏิบัติ จนบัดนี้ก็ยังมีอยู่บ้าง แต่ใจนั้นน่ะไม่ได้สนใจในเรื่องนั้น เพราะเหตุใด เพราะเหตุว่า เราถือว่าคนปัญญาสั้น ตาตื้น บางทีเขาก็ว่าเสียดสีว่า 

“ไอ้เราเรียนหนังสือมา ลืมหูลืมตา ทั้งท่อง ทั้งบ่น ทั้งเทศน์ ทั้งตรวจ ทั้งสอน ทั้งเรียน แสวงหาความดีถึงขนาดนี้ ก็ยังไม่เห็นอรรถเห็นธรรม แล้วจะไปนั่งหลับตาให้มันเห็นธรรมนั้นน่ะ มันจะมีหนทางไปได้แค่ไหน” อย่างนี้เขาก็ว่า แต่ว่ามันไม่มีความซื่อสัตย์ เขาว่าประชด เหตุนี้แหละ สมัยนี้จึงไม่เหมือนกับสมัยครั้งพุทธกาล จนตลอดพระเณรของเราก็ไม่เหมือน ถึงจะเหมือนก็ตาม ไม่เหมือนก็ตาม แต่เราก็ไม่ได้สนใจ แต่เรื่องใดที่เป็นพุทธวจนะ ก็ทําไปตามหน้าที่ 

ฉะนั้น การที่ทําอย่างนั้น ถึงจะมีอาการกระทบกระเทือนเสียดสีเพียงไรก็ตาม ไม่สนใจ ไม่เหลียวแล ไม่ฝักใฝ่ จนตลอดในกาลต่อไปก็เช่นเดียวกัน กิจอันใดซึ่งเป็นศาสนกิจ เป็นเรื่องศาสนา และเป็นเรื่องทําประโยชน์ให้ตนเอง เราก็จะต้องทําเรื่อยไป จนกว่าชีวิตจะหาไม่ 

เมื่อเป็นเช่นนี้ พวกเราฝ่ายพุทธบริษัท ฝ่ายภิกษุ สามเณร และญาติโยมก็ดี ผู้มุ่งต่อ พุทธวจนะ หรือมุ่งต่อการละกิเลส มุ่งต่อการทํากิจของการศาสนาให้ดีขึ้น ก็อาจจะมีการไปวิเวก ไปหาที่สงบสงัด ปฏิบัติตน เพื่อทําความบริสุทธิ์สะอาด ฉะนั้น การไปทําเช่นนี้ ก็มีประโยชน์ ซึ่งผู้มนุษย์มีตาอันตื้น ไม่สามารถจะแลเห็น เช่น เมื่อไปอยู่สถานที่เช่นนั้น ก็ยังหาโอกาสให้ได้รับความสะดวกอย่างมากมายนั้นประการหนึ่ง 

ประการที่สอง ก็ได้ช่วยสัตว์บางจําพวก คําว่า “สัตว์” สัตว์อันนี้แหละ ไม่หมายแค่ สัตว์เดรัจฉาน ไม่หมายแค่สัตว์มนุษย์ จนเทวดาก็เรียกว่า “สัตว์” อย่างรุกขเทวดาอยู่ตามต้นไม้ก็มี ภุมมเทวดาอยู่ตามพื้นแผ่นดินก็มี อรัญญเทวดาอยู่ในป่าก็มี อยู่ตามเขาตามถํ้าก็มี เป็นที่อยู่ของ สัตว์โลก ไม่มีที่ว่าง 

ฉะนั้น การไปอย่างนั้น ผู้มีปัญญาหรือมีตาภายใน ก็สามารถที่จะสร้างประโยชน์ให้เกิดขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นได้เหมือนกัน คือ ได้รับประโยชน์ บางทีได้ประโยชน์ดีกว่าคน อย่างพระพุทธเจ้าของเรานั้น เทศนาอยู่บนสวรรค์โปรดเทวดา สําเร็จคุณงามความดีนับเป็นโกฏิๆ แต่ว่าโปรดสัตว์นั้น บางทีก็คนหนึ่ง สองคน ยี่สิบ สามสิบ แค่นั้น อันนี้เป็นประโยชน์ลึกลับ อันจะพึงได้รับแก่ผู้ปฏิบัติ นอกจากนั้นก็ยังได้โปรดซึ่งสัตว์เดรัจฉานบางพวก บางเหล่า ผลประโยชน์จะพึงได้รับ ก็คือ ประโยชน์ของตนเองบ้าง ประโยชน์ของคนอื่นบ้างอย่างนี้ 

ฉะนั้น จึงเป็นสิ่งควรที่จะต้องเสาะแสวงหา กระทํา บําเพ็ญให้เกิดขึ้นในภาวะของตน กิจอันนี้เป็นกิจศาสนาอย่างสําคัญ แต่กิจอื่นนั้นเป็นอติเรกลาภ เป็นของเบ็ดเตล็ด ไม่ใช่ชีวิต ของพระศาสนา มันเป็นเครื่องส่งเสริมชีวิตเท่านั้น การปฏิบัตินี้แหละมันเป็นตัวชีวิตทีเดียว”

สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ในบั้นปลายชีวิต สมเด็จฯ ท่านจะให้ความสนใจการปฏิบัติธรรมกรรมฐานมากและได้สํานึกผิด ในงานประชุมเพลิงศพท่านพระอาจารย์เสาร์ สมเด็จฯ ท่านได้กล่าวขอโทษวงกรรมฐานต่อท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งนับตั้งแต่บัดนั้นมาวงกรรมฐานได้รับความร่มเย็นมาก และต่อมาสมเด็จฯ ท่านก็ได้นิมนต์ท่านพ่อลี ไปร่วมจําพรรษาที่วัดบรมนิวาส เพื่อถวายคําแนะนําการปฏิบัติธรรมเป็นประจํา 

รสของการอยู่ป่ากับอยู่บ้านย่อมต่างกัน

คนที่บวชแล้วไม่เคยออกป่าเลย ก็เท่ากับได้รู้จักแต่รสข้าวสุกอย่างเดียว ไม่มีกับ คนที่ บวชแล้วเดินธุดงค์แสวงหาที่วิเวก ย่อมได้รับรสของธรรม เปรียบเหมือนบุคคลที่กินข้าวสุก มีกับ ย่อมได้รับรสต่างกันมาก ตัวอย่างง่ายๆ นึกถึงหลักธรรมชาติ เช่น “ไก่ป่า” มีลักษณะต่างกันกับ “ไก่บ้าน” คือ ตาไว หางกระดก ขันสั้น ปีกแข็ง ลักษณะการเหล่านี้เกิดขึ้นจากความระวังจึงเป็นเช่นนั้น ส่วน “ไก่บ้าน” มี หางตก ตาตก ปีกอ่อน ขันยาว ลักษณะเหล่านี้ ย่อมเป็นเหยื่อของ เสือดาว ฉะนั้น รสของการอยู่ป่าและอยู่บ้านย่อมต่างกัน 

บางคราวในเรื่องเหล่านี้ ได้เคยผ่านความตําหนิโทษ ก็มีแต่นึกขยิ่มอยู่ในใจ เขาว่า “พระตาขาว ขี้ขลาด ขี้กลัว ไม่ใช่นักรบ หลบหลีกปลีกตัว เก่งไม่จริง” ก็นึกนิ่งหัวเราะ ยังไม่ตอบ ในที่สุดก็ต้องตอบให้เขารู้ความจริงว่า “การอยู่บ้านเมืองดีจริง แต่ไม่เก่ง เพราะเหตุใด? เพราะในป่านั้นผมไม่เคยเห็นคนบ้านเข้าไปอยู่ได้ ส่วนในบ้านในเมือง อย่าว่าแต่นักบวชของเราเลย ผมเห็นว่าคนบ้านก็มีแยะ จนแม้ไก่ สุนัข ฯลฯ มันก็อยู่กันเต็มดื่นดาษ จะว่าอะไรแต่พวกเราซึ่งเป็นนักบวช ส่วนป่านั้น ลองให้ท่านไปอยู่ในป่าช้าผีดิบคนเดียวสักคืนหนึ่งจะได้ไหม?” ก็ได้รับตอบว่า “ไม่ไหว” พร้อมทั้งสาธุการ 

เหตุนั้นการณ์เหล่านี้ จะให้มีรสลึกซึ้งในใจ ต้องทดลองให้รู้ความจริงก็จะทราบในตน ไม่ควรถือตามคําของคนและความคิดของตนอย่างเดียว ควรถือการกระทําเป็นหลักเกณฑ์ จึงจะถูกหลักของพระพุทธศาสนา ที่เรียกว่า กรรมเป็นของของตน…

ภิกษุหนุ่มมากด้วยวาสนาบารมีธรรมและความกตัญญู

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเป็นพระกตัญญู เมื่อท่านภาวนาได้สมาธิธรรมแล้ว ท่านคิดถึง โยมพ่อ ท่านตั้งใจตอบแทนพระคุณ โดยเมตตานําธรรมกลับไปโปรดโยมพ่อ ญาติพี่น้อง และ ชาวบ้านหนองสองห้อง อําเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี อันเป็นบ้านเกิด ท่านได้ตอบแทนคุณตามพระพุทธดํารัส ดังนี้

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การที่จะตอบแทนคุณแก่บุคคลทั้ง ๒ คือ มารดา ๑ บิดา ๑ เรากล่าวว่ากระทําไม่ได้ง่ายเลย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุตรพึงแบกมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง แบกบิดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง เขามี อายุ มีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปี และพึงปฏิบัติบํารุงทั้ง ๒ ด้วยการอบกลิ่น การนวด การให้อาบนํ้า และการบีบนวดอวัยวะต่างๆ แก่ท่านทั้งสอง แม้ท่านทั้ง ๒ ก็พึงถ่ายอุจจาระบนบ่านั่นเอง ถึงกระนั้น เขาก็ยังไม่ชื่อว่าตอบแทนบุญคุณแก่มารดาบิดา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง บุตรพึงตั้งมารดาบิดาไว้ในราชสมบัติ มีอํานาจยิ่งใหญ่ใน แผ่นดินใหญ่ อันมีรัตนะ ๗ ประการมากหลายนี้ แม้กระนั้นก็ยังไม่ชื่อว่าตอบแทนคุณมารดาบิดา ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะมารดาบิดามีอุปการะมาก เป็นผู้บํารุงเลี้ยง เป็นผู้สอนให้ลูกรู้จักโลก ส่วนบุตรคนใด ทําให้มารดาบิดาผู้ไม่มีศรัทธาให้สมาทานตั้งมั่นในสัทธาสัมปทา ให้มารดาบิดาผู้มีทุศีล สมาทานตั้งมั่นในสีลสัมปทา ให้บิดามารดาผู้มีความตระหนี่ สมาทานตั้งมั่นในจาคสัมปทา ให้มารดาบิดาผู้ทรามปัญญา สมาทานตั้งมั่นในปัญญาสัมปทา 

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุมีประมาณเท่านั้น และบุตรย่อมชื่อว่าเป็นผู้อันกระทําตอบแทนบุญคุณแก่มารดาบิดาแล้ว”

ในขณะนั้น ท่านพ่อลี เป็นพระภิกษุหนุ่ม เป็นพระธุดงค์ที่เพิ่งญัตติเป็นธรรมยุตได้เพียงพรรษาเดียว อายุท่านก็เพิ่งจะ ๒๓ ปี ท่านเป็นพระปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ เคร่งครัดในพระธรรมวินัย ธุดงควัตร และข้อวัตรปฏิบัติ ท่านงดงามทั้งภายในและภายนอก มีวาสนาบารมีธรรม มีคุณธรรมองอาจกล้าหาญ มีพลังจิตแก่กล้า มีสง่าราศี และมีความสามารถมาก ท่านแสดงพระธรรมเทศนา อันเต็มเปี่ยมไปด้วยเหตุและผล สามารถโน้มน้าวจิตใจผู้ฟังเป็นเลิศได้ตั้งแต่พรรษาแรก จนชาวบ้านเกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน และได้เลิกนับถือผีที่ฝังแน่นลึกมาอย่างยาวนานจนเป็นประเพณี ให้หันมานับถือพระรัตนตรัยกันอย่างจริงจัง ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ต่อมาเมื่อออกพรรษาแล้วก็คิดถึงโยมพ่อ เพราะเห็นว่ายังติดๆ อะไรอยู่มาก และเราได้ รู้ธรรมะก็นึกอยากจะไปโปรดโยมพ่อบ้าง จึงออกเดินธุดงค์ผ่านไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เรียกว่า บ้านโนนแดง ไปพักอยู่ใกล้ศาลเจ้าดอนปู่ตา พักภาวนาอยู่คนเดียวในป่านั้น ญาติในหมู่บ้าน ทราบเรื่อง จึงได้ส่งข่าวไปถึงโยมพ่อ

รุ่งเช้าโยมพ่อรีบเดินทางมาหา พอเห็นเราเข้าเท่านั้น ท่านแสดงอาการดีใจเป็นอย่างมาก ด้วยความรักที่ท่านมีต่อเรา ท่านจึงเตรียมอาหารมาถวายอย่างดีตามภาษาบ้านนอก ท่านรีบให้คนไปฆ่าไก่ ๒ ตัว ทําภัตตาหารมาถวาย แต่ก็มิได้ฉันฉลองศรัทธาให้โยมพ่อ เราเสียใจเหลือเกินที่ไม่ได้ฉันให้ท่านสักคํา เพราะขณะนั้นกําลังถือเคร่งในวินัย และเป็นสิ่งควรเคร่งด้วย คือ ไม่ยอมฉัน อาหารที่เป็นอุทิสสมังสะ คือ เนื้อสัตว์ที่เขาฆ่าเจาะจงเพื่อถวายพระภิกษุ พระพุทธเจ้าท่านห้ามไม่ให้พระภิกษุฉัน หากภิกษุฉันทั้งได้เห็น ได้ยิน หรือสงสัยว่าเขาฆ่าเพื่อถวายตน ต้องอาบัติ ทุกกฏ เมื่อโยมพ่อเห็นเราไม่ฉันอาหารที่นํามาถวาย จึงได้ยกไปนั่งก้มหน้ากินเอง วันหลังมานึกสงสารโยมพ่อแทบนํ้าตาไหล เราได้กล่าวสอนโยมพ่อและญาติพี่น้องว่า

“พระพุทธเจ้าทรงห้ามไม่ให้ฆ่ากินซึ่งสัตว์ ๒ ชนิด คือ สัตว์ใหญ่ที่มีคุณอย่างหนึ่ง ได้แก่ ช้าง ม้า วัว ควาย เป็นต้น เราเบียดเบียนใช้งานเขาแล้วก็ยังไม่พอ ยังจะกินเลือดเนื้อของเขาอีก ไม่บังควร อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ที่แปลกประหลาด เช่น ช้างเผือก โคเผือก กาเผือก ฯลฯ เป็นต้น เพราะสัตว์เหล่านี้อาจเป็นพระหรือผู้มีบุญ (แต่ยังมีบาปกรรมอยู่) มาเกิดก็ได้ พรุ่งนี้ให้พวกเรา พากันมาทําบุญตักบาตรพระ แต่อาตมาขอเตือนญาติโยมอย่างหนึ่งว่า ไม่ให้ใครฆ่าเป็ด ฆ่าไก่ มาทําบุญเป็นอันขาด ใครมีผักหญ้าปลาเค็มอะไร ก็ให้ทํามาตามที่มี”

หลังจากเสร็จเรื่องภัตกิจแล้ว ได้ติดตามโยมพ่อมาพักอยู่ที่ป่าช้าของบ้านเกิดเมืองนอน แล้วได้ไปพักอยู่ในป่าแห่งหนึ่ง เป็นป่าที่ชาวบ้านถือกันว่า “ผีดุ” ตามความเชื่อของชาวบ้าน แต่เราก็มิได้หวาดกลัวอะไร ได้ไปพักอยู่เป็นเวลาหลายวัน ระหว่างพักอยู่ที่ป่าช้าอันแสนน่ากลัวแห่งนั้น มีญาติโยมหลายหมู่บ้านที่ทราบกิตติศัพท์ จึงพากันเดินทางมาฟังเทศน์ ได้ทําการปราบเรื่องการ เชื่อผิดๆ ของชาวบ้านเหล่านั้น เช่น ปราบพวกถือปอบ ผีกระสือ ผีไท้ ผีแถน มนต์กลที่เป็น เดียรัจฉานวิชาต่างๆ เวลากลางวันได้ทําการเผาเครื่องเซ่นสรวงผีเต้น ผีรํา ผีมด ผีหมอมากมาย บางวันมีแต่ควันเผาเครื่องเซ่นทั้งวัน

ได้ทําการชําระล้างสิ่งหนักใจของพี่น้องญาติโยมให้หมดไป เช่น ผีปู่ตาในดงเนินบ้านเก่า และที่พักอยู่นั้นด้วย ได้ทําการสวดมนต์แผ่เมตตากําจัดปัดเป่าจนสิ้นเชิง เอาคุณพระเข้าช่วย เป็นกําลังใจให้แก่ชาวบ้านทั้งหลาย แล้วอบรมญาติโยมให้รับนับถือพระไตรสรณาคมน์ ให้สวดมนต์ภาวนาทางพระ ไม่ให้ยุ่งเรื่องภูต ผี ปีศาจ มานึกภาพเก่าๆ ที่เคยผ่านมา รู้สึกว่าไม่มีประโยชน์ จึงได้ช่วยคิดแก้ไข คือ เรื่องที่ญาติโยมเชื่อถือกันว่า ผีปู่ตาต้องกินหมู เห็ด เป็ด ไก่ ทุกปี ดังนั้น พอถึงฤดูไหว้ผีปู่ตา ชาวบ้านต้องเอาไก่ เป็ด หรือหมู มาบ้านละ ๑ ตัว คํานวณแล้วสัตว์มีชีวิตต้องถูกฆ่าเพื่อการเซ่นสรวงในปีหนึ่งๆ นับเป็นร้อยๆ ตัว เพราะบางคราวเกิดการเจ็บป่วยก็ต้องเซ่น ตามที่บนบานไว้ พิจารณาเห็นว่าไม่เกิดประโยชน์อะไรในการที่ทําดังนั้น 

นอกจากนั้น เรายังได้บอกประกาศแก่พวกผีว่า เรื่องผีถ้ามีจริง ต้องเป็นผู้ไม่กินของเซ่น อย่างนี้ ให้รับส่วนบุญกุศลดีกว่า มิฉะนั้นจะต้องบังคับให้หนีโดยเด็ดขาด ต้องใช้อํานาจอาชญา ทางธรรมเข้าช่วย จึงได้สั่งเผาศาลผีปู่ตาจนหมดสิ้น ชาวบ้านบางคนเสียขวัญ กลัวจะเกิดความ ไม่ปลอดภัยในอนาคต จึงได้เขียนคําสวดมนต์แผ่เมตตาแจกจ่ายให้ทุกคน แล้วให้ท่องจําติดบ้านไว้บูชา และรับรองว่าจะไม่เป็นอะไร ในกาลต่อมาได้ทราบว่า สถานที่นี้กลายเป็นเรือกสวนไร่นา ไปหมด ดงที่ผีเคยดุกลายเป็นหมู่บ้านขึ้นหมู่หนึ่ง 

ได้พักอบรมญาติโยมอยู่เป็นเวลาพอสมควร อยู่มาวันหนึ่ง เขาได้นิมนต์พระผู้ใหญ่มาเทศน์ ๓ ธรรมาสน์ เราเป็นองค์ที่ ๔ จึงได้ตกลงรับนิมนต์ไปเทศน์ พระผู้ใหญ่ที่ได้รับนิมนต์ไปเทศน์ คือ พระครูวจีสุนทร เจ้าคณะอําเภอม่วงสามสิบ พระอุปัชฌาย์ลุย เจ้าคณะอําเภออํานาจเจริญ อาจารย์วอ มีความรู้ทางบาลี และตัวเอง รวมเป็น ๔ องค์ นึกในใจว่า พรุ่งนี้ต้องฟังถึงขนาด ใครจะมาท่าไหนไม่นึกหวาดเสียวใดๆ ทั้งหมด มีคนมาฟังกันมากมาย สรุปแล้วการเทศน์ได้ผ่านไปด้วยความเรียบร้อย ไม่มีเรื่องอะไรขัดคอกัน

การที่เรานําพาพี่น้อง ละการเชื่อถือในสิ่งที่ผิดมาตั้งแต่โบราณนั้น การประพฤติปฏิบัติก็ อื้อฉาวโด่งดังขึ้นไปโดยทั่วเมืองอุบลฯ เกิดมีคนอิจฉาริษยา พยายามหาวิธีขับไล่ไสส่งด้วยวิธีการต่างๆ ต่อมาครั้งหนึ่ง ยังมีพระบางรูป คนบางคน เห็นว่าเราเป็นคนอวดดี จึงหาเรื่องคอยยุแหย่ พระอื่นให้เข้าใจผิด วันหนึ่งนายชัยเป็นผู้แทนชาวบ้านตําบลยางโยภาพ ได้ไปฟ้องอําเภอว่าเราเป็นพระจรจัด ถึงเหตุการณ์จะเป็นเช่นไรก็ตาม เราก็ไม่หวั่นกลัวในโลกธรรมเหล่านั้น ใจก็รู้สึกยิ่ง เข้มแข็งยิ่งกล้า ว่าจะมาไล่กันท่าไหน การที่เรามาอยู่ ณ ที่แห่งนี้ ไม่ได้มาสร้างความชั่ว แต่มาทําความดี มาอบรมชาวบ้านให้เกิดปัญญาหูตาสว่างในทางธรรม เป็นอะไรก็เป็นกัน ต้องสู้กันด้วย วาทะให้ถึงที่สุด แม้ศึกษาธิการอําเภอก็ไม่มีอํานาจอะไรจะมาขับไล่เราออกจากหมู่บ้านนี้ ได้บอกเขาไปว่า “เรื่องอย่างนี้ถ้าขืนมีอีก เราจะอยู่จนหมดเรื่อง ถ้าเรื่องยังไม่หมด ยังไม่หนี” 

ผลที่สุดทางอําเภอก็เห็นความดีความงามที่เราหมั่นเพียรทํา และเลื่อมใสศรัทธาตามไปด้วย วันหนึ่งนายอําเภอได้ออกไปตรวจราชการ ได้ไปพักอยู่ในหมู่บ้านนี้ด้วย ผู้ใหญ่บ้านที่เป็นญาติเรา จึงได้เรียนเรื่องราวให้นายอําเภอทราบ นายอําเภอตอบว่า “พระที่มาอบรมสั่งสอนญาติโยม อย่างนี้หาได้ที่ไหน ฉะนั้น ท่านอยู่ไปตามสบาย” ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมาก็ไม่มีเรื่องราวอะไร เกิดขึ้นอีก เป็นอันว่าสงบเรียบร้อยดี เราได้พักอยู่ในหมู่บ้านนั้นอย่างสงบ ไม่มีเรื่องอะไรกวนใจ ให้เสียอารมณ์ธรรม”

เหตุการณ์ในครั้งนั้น ทําให้ท่านพ่อลี มีชื่อเสียง กิตติศัพท์โด่งดังตั้งแต่เป็นพระภิกษุหนุ่มพรรษาแรก ท่านได้ฉายแววศากยบุตรพุทธชิโนรสและศาสนทายาทธรรมของท่านพระอาจารย์มั่นองค์สําคัญอีกองค์หนึ่ง ที่จะมาร่วมสืบทอดพระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์  ท่านพระอาจารย์มั่น

ท่านพ่อลีพักโปรดโยมพ่อและญาติโยมบ้านหนองสองห้อง ต่อมาอีกระยะหนึ่ง พอเห็น สมควรแก่เวลาของพระธุดงค์ ซึ่งจะต้องไม่ติดสถานที่ ไม่ติดญาติโยม ไม่ติดลาภสักการะ จะต้องออกเที่ยวธุดงค์ เพื่อความก้าวหน้าทางด้านภาวนา อันเป็นการปฏิบัติตามปฏิปทาที่ท่านได้รับการอบรมฝึกฝนและได้ติดตามท่านพระอาจารย์มั่นออกเที่ยวธุดงค์มา ซึ่งชีวิตพระป่าต้องออกรุกขมูลดั่งชีวิตนก โดยท่านพ่อลีเทศน์ไว้ดังนี้

“เราหากินอย่างนก ธรรมดานกนั้นถึงตอนเวลาหากินก็บินไป เมื่อไปเจอะต้นไม้ใหญ่ มีในสถานที่ใดก็กินกัน กินอิ่มแล้วก็ไม่ต้องคาบใส่ปีกกลับมา มาแต่ตัว แต่พระภิกษุผู้บวชในศาสนาก็เช่นเดียวกัน ไม่ต้องสะสมอะไรต่างๆ”

ท่านพ่อลี จึงได้ลาโยมพ่อ ญาติพี่น้อง และชาวบ้าน เพื่อจาริกแสวงหาโมกขธรรมต่อไป การกลับมาโปรดโยมพ่อในครั้งนี้ ท่านได้ทําหน้าที่อภิชาตบุตร ได้ทดแทนพระคุณโยมพ่อ และท่านได้บําเพ็ญประโยชน์ญาติ ญาตตฺถจริยา อย่างยิ่งใหญ่มาก ทําให้โยมพ่อ ญาติพี่น้อง และชาวบ้าน ให้เคารพเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาแน่นแฟ้นยิ่งขึ้น พวกเขามีความสุข มีความอบอุ่นใจ เป็นอันมากที่ได้มาบําเพ็ญบุญ ได้ฟังธรรมเทศนาจากท่าน ท่านจากไปท่ามกลางความอาลัยอาวรณ์ของโยมพ่อ ญาติพี่น้อง และชาวบ้าน โดยต่างเฝ้ารอวันท่านเมตตากลับมาโปรดพวกเขาอีก

กองทัพธรรมฯ ประชุมสงฆ์วันมาฆบูชา ปี พ.ศ. ๒๔๗๒ 

ในระหว่างเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๗๑ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ขณะจําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านหนองขอน ท่านได้รับจดหมายนิมนต์จาก ท่านพระครูพิศาลอรัญญเขต (จันทร์ เขมิโย) เจ้าอาวาสวัดศรีจันทร์ (วัดศรีจันทราวาส) ต.ในเมือง อ.เมือง จ.ขอนแก่น และเป็น เจ้าคณะจังหวัดขอนแก่น ธรรมยุต ว่าทางขอนแก่นมีเหตุการณ์ไม่สู้ดี ขอให้กองทัพธรรมฯ ไปช่วยเผยแผ่ธรรมปฏิบัติให้กับประชาชนชาวจังหวัดขอนแก่น

ท่านพระครูพิศาลอรัญญเขต (จันทร์ เขมิโย) ท่านมีชื่อและฉายา พ้องตรงกันกับ พระเทพสิทธาจารย์ (จันทร์ เขมิโย) เจ้าอาวาสวัดศรีเทพประดิษฐาราม อ.เมือง จ.นครพนม ท่านเป็นชาวอุบลฯ เกิดที่บ้านหนองขอน อ.อํานาจเจริญ จ.อุบลราชธานี บ้านเกิดเดียวกับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ท่านทั้งสองเป็นญาติกัน 

ท่านพระอาจารย์สิงห์จึงได้นัดกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งอยู่ในท้องที่จังหวัดอุบลราชธานี ให้มาประชุมกันในวันมาฆบูชา วันเพ็ญ เดือนสาม ปี พ.ศ. ๒๔๗๒ ณ ที่เสนาสนะป่าช้าบ้านหัวงัว อ.ยโสธร จ.อุบลราชธานี เพื่อร่วม ปรึกษาหารือไปช่วยทางจังหวัดขอนแก่น ท่านพ่อลีหลังจากลาโยมพ่อก็ออกธุดงค์เข้าร่วมประชุมกองทัพธรรมฯ ในครั้งนั้น ท่านเล่าว่า

“หลังจากนั้น เราได้เดินธุดงค์ต่อไปทางอําเภอยโสธร (ปัจจุบันเป็น จังหวัดยโสธร) กับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ และคณะพระกรรมฐานอีก ๘๐ รูป ที่ป่าช้า อําเภอยโสธร (ซึ่งบัดนี้เป็นที่ตั้งเรือนจําประจําจังหวัด) ขณะนั้น ท่านพระครูพิศาลอรัญญเขต (จันทร์ เขมิโย) เจ้าคณะจังหวัดขอนแก่น ธรรมยุต ได้ไปพํานักอยู่ด้วย พวกญาติโยมทางจังหวัดขอนแก่น จึงได้ติดตามมานิมนต์ให้ท่านพระอาจารย์สิงห์และคณะพระป่าทั้งหลายได้ไปโปรดญาติโยมในเมืองขอนแก่นบ้าง

คณะของท่านพระอาจารย์สิงห์ได้ปรึกษาหารือกัน เป็นอันตกลงที่จะรับนิมนต์ จึงได้ แยกย้ายกันออกเดินธุดงค์ไปคนละทิศ คนละทาง แต่ก็ได้นัดหมายให้ไปรวมตัวกันก่อนเข้าพรรษาที่อําเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น ส่วนทางชาวบ้านอําเภอยโสธรมี พระอาจารย์ริน พระอาจารย์แดง พระอาจารย์อ่อนตา เป็นหัวหน้า พร้อมด้วยชาวบ้านร้านตลาดได้เหมารถยนต์โดยสารให้ ๒ คัน เพื่อคณะพระป่าทั้งหมดได้ใช้เป็นพาหนะเดินทางมาจังหวัดขอนแก่น

หลังจากคณะพระภิกษุสามเณรได้ออกเดินทางมาโดยรถยนต์ ไปพักแรมอยู่ที่จังหวัดร้อยเอ็ด ๑ คืน แล้วออกเดินทางต่อไปจังหวัดมหาสารคาม พักอยู่ที่ดอนปู่ตา ที่ชาวบ้านพากัน เซ่นสรวงว่าผีดุ ก็ได้มีศรัทธาชาวบ้านและข้าราชการจํานวนมาก พากันมาทําบุญและฟังเทศน์ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ในคราวนี้ได้พบเพื่อนสหธรรมิก คือ ท่านพระอาจารย์สาม อกิญฺจโน และท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ พวกเราได้สนทนาธรรมต่อกันเป็นอเนกปริยาย

ในขณะที่พักอยู่ที่นั่น เราพิจารณาเห็นว่าพระเณรมีจํานวนมาก ความสงบมีน้อย จึงได้ กราบลาท่านพระอาจารย์สิงห์ ไปโปรดพี่น้องทางอําเภอนํ้าพอง จังหวัดขอนแก่น โดยมีสามเณรติดตามไปด้วย ๑ รูป ส่วนคณะของท่านพระอาจารย์สิงห์ ออกจากดอนปู่ตา จังหวัดมหาสารคาม ก็พาหมู่คณะเดินทางต่อไปถึงบ้านโนนยาง อําเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น เดือน ๓ แรม ๖ คํ่า และ ได้ไปรวมกันอยู่ที่ป่าช้าโคกเหล่างา ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกของเมืองขอนแก่น”

โปรดญาติพี่น้อง – ติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่น

เมื่อเดินทางไปถึงบ้านญาติที่อําเภอนํ้าพอง คือ ขุนมหาวิชัย พี่ชายของโยมแม่ ได้พบ เครือญาติที่นั่นหลายครอบครัว เป็นญาติของโยมแม่ฝ่ายพี่ พอพวกญาติๆ เห็นหลานไปถึง ต่างคน ดีอกดีใจมาเยี่ยมเยียนถามข่าวคราวถึงบ้านเกิดเมืองนอน พวกญาติได้จัดที่พักให้ ณ ริมฝั่งนํ้าพอง ในป่ายางใหญ่ ป่านี้มีแต่ลิงแต่ค่างมากมาย เราได้แสดงธรรมให้ญาติฟังพอสมควร ได้พักอาศัยอยู่เป็นเวลาหลายวัน สามเณรที่ไปด้วยได้ลากลับไปเยี่ยมบ้านที่จังหวัดสกลนคร ตนเองก็พักอยู่แต่เพียงรูปเดียว 

อยู่มาวันหนึ่ง รู้สึกว่าไม่สบาย มีอาการปวดศีรษะเจ็บแก้วหู ก็ได้บอกเล่าให้โยมป้าฟัง คือ ป้าแม่เงิน โยมป้าได้แนะนําฝากกับหลานเขย ซึ่งอยู่ที่อําเภอพล รับราชการกรมตํารวจ หลานเขย ได้นํามาส่งฝากคนรถให้ ได้อาศัยเขามาถึงจังหวัดนครราชสีมา ไปพักอยู่ที่วัดสะแก ในระหว่างนั้น ได้เที่ยวเดินตามหาญาติเป็นเวลา ๓ วัน แต่ไม่พบ การที่ต้องการพบปะญาติในครั้งนี้ เหตุเพราะอยากจะเดินทางไปจังหวัดพระนคร เพื่อรักษาตัวและไปหาท่านพระอาจารย์มั่น 

อยู่มาวันหนึ่ง คนลากรถเจ๊กได้นําไปส่งถึงบ้านพักเจ้าหน้าที่กรมทางฯ จึงได้พบกับพี่สาวชื่อแม่วันดี ซึ่งเป็นภริยาขุนก่ายฯ ทุกคนได้แสดงความดีอกดีใจในการที่ได้พบหลาน และได้นิมนต์ให้อยู่จําพรรษาที่จังหวัดนครราชสีมา แต่ตนเองไม่ยอมอยู่ บอกเขาว่า ประสงค์จะไปรักษาตัวที่ จังหวัดพระนคร และไปหาท่านพระอาจารย์มั่น ที่วัดสระปทุม พี่สาวจึงได้จัดแจงซื้อตั๋วรถไฟส่งถึงสถานีหัวลําโพง ขณะรถไฟวิ่งผ่านดงพญาเย็น แล้วโผล่ออกมาเห็นทุ่งเขตจังหวัดสระบุรี ก็ได้ระลึกถึงพี่ชายที่มามีครอบครัวอยู่ที่ประตูนํ้าหนองตาโล่ อําเภอหนองแค ซึ่งตัวเองได้เคยไปอยู่มาตั้งแต่ครั้งยังเป็นฆราวาส เมื่อรถไฟมาถึงสถานีชุมทางบ้านภาชี จึงได้ลงจากรถไฟแล้วเดินเท้าไปถึง บ้านพี่ชาย ได้ทราบว่า พี่ชายได้อพยพครอบครัวขึ้นไปอยู่จังหวัดนครสวรรค์เสียแล้ว จึงได้พบแต่เพื่อนฝูงและคนเฒ่าคนแก่ที่เคยนับถือกันมา ได้พักอาศัยอยู่ในตําบลนั้นพอสมควร

ประมาณจวนสิ้นเดือนพฤษภาคม ได้บอกกับเพื่อนว่า จะเดินทางไปจังหวัดพระนคร เพื่อนได้จัดแจงซื้อตั๋วรถไฟถวายแล้วพาไปส่งที่สถานี ได้เดินทางโดยรถไฟเข้าสู่จังหวัดพระนคร ลงรถไฟที่สถานีหัวลําโพง ตั้งแต่เกิดมายังไม่เคยมาจังหวัดพระนครเลย จะไปวัดสระปทุมก็ไปไม่ถูก จึงได้เรียกรถลากคันหนึ่งมาถามว่า “ไปวัดสระปทุม จะเอาค่ารถเท่าไร” ทั้งๆ ที่ขณะนั้นตัวเองก็ ไม่มีสตางค์เลย คนลากรถตอบว่า “เอา ๕๐ สตางค์” จึงได้พูดต่อรองกับเขาว่า “วัดสระปทุม อยู่ไม่ไกล ใกล้ๆ แค่นี้เอง ทําไมเอามากนัก” ตกลงเขาลดให้เหลือ ๑๕ สตางค์ แล้วพาไปส่งถึง วัดสระปทุม

ในระยะเดียวกันนี้ ในปี พ.ศ. ๒๔๗๑ พอออกพรรษาในหน้าแล้ง ท่านพระอาจารย์มั่น รับอาราธนานิมนต์ท่านเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) ขึ้นภาคเหนือปลีกตัว จากหมู่คณะนานถึง ๑๑ ปี เมื่อท่านพ่อลีไปถึงวัดสระปทุม จึงไม่ได้พบกับท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้อยู่จําพรรษากับท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) พระอุปัชฌาย์ 

ภาค ๔ จําพรรษากับพระอุปัชฌาย์ที่วัดสระปทุม

พ.ศ. ๒๔๗๒ – ๒๔๗๔ จําพรรษา ๒ – ๔ วัดสระปทุม – อุปัชฌายวัตร

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๒ ก่อนเข้าพรรษา เมื่อท่านพ่อลี ธมฺมธโร เดินทางไปถึงวัดสระปทุม ก็ได้เข้าไปกราบนมัสการท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) พระอุปัชฌาย์ และ ได้กราบเรียนถามพระอุปัชฌาย์ถึงเรื่องของท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้เล่าให้ฟังว่า ท่านเจ้าคุณ-พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) ได้นิมนต์ท่านพระอาจารย์มั่นให้ขึ้นไปจําพรรษาอยู่ที่ วัดเจดีย์หลวง อําเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ 

ถึงแม้ว่า ในปีนี้ท่านพ่อลีไม่ได้อยู่จําพรรษาร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่น แต่ก็นับเป็นโอกาส อันดีที่ได้อยู่จําพรรษาร่วมกับท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) ซึ่งท่านเป็น ชาวจังหวัดอุบลราชธานีโดยกําเนิด และเป็นเพื่อนสหธรรมิกองค์สําคัญของท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่นที่เคยออกเที่ยวธุดงค์เสี่ยงเป็นเสี่ยงตายมาด้วยกันตั้งแต่วัยหนุ่ม ในขณะนี้ ท่านเข้าสู่วัยชราภาพแล้ว ท่านเป็นพระมหาเถระที่มีอุปนิสัยคล้ายคลึงกับท่านพระอาจารย์เสาร์ มักน้อยสันโดษ ชอบวิเวก ไม่ชอบคลุกคลี เคร่งครัดหนักแน่นในพระธรรมวินัย ธุดงควัตร ชื่นชอบการธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา มีนิสัยพูดน้อย พูดจาตรงไปตรงมา ไม่อ้อมค้อม ท่านมีคุณธรรมอันสูงสุด ประพฤติตนเป็นแบบอย่างที่ดี มีเมตตาธรรมโอบอ้อมอารี ควรแก่การอุปัฏฐากและกราบไหว้บูชาได้อย่างสนิทใจ 

แม้หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม สหธรรมิกของท่านพ่อลี ได้เทศน์ยกย่องสรรเสริญเมื่อคราว ท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถรถึงแก่มรณภาพ โดยใช้คําว่า “นิพพาน” ดังนี้

“กรมพระยาสวัสดิ์ฯ และ ท่านย่าฯ ได้อาราธนาท่านเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ กับ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺตเถร ไปอยู่วัดบรมนิวาส ส่วนที่วัดสระปทุม ให้หลวงพ่อพระอาจารย์หนูไปอยู่ ต่อมาได้ตั้งสมณศักดิ์เป็น เจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร เป็นเจ้าอาวาสวัดสระปทุม และท่านก็นิพพานที่นั่น ส่วนท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ไปนิพพานที่วัดบรมนิวาส สําหรับท่านอาจารย์มั่นฯ นายเตียง สิริขันธ์ ไปนิมนต์มาอยู่วัดสุทธาวาส จังหวัดสกลนคร เลยนิพพานที่นั่น”

โดยในปี พ.ศ. ๒๔๗๒ – ๒๔๗๔ ท่านพ่อลี ท่านได้พักจําพรรษาร่วมกับท่านเจ้าคุณ- พระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) พระอุปัชฌาย์ของท่านที่วัดสระปทุม นานติดต่อกันถึง ๓ พรรษา นับเป็นพรรษาที่ ๒ – ๔ โดยท่านพักที่กุฏิหอเขียว (อ้น ชูเกษ) ท่านเป็นพระภิกษุหนุ่มที่ช่างสังเกต มีสติปัญญา มีความกตัญญูกตเวที และมีอํานาจวาสนา ท่านจึงได้ทําอุปัชฌายวัตร อันเป็นกิจสําคัญของพระภิกษุผู้บวชใหม่ โดยก่อนหน้าท่านพ่อลีได้มีโอกาสติดตามและอุปัฏฐากดูแลรับใช้ท่านพระอาจารย์มั่นอย่างใกล้ชิด ท่านจึงมีความเชี่ยวชาญในการอุปัฏฐากเป็นอย่างดี จนได้รับความเมตตาไว้วางใจจากครูบาอาจารย์

อุปัชฌาย์ อุปัชฌายะ ผู้เพ่งโทษน้อยใหญ่ หมายถึง ผู้รับรองกุลบุตรเข้ารับการอุปสมบท ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ เป็นทั้งผู้นําเข้าหมู่และเป็นผู้ปกครองคอยดูแลรับผิดชอบ ทําหน้าที่ฝึกสอนอบรมให้การศึกษาต่อไป อุปัชฌาย์ในฝ่ายภิกษุณี เรียกว่า ปวัตตินี

อุปัชฌายวัตร ธรรมเนียมหรือข้อปฏิบัติที่สัทธิวิหาริกพึงกระทําต่ออุปัชฌาย์ของตน หน้าที่ต่ออุปัชฌาย์โดยย่อ คือ เอาใจใส่ปรนนิบัติรับใช้ คอยศึกษาเล่าเรียนจากท่าน ขวนขวาย ป้องกัน หรือระงับความเสื่อมเสีย เช่น ความคิดจะสึก ความเห็นผิด เป็นต้น รักษานํ้าใจของท่าน มีความเคารพ จะไปไหนบอกลา ไม่เที่ยวตามอําเภอใจ และเอาใจใส่พยาบาลเมื่อท่านอาพาธ

หลังจากที่ท่านพ่อลี ทราบว่าท่านพระอาจารย์มั่นอยู่ภาคเหนือ ท่านเล่าว่า

“เมื่อทราบดังนั้นแล้ว ครั้นจะติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่นคงไม่ทัน เพราะจวนใกล้ เข้าพรรษาแล้ว ตกลงว่าในปีนั้นได้อยู่จําพรรษาที่วัดสระปทุม กุฏิที่พักอยู่ห่างไกลจากกุฏิของ พระอุปัชฌาย์ ในพรรษานี้ได้ตั้งใจพยายามปฏิบัติตนตามเคย กิจวัตรของวัดก็พยายามไม่ให้ขาด อุปัชฌายวัตรไม่จําเป็นจริงๆ ก็ไม่ยอมให้ขาด เวลานั้นกําลังถือเคร่งในทางปฏิบัติ ปลีกตัวอยู่ โดยลําพังเป็นส่วนมาก มุ่งปฏิบัติธรรมบําเพ็ญตามลานวิหารและเจดีย์ รักษาความสงบเป็นใหญ่ ทําวัตรสวดมนต์ทั้งเช้าและคํ่า ช่วยปฏิบัติพระอุปัชฌาย์ทั้งเช้าทั้งเย็น 

ได้สังเกตเห็นความเป็นอยู่ของพระอุปัชฌาย์ยังมีช่องโหว่ อันเป็นสิ่งที่เราพึงพอใจมาก ที่จะได้มีโอกาสปฏิบัติท่าน อาทิเช่น ที่นั่ง ที่นอน กระโถน หมากพลู เสื่อสาด อาสนะ ไม่มีใครสนใจ และเอาใจใส่ นั่นคือ ช่องโหว่ที่เราเห็นว่า เราควรจะได้ปฏิบัติ นับแต่บัดนั้นเป็นต้นมา ก็ได้เอาใจใส่ปฏิบัติหน้าที่อุปัชฌายวัตรอย่างเต็มกําลังความสามารถ ได้รู้สึกว่าเป็นที่รักที่พอใจของท่านเป็นอย่างมาก 

พอออกพรรษาแล้ว พระอุปัชฌาย์เห็นว่าเราเป็นผู้ที่น่าไว้วางใจ จึงเรียกตัวให้ไปอยู่ประจํา ที่คลังสงฆ์ ซึ่งเป็นสถานที่ที่ท่านฉันจังหัน คือ กุฏิหอเขียว ซึ่งใช้เป็นที่เก็บพัสดุต่างๆ ของสงฆ์ ได้ตั้งใจปรนนิบัติท่านเสมือนอย่างบิดาบังเกิดเกล้า แต่ไม่เคยนึกคิดเลยว่าความรัก ความดีจะมีภัย”

การอุปัฏฐากพระมหาเถระผู้ทรงคุณธรรมอันเลิศเลอ ด้วยเจตนาสะอาดบริสุทธิ์ ด้วยความเคารพเทิดทูนบูชา เสียสละทุ่มเท จริงใจและจริงจัง โดยไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อย ไม่เห็นแก่การ พักผ่อนหลับนอน ฯลฯ ย่อมมีอานิสงส์มากไพศาล ดังในสมัยครั้งพุทธกาล เมื่อพระอานนท์ได้รับมอบหมายให้ถวายการอุปัฏฐากพระสมณโคดมพุทธเจ้า ท่านได้ถวายชีวิตทําหน้าที่พระอุปัฏฐากได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ดีเลิศ จนพระพุทธองค์ทรงยกย่องสรรเสริญ และก่อนปรินิพพาน ทรงพยากรณ์ไว้ว่า “อานนท์ เธอจะได้บรรลุเป็นพระอรหันต์ ในวันทําปฐมสังคายนา” ภายหลังพุทธปรินิพพาน ๓ เดือน พระมหากัสสปเถรเจ้านัดประชุมทําปฐมสังคายนา ซึ่งก็เป็นจริงตามคําพุทธพยากรณ์นั้น 

อานิสงส์การอุปัฏฐากนี้ ย่อมอํานวยผลให้ท่านพ่อลี ได้ครองสมณเพศบําเพ็ญสมณธรรม มีความเจริญก้าวหน้าทางธรรมยิ่งๆ ขึ้น และในขณะอุปัฏฐากดูแล ท่านพ่อลีย่อมได้ยินได้ฟังข้อคิดคติธรรม การครองสมณเพศ ประสบการณ์ทางธรรม ตลอดการเที่ยวธุดงค์ที่มีประโยชน์จาก ท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) เป็นอันมาก เพราะท่านเป็นพระแท้ สนทนา แต่สัลเลขธรรม และท่านมักกล่าวยกย่องสรรเสริญท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เพื่อนสหธรรมิกของท่าน ถึงคุณธรรม ความเคร่งครัดในธรรมวินัย ธุดงควัตร ปฏิปทาในการปฏิบัติอันเด็ดเดี่ยวเฉียบขาด ความกล้าหาญในธรรม ในการบุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตรออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขาอย่างอุกฤษฏ์เดนตายให้ท่านพ่อลีฟังเสมอๆ ทําให้ท่านพ่อลีซึ่งเป็นพระบวชใหม่ ยิ่งให้ความเคารพศรัทธาในพระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสองและพระอุปัชฌาย์เป็นอันมาก และยิ่งทําให้ท่านมีกําลังใจในการปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ต่อไป

สัลเลขธรรม ธรรมอันเป็นเครื่องขัดเกลาชําระกิเลสเพื่อความหลุดพ้น มี ๑๐ ประการ ได้แก่ อัปปิจฉตา (ความมักน้อย) สันตุฏฐี (สันโดษ) วิเวกตา (ความสงัดวิเวกทางกายและทางใจ) วิริยารัมภา (การประกอบความเพียร) อสังสัคคณิกา (ความไม่คลุกคลีมั่วสุมกับใครๆ ทั้งนั้น) ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ (ความหลุดพ้น) วิมุตติญาณทัสสนะ (ความรู้เห็นอันแจ้งชัดในความหลุดพ้น)

พลังเมตตาจิตสยบช้างตกมัน

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๒ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ขณะจําพรรษาที่วัดสระปทุม เมื่อออกพรรษาแล้ว ท่านจะกราบลาพระอุปัชฌาย์ออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ตามที่ท่านชื่นชอบเพียงองค์เดียว ตามลําพังต่อไป ในคราวนี้ท่านได้เผชิญช้างตกมันและรอดตายมาได้อย่างน่าอัศจรรย์ ท่านเป็น พระภิกษหนุ่มที่เชื่อมั่นในธรรมและในกรรม กล้าสละชีวิต นั่งบําเพ็ญภาวนาแผ่เมตตาจิตสยบ ช้างตกมันได้อย่างกล้าหาญชาญชัย คล้ายคลึงกับคราวพระพุทธเจ้าทรงแสดงพุทธานุภาพปราบ ช้างนาฬาคิรีที่ถูกมอมเหล้ามา กําลังเมามันแผลงฤทธิ์น่าหวาดสะพรึงกลัว ท่านพ่อลีเล่าว่า 

“เมื่อย่างเข้าฤดูแล้ง จึงได้กราบลาท่านเพื่อออกเดินทางไปวิเวกเดินธุดงค์ ได้ออกเดินทางจากจังหวัดพระนคร ผ่านจังหวัดอยุธยา สระบุรี ลพบุรี อําเภอตาคลี ภูเขา ภูคา ล่วงเข้าเขต จังหวัดนครสวรรค์ ผ่านอําเภอท่าตะโก และบึงบอระเพ็ด ได้ไปโปรดพี่ชายและเพื่อนฝูงที่คุ้นเคยกันมาตั้งแต่เวลายังไม่ได้บวช

ในระหว่างที่อยู่จังหวัดนครสวรรค์นี้ เราได้ออกไปพักอยู่ในป่าห่างจากหมู่บ้านประมาณ ๒๐ เส้น วันหนึ่งได้ยินเสียงช้างป่ากับช้างตกมันร้องเสียงดัง เพราะกําลังต่อสู้กันอยู่ สู้กันอยู่นานประมาณ ๓ วัน ช้างป่าสู้ไม่ได้ถึงแก่ความตาย ส่วนช้างตกมันไม่เป็นอะไร เมื่อเป็นดังนี้ช้างตกมันก็ยิ่งดุร้าย พลุ่งพล่านอาละวาดหนักขึ้น ได้วิ่งขับไล่ใช้งาทิ่มแทงผู้คนซึ่งอยู่ในบริเวณป่าที่เราพักอยู่

เจ้าของช้างตกมัน คือ ขุนจบฯ กับชาวบ้านซึ่งอยู่ในบริเวณนั้นเป็นห่วงเรา เกรงว่าจะเกิดความไม่ปลอดภัยและอาจจะเกิดอันตรายกับเราถึงขั้นเสียชีวิต จึงได้ตะโกนขอนิมนต์ให้เข้าไปพัก ในหมู่บ้าน เราไม่ยอมไป รู้สึกหวาดเสียวอยู่บ้าง แต่อาศัยขันติและเชื่อมั่นในอํานาจแห่งความ เมตตาธรรม

ต่อมาวันหนึ่งเวลาบ่าย ประมาณ ๑๖.๐๐ น. ช้างตกมันตัวนั้นได้วิ่งมายืนอยู่ข้างที่พัก ของเรา ห่างที่เราพักประมาณ ๒๐ วา ขณะนั้นเรากําลังนั่งบําเพ็ญภาวนาอยู่ เมื่อได้ยินเสียงร้อง จึงได้โผล่หน้าออกไปจากที่พัก เห็นช้างตกมันงาขาว ยืนจังก้าชูงวง หูชันตีพึ่บๆๆ ร้องแปร๋นๆ ส่งเสียงดัง ทําท่าทางน่ากลัวมาก นึกขึ้นในใจว่า ถ้ามันวิ่งพุ่งมาหาเรา ชั่วระยะเวลาไม่ถึง ๓ นาที ก็ถึงตัว เมื่อนึกเช่นนี้ก็เกิดความกลัว จึงกระโดดวิ่งออกจากที่พัก ไปถึงต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง ห่างจากที่พักประมาณ ๓ วา ขณะที่กําลังเอามือเหนี่ยวต้นไม้ ก้าวขาปีนต้นไม้ได้ข้างหนึ่ง ก็ได้ยินเสียง คล้ายคนมากระซิบที่หูว่า “เราไม่จริง กลัวตาย คนกลัวตาย จะต้องตายอีก” 

เมื่อได้ยินเสียงกระซิบเตือนเช่นนี้ จึงได้สติกลับคืนมา ปล่อยมือปล่อยเท้าจากต้นไม้ รีบเดินกลับไปที่พัก ประจันหน้ากับช้างซึ่งยืนจังก้าแผดเสียงร้องแปร๋นๆๆ ลั่นอยู่ใกล้ๆ เราก้มตัวลงช้าๆ นั่งสมาธิภาวนาเข้าที่ ไม่หลับตา หันหน้าไปทางทิศที่ช้างยืนอยู่ นั่งบําเพ็ญภาวนาแผ่เมตตาจิต ให้แก่ช้างตกมัน ช้างจ้องมองเรา เราก็จ้องมองช้าง ต่างฝ่ายต่างจ้องมองตากัน สายตาแห่ง ความโกรธ กับ สายตาแห่งความเมตตากรุณาอันบ่มเพาะบําเพ็ญมาดีแล้ว ได้ปะทะกันอย่างจัง ช้างตกมันตัวใหญ่พลันหยุดชะงักเหมือนรถวิ่งชนภูเขา

ในระหว่างนี้ได้ยินเสียงชาวบ้านโห่ร้องกันดังสนั่นหวั่นไหว ตกอกตกใจว่า พระองค์นั้น (หมายถึงเรา) คงจะแย่ ไม่มีใครไปช่วยเหลือเรา ได้ยินแต่เสียงพูดกันอยู่อย่างนี้ ตะโกนร้องอยู่ไกลๆ “ออกมา ออกมา รีบออกมา ไม่ออกมาแย่แน่” บ้างก็ว่า “น่าสงสารนะ พระหนุ่มองค์นี้ ไม่มีใคร กล้าเข้าไปช่วยเหลือท่านเลย” “ชีวิตยังมีค่า รีบออกมาๆ อย่าเอาชีวิตไปเสี่ยงกับสัตว์หน้าขน” แต่ก็ไม่ปรากฏว่ามีคนใดกล้าเข้ามาใกล้ตัวเราเลยแม้แต่คนเดียว ได้นั่งแผ่เมตตาจิต โดยไม่สนใจ ในคําวิงวอนขอร้องของใครๆ นั่งอยู่ประมาณ ๑๐ นาที ใจของช้างตกมันที่กําลังเร่าร้อน กระวนกระวายเพราะโทสะ ได้สงบเย็นลง ราวกับกองไฟถูกกระแสนํ้าเชี่ยวที่เยือกเย็นราดรด พลันไฟก็ดับวูบลง มองเห็นช้างตกมันตัวนั้น ตีหู โบกขึ้นลงเสียงพุ่บพั่บๆ อยู่ประมาณสักครู่หนึ่ง แล้วมันก็หันหลังกลับ เดินเข้าป่าไป

เมื่อช้างตกมันตัวนั้นเดินเข้าป่าไปแล้วประมาณสักพักหนึ่ง เราได้ออกจากที่พัก เดินออกไปกลางทุ่งนา ขุนจบฯ เจ้าของช้าง และญาติโยมได้พากันมาหาเราอย่างล้นหลาม พากันประหลาดใจว่าเราปลอดภัยมาได้อย่างไร 

รุ่งขึ้นวันที่สอง ประชาชนและชาวบ้านซึ่งอยู่ในบริเวณป่านั้น ได้แห่กันมาหาเราอย่างมากมาย พากันมาขอของดีจากเรา เขาพูดกันว่า ท่านองค์นี้คงจะมีอะไรดี ช้างตกมันจึงไม่กล้า เข้ามาแทง เราสอนพวกเขาว่า “ญาติโยมทั้งหลาย อาตมาขอบอกตามตรง ตั้งแต่เกิดมาอาตมา ยังไม่เคยมีพระแขวนคอสักองค์เดียว แล้วจะมีของดีมาจากที่ไหนกันมาให้ อาตมามีแต่ความดี แจกจ่าย จะเอามั้ย จะฟังมั้ย?” “เอาๆๆ” เสียงประสานของชาวบ้านขานรับพร้อมกัน เราจึง กล่าวสอนสั้นๆ เพื่อเป็นการสั่งลาและตอบแทนบุญคุณข้าวนํ้าที่เขาใส่บาตรให้ฉันว่า

“ญาติโยมทั้งหลาย ถ้าเราเป็นผู้ตั้งอยู่ในความดี ใครจะทําดี ทําชั่ว หรือประทุษร้ายให้แก่เรา เราก็แผ่เมตตาให้เขาร่มเย็นเป็นสุข มีจิตเป็นธรรม ตั้งจิตเป็นกลาง ทั้งในคนดีและคนชั่ว ทั้งเขา ทั้งเราก็จะปลอดภัย “ธรรม” นั้นเปรียบเหมือนนํ้าฝนในอากาศ เมื่อตกลงมาย่อมชะล้างความสกปรกในพื้นแผ่นดินให้สะอาด ยังสรรพสิ่งทั้งมีชีวิตและไม่มีชีวิตให้สดชื่น ทั้งยังเป็นนํ้าอุปโภคบริโภคแก่คนและสัตว์ แก้ความหิวกระหาย เป็นเครื่องทําความเย็นให้โลกได้บรรเทาความร้อน ฯลฯ เหตุนั้นคุณของธรรมะจึงยังคนให้สะอาดร่มเย็นเป็นสุข คือ ดับเพลิงกิเลสไม่ให้ลุกลามไหม้ เมื่อใครเขาจะทําให้เรารัก เกลียด โกรธ โลภ หลง เราก็ไม่เป็นไปตามเขา เราก็ย่อมมีอิสรภาพ ปลอดภัยจากอันตรายและกิเลสทั้งมวล อันนี้เป็นของสําคัญ ขอให้ญาติโยมทั้งหลายทราบไว้อย่างถึงใจว่า

สิ่งทั้งหลายที่มาในลักษณะของศัตรูนั้น ย่อมทําร้ายคนไม่ถนัด เราอาจหาวิธีหลบหลีกหรือต่อสู้ได้ เหมือนช้างวิ่งเข้ามาซึ่งหน้า หวังทําร้ายหํ้าหั่นอาตมา อาตมายังใช้สติปัญญาภาวนาตั้งสติสมาธิสู้ได้ทันการณ์ แต่ถ้าเหตุการณ์ทํานองเดียวกันนี้ มันมาในลักษณะเพื่อนสนิทมิตรสหาย เป็นของน่ายินดี น่าปรารถนา มันมีโอกาสทําร้ายเราได้ง่ายและรุนแรง โดยที่เรายังมิทันได้ระวัง ตั้งตัว เหมือนช้างตกมันตัวนี้ ถ้ามันมาดีๆ แกล้งมาคลอเคลีย ว่านอนสอนง่าย เวลาเราเผลอ มันกระทืบเราตายเลย นี่เราจะป้องกันมันได้อย่างไร

ธรรมะที่กล่าวสอนพวกโยมนี้เอง เป็นสิ่งที่สร้างปาฏิหาริย์ ให้อาตมารอดพ้นจาก ช้างตกมันตัวดุร้ายมาได้แบบหวุดหวิดเฉียดตาย มิใช่อย่างอื่น มิใช่เครื่องรางของขลัง แต่เป็นหลักพระธรรมคําสอนของพระพุทธเจ้า ให้พากันจําเอา”

เมื่อเหตุการณ์เป็นดังนี้ จากปากต่อปาก ชื่อเสียงของท่านพ่อลีจึงโด่งดังแบบยังไม่ทัน ข้ามคืน ความไม่สงบก็เกิดขึ้น ท่านได้พักอยู่เป็นเวลาพอสมควร แล้วก็เตรียมตัวรํ่าลาญาติโยม หนีความดังและความวุ่นวาย เพื่อเดินทางกลับจังหวัดพระนครต่อไป

นี่แลท่านทั้งหลาย ท่านผู้ไม่กลัวตายย่อมไม่ตาย ส่วนผู้ที่วิ่งหนีความตายทุกวี่วัน ได้ตาย จากความดีไปแล้ว และตายแบบไม่มีวันฟื้นจากหลุมนรกได้ง่าย ความตายเป็นสิ่งที่พึงพิจารณา และน่าปรารถนา เพราะเป็นดอกไม้ของพระอริยเจ้าประทานมาให้ เพื่อมิให้มวลมนุษยชาติหลงใหล มัวเมาในชีวิตและทรัพย์สินจนโงหัวไม่ขึ้น 

ในการบําเพ็ญอํานาจวาสนาบารมีธรรมในทางพระพุทธศาสนา หากผู้ใดได้บําเพ็ญมาอย่าง เต็มเปี่ยมแล้ว ในชาติสุดท้ายที่ท่านจะต้องมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ก่อนที่ท่านจะบรรลุธรรม จะไม่มีเหตุการณ์วิกฤติคับขันร้ายแรงใดๆ ที่จะมาทําให้ท่านถึงแก่ความตายได้ สมดังบทธรรม ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริํ ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรม โดยอํานาจวาสนาบารมีธรรมนั้นจะบันดาลให้ท่านได้รอดชีวิตมาราวอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ 

เรื่องอัศจรรย์ปาฏิหาริย์นี้ มีมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาล สมัยพระพุทธเจ้าก่อนตรัสรู้ ทรงบําเพ็ญ ทุกรกิริยาที่ไม่มีใครบําเพ็ญได้เสมอเหมือน ทรงสลบไสลถึง ๓ หน ซึ่งพระองค์ไม่น่าจะรอด พระชนม์มาได้ แต่ก็ทรงรอดมา บรรดาพระอรหันตพุทธสาวกในครั้งพุทธกาล ตลอดบรรดา ครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ก็เช่นเดียวกัน เผชิญเหตุการณ์วิกฤติคับขันร้ายแรง ชีวิตไม่น่าจะรอดมาได้ แต่ท่านก็รอดมา นําธรรมมาสอนโลกเป็นต้นว่า เผชิญไฟป่าไหม้ลุกลามมาถึงที่พัก กุฏิมุงหญ้าคา เผชิญพายุฝนโค่นต้นไม้ใหญ่ล้มทับกุฏิ เผชิญนํ้าป่าท่วมไหลหลาก เผชิญเปรต ผี เทวดา พญานาคมิจฉาทิฐิ เผชิญสัตว์ป่าสัตว์ร้าย เช่น เสือโคร่งใหญ่ขนาบหน้าหลัง เผชิญโขลงช้างป่า เผชิญงูอสรพิษในถํ้า เผชิญไข้ป่ามาลาเรีย ธุดงค์ หลงอยู่กลางป่า ธุดงค์ในที่ทุรกันดารจะอดข้าวอดนํ้าตาย ฯลฯ 

ท่านพ่อลีได้บําเพ็ญมาอย่างเต็มเปี่ยมแล้ว ในชาตินี้ท่านจะต้องมาบรรลุธรรมโดยถ่ายเดียว ท่านเผชิญช้างตกมัน แต่ท่านก็รอดชีวิตมาได้อย่างอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ เป็นอีกหนึ่งประสบการณ์ชีวิตนักรบธรรมเดนตายที่รอดชีวิตมาจนได้จารึกไว้เป็นเกียรติประวัติอันงดงามของท่าน ทําให้ความเชื่อในธรรมและในกรรม ที่เคยฝังลึกอยู่ในจิตในใจอยู่แล้ว ก็ยิ่งฝังลึกอย่างแน่นหนามั่นคง ลงไปอีก จนเป็นอจลศรัทธา เป็นความเชื่อที่ไม่อาจคลอนแคลนได้อีกต่อไป 

ท่านพ่อลี ท่านได้พิสูจน์บทธรรม ธรรมย่อมคุ้มครองผู้ประพฤติธรรม ด้วยการเอาชีวิต ของท่านเข้าแลก สมกับท่านเป็นอีกหนึ่งนักรบธรรมเดนตาย เป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส เป็น ศาสนทายาทธรรมของท่านพระอาจารย์มั่นที่องอาจกล้าหาญ เป็นคติธรรมให้อนุชนรุ่นหลังได้ดําเนินตาม และบทธรรมนี้ยังเป็นสัจธรรมที่คงทนท้าทายต่อการพิสูจน์อยู่เสมอ ตราบใดที่ยังมี ผู้มาบรรลุธรรม เหตุการณ์รอดชีวิตเช่นนี้ก็จะมีอยู่ตราบนั้น

เหตุการณ์ศิษย์วัดขโมยเงินสงฆ์ไปใช้ 

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๓ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร จําพรรษาที่วัดสระปทุม ติดต่อกันเป็นพรรษาที่ ๒ ท่านตั้งใจศึกษาทั้งด้านคันถธุระและด้านวิปัสสนาธุระอย่างเต็มความสามารถ ท่านได้รับความเมตตาไว้วางใจและเป็นที่โปรดปรานของท่านเจ้าคุณพระปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) พระอุปัชฌาย์เป็นอันมาก ท่านทั้งสองรักใคร่สนิทสนมกันเสมือนพ่อกับลูก ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ประมาณเดือนพฤษภาคม ได้เดินทางกลับมาจังหวัดพระนคร พักอยู่วัดสระปทุมตามเดิม ในพรรษาปีที่ ๒ นี้ พระอุปัชฌาย์มอบให้รับหน้าที่ทํางานแทนพระใบฎีกาบุญรอด เพื่อนฝูงได้แนะนําชักชวนให้เรียนพระธรรม คือ นักธรรมตรี ทําให้มีภาระหนักขึ้น เพราะไหนจะต้องปฏิบัติอุปัชฌาย์ ไหนจะต้องทําหน้าที่บัญชีพัสดุและบัญชีเงินสดของวัด ซํ้ายังต้องเรียนพระปริยัติธรรมและเรียนกรรมฐานอีก 

อยู่มาวันหนึ่งเวลาจวนออกพรรษา ปรากฏว่า เงินสงฆ์ขาดบัญชีไป ๙๐๐ กว่าบาท ได้ตรวจบัญชีทบทวนดูเป็นเวลาหลายวัน ก็ตรวจไม่พบว่าได้ขาดหายไปอย่างไร ตามธรรมดาที่ปฏิบัติอยู่ทุกๆ วันที่ ๑ ของเดือน จะต้องนําเรื่องกราบเรียนพระอุปัชฌาย์ พอถึงวันที่ ๑ เดือนนี้ยังไม่ได้นําเรื่องไปกราบเรียน สอบถามเพื่อนฝูงที่ทํางานอยู่ใกล้ชิดกัน ต่างคนต่างปฏิเสธไม่รับรู้อะไรทั้งหมด ในที่สุดก็พอพิสูจน์ได้อยู่ทางหนึ่ง คือ มีเด็กคนหนึ่งซึ่งเป็นลูกศิษย์ของพระอุปัชฌาย์ ชื่อนายบุญ บางวันนายบุญได้ขอลูกกุญแจไปเก็บไว้ในเวลาเราออกไปบิณฑบาต เมื่อนึกได้เช่นนี้ก็ได้ขอความช่วยเหลือจากพระใบฎีกาบุญรอดให้ช่วยปลอบโยนสอบถามนายบุญดู จึงได้ความว่านายบุญรับว่าได้ขโมยไปในเวลาที่เราออกไปบิณฑบาต เหตุนี้เกิดขึ้นจากพระอุปัชฌาย์นั้นเอง 

เรื่องมีว่าวันหนึ่งท่านได้รับนิมนต์ไปรับ ๓ หาบของเจ้านายองค์หนึ่ง พัดประจํา ย่ามประจําของท่านเก็บไว้ในห้องนอนของเรา เมื่อเรานําลูกกุญแจติดตัวไปในเวลาออกบิณฑบาต ท่านก็เอา ไม่ได้ ท่านจึงได้สั่งให้มอบลูกกุญแจไว้แก่นายบุญ เวลาเราออกไปบิณฑบาต ด้วยเหตุนี้เงินจึงได้หายสูญไป เคราะห์ดีที่นายบุญรับสารภาพว่าได้เอาเงินไปจริง ได้ตรวจบัญชีดูโดยละเอียดปรากฏว่า เงินของสงฆ์หายไป ๗๐๐ บาทเศษ นอกนั้นเป็นเงินของพระอุปัชฌาย์ 

เมื่อได้ตรวจทบทวนดูและสืบสวนได้ความจริงจากนายบุญเรียบร้อยแล้ว เมื่อวันที่ ๕ ตุลาคม เวลาบ่าย ๕ โมงเย็น ก็ได้บอกกับเพื่อน มีพระใบฎีกาบุญรอดและพระเชื่อม ซึ่งเป็นที่ รักใคร่ชอบพอกันว่า “ผมจะนําเรื่องที่เกิดขึ้นทั้งหมดนี้ ไปกราบเรียนพระอุปัชฌาย์ในวันนี้” พระเชื่อมก็พูดห้ามว่า “อย่าไปกราบเรียนดีกว่า เมื่อสูญหายจริง ผมจะใช้ให้” รู้สึกขอบใจเพื่อนรักเป็นอย่างยิ่ง แต่ก็คิดว่าอย่าทําเช่นนั้นเลย ต้องเปิดเผยเรื่องราวกันดีกว่า มิฉะนั้นเด็กจะเสียหาย และเคยตัวต่อไป 

เพื่อนทั้งสององค์นี้ได้เคยถูกพระอุปัชฌาย์ดุมาหลายครั้งด้วยเรื่องเหล่านี้ ฉะนั้น พอถึงเวลาเราจะกราบเรียนท่าน ทั้งสององค์หลบเข้ากุฏิปิดประตูมิดชิด ปล่อยให้เราเข้าไปกราบเรียนแต่เพียงคนเดียว ก่อนจะนําเรื่องกราบเรียนท่าน ได้เข้าไปนั่งกวาดถู ตําหมาก ปูที่นั่งที่กุฏิหอเขียว ไว้คอยท่า เวลาประมาณ ๑๖.๐๐ น. ท่านได้ลงมาจากกุฏิตึกหลังใหญ่ที่คุณหญิงตลับ ภริยาเจ้าพระยายมราชเป็นผู้สร้างถวาย แล้วเดินขึ้นมานั่งที่กุฏิหอเขียว 

เมื่อเห็นท่านฉันหมาก ฉันนํ้าร้อนเรียบร้อยดีแล้ว ก็ได้นําเรื่องเงินของสงฆ์และเงินของท่านหายไปเล่าให้ท่านฟัง พูดยังไม่ทันขาดคํา ท่านก็ดุเอาว่า “ทําไมแต่ก่อนนี้วันที่ ๑ ได้มาบอกเรา เดือนนี้ล่วงไปถึงวันที่ ๕ จึงมาบอก” จึงได้กราบเรียนว่า “การที่ไม่ได้นํามากราบเรียนในวันที่ ๑ นั้น เพราะยังกําลังสงสัยในตัวบุคคลและบัญชีอยู่ บัดนี้ได้ตัดสงสัยแน่นอนว่าหายจริง และได้สืบสวนหาตัวก็ได้ตัว” ท่านถามว่า “ใครล่ะ” ก็ตอบถวายว่า “นายบุญเขารับสารภาพแล้ว” พอพูดคํานี้ ท่านก็สั่งว่า “ไปเรียกตัวมันมา” และกําชับว่า “เรื่องนี้อย่าพูดอื้อฉาวไป อายเขา” ท่านได้สั่ง ให้ปิดเงียบ พอดีพระใบฎีกาบุญรอดได้นําตัวนายบุญมาเล่าเรื่องถวายท่าน นายบุญเองก็ได้รับสารภาพต่อหน้าท่าน ในที่สุดตกเป็นภาระของนายบุญที่จะต้องหามาใช้ต่อไป 

เมื่อเสร็จเรื่องเหล่านี้แล้ว ก็ขอลาออกจากเจ้าหน้าที่หนีออกธุดงค์ ขณะเกิดเรื่องนี้นอน ไม่หลับอยู่คืนหนึ่งตลอดคืน คิดแต่ในใจว่า จะต้องสึกไปหาเงินมาใช้แทนสงฆ์ แต่อีกใจหนึ่งก็ ไม่อยากจะสึก คิดรบกันไป รบกันมา อยู่อย่างนี้จนตลอดรุ่ง จึงได้เล่าเรื่องถวายให้ท่านฟัง ท่านก็ ไม่ยอมอนุญาตให้หนีไปตามความต้องการ ท่านพูดแต่ว่า “เราไม่มีพระใช้ เราเห็นแต่เธอ ฉะนั้น ต้องอยู่กับเราไปเสียก่อน เพราะเราก็แก่แล้ว”  ในที่สุดจึงต้องทนอยู่ต่อมาอีกเป็นพรรษาที่ ๓”

จิตเสื่อม อยากสึก

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๔ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร จําพรรษาที่วัดสระปทุม ติดต่อกันเป็นพรรษาที่ ๓ ในขณะจําพรรษา เมื่อท่านต้องรับภาระต่างๆ ภายในวัดมากขึ้น ทําให้จิตใจเริ่มเหินห่างจากการปฏิบัติธรรม ท่านได้นําเหตุการณ์นี้มาเล่าไว้เป็นคติธรรมสอนใจพระรุ่นหลังว่า

“เมื่อต้องมีภาระยุ่งยากหลายอย่าง อาการของจิตใจรู้สึกว่า มีอาการเสื่อมคลายไปบ้าง เล็กน้อยในทางปฏิบัติ โดยมีข้อสังเกตได้ดังนี้ 

พรรษาแรกที่มาพักอยู่ บรรดาพระเณรเด็กเล็กที่เป็นหนุ่ม ได้มาชวนคุยเรื่องทางโลก เรื่องผู้หญ้าผู้หญิงมั่งมี รู้สึกในใจว่า เกลียดที่สุด 

พอถึงพรรษาที่สอง ได้ยินเขาสนทนากันเรื่องความเจริญมั่งมีและเรื่องทางโลก ชักชอบฟัง

ต่อมาพรรษาที่สาม ได้เริ่มเรียนบาลีไวยากรณ์ ส่วนนักธรรมตรีนั้นสอบได้แล้ว เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๒ งานการก็หนักขึ้นทุกที ตอนนี้ชักขยับคุยกับเขาได้ในเรื่องโลก เมื่อความเป็นอยู่ของตน เป็นเช่นนั้น ก็มักจะมีเหตุการณ์เกิดขึ้นเป็นเครื่องเตือนใจทั้งภายนอกวัดและภายในวัด

ในพรรษานี้ พระอุปัชฌาย์ท่านได้เรียกให้ไปอยู่กุฏิใหม่ที่ท่านอยู่ประจํา ได้ช่วยท่านแก้นาฬิกา แต่งที่โน่นที่นี่ ส่วนงานที่เคยทําได้มอบให้แก่พระเชื่อม รู้สึกว่าเบาใจไปได้บ้าง ในระยะนี้ได้ตรวจดูจิตใจของตนเอง รู้สึกว่าเสื่อมในทางปฏิบัติ คือ จิตใจชักจะหันไปในทางโลกเสียบ้าง ได้พยายามคิดต่อสู้กับกิเลสที่มายั่วเย้าอยู่จนตลอดพรรษา อยู่มาวันหนึ่งได้เกิดความคิดขึ้นในใจว่า “ถ้าเราอยู่ในพระนครนี้ เราต้องสึก ถ้าเราจะไม่สึก เราต้องออกจากพระนครไปอยู่ป่า” จึงได้ ทําการบริกรรมอารมณ์ทั้งสองอารมณ์นี้ ทั้งกลางวันและกลางคืน

อยู่มาวันหนึ่งได้ขึ้นไปบนยอดพระเจดีย์ ซึ่งมีโพรง แล้วเข้าไปนั่งสมาธิ ได้บริกรรมในใจว่า “เราจะอยู่ หรือเราจะสึก” มันก็นึกขึ้นในใจว่า “เราอยากจะสึกมากกว่า” จึงได้ซักซ้อมสร้าง มโนภาพสอบถามตัวเองว่า “ที่ที่เราอยู่ขณะนี้มีบ้านสวยๆ ถนนงามๆ คนมากๆ เจริญรุ่งเรืองไปเสียทุกสิ่งทุกอย่าง เมืองนี้ เขาเรียกว่าเมืองอะไร” ตอบได้ว่า “พระนคร” คือ เมืองสวรรค์ของมนุษย์ ได้ไต่ถามไปถึงบ้านเกิดเมืองนอนของเราเองว่า “เราเกิดที่ไหน” ตอบได้ว่า “เราเกิดอยู่บ้านหนอง-สองห้อง อําเภอม่วงสามสิบ จังหวัดอุบลราชธานี เป็นคนบ้านนอก แล้วเวลานี้เราได้เข้ามาอยู่ในพระนคร แล้วก็นึกอยากจะสึก” 

ถามตัวเองว่า “เราอยู่บ้านของเราเอง เรากิน เรานอน เรานุ่งห่มอย่างไร บ้านช่อง ถนนหนทางเป็นอย่างไร ทําอาชีพอะไร” ก็นึกได้ทุกอย่างว่า มันไม่เหมือนพระนครสักอย่างเดียว เมื่อเป็นเช่นนี้ เราจะนั่งนึกคิดห่วงความเจริญของเขาทําไม ก็นึกตอบในใจขึ้นว่า “คนที่อยู่ใน พระนคร เขาก็มิใช่เทวบุตรเทวดาอะไร เขาก็คน เราก็คน ทําไมเราจะทําตนให้เหมือนเขาไม่ได้” ก็ได้ไล่เลียงชีพไต่ถามกันเองอยู่อย่างนี้เป็นเวลาหลายวัน”

เตรียมตัวสึกทางใจ วาดฝันสึกไปมีครอบครัว

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อท่านคิดอยากสึก แต่ด้วยอํานาจวาสนาบารมีธรรม ด้วยท่านมี สติปัญญามาก ท่านจึงพิจารณาใคร่ครวญ ทําให้ท่านเห็นโทษเห็นภัยในวัฏสงสาร เห็นทุกข์ของ การครองเรือน ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ในที่สุดก็ตกลงปลงใจว่า อย่ากระนั้นเลย ถ้าเราจะสึกหาลาเพศจริงๆ เราต้องเตรียม เครื่องสึกไว้ก่อน คนอื่นที่เขาจะสึก เขาต้องเตรียมเครื่องนุ่งห่มและทุกสิ่งทุกอย่าง แต่เราจะไม่ทําเช่นนั้น เราควรเตรียมอย่างอื่น คือ เตรียมตัวสึกทางใจ ทดลองดูเสียก่อน เพื่อพิสูจน์สมาธิ สติ ปัญญา วาสนาบารมี เคยบําเพ็ญมาเท่าไหร่ ขอนํามาใช้ในคราวนี้ก่อน วันนั้นกลางคืน เดือนหงายเงียบสงัด ได้ขึ้นไปนั่งอยู่ในโพรงพระเจดีย์อีกครั้ง แล้วก็นั่งนึกว่า “ถ้าเราสึกไป เราจะ ทําอย่างไร?” ได้คุยสนทนาอยู่ภายในใจกับตนเองอย่างเป็นเรื่องเป็นราวดังต่อไปนี้

“ถ้าเราสึกไป เราจะต้องไปสมัครทํางานเป็นเสมียนที่ห้างเพ็ญภาค ขายยานัตถุ์ ยาธาตุ เพราะเรามีเพื่อนอยู่คนหนึ่ง สึกออกไปแล้วได้ทํางานอยู่ที่ห้างนี้ ได้เงินเดือน เดือนละ ๒๐ บาท เราจะพยายามไปติดต่อขอทํางานกับเขา แล้วก็ตั้งหน้าตั้งตาพยายามทํางานไป โดยมีคติประจําใจว่า เราจะทํางานให้เป็นที่พอใจของนายห้างทุกอย่าง เราจะต้องตั้งอยู่ในความซื่อสัตย์สุจริต เราไปอยู่บ้านใคร เราจะต้องทําความดีให้เป็นที่พอใจของคนบ้านนั้น 

ในที่สุดนายห้างก็รับเข้าทํางานที่ต้องการ โดยให้เงินเดือน เดือนละ ๒๐ บาท เท่ากับเพื่อน เราต้องประหยัดใช้เงินเดือน เดือนละ ๒๐ บาท ให้มีเหลือ แล้วก็นึกไปเช่าห้องแถวของ พระยาภักดีฯ ที่ประตูนํ้า ค่าเช่าห้องเดือนละ ๔ บาท ค่านํ้า ค่าไฟ ค่าเครื่องแต่งตัว ค่าอาหาร คิดแล้วเดือนหนึ่งต้องใช้จ่ายประมาณ ๑๕ บาท เรายังคงเหลืออยู่อีกเดือนละ ๕ บาท

ในปีต่อมานายห้างเชื่อใจ รักเรา ขึ้นเงินเดือนให้อีกเป็นเดือนละ ๓๐ บาท หักค่าใช้จ่ายแล้ว ก็ยังเหลืออีกเดือนละ ๑๕ บาท ในที่สุด ถ้าเราได้หน้าที่ตําแหน่งหัวหน้าคนงาน นายห้างพอใจ ขึ้นเงินเดือนให้เป็นเดือนละ ๔๐ บาท เราก็มีเงินเหลือเดือนละ ๒๕ บาท นอกจากนี้ยังได้ เปอร์เซ็นต์ค่าขายของเพิ่มเติมอีก เดือนหนึ่งจะต้องได้เงินถึง ๕๐ บาท มาถึงตอนนี้เรามีความภูมิใจมากว่า เราได้รับเงินเดือนเท่ากับตําแหน่งนายอําเภอ นึกถึงเพื่อนฝูงทางบ้านเกิดเมืองนอน เราก็มีฐานะอยู่เหนือเขาทุกๆ คน จึงคิดดําริอยากจะแต่งงาน เพื่อจะได้นําภริยาสาวสวยในพระนครขึ้นไปเยี่ยมบ้านเกิด ให้ญาติๆ ได้รับความดีอกดีใจ ตัวเองก็รู้สึกว่ามันโก้เก๋ขึ้น 

เอาล่ะทีนี้ เราจะแต่งงานกับคนชนิดใด ก็คิดว่าหญิงที่เราจะแต่งงานด้วย จะต้องมี คุณสมบัติของผู้หญิง ๓ ประการ คือ ๑. ต้องเป็นหญิงที่มีสกุล ๒. ต้องเป็นผู้ที่มีทรัพย์มรดก ๓. ต้องเป็นผู้ที่มีรูปร่างสวยงามและมีมารยาทดี หญิงใดที่มีคุณสมบัติทั้ง ๓ ประการนี้ เราจึงจะ ยอมแต่งงานกับหญิงนั้น แล้วก็มานึกในใจว่า “หญิงเช่นนั้น เราจะไปใกล้เขาได้อย่างไร และจะไป หาได้ที่ไหน” ถึงตอนนี้ชักรู้สึกว่า ยุ่งยากในหัวใจ ก็เที่ยวนึกแสวงหาเอาใหม่ ด้วยวิธีการต่างๆ ถ้าเผอิญไปพบเข้าบ้าง อย่างที่ต้องการ เขาก็คงไม่เล่นกับเรา คนที่จะมาเล่นกับเรา ก็เป็นคนที่เรา ไม่พึงปรารถนา คิดถึงข้อนี้บางคราวก็ถึงกับถอนหายใจใหญ่ แต่ก็ไม่ยอมถอย

ในที่สุดมันก็ผุดขึ้นอีกอย่างว่า “คนดีๆ ลูกเจ้าขุนมูลนาย มีทรัพย์สินเงินทอง เขาได้ฝากไว้ตามโรงเรียนสูงๆ เช่น โรงเรียนวังหลัง โรงเรียนแหม่มโคล เราจะพยายามตามไปสังเกตในเวลาที่ เขาเปิดโรงเรียนและปิดโรงเรียน คอยติดต้อยห้อยตาม จนที่สุดได้ไปพบผู้หญิงคนหนึ่ง เป็นบุตร ของพระยา รูปร่างสะสวย เดินเหินนุ่งห่มเป็นที่พอตาพอใจ ก็พยายามเดินสวนทางกับเธออยู่ หลายวัน ในมือถือเศษกระดาษติดไปด้วย เขียนเป็นจดหมายเล็กๆ โยนไปตรงหน้าของเธอ วันแรกเธอไม่สนใจ เดินสวนกันไปสวนกันมาบ่อยๆ หลายๆ วันเข้า มองหน้ากันบ้าง แกล้งยืนตันทางเธอ เสียบ้าง บางวันเธอก็ยิ้มใส่เรา พอเห็นเธอยิ้มให้ ต้องพยายามส่งจดหมายให้เธอจนได้ 

ในที่สุดก็รู้เรื่องกัน จึงได้นัดหมายกับหญิงนั้นว่า วันพรุ่งนี้ให้ลาโรงเรียนไปเที่ยวด้วยกัน ตกลงก็ได้พูดจา ได้สนทนากันหลายวันหลายเวลาเข้าก็เกิดความรัก ความเมตตา ความปรารถนาดีซึ่งกันและกัน ได้พูดคุยกันถึงเรื่องราวความทุกข์สุขของกันและกัน ตลอดตั้งแต่ต้นจนปลาย ตัวเราเองก็มีเงินเดือนถึงเดือนละ ๕๐ บาท ตัวเธอเองก็เป็นนักเรียนจบชั้นมัธยมปีที่ ๖ และเป็นถึงลูกพระยา มีทรัพย์สมบัติมาก มีรูปโฉมมารยาทความประพฤติเป็นที่พอใจ

ในที่สุดก็ตกลงกันว่า เรามาเป็นสามีภริยากันโดยไม่ต้องเปิดเผย ต่างคนต่างรักกัน ก็ขโมย ได้เสียกัน ตัวเธอก็เป็นคนดี ก่อนที่จะมั่นคงแน่นอนในครอบครัว เธอก็ได้ไปบอกกล่าวกับพ่อแม่ ของเธอ พ่อแม่ของเธอเกิดไม่พอใจ จึงได้ขับไล่ออกจากบ้านไปอยู่ด้วยกันสองคนผัวเมีย เมื่อเป็นดังนี้ ตัวเองก็ไม่ได้มีความเสียใจ แต่ต้องพยายามทําความดีให้เป็นที่พอใจของพ่อตาและแม่ยาย ให้ได้ แล้วได้พากันหนีไปเช่าห้องแถวอยู่ที่ประตูนํ้าสระปทุม ห้องแถวนี้ดีขึ้นกว่าเก่า จึงต้องเสีย ค่าเช่าเดือนละ ๖ บาท ส่วนภริยาก็ได้ไปทํางานอยู่ในห้างเดียวกัน ได้รับเงินเดือน เดือนละ ๒๐ บาท เธอก็ได้ทําความดีเหมือนกับเรา ได้ขึ้นเงินเดือนเป็นเดือนละ ๓๐ บาท รวมกันแล้ว สองคนผัวเมียมีรายได้ถึงเดือนละ ๘๐ บาท จึงนึกพอใจ

ต่อมาการงานในหน้าที่ก็ได้เจริญก้าวหน้าขึ้นโดยลําดับ เป็นที่ไว้วางใจของนายห้าง บางครั้งก็ทํางานแทนนายห้างได้ ได้ตั้งใจทํางานด้วยความซื่อสัตย์สุจริตทั้งผัวทั้งเมีย รวมรายได้ที่เป็น เงินเดือนและเปอร์เซ็นต์ที่ขายของได้ตกเดือนละ ๑๐๐ บาท พอถึงตอนนี้ รายได้ดีก็หายใจโล่ง แต่ยังไม่ครบบริบูรณ์ในการนึก จึงคิดทําความดีเพื่อแสดงกตัญญูกตเวทีต่อพ่อตาและแม่ยาย หาซื้อของกินดีๆ สิ่งของดีๆ ให้ท่าน

ในที่สุดทั้งพ่อตาและแม่ยาย ก็เกิดความรักและสนใจ จึงได้เรียกลูกสาวและลูกเขยเข้าไป อยู่ในบ้าน นึกดีใจขึ้นว่า เราจะต้องได้รับมรดกอย่างที่เคยนึก อยู่ร่วมกันไปนานๆ เข้า การกระทําบางสิ่งบางอย่าง ก็เกิดไม่เป็นที่พอใจของพ่อตาและแม่ยาย จึงได้ถูกขับไล่ออกจากบ้าน สองคน ผัวเมียก็พากันไปอยู่ห้องแถวตามเดิม ตอนนี้ภริยาเริ่มตั้งครรภ์ กลัวภริยาจะต้องทํางานหนัก จึงหาจ้างคนใช้ ๑ คน เพื่อเฝ้าบ้านและช่วยเหลือภริยาทํางานบ้าน เวลานั้นค่าจ้างคนใช้ก็ถูก เดือนละ ๔ บาทเท่านั้น จวนเวลาที่ภริยาจะคลอดบุตร ภริยาก็เริ่มลางานเขาบ่อยๆ 

เราเองก็ต้องตั้งหน้าทํางานไป มานั่งทบทวนดูเงินเดือนที่เคยได้รับเดือนละ ๑๐๐ บาท ก็คงได้รับอยู่เท่านั้น ไม่เคยได้ขึ้นเงินเดือนอีก คิดแล้วมีแต่หดตัวลง ค่าใช้จ่ายต่างๆ อาทิ เช่น ค่าไฟฟ้าเดือนละ ๑ บาท ค่านํ้าเดือนละ ๑.๕๐ บาท ค่าถ่าน ค่าข้าวสาร เดือนละอย่างน้อย ๖ บาท ค่าคนใช้เดือนละ ๔ บาท ยังค่าเครื่องแต่งตัวของสองคนผัวเมียอีก นับวันแต่จะหมดมากเข้าทุกที 

อยู่ต่อมาภริยาคลอดบุตร การใช้จ่ายก็สิ้นเปลืองมากขึ้นไปอีก ภริยาไม่ได้ทํางาน เปอร์เซ็นต์ก็ไม่ได้ นานๆ เข้าภริยาก็ป่วย ไม่ได้ไปทํางานที่ห้างหลายวัน นายห้างก็ตัดเงินเดือน ภริยาเหลือเดือนละ ๑๕ บาท หนักๆ เข้าค่ายาค่าหมอก็หมดเปลืองเข้าไปอีก คิดแล้วเงินที่ภริยา ได้รับเดือนละ ๑๕ บาท ในส่วนตัวเธอไม่พอจ่าย ซํ้ายังถลําเข้ามาในเงินเดือนของเราอีก เงินเดือนของเราที่ได้รับเดือนละ ๕๐ บาท แต่กาลก่อน คิดแล้วต้องใช้จ่ายหมดไม่มีเหลือ ในที่สุดภริยาก็ ป่วยหนักถึงแก่ความตาย ต้องไปขอยืมเงินจากนายห้าง ๕๐ บาท ของเรา ๕๐ บาท รวบรวมมาทําบุญให้ภริยาที่ตายไป หมดเงินไป ๘๐ บาท ยังคงเหลืออยู่ ๒๐ บาท ยังมีลูกเล็กๆ อีก ๑ คน จะทําอย่างไรกันดี

ตอนนี้ที่เคยหายใจโล่งมาแต่กาลก่อน ชักจะเริ่มอึดอัด เข้าไปหาพ่อตาแม่ยายชักไม่ติด ต้องไปจ้างแม่นมมาเลี้ยงบุตร แม่นมก็เป็นคนชั้นตํ่า เขาก็เลี้ยงดูและดีกับลูกของเราเหลือเกิน ความดีของแม่นมทําให้เราเกิดความรัก ความเมตตา ในที่สุดก็ได้แม่นมมาเป็นภริยาอีกคนหนึ่ง แม่นมเป็นคนไม่ได้รับการศึกษา แม้หนังสือไทยก็อ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ ส่วนเงินเดือนของเราก็เหลืออยู่เพียงเดือนละ ๕๐ บาท 

ต่อมาแม่นมก็เริ่มตั้งครรภ์ เราก็แสดงความเมตตาปรานีแก่เขา ไม่ให้ได้รับความทุกข์ ลําบากหรือทํางานหนัก ก็พออยู่พอกินกันไป แต่ก็รู้สึกผิดหวังที่ได้ตั้งใจไว้แต่เดิมไปบ้าง ต่อมา แม่นมก็คลอดบุตรอีก ๑ คน ได้ช่วยเหลือเลี้ยงดูกันมา จนกระทั่งบุตรที่เกิดจากภริยาเก่าโต พอสมควร บุตรที่เกิดจากภรรยาคนที่ ๒ ก็โตพอสมควร ตอนนี้แม่เลี้ยงชักจะเกิดยังไงๆ ขึ้น คือ ไม่รักบุตรที่เกิดจากภริยาเก่า บุตรที่เกิดกับภริยาเก่าก็ฟ้องเราเสมอๆ ว่าแม่เลี้ยงมีความประพฤติ ไม่ดีอย่างนั้นอย่างนี้

บางครั้งบุตรกับบุตรก็เกิดทะเลาะวิวาทกัน สมมุติว่าบุตร ๒ คน แม่ ๑ คน ต่างฝ่ายต่างยืนคนละทิศ เรายืนกลาง เมื่อกลับมาจากที่ทํางาน ลูกเก่าก็ฟ้องอย่างหนึ่ง ลูกใหม่ก็ฟ้องอย่างหนึ่ง แม่เลี้ยงก็พูดไปอีกอย่างหนึ่ง ไม่ตรงกัน ตัวเราเองก็ไม่รู้ว่าจะเข้ากับใคร มันชักเกิดยุ่งในจิตใจ ขึ้นมาก ลูกใหม่ก็จะเอาอย่างโน้น แต่งตัวอย่างนี้ ผลสุดท้าย ลูกกับลูกก็เกิดการแข่งขันกันขึ้นเอง ภริยากับบุตรก็เกิดการแข่งขันกันขึ้นเอง แข่งขันกันในเรื่องการกินบ้าง ในเรื่องการแต่งตัวบ้าง ในเรื่องการใช้เงินบ้าง ในที่สุดจะไปนั่งคุยกับลูกเก่าก็ลําบาก จะไปนั่งคุยกับลูกใหม่ก็ลําบาก จะไปนั่งคุยกับภริยาก็ลําบาก ตรวจดูรายได้ของตัวเองเกลี้ยงไม่มีเหลือ มองไปทางด้านครอบครัวก็ยุ่ง ยิ่งกว่าเข้าไปอยู่ในกองหนามหวาย

ในที่สุดก็ต้องหย่าร้างกับภรรยา มีบุตรก็ไม่ได้อย่างนึก มีเงินก็ไม่ได้อย่างนึก มีภริยาก็ไม่ได้อย่างนึก อย่ากระนั้นเลย เรากลับไปบวชใหม่ดีกว่า เราก็ได้บวชมาบําเพ็ญสมณธรรม พอมานึกได้เช่นนี้ อารมณ์โลกที่เคยนึกคิดมา พลันก็หายสูญไปในดวงจิต ความอัดอั้นตันใจหายไปหมดสิ้น รู้สึกสบายเหมือนกับตัวลอยอยู่ในอากาศ ก็ร้อง “เออ !” ขึ้นมาในดวงจิต นึกขึ้นได้ว่า เมื่อเรื่องราว จะเป็นถึงเช่นนั้น เราไม่ควรสึก ใจที่นึกคิดอยากสึกเหมือนกาลก่อน ก็หายไปตั้ง ๕๐ – ๖๐ เปอร์เซ็นต์”

ท่านพ่อลี  สรุปเรื่องนี้ไว้ว่า

“… “ฝัน” ก็คือ “คิด” คิดก็คือฝันนั่นแหละ มันดีกว่าคนไม่ฝัน คนละเมอเอะๆ อะๆ ยังทําให้ขโมยตกใจวิ่งหนีไปได้ อาตมาเองเคยฝัน เมื่ออยู่วัดสระปทุม ฝันเรื่องอยากจะสึก ก็เลยปล่อยให้มัน “ฝัน” เสีย ๒ วัน เอาเสียหายเลย ให้มันฝันเสียก่อนแหละ ดีกว่าปล่อยให้มันทําไปโดยไม่ฝัน”

การครองเรือนไม่ใช่ของง่าย พระพุทธองค์จึงตรัสว่า 

“ชีวิตการครองเรือนที่จะให้บริสุทธิ์บริบูรณ์นั้นยาก และเป็นทางมาแห่งธุลีกิเลส ทําให้เป็นทุกข์ ยากที่จะหาความยินดีได้ เพราะเห็นว่า การครองเรือนมีความทุกข์ยากและลําบาก เต็มไปด้วยเครื่องพันธนาการอย่างนี้ บัณฑิตผู้รู้ทั้งหลาย จึงหาทางที่จะพ้นจากเครื่องพันธนาการเหล่านั้น เมื่อพิจารณาแล้วก็พบว่า บรรพชาหรือการบวชเป็นทางมาแห่งความบริสุทธิ์ เป็นการหาโอกาสว่างที่จะขจัดกิเลสอาสวะให้หลุดล่อนออกไปจากใจ เมื่อบวชแล้วก็จะได้ทํางานที่แท้จริง ทํางานที่เป็นกรณียกิจ กิจที่ควรทําอย่างยิ่ง คือ การประพฤติปฏิบัติธรรม เพื่อแสวงหาหนทางของพระนิพพาน”

ท่านพ่อลี เมื่อท่านใช้สติปัญญาพิจารณาใคร่ครวญ การใช้ชีวิตอย่างคฤหัสถ์ด้วยความละเอียดรอบคอบแล้ว ท่านย่อมพิจารณาเห็นตามพุทธพจน์บทที่ว่า “สุขในชีวิตการครองเรือนน้อยนิด เหมือนวิดนํ้าทั้งทะเล ได้ปลาตัวเล็กๆ เพียงตัวเดียว” ไม่คุ้มค่ากับที่ต้องเหน็ดเหนื่อยทุกข์ยากลําบากแลกมาทั้งชีวิต ในที่สุดท่านจึงไม่คิดอยากสึกไปมีครอบครัว แต่ท่านยอมสละชีวิตทั้งชีวิต เพื่อแลกกับวิมุตติสุข วิมุตติธรรมอันเลิศเลอมาครองใจ

ธรรมมาเตือน ๔ วาระ เหตุบันดาลไม่ให้สึก

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ในชาติสุดท้ายนี้ท่านเป็นผู้มีวาสนาบารมีธรรมที่จะมาค้นคว้าสัจธรรมอย่างแท้จริง จึงมีเหตุการณ์ธรรมมาเตือน เป็นคติธรรมสอนใจให้เกิดความเบื่อหน่ายทางโลก อันเป็นโลกียสุข ให้ท่านมุ่งประพฤติปฏิบัติธรรมเพื่อความหลุดพ้น อันเป็นโลกุตตรสุข เช่นเดียวกับผู้ที่จะมาบรรลุธรรมทั้งหลาย เหตุการณ์เหล่านี้ล้วนเคยมีมาตั้งแต่สมัยพระพุทธเจ้าในอดีตกาล อันยาวนาน และเคยมีมาในสมัยพระสมณโคดมพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบัน ขณะทรงเป็นเจ้าชายสิทธัตถะราชกุมาร เสด็จประพาสพระราชอุทยาน โดยรถพระที่นั่ง ได้ทอดพระเนตรเห็นเทวทูตทั้ง ๔ คือ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย และสมณะ ซึ่งเทพยดานิรมิตให้ทอดพระเนตร เห็นในระหว่างทาง ทรงเบื่อหน่ายในกามสุข ตั้งต้นแต่ได้ทรงเห็นคนแก่ เป็นลําดับไป และจะมี เช่นนี้ไปตลอดอนันตกาล ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ในระหว่างที่นึกคิดในอารมณ์ของโลก คิดสร้างครอบครัวอยู่นั้น มีเหตุบันดาลเกิดขึ้นต่างๆ เช่น บางคืนฝันเห็นท่านพระอาจารย์มั่นมาด่าบ้าง ดุบ้าง แต่เหตุการณ์สําคัญๆ นี่นับว่าแปลกๆ ได้เกิดขึ้นรวม ๔ วาระ ล้วนแต่เป็นคติเตือนใจ ดังนี้

“วาระที่ ๑ ในเวลากลางคืน ขณะกําลังนึกคิดอยู่ในอารมณ์ของโลกเช่นนั้น วันหนึ่งรู้สึก ท้องผูกไม่สบาย จึงได้ฉันยาถ่ายในตอนบ่าย กะว่าตอน ๓ ทุ่ม ก็จะต้องถ่ายตามที่ได้เคยฉันมา ก็เกิดเหตุบังเอิญ เมื่อฉันแล้วเป็นปกติ ไม่ปวดถ่าย รุ่งขึ้นเช้าจึงได้เดินออกไปบิณฑบาตในตรอก วัดสระปทุมตามปกติ พอเดินไปถึงหน้าบ้านที่เขาจะใส่บาตร ก็เกิดรู้สึกปวดอุจจาระอย่างหนักจนแทบทนไม่ไหว จะเดินออกไปรับบาตรก็เดินไม่ได้ ก้าวขาไม่ออก เพราะอั้นไม่อยู่ ขยับขาเดินได้ ทีละคืบ ไปถึงป่ากระถินแห่งหนึ่ง รีบวางบาตรลอดรั้วเข้าป่ากระถินไปปลดทุกข์ มันนึกอยากเอา หัวตําดินให้ตายเสียดีกว่า เมื่อทํากิจเสร็จแล้ว ก็ออกจากป่า อุ้มบาตรเดินบิณฑบาตต่อไปตามเคย วันนั้นได้ข้าวไม่พอฉัน กลับมาถึงวัดก็ได้เตือนตัวเองว่า “มึงสึกไปแล้วต้องเป็นอย่างนี้ ใครเขา จะมาใส่บาตรให้กิน” เรื่องนี้ได้เป็นคติเตือนใจอย่างดี

วาระที่ ๒ ออกเดินบิณฑบาตแต่เช้า เดินข้ามสะพานหัวช้างผ่านสามแยก วกไปถนน เพชรบุรี ข้าวแม้แต่ทัพพีเดียวก็ไม่ลงบาตร พอดีได้เห็นหญิงแก่อายุประมาณ ๕๐ ปี ไว้ผมมวย กับตาแป๊ะแก่ไว้หางเปีย ยืนทะเลาะส่งเสียงดังเอะอะอยู่ในห้องแถว ขณะนั้นเราเดินมาถึงตรงหน้า บ้านเขา เราก็หยุดยืนดูนิ่ง ประมาณสักสองอึดใจ เห็นยายแก่คว้าไม้กวาดไล่ตีหัวตาแป๊ะ ตาแป๊ะคว้ามวยผม ตีนถีบหลังยายแก่โซซัดโซเซล้มลง ตัวเองก็นึกในใจว่า “ถ้าเป็นเราโดนเข้าอย่างนี้บ้าง จะทําอย่างไรกัน” คําตอบก็ผุดขึ้นว่า “มึงต้องบ้านแตกสาแหรกขาดแน่”

การได้ประสบพบเหตุการณ์อย่างนี้ กลับดีใจยิ่งกว่าบิณฑบาตได้ข้าวเต็มบาตร เพราะได้ธรรมคติมาเต็มใจ วันนั้นบิณฑบาตได้ข้าวเกือบไม่พอฉัน ตกเวลากลางคืนก็นึกถึงเรื่องนี้อยู่เป็นนิจ กําลังดวงจิตก็รู้สึกมีการเบื่อหน่ายคลายความติดจมเรื่องของโลกออกไปโดยลําดับ

วาระที่ ๓ วันนั้นเป็นวันเทศกาล ได้ออกบิณฑบาตตั้งแต่เวลาเช้ามืด เดินไปถึงตลาด ประตูนํ้าสระปทุม แล้ววกกลับมาทางหลังวัด บริเวณนั้นมีคอกม้า มีถนนดิน เวลาฝนตกถนนลื่น ได้เดินอย่างสํารวมมาตรงหน้าบ้านของโยมคนหนึ่ง บิณฑบาตได้ข้าวเต็มบาตร ใจก็นึกคิดไปในอารมณ์ของโลก นึกจนเผลอตัว ก้าวลื่นถลาล้มลงไปในบ่อข้างถนน หัวเข่าทั้งสองจมลงไปอยู่ในโคลนตม ประมาณ ๑ คืบ ข้าวสุกในบาตรหกหมด เนื้อตัวมอมแมมไปด้วยโคลน ต้องรีบเดิน กลับวัด เมื่อกลับมาถึงวัดแล้ว เก็บเอามาเป็นคติเตือนใจสอนตนเองว่า การนึกในเรื่องทางโลก ของเรา เพียงแต่นึกคิด มันก็ยังมีโทษติดตามมาได้ถึงเพียงนี้ ใจก็ค่อยคลายค่อยเบื่อออกไป โดยลําดับ คิดว่า “เรื่องครอบครัวนั้นมันเป็นเรื่องของเด็กไม่ใช่เรื่องของผู้ใหญ่” กลับความคิดเห็นเป็นอย่างนี้

วาระที่ ๔ เวลารุ่งเช้าออกบิณฑบาต เดินไปตามถนนเพชรบุรีตามเคย เดินไปถึง วังพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัติ พระองค์ท่านเคยใส่บาตรประจําวันแก่พระทั่วๆ ไป วันนั้นบังเอิญมีขันข้าวตั้งอยู่ตรงข้ามวังอีกขันหนึ่ง จึงได้เดินไปรับขันตั้งใหม่เสียก่อน เมื่อรับเสร็จแล้ว หันกลับมาจะไปรับขันตรงข้าม พอดีมีรถเมล์ขาวนายเลิศ วิ่งมาอย่างรวดเร็ว วิ่งเฉียดศีรษะไปห่างประมาณ ๑ คืบ คนโดยสารร้องตะโกนโวยวายขึ้น ตัวเองก็ผงะยืนตกตะลึงอยู่เป็นเวลาหลายอึดใจ วันนั้นเกือบถึงแก่ความตายเพราะถูกรถเมล์ชน ขณะกลับไปรับบาตรที่วังพระองค์เจ้าธานีฯ ต้องสะกดตัวไว้อย่างเข้มแข็ง มีอาการสั่นสะท้านทั่วทั้งตัว เมื่อรับบาตรเสร็จแล้วก็เดินกลับวัด

เรื่องต่างๆ เหล่านี้ ล้วนแต่เป็นคติเตือนใจ เพราะในสมัยนั้น ความคิดทางโลกกําลังกําเริบอยู่ในใจไม่เว้นวาย”

ท่านพ่อลี นอกจากท่านใช้สติปัญญาพิจารณาใคร่ครวญอย่างละเอียดรอบคอบแล้ว ท่านยังประสบกับเหตุการณ์ธรรมมาเตือนถึง ๔ วาระ ซึ่งวาระที่ ๔ ถึงขั้นรอดตายมาได้อย่างหวุดหวิด อีกครั้งหนึ่งเช่นเดียวกับคราวเผชิญช้างตกมันแล้วรอดตายมา ท่านจึงไม่มีความคิดอยากสึกไปใช้ชีวิตครอบครัวทางโลกอีกต่อไป และท่านตั้งใจจะติดตามท่านพระอาจารย์มั่นออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมเพื่อค้นหาสัจธรรม แสวงหาความพ้นทุกข์โดยถ่ายเดียว

ภาค ๕ ติดตามหลวงปู่มั่นขึ้นภาคเหนือ

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๗๔ ติดตามท่านพระอาจารย์มั่นขึ้นภาคเหนือ

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อท่านมีความตั้งใจติดตามท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เพื่อศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติอันเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ ก็เป็นโอกาสเดียวกับที่ท่านพระอาจารย์มั่นพ้นทุกข์เป็นพระอรหันตพุทธสาวกแล้ว และท่านกําลังสอดส่องเล็งหาสานุศิษย์ที่มีจิตใจเด็ดเดี่ยว องอาจ กล้าหาญ กล้ายอมสละชีวิตเพื่อธรรม และต้องเป็นผู้ที่มีอํานาจวาสนาบารมีธรรม ท่านมีความตั้งใจจะสั่งสอนอบรมให้สานุศิษย์นั้นพ้นทุกข์เป็นพระอรหันตพุทธสาวกเช่นเดียวกับท่าน เพื่อจะได้ก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรม มาทําหน้าที่สืบทอด บํารุงรักษา เผยแผ่พระพุทธศาสนาและปฏิปทา พระธุดงคกรรมฐาน ความตั้งใจของศิษย์ – อาจารย์ทั้งสองสอดคล้องตรงกัน 

ย้อนไปในหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๗๒ ท่านพระอาจารย์มั่นหลังจากลาหมู่คณะสานุศิษย์ ขึ้นภาคเหนือ เพื่อบําเพ็ญธรรมขั้นแตกหัก ในปีนั้นท่านอยู่จําพรรษาตามลําพังองค์เดียว ในป่าเขาอันแสนวิเวกเงียบสงัด ในเขตอําเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ในพรรษานั้น ท่านก็ได้บรรลุ อริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันตพุทธสาวก ประเภทปฏิสัมภิทานุศาสน์ ชาญฉลาดเทศนาธรรมสั่งสอนศิษย์เป็นเลิศ ทั้งทรงอภิญญา ๖ มีปรจิตตวิชชาอันรวดเร็ว ที่สําคัญท่านมีอมตจิต อมตธรรมในใจ เป็นธรรมที่กว้างขวางมากมาย พร้อมที่จะบันลือสีหนาทแสดงอนุสาสนีปาฏิหาริย์ธรรม สั่งสอนพระศิษย์และโปรดพุทธบริษัทได้อย่างไม่มีวันเหือดแห้ง ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“ธรรมที่มาในคัมภีร์นั้นเท่ากับนํ้าในตุ่มในไหเท่านั้น ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ เท่ากับ นํ้าในตุ่มในไหเท่านั้น ไม่ได้มากมายอะไรเลย แต่ธรรมที่ไม่ได้มาในคัมภีร์นี้เหมือนนํ้ามหาสมุทรทะเล กว้างลึกขนาดไหน นั้นล่ะ ผิดกันขนาดนั้น

เพราะท่านปฏิบัติทุกวัน ท่านบอกรู้ทุกวัน เห็นทุกวัน จิตมันซึ้ง มันเข้าใจเรื่องนั้น เข้าใจ เรื่องนี้ เข้าใจไปทุกแง่ทุกมุม ไม่ว่ากว้างว่าแคบ ลึกตื้น หยาบละเอียด หาประมาณไม่ได้ในความเข้าใจอันนี้ของจิต เพราะจิตนี้มันไม่ได้ติดข้องอะไรแล้ว จิตของท่านผู้หลุดพ้นแล้ว สนุกพินิจพิจารณาแหวกว่ายหัวหางกลางตัวได้อย่างสะดวกสบาย ถ้าเป็นปลาใหญ่ในทะเลก็ดี เพราะทะเล ก็กว้าง ปลาก็ตัวใหญ่ อันนี้จิตใจก็ยิ่งมีความบริสุทธิ์เต็มที่ด้วยแล้ว จะพิจารณาเรื่องอรรถเรื่องธรรมลึกตื้นหยาบละเอียดแค่ไหน มีประมาณได้ยังไง ไม่มีประมาณ ไปได้อย่างสะดวกสบาย เพราะไม่มีเครื่องผูกพันจิตใจ คือ กิเลส

ตอนที่กิเลสผูกมัดอยู่ กระดิกไปไหนก็ไม่ได้ มีแต่เรื่องกิเลสห้อมล้อมสกัดลัดกั้นไว้หมด หาทางเดินไม่ได้ มีแต่เรื่องของกิเลส อยู่กับกิเลส นั่งกับกิเลส คิดก็คิดเรื่องของกิเลส มันคิดไปด้วยกิเลสทั้งนั้น ปรุงไปด้วยกิเลส อะไรๆ เป็นเรื่องของกิเลสทั้งมวล มันก็ไม่มีธรรมที่จะปรากฏขึ้นมาได้ แต่เมื่อกิเลสมันสิ้นสุดกลายเป็นวิมุตติขึ้นมาแล้ว ก็อย่างท่านว่า นั่งอยู่ที่ไหน ความรู้ในธรรม ทั้งหลายเกิดขึ้นอยู่ไม่หยุดไม่ถอย 

เพราะฉะนั้น จึงได้เกิดความเชื่อพระพุทธเจ้าว่า พระสาวกทั้งหลายที่ท่านรู้ ท่านเห็นแล้ว จะต้องกว้างขวางมากมาย ธรรมจึงเหมือนกับท้องฟ้ามหาสมุทร ไม่มีขอบเขต ไม่มีประมาณ เพราะความรู้ท่านกว้างขวางมาก ลึกซึ้ง เราเพียงแค่นี้ เรายังสามารถพิจารณาได้ตามกําลังของเรา ทําให้เกิดเป็นเชื้ออันหนึ่ง หรือเป็นหลักฐานพยานอันหนึ่งขึ้นมา ที่จะเชื่อความรู้ ความสามารถฉลาดแหลมคมของพระพุทธเจ้าและสาวกทั้งหลายได้อย่างประจักษ์ใจ ไม่สงสัย ท่านว่าอย่างนั้น แต่เรานํามาเขียนนั้นเพียงย่อๆ พอได้ใจความเท่านั้นเอง ตอนท่านพูดนี่ โอ๊ย ! ฟังนี่ แหม ! มัน เคลิ้มไปเลยภายในจิตใจ มันเพราะ มันพริ้ง มันซึ้ง เพราะท่านผู้บริสุทธิ์ นั่นล่ะธรรมเป็นอย่างนั้น”

เมื่อท่านพระอาจารย์มั่นมีธรรมอันเลิศเลอเช่นนั้นแล้ว ท่านก็อยู่ด้วยวิหารธรรมครองจิตครองธาตุขันธ์ เพื่อบําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ให้กับประเทศชาติ พระพุทธศาสนา และพระมหากษัตริย์อย่างใหญ่หลวงอเนกอนันต์ โดยท่านมีความเด่นเป็นเลิศด้านพัฒนาทางด้านจิตใจ สร้างพระอริยบุคคล เพื่อเป็นที่พึ่งที่ยึดเหนี่ยวทางด้านจิตใจของชาวพุทธ นับตั้งแต่พระโสดาบัน พระสกิทาคามี พระอนาคามี พระอรหันต์ ไว้มากมาย ถือเป็นอันดับหนึ่งในยุคกึ่งพุทธกาล 

แม้ท่านจะล่วงเข้าสู่วัยชราภาพแล้วก็ตาม ท่านก็ยังเมตตา ยอมอดทนตรากตรําต่อความทุกข์ยากลําบาก เดินธุดงค์เข้าดงหนาป่าลึก ท่านต้องขึ้นเขาลงเขา ปีนถํ้ามุดถํ้า เดินลุยลําห้วย ลําธาร แสนจะเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า เพื่อบุกเบิกสํารวจหาสถานที่สําคัญศักดิ์สิทธิ์ อันเป็น “มหาวิทยาลัยป่า” ทั่วทั้งภาคเหนือ เพื่อไว้รองรับบรรดาสานุศิษย์ที่เป็นนักรบธรรมเดนตาย พร้อมแล้วที่จะยอมสละชีวิตเพื่อธรรม จะได้มีสถานที่วิเวกเงียบสงัดสัปปายะไว้บําเพ็ญภาวนา 

ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจะเมตตาสงเคราะห์บรรดาเหล่ากายทิพย์ทั้งเทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหม พญานาค ฯลฯ โดยเฉพาะอย่างยิ่งท่านจะเมตตาสงเคราะห์พระศิษย์ที่จะก้าวมาเป็น ศาสนทายาทธรรม ท่านประดุจโรงงานใหญ่ผลิตพระอรหันต์ในยุคกึ่งพุทธกาล ท่านจะเน้นสั่งสอนอบรมเคี่ยวกรําฝึกปรือเป็นพิเศษ โดยท่านสามารถที่จะส่งกระแสจิตหรือเรดาร์ธรรม คอยสอดส่องเล็งดูพระศิษย์ที่ฉายแววจะก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรม ท่านจะได้เมตตาโปรดสงเคราะห์ธรรม ซึ่งท่านย่อมเล็งเห็นความตั้งใจจริงในการออกบวชเพื่อความพ้นทุกข์ เห็นศักยภาพความสามารถ และเห็นอํานาจวาสนาบารมีธรรมของท่านพ่อลี อีกทั้งท่านมีอนาคตังสญาณอันแจ่มชัด ท่านย่อมหยั่งทราบว่า ท่านพ่อลีในภายภาคหน้าจะต้องมาบําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์อันยิ่งใหญ่ ในบวรพระพุทธศาสนา ท่านพ่อลีจึงเป็นพระศิษย์สําคัญองค์หนึ่งที่อยู่ในข่ายแห่งกระแสจิตหรือเรดาร์ธรรมนั้น 

ท่านพ่อลี นับตั้งแต่ท่านญัตติเป็นธรรมยุต เมื่อวันอาทิตย์ที่ ๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๑ จวบจนถึงปลายปี พ.ศ. ๒๔๗๔ ออกพรรษาแล้ว เป็นเวลานานถึง ๔ พรรษา ราวเกือบ ๔ ปี ท่านยังไม่ได้พบกับท่านพระอาจารย์มั่น แต่ท่านพระอาจารย์มั่นสามารถเล็งญาณทราบความเคลื่อนไหวของท่านพ่อลีโดยตลอด ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ลุถึงปี พ.ศ. ๒๔๗๔ ออกพรรษาแล้ว ในปีพรรษาที่ ๓ ก็นึกว่า “เราต้องออกจากพระนครแน่ๆ ถ้าพระอุปัชฌาย์ยังหวงห้ามกีดกันอีก เห็นจะต้องแตกกันในคราวนี้ มิฉะนั้นก็ขออํานาจคุณพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายในสากลโลกจงช่วยข้าพเจ้าโดยทางอื่น”

วันหนึ่งเวลากลางคืน ขณะกําลังนอนหงายดูหนังสือพร้อมภาวนา พอเคลิ้มหลับได้นิมิตเห็น ท่านพระอาจารย์มั่นมาดุว่า “ท่านอยู่ทําไมในกรุงเทพฯ ไม่ออกไปอยู่ในป่า ไป๊ ! ออกไปอยู่ในป่า” ก็ได้ตอบท่านว่า “พระอุปัชฌาย์ไม่ยอมให้ไป” ท่านตวาดเสียงดังคําเดียวว่า “ไป” เมื่อตื่นจากฝัน จึงได้ตั้งอธิษฐานจิตถึงท่านว่า “เมื่อออกพรรษาแล้ว ขอให้ท่านมาโปรดเรา เอาไปให้จงได้”

ต่อมาไม่กี่วันท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) วัดบรมนิวาส เกิดอาพาธขาหัก (เหตุเกิดขณะแสดงธรรมเมื่อวันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๔ ที่วัดเขาสมอคอน จ.ลพบุรี ท่านขาหักแล้ว ท่านก็ข่มเวทนาและเมตตาแสดงธรรมจนจบ แต่ท่านยังไม่ลงจากธรรมาสน์ คณะสัตบุรุษก็เข้ามากราบเรียนถามท่าน ท่านจึงได้ประกาศว่า “ขาของฉันหักแล้ว”) 

ท่านพระอาจารย์มั่นก็ได้เดินทางมานมัสการเยี่ยมเจ้าคุณอุบาลีฯ ที่วัดบรมนิวาส ประจวบกับขณะนั้นคุณนายน้อย มารดาเจ้าคุณมุขมนตรีได้ถึงแก่กรรม เจ้าภาพได้กําหนดการฌาปนกิจที่ วัดเทพศิรินทราวาส คุณนายน้อยคนนี้ได้มีอุปการคุณแก่ท่านพระอาจารย์มั่น สมัยที่ท่านอยู่จังหวัดอุดรธานีเป็นอย่างมาก ท่านจึงได้ตั้งใจมาในงานศพครั้งนี้ด้วย 

เรากับพระอุปัชฌาย์ ก็ได้รับนิมนต์ไปในงานฌาปนกิจครั้งนี้ด้วยเช่นกัน เราได้ไปพบ ท่านพระอาจารย์มั่นบนเมรุเผาศพ มีความดีใจเป็นอย่างยิ่งที่คําอธิษฐานเป็นจริง แต่ไม่มีโอกาสได้สนทนากับท่านแม้แต่คําเดียว จึงได้เข้าไปถามท่านเจ้าคุณอมราภิรักขิต วัดบรมนิวาส ท่านก็เล่า ให้ฟังว่า ท่านพระอาจารย์มั่นได้มาพักอยู่ที่วัดบรมนิวาส จึงได้ลาพระอุปัชฌาย์ไปแวะวัดบรมนิวาสเพื่อพบท่านพระอาจารย์มั่น

นับตั้งแต่อุปสมบทล่วงแล้วได้ ๔ พรรษา เพิ่งจะได้มาพบท่านอีกในคราวนี้ ก็ได้เข้าไป กราบไหว้ ท่านก็ได้เมตตาแสดงธรรมให้ฟังว่า “ขีณา ชาติ วุสิตํ พฺรหฺมจริยนุติ” แปลได้ใจความสั้นๆ ว่า “พระอริยเจ้าขีณาสพทั้งหลาย ท่านทําตนให้เป็นผู้พ้นจากอาสวะแล้ว มีความสุข นั้นคือพรหมจรรย์อันประเสริฐ” จําได้เพียงเท่านี้ แต่รู้สึกว่า เราไปนั่งฟังคําพูดของท่านเพียง เล็กน้อย ใจนิ่งเป็นสมาธิดีกว่าเรานั่งทําคนเดียวมากมาย 

ในที่สุดท่านพระอาจารย์มั่นก็สั่งว่า “คุณต้องไปกับเราในคราวนี้ ส่วนอุปัชฌาย์นั้น เราจะไปเรียนท่านเอง” สนทนากันได้เพียงเท่านั้นแล้ว จึงขอโอกาสกราบลาท่านกลับวัดสระปทุม ได้เล่าเรื่องที่ได้ไปพบท่านพระอาจารย์มั่นให้พระอุปัชฌาย์ฟัง ท่านก็นั่งฟังแล้วนิ่งๆ อยู่ 

วันรุ่งขึ้นท่านพระอาจารย์มั่นได้ไปที่วัดสระปทุม แล้วพูดกับพระอุปัชฌาย์ว่า “จะให้พระ รูปนี้ (ท่านพ่อลี) ติดตามไปด้วยในเมืองเหนือ” พระอุปัชฌาย์ก็อนุญาต จึงได้จัดแจงตระเตรียมบริขารของตน รํ่าลาสั่งเสียเพื่อนฝูงและลูกศิษย์ ได้ถามลูกศิษย์ถึงมูลค่าปัจจัยในการเดินทาง ได้รับ คําตอบว่า เหลืออยู่เพียง ๓๐ สตางค์ เฉพาะค่ารถจากวัดสระปทุมไปถึงสถานีหัวลําโพงก็จะต้องจ่ายถึง ๕๐ สตางค์ คิดแล้วค่ารถจากวัดไปถึงสถานีหัวลําโพงก็ไม่พอเสียแล้ว จึงได้กราบเรียน เรื่องนี้ให้ท่านพระอาจารย์มั่นทราบ ท่านเมตตาต่อเราเป็นอย่างมาก ท่านก็รับรองว่าจะจัดการให้ทุกสิ่งทุกอย่าง ไม่ต้องเป็นกังวล

ก่อนจะถึงกําหนดเวลาประชุมเพลิงคุณนายน้อย ๑ วัน ท่านได้รับนิมนต์ไปแสดงธรรมที่บ้านเจ้าพระยามุขมนตรี เจ้าภาพได้ถวายผ้าไตร ๑ ไตร นํ้ามันก๊าด ๑ ปีบ และเงิน ๘๐ บาท ท่านเล่าให้ฟังว่า ผ้าไตรได้ถวายพระวัดบรมนิวาส นํ้ามันก๊าดถวายพระมหาสมบูรณ์ ปัจจัยได้ แจกจ่ายแก่ผู้ไม่มี เหลือไว้พอดีค่ารถ ๒ คน คือ เรากับท่าน 

เมื่อได้พักผ่อนพอสมควรแล้ว เจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ ก็ให้ท่านกลับขึ้นไปเมืองเหนือ เราได้ติดตามท่านไป เดินทางขึ้นไปพักอยู่ที่วัดศัลยพงศ์ จังหวัดอุตรดิตถ์ ก่อนที่จะขึ้นรถด่วนที่สถานีหัวลําโพง ได้พบแม่ง้อ เนตรจํานงค์ ซึ่งจะได้ลงมาในงานฌาปนกิจศพคุณนายน้อยหรือ อย่างไรไม่ทราบ แม่ง้อเคยเป็นศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น จึงได้รับเป็นโยมอุปัฏฐากขณะเดินทางในรถไฟไปตลอดทาง เมื่อเดินทางถึงจังหวัดอุตรดิตถ์แล้ว ได้ไปพักอยู่ที่วัดศัลยพงศ์หลายวัน แล้วได้ออกไปพักอยู่ในป่าละเมาะห่างจากกุฎี เป็นที่เงียบสงัดวิเวกทั้งเวลากลางวันและกลางคืน

ขณะที่พักอยู่วัดศัลยพงศ์นั้น ได้เกิดขัดใจกับท่านพระอาจารย์มั่น เอะอะอะไร ท่านก็จะ ขับไล่ให้หนีท่าเดียว เราก็รู้สึกชักโมโห รู้สึกฉิวๆ อยู่ในใจ แต่ก็อดกลั้นเอาไว้ มิได้แสดงความโกรธออกมา ได้เคยปฏิบัติท่านมาอย่างไร ก็คงก้มหน้าก้มตาทําไปอย่างนั้น ก็ได้อยู่กับท่านตลอดมา

รุ่งขึ้นวันใหม่ เดือนยี่จวนจะสิ้นเดือน ได้รับข่าวว่า ศิษย์คนหนึ่งทางจังหวัดเชียงใหม่ ป่วยหนัก มีพระ ๒ รูปมาติดตามท่านพระอาจารย์มั่น แล้วแจ้งข่าวให้ทราบ เสร็จแล้วพระ ๒ รูป นั้นก็เดินทางไปจังหวัดพระนคร ในสมัยนั้น ท่านพระอาจารย์ตัน เป็นเจ้าอธิการวัดศัลยพงศ์ วัดศัลยพงศ์นี้ เจ้าคุณอุบาลีฯ วัดบรมนิวาส เป็นผู้ริเริ่มก่อสร้างเป็นคนแรก

จากจังหวัดอุตรดิตถ์ เรากับท่านพระอาจารย์มั่นได้เดินทางต่อไปยังจังหวัดเชียงใหม่ เมื่อถึงจังหวัดเชียงใหม่แล้ว ได้ไปพักอยู่ที่วัดเจดีย์หลวง ลูกศิษย์คนหนึ่งชื่อ นายเบี้ยว อยู่อําเภอ สันกําแพง มีอาการป่วยหนักมาก พี่ชายและพี่สะใภ้ได้นําตัวไปให้ท่านพระอาจารย์มั่นรักษา โรคที่นายเบี้ยวเป็นนั้นคือ โรคจิต ด้วยพลังจิตแห่งเมตตา ท่านรักษาได้ไม่นานนัก นายเบี้ยวก็หายขาดจากโรคนั้นอย่างน่าอัศจรรย์” 

พ.ศ. ๒๔๗๕ จําพรรษา ๕ วัดเจดีย์หลวง – หลวงปู่มั่นสอนเคี่ยวเข็ญเข้มข้น 

การจะได้อยู่ร่วมจําพรรษากับท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เพื่อศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติอย่างใกล้ชิดนั้นเป็นเรื่องยากมาก เพราะตามปรกติแล้ว ในระยะนี้ท่านชอบหลีกเร้นอยู่ในที่วิเวกเงียบสงัดตามลําพังองค์เดียว หรือมีพระศิษย์อยู่ร่วมกับท่านเพียงหนึ่งถึงสององค์เท่านั้น ดังนั้น การได้อยู่ร่วมจําพรรษากับท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งเป็นพระที่ได้รับการเคารพยกย่องเทิดทูนบูชาเป็นพระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานและเป็นจอมปราชญ์แห่งยุคกึ่งพุทธกาล จึงเป็นยอดความปรารถนาของบรรดาพระศิษย์ทั้งหลายที่ต้องการความพ้นทุกข์

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ พระศิษย์องค์สําคัญที่อยู่ภาคเหนือกับท่านพระอาจารย์มั่นในระยะนั้นก็มีหลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ฯลฯ ท่านทั้งสามล้วนเป็น ศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่นที่มีอํานาจวาสนาบารมีธรรมจะมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ และจะ ก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรม ต่างเป็นภิกษุหนุ่มที่ได้ออกบวชเพื่อความพ้นทุกข์ในฝ่ายมหานิกาย เหมือนกัน และเพิ่งได้รับการญัตติเป็นธรรมยุตได้ไม่นาน ได้รู้จักสนิทสนมกัน เป็นครอบครัวกรรมฐานเดียวกันตั้งแต่บัดนั้น ท่านทั้งสามได้รับความเมตตาไว้วางใจจากท่านพระอาจารย์มั่นมาก

เมื่อใกล้เข้าพรรษาท่านพระอาจารย์มั่นให้พระศิษย์แยกย้ายกันจําพรรษา มีเพียงท่านพ่อลีเพียงรูปเดียวที่ได้อยู่ร่วมจําพรรษากับท่านที่วัดเจดีย์หลวง ตําบลพระสิงห์ อําเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ถือเป็นโอกาสวาสนาอํานวย สมกับที่ท่านได้ตั้งหน้าตั้งตารอคอยมานานหลายปี โดยตลอดชีวิตสมณเพศของท่านพ่อลี นับได้ว่ามีพรรษานี้ เป็นพรรษาแรกและเป็นพรรษาเดียวที่ท่าน ได้อยู่ร่วมจําพรรษากับท่านพระอาจารย์มั่น 

การได้อยู่ร่วมจําพรรษากันในปีนี้ ท่านพระอาจารย์มั่นซึ่งเดิมทีก่อนที่ท่านจะลาพระศิษย์ขึ้นภาคเหนือ ท่านยังไม่ได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุด ท่านปรารภไว้เสมอว่า “กําลังเราไม่พอ” แต่มา ในคราวนี้ ในคราวที่ท่านพ่อลีมาอยู่ร่วมจําพรรษา ท่านมีธรรมอันกว้างขวางมากมาย มีกําลังเพียงพอแล้ว ท่านพร้อมแล้วที่จะนําธรรมอันเป็นวิมุตติธรรมนี้มาอบรมสั่งสอนบรรดาสานุศิษย์ให้ พ้นทุกข์เข้าสู่พระนิพพานบรมสุขตามท่าน 

ท่านพ่อลี ท่านเคยได้รับการศึกษาอบรมและเคยฟังธรรมท่านพระอาจารย์มั่นมาก่อน เมื่อได้รับการศึกษาอบรมในคราวนี้จึงแตกต่างจากคราวก่อนอย่างมากมาย การศึกษาอบรมซึ่งเดิมเข้มงวดกวดขันอยู่แล้ว แต่ในคราวนี้ทั้งเข้มงวดกวดขัน ทั้งเคี่ยวเข็ญเคี่ยวกรํายิ่งกว่าเดิม เป็นต้นว่า สอนการปฏิบัติตามหลักอปัณณกปฏิปทา สอนอุบายวิธีการภาวนา อดนอน ผ่อนอาหาร อดอาหาร โดยเฉพาะสอนการเที่ยวรุกขมูลอยู่ป่า ไปบําเพ็ญภาวนาในที่เปล่าเปลี่ยววิเวกเงียบสงัด อดอยากขาดแคลน เต็มไปด้วยภัยอันตราย ซึ่งล้วนเป็นสถานที่เกิดของธรรม และเพราะธรรมอยู่ฟากตาย ท่านจึงสอนให้สละชีพเพื่อบูชาธรรม บูชาตถาคต ฯลฯ 

สาเหตุที่ท่านสอนเช่นนี้ เพราะท่านต้องการสร้างศาสนทายาทธรรมอันเป็นมรดกธรรม ลํ้าค่าของท่าน ที่ท่านตั้งใจจะฝากไว้ในบวรพระพุทธศาสนายิ่งกว่าการสร้างสิ่งอื่นใด ซึ่งการสอนเหล่านี้เมื่อศิษย์ทุกองค์นําไปประพฤติปฏิบัติตาม ย่อมได้รับผลก้าวหน้าทางธรรมด้วยกันทุกองค์ ส่วนการแสดงธรรมนั้น ซึ่งเดิมเข้มข้นละเอียดลึกซึ้งอยู่แล้ว แต่ในคราวนี้ทั้งเข้มข้น ทั้งละเอียด ลึกซึ้งยิ่งกว่า เนื้อหาสารธรรม ทั้งแสดงปลุกปลอบ ทั้งให้กําลังใจ ทั้งแผดเผาทรมานกําราบกิเลส ฯลฯ อันเป็นสิ่งที่ท่านล้วนดําเนินมาแล้วทั้งสิ้น ท่านปฏิบัติมาเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดเช่นไร ท่านก็นํามาสั่งสอนเช่นนั้น และที่สําคัญธรรมที่ท่านนํามาแสดงนั้นเป็น “วิมุตติธรรม” อันเป็นไปเพื่อความ พ้นทุกข์ ซึ่งท่านแสดงได้ราวกับพระนิพพานอยู่ชั่วเอื้อมจริงๆ 

ฉะนั้น ในตลอดทั้งพรรษา ๓ เดือน ท่านพ่อลีจึงไม่ยอมปล่อยโอกาสทองอันสําคัญลํ้าค่านี้ ให้หลุดลอยไป ท่านตั้งใจฟังธรรม ปฏิบัติธรรม ทําความพากเพียรด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาอย่างเต็มที่ และฝึกฝนข้อวัตรปฏิบัติ ทั้งตั้งใจสังเกตเก็บเกี่ยวปฏิปทาอันเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดซึ่งล้วนเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ของท่านพระอาจารย์มั่น เพื่อจะได้น้อมนํามาประพฤติปฏิบัติตาม เมื่อท่านอบรมสั่งสอน ไม่ว่าท่านจะตําหนิดุด่าว่ากล่าว เข้มงวดกวดขัน เคี่ยวเข็ญเคี่ยวกรําอย่างหนักหนาเพียงไรก็ตาม ล้วนประกอบไปด้วยธรรม เป็นเมตตาธรรมที่ท่านปรารถนาให้ศิษย์มีความเจริญก้าวหน้าทางธรรม ถือเป็นสิริมงคล มหามงคลอย่างยิ่ง ประดุจดั่งท่านชี้ขุมอริยทรัพย์ให้ศิษย์ 

เหตุการณ์เข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ท่านพ่อลีเล่าไว้ดังนี้ 

“ในปีนั้น เราได้อยู่จําพรรษาที่วัดเจดีย์หลวง มีพระกรรมฐานที่เป็นพระเพื่อนฝูงพักอยู่ หลายองค์แสดงความประสงค์ร่วมจําพรรษาอยู่หลายรูป แต่ท่านพระอาจารย์มั่น ก็ไล่ออกไป จําพรรษาตามป่าตามเขา แม้ตัวเราเอง ท่านก็ให้ออกไป แต่เราไม่ยอมไป โดยกราบเรียนท่านว่า เราตั้งใจจะอยู่ปฏิบัติพระอาจารย์จนตลอดพรรษา ท่านพระอาจารย์มั่นก็ยินยอม จึงได้อยู่กับท่าน 

ปีนั้นตรงกับ พ.ศ. ๒๔๗๕ เจ้าคุณอุบาลีฯ  ได้มรณภาพในพรรษานั้น 

(ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ มรณภาพด้วยอาการสงบในอิริยาบถนั่ง ณ กุฏิเขียว วัดบรมนิวาส เมื่อวันที่ ๑๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ คํานวณอายุได้ ๗๗ ปี พรรษา ๕๕)

ระหว่างเข้าพรรษาได้ตั้งใจปฏิบัติท่านพระอาจารย์มั่น และเรียนพระธรรมกรรมฐานจากท่านอย่างใกล้ชิด ท่านก็ได้ทรมานและอบรมสั่งสอนทุกสิ่งทุกอย่าง เวลาตอนเย็นก็ได้ขึ้นไปนั่งสมาธิอยู่บนองค์พระเจดีย์ทางทิศเหนือตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่ง มีพระพุทธรูปใหญ่องค์หนึ่ง ชื่อว่า “พระคงเจดีย์หลวง” พระพุทธรูปองค์นี้ยังคงมีอยู่จนกระทั่งทุกวันนี้ ท่านบอกว่า “ที่ตรงนั้นเป็นมหามงคล เคยมีพระบรมธาตุเสด็จมาบ่อยๆ ให้ไปนั่งสมาธิตรงนั้น” ก็ได้ทําตามท่านบอกทุกอย่าง บางวันนั่งจนไม่ได้นอน 

ระหว่างที่พักอยู่ที่กุฏิหลังเล็กๆ ในป่าดงกล้วย กุฎีหลังนี้ คุณนายทิพย์และหลวงยง ผู้กํากับการตํารวจเป็นผู้สร้างถวาย นายทิพย์ เสมียนคลังจังหวัด กับภริยา คือ นางตา ได้ปฏิบัติ ส่งเสียอาหารท่านพระอาจารย์มั่นเป็นอย่างดี 

ท่านพระอาจารย์มั่นคงทราบด้วยญาณว่า เราเกี่ยวข้องกับพระบรมธาตุมาตั้งแต่อดีตชาติ จึงสั่งให้ไปนั่งที่นั่นเป็นประจํา (เจดีย์แห่งนี้พระเจ้าอโศกมหาราชให้พระโสณะ และ พระอุตตระ นําพระบรมธาตุมาบรรจุ)

ในคราวนั้นท่านได้ให้พระองค์เล็กๆ แก่เราหนึ่งองค์ ด้วยความที่เราอยากจะทดลอง อาจารย์ว่าเก่งกาจสามารถอย่างที่เขารํ่าลือหรือเปล่า จึงนําพระองค์นั้นขึ้นไปภาวนาบนเจดีย์ด้วย แล้วทดลองความขลังด้วยการใช้มีดคมกริบกรีดแขนตนเอง กรีดอย่างไร มีดก็ไม่เข้า พอกลับลงมาถูกท่านดุอย่างแรงว่า “ประมาทไอ้เฒ่าหรือ? นี่หรือคนที่จะมาพิสูจน์ศาสนา ศาสนามีคุณค่าเพียงแค่มีดกรีดเนื้อหนังนี้หรือ?” ท่านขู่ไล่จะไม่ให้อยู่ด้วย เราก็อดทนฟัง เอาใจดีสู้เสือ

ในระหว่างพรรษาได้อุปัฏฐากและออกเที่ยวโคจรบิณฑบาตกับท่านพระอาจารย์มั่นเป็นนิจ ระหว่างเดินบิณฑบาตท่านได้สอนกรรมฐานเตือนอกเตือนใจอยู่เสมอ พอเห็นผู้หญิงสวยๆ งามๆ ท่านก็บอกว่า “มองดูให้ดีสิ นั่นเป็นอย่างไร สวยไหม งามไหม ดูให้ดีๆ ดูเข้าไปข้างใน มูตรคูถ ทั้งนั้น” ไม่ว่าจะเห็นอะไร เช่น บ้านหรือถนน วัวหรือควาย คนหรือสัตว์ สิ่งของเครื่องใช้ ท่านก็ คอยสอนเตือนใจทุกวัน

เวลานั้นเราอายุเพิ่งได้ ๒๖ ปี พรรษา ๕ กําลังเป็นหนุ่ม ท่านก็คอยสอนตักเตือนอยู่เสมอ รู้สึกว่า ท่านสนใจในตัวเรามาก แต่มีที่แปลกใจอยู่อย่างหนึ่งเกี่ยวกับเครื่องใช้บริขารของเรา ดีๆ ใหม่ๆ ท่านคอยชี้มือบอก ให้ย้อม ให้ซัก ให้ทําลายสีเดิม ของดีๆ ก็ไม่ค่อยยอมให้ใช้ บางทีก็ขอเอาไปให้คนอื่น ตัวเองก็นึกไม่ถึงว่าท่านมีความหมายอะไร พูดหลายครั้งหลายหนเข้า เราไม่ทําตาม เช่น ผ้าเช็ดหน้า ผ้าเช็ดตัว ซึ่งเป็นสีขาว ก็ให้ย้อมให้เป็นสีแก่นขนุน ถ้าเราทําเฉยไม่ย้อม ท่านก็ ลงมือย้อมให้เอง ชอบหาจีวร สบงเก่าๆ ขาดๆ มาปะแล้วก็ให้เราใช้สอย 

วันหนึ่งเดินออกไปบิณฑบาตพร้อมกับท่าน เดินไปทางสถานีตํารวจ ได้เดินสวนกับหญิง หาบของขายในตลาด แต่ก็ใจดีเหลือเกิน ไม่ได้เดินออกจากทางบิณฑบาต สํารวมใจแน่วแน่ สํารวมตนเต็มที่ ต่อมาอีกวันหนึ่งได้เดินตามท่านไปบิณฑบาต เราเดินห่างจากท่านนิดหน่อย ท่านเดินเร็ว แต่เราเดินช้า ถึงที่แห่งหนึ่ง เห็นท่านเอาเท้าเตะกางเกงขาดของตํารวจที่ทิ้งไว้ข้างถนน ท่านเตะไปเตะมาให้เข้าไปหลบอยู่ใต้พุ่มไม้ข้างทางรั้วสถานีตํารวจ เราก็นึกในใจว่า เราต้องเข้าในทางเสมอ พอเดินกลับจากบิณฑบาต ท่านก็ก้มลงเก็บกางเกงขาดตัวนั้นเหน็บไว้ใต้จีวร เราก็แปลกใจว่า ของเขาทิ้งแล้ว ท่านจะเอาไปทําไมกัน

เมื่อกลับถึงกุฎีแล้ว ท่านก็นําเอาไปพาดไว้ที่ราวผ้าแห่งหนึ่ง เราก็ได้ทําการปัดกวาด ปูอาสนะ เมื่อฉันอาหารเสร็จแล้ว ก็เข้าไปในห้อง ปูที่นั่งที่นอนของท่าน บางวันท่านก็ดุเอาว่า ทําอะไรไม่เรียบร้อย แต่ก็ไม่ยอมบอกว่า ทําอย่างไรจึงจะเป็นที่พอใจ เราก็ต้องพยายามทําให้ถูกใจท่านทุกเวลา ถึงกระนั้นก็ต้องถูกเคี่ยวเข็ญอยู่จนตลอดพรรษา ต่อมาวันหลังได้เห็นกางเกงขาด ตัวนั้น กลายเป็นถุงย่ามและสายรัดประคดอันกะทัดรัดที่เย็บด้วยมือห้อยแขวนอยู่ด้วยกันที่ข้างฝา วันหนึ่งท่านบอกว่า “ท่านลี ถุงย่ามใบนี้และรัดประคดอันนี้เอาไปใช้เสีย” เรารับเอามามองดู มีแต่รอยปะหลายแห่ง ของดีๆ ก็มีอยู่ แต่ท่านไม่ยอมให้ …

ครูบาอาจารย์เทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้

“นี่หลวงตา เวลาครูบาอาจารย์ท่านพูดเอาไว้ ครูบาอาจารย์ท่านเห็นว่า หลวงปู่ลี (ท่านพ่อลี) อนาคตไปจะมีชื่อเสียงมาก คือสอนไว้ตั้งแต่เด็กๆ เลยนะ ให้ใช้ของบังสุกุล ให้ใช้ผ้า ทําให้เห็น มันฝังใจ ทําให้เห็นเลยเห็นไหม เศษผ้านั่นน่ะ เขี่ยมา เขี่ยมา มาซักมาย้อม มาซักมาทํา ความสะอาดแล้ว ตัดเย็บปะชุน มาเป็นย่ามใบหนึ่งให้ใช้น่ะ โอ้ ! หลวงปู่มั่นนี่ ท่านมองถึงอนาคตไปไกลเลยว่า ใครจะมาอย่างไร ท่านดูอํานาจวาสนาของคนเลยนะ นี่อนาคตังสญาณของพระพุทธเจ้า หลวงปู่มั่นมีครบเลย”

การได้ปฏิบัติท่านพระอาจารย์มั่นนี้เป็นการดีที่สุด แต่ก็ยากที่สุด ต้องยอมฝึกหัดทุกสิ่ง ทุกอย่าง ต้องเป็นนักสังเกตที่ดีและละเอียดรอบคอบจึงจะอยู่กับท่านได้ เวลาเดินบนพื้นกระดานทําเสียงดังก็ไม่ได้ เดินไปแล้วมีรอยเท้าติดพื้นก็ไม่ได้ เวลากลืนนํ้ามีเสียงดังก็ไม่ได้ เวลาเปิดประตู มีเสียงดังก็ไม่ได้ เวลาจะตากผ้า เก็บผ้า พับผ้า ปูที่นั่ง ที่นอน เป็นต้น ทุกสิ่งทุกอย่างต้องทําอย่างเป็นผู้มีวิชา ต้องละเอียดลออรอบคอบเรียบร้อย ทําอย่างตั้งใจ ถ้าไม่ตั้งใจ ท่านก็รู้ มิฉะนั้น จะต้องถูกไล่หนีทั้งๆ กลางพรรษา แต่ถึงอย่างนั้นก็ต้องอดทน พยายามใช้ความสังเกตของตน 

บางวันเมื่อฉันแล้ว จัดแจงเก็บบาตร เก็บจีวร ผ้าปูนั่ง ปูนอน กระโถน กานํ้า หมอน ฯลฯ และทุกสิ่งทุกอย่างในห้องของท่าน ต้องเข้าไปจัดไว้ก่อนท่านเข้าไปข้างใน จัดเสร็จแล้วก็จดจําไว้ ในใจแล้วรีบออกไปอยู่ห้องของตน ซึ่งกั้นไว้ด้วยใบตองเจาะช่องฝาไว้ พอมองเห็นบริขารและ องค์ท่านได้ เมื่อท่านพระอาจารย์มั่นเข้าไปในห้องแล้ว เห็นท่านมองข้างล่าง ข้างบน ตรวจตราดูบริขารของท่าน บางอย่างท่านก็หยิบย้ายที่ บางอย่างท่านก็ปล่อยไว้ที่เดิมไม่จับต้อง เราก็ต้องคอยมองดูแล้วจดจําเอาไว้ วันหลังก็ทําใหม่ จัดใหม่ให้ถูกต้องอย่างที่เห็นท่านทําเอง

ต่อมาวันหลังเมื่อเข้าไปจัดเสร็จแล้ว ก็กลับเข้าห้องของตน มองลอดช่องฝา สังเกตดูว่าเวลาท่านเข้าไปในห้อง เห็นท่านเข้าไปแล้วก็นั่งนิ่ง มองซ้ายมองขวา มองหน้ามองหลัง มองดูข้างบน ข้างล่าง แล้วก็ไม่จับต้องอะไรอีก ผ้าปูนอนก็ไม่กลับ แล้วท่านก็กราบพระไหว้พระสักครู่หนึ่ง ท่านก็จําวัด เมื่อเห็นเช่นนี้ ก็ดีใจว่าเราได้ปฏิบัติเป็นที่ถูกอกถูกใจท่าน นอกจากเรื่องต่างๆ เหล่านี้ ในการนั่งสมาธิก็ดี เดินจงกรมก็ดี ก็ได้ฝึกหัดจากท่านไปจนเป็นที่พอใจทุกอย่าง แต่ก็เอาอย่างท่านได้ อย่างมาก ๖๐ เปอร์เซ็นต์เท่านั้น”

ต่อมา ท่านพ่อลี ได้เล่าให้ลูกศิษย์ฟังว่า “อาตมาตั้งใจว่า “ถ้าเราอยู่ใกล้ครูอาจารย์แล้ว ทําดีอย่างครูบาอาจารย์ไม่ได้ เราจะไม่อยู่” (เล่าถึงตอนที่ท่านอยู่ปฏิบัติท่านพระอาจารย์มั่น แล้วได้คอยสังเกตและจดจําในจริยาวัตรอันละเอียด ประณีตสุขุมของท่านไว้เป็นแบบอย่าง)”

ปฏิปทาเครื่องดําเนินเพื่อความพ้นทุกข์จากอาจารย์สู่ศิษย์

องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“อย่างสมัยปัจจุบันนี้ ก็คือหลวงปู่มั่นเป็นสําคัญ เราพูดหลวงปู่มั่นก็ไม่สนิทสนมเท่ากับ พ่อแม่ ทั้งพ่อทั้งแม่ครูอาจารย์มั่น อันนี้เราถึงใจ คือเป็นทั้งพ่อทั้งแม่เลี้ยงมาตลอดในอรรถในธรรม ด้วยความถูกต้องแม่นยํา ไม่มีผิดพลาดคลาดเคลื่อนเลย นี่ล่ะปฏิปทาของท่านไม่มีคําว่าออกนอกลู่นอกทาง ดําเนินตามธุดงควัตรเป็นฐานสําคัญ หรือเป็นแนวทางอันสําคัญมากทีเดียว ส่วนพระวินัยนั้นก็รู้แล้วว่าพระวินัย ว่าอย่างไรไม่มีความพิสดาร ไม่มีความตีความหมาย ต้องตรงไปตรงมา ส่วนธรรมะนั้นมีความหมายแยกแยะ เพราะเป็นส่วนละเอียดดิ้นได้ ถ้าพูดแบบโลกๆ เรียกว่า ดิ้นได้พลิกได้ ส่วนพระวินัยนั้นไม่มี ตรงไปตรงมา

แต่เรื่องธรรมะนั่นซิ พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นท่านพาดําเนินอย่างถูกต้องแม่นยํา ถือเอา ธุดงควัตร ๑๓ นี้เป็นพื้นเพในการดําเนินและการประพฤติปฏิบัติ จิตใจของท่านก็เป็นไปโดยสมํ่าเสมอ ไม่นอกลู่นอกทาง ทําให้ผู้อื่นสงสัย และริจะทําเพื่อความเด่นความดังอะไร ออกนอกลู่นอกทางนั้นก็ไม่มี เป็นแนวทางที่ราบรื่นดีงามมาก นี่ล่ะเป็นที่นอนใจ เป็นที่ตายใจ ยึดถือไว้ได้โดยไม่ต้องสงสัย ก็คือ ปฏิปทาเครื่องดําเนินของท่าน

นี่ครูบาอาจารย์ที่เป็นลูกศิษย์ของท่านก็มีจํานวนมากพากันดําเนินมา ยึดถือหลักนั้นแหละ มาปฏิบัติ ได้แพร่หลายหรือกระจายออกไปแก่บรรดาลูกศิษย์ทั้งหลายเป็นแขนงๆ จนกระทั่งถึงพวกเรานี้ ก็มาจากสายของท่านนั่นเอง เป็นที่แน่ใจไม่สงสัย คือ ไม่มีคําว่าแฝงๆ หรือแผลงๆ อะไรออกไปให้เป็นที่สะดุดตา ไม่แน่ใจอย่างนี้ ไม่มี ท่านดําเนินอะไรเป็นที่เหมาะสมทั้งนั้น คือ มีแบบ มีฉบับเป็นเครื่องยืนยัน ไม่ผิดเพี้ยนไปเลย

นี่เพราะเหตุไร เพราะเบื้องต้นท่านก็ตะเกียกตะกายก็จริง แต่ตะเกียกตะกายตามหลักธรรมหลักวินัย ไม่ได้นอกเหนือไปจากหลักธรรมหลักวินัย หลักวินัย คือ กฎของพระ ระเบียบของพระ ท่านตรงเป๋งเลย และหลักธรรมก็ยึดธุดงค์ ๑๓ ข้อนี้เป็นทางดําเนิน แม้จะล้มลุกคลุกคลาน ในเบื้องต้น ท่านก็ล้มไปตามแถวตามแนวของธุดงควัตร ไม่ได้ออกนอกลู่นอกทางนี้ไปอย่างทางอื่นบ้างเลย นี่จึงเป็นที่น่าอนุโมทนาเป็นอย่างยิ่งมาตั้งแต่ขั้นเริ่มแรกของท่าน

ต่อจากนั้น ท่านก็ปรากฏเห็นผลขึ้นมาโดยลําดับลําดา ดังที่เคยเขียนไว้แล้วในประวัติ ของท่าน จนกระทั่งเป็นผู้ทรงมรรคทรงผลโดยสมบูรณ์ในหัวใจท่าน แล้วก็ประกาศสั่งสอนธรรม แก่บรรดาศิษย์ทั้งหลาย พร้อมทั้งปฏิปทาเครื่องดําเนินด้วยความองอาจกล้าหาญ ไม่มีคําว่า สะทกสะท้านแม้นิดหนึ่งเลย นี่เพราะความแน่ใจในใจของท่านเอง ทั้งฝ่ายเหตุ ทั้งฝ่ายผล ท่านเป็น ที่แน่ใจทั้งสองแล้ว 

บรรดาลูกศิษย์ลูกหาทั้งหลายที่เข้าไปศึกษาอบรมกับท่าน จึงได้หลักได้เกณฑ์จากความถูกต้องแม่นยําที่ท่านพาดําเนินมา มาเป็นเครื่องดําเนินของตน แล้วถ่ายทอดไปโดยลําดับลําดา ไม่มีประมาณ เฉพาะอย่างยิ่งภิกษุบริษัท มีกว้างขวางอยู่มากสําหรับลูกศิษย์ของพ่อแม่ครู-อาจารย์มั่นแตกกระจายออกไป

การที่ได้ปฏิปทาเครื่องดําเนินจากท่านผู้รู้ ผู้ฉลาดพาดําเนินมาแล้วเช่นนี้ เป็นสิ่งที่หาได้ ยากมาก นี่ล่ะเป็นที่ให้ตายใจ นอนใจ อบอุ่นใจได้ ผิดกับที่เราเรียนมาโดยลําพังและปฏิบัติ โดยลําพังเป็นไหนๆ ยกตัวอย่างไม่ต้องเอาที่อื่นที่ไกล ที่ไหนเลย ผมเองนี่แหละเรียน จะว่าอวด หรือไม่อวดก็ตาม ก็เรียนถึงมหา แต่เวลาจะหาหลักหาเกณฑ์มายึดเป็นเครื่องดําเนิน ด้วยความอบอุ่นแน่ใจ ตายใจสําหรับตัวเอง ไม่มีจะว่ายังไง นั่นเป็นอย่างนั้น”

ท่านพ่อลี แม้ท่านได้อยู่จําพรรษาร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่นเพียงพรรษาเดียว แต่ด้วยความเป็นนักปราชญ์ มีนิสัยช่างสังเกตจดจํา ท่านได้ศึกษาเรียนรู้ข้อวัตรปฏิบัติ ตลอดปฏิปทา อันเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ของท่านพระอาจารย์มั่นไว้มากมาย ซึ่งท่านก็ได้น้อมนําแนวปฏิปทานี้มาดําเนินอย่างเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดเช่นเดียวกัน สมกับท่านเป็นศิษย์มีครู ครูก็ เป็นพระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานที่มีกิตติศัพท์ กิตติคุณ มีชื่อเสียงโด่งดังแห่งยุค สมแล้วที่ท่านพระอาจารย์มั่นให้ความเมตตาไว้วางใจมากเป็นพิเศษ และภายหลังเมื่อท่านมาสร้างวัดป่ากรรมฐาน ท่านก็ได้น้อมนําแนวปฏิปทานี้มาสั่งสอนอบรมพระเณร 

ท่านพ่อลี ท่านมีปรกตินิสัยอ่อนน้อมถ่อมตนเป็นอันมาก อันเป็นนิสัยของผู้มีคุณธรรม ในหัวใจ แม้ท่านเล่าว่า ท่านเรียนรู้จากท่านพระอาจารย์มั่นได้อย่างมาก ๖๐ เปอร์เซ็นต์เท่านั้น แต่ถึงกระนั้นก็ตาม ในกาลต่อมาท่านพ่อลีได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวก ได้ก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรมองค์สําคัญองค์หนึ่งของท่านพระอาจารย์มั่น ที่ได้บําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ให้กับประเทศชาติ พระพุทธศาสนา พระมหากษัตริย์อย่างใหญ่หลวงอเนกอนันต์ จนท่านมีชื่อเสียง กิตติศัพท์ กิตติคุณ ตลอดคุณธรรมอันโด่งดังมาจวบจนปัจจุบันนี้

หลวงปู่มั่นเมตตาไว้วางใจมากและสั่งให้ไปภาวนา ๓ แห่ง

ในปีที่อาจารย์และศิษย์รักทั้งสองจําพรรษาร่วมกันนั้น ท่านพระอาจารย์มั่นอายุ ๖๒ ปี ย่างเข้าสู่วัยชราภาพแล้ว ส่วนท่านพ่อลีเป็นภิกษุหนุ่มอายุ ๒๖ ปี ด้วยท่านพระอาจารย์มั่น ท่านมี อนาคตังสญาณ หรือญาณหยั่งทราบอันแจ่มชัดราวกับตาเห็น ท่านพูดพยากรณ์อะไรไว้ล่วงหน้า จะเป็นจริงตามนั้น เป็นหนึ่งไม่มีสอง หรือที่เรียกว่า เอกนามกิํ ซึ่งท่านย่อมทราบความเป็นไป ในภายภาคหน้าของท่านพ่อลี ศิษย์หนุ่มองค์นี้ได้เป็นอย่างดีว่า เป็นผู้มากล้นด้วยวาสนาบารมีธรรม มีคุณสมบัติสมบูรณ์เพียบพร้อมที่จะมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวก ที่สําคัญจะมาเป็นศิษย์สําคัญอีกองค์หนึ่งที่ก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรม เพื่อมาทําหน้าที่เผยแผ่พระพุทธศาสนา และปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น และจะมาบําเพ็ญประโยชน์ครั้งสําคัญยิ่งใหญ่ที่สุดในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล โดยเฉพาะการจัดงานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาลให้อย่างยิ่งใหญ่งดงาม สมเกียรติ สมศักดิ์ศรีที่สุด 

อนาคตังสญาณของท่านพระอาจารย์มั่นนี้ คล้ายคลึงกับคราวพระมหากัสสปเถรเจ้า พระอรหันต์ผู้เป็นเอตทัคคะด้านธุดงควัตร ได้พยากรณ์ไว้ล่วงหน้า ๒๐๐ กว่าปีว่า ในภายภาคหน้า พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช หรือพระเจ้าอโศกมหาราช จะมาเป็นผู้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุที่ถูกฝังไว้ใต้พระสถูปเจดีย์ไปประดิษฐานตามพระเจดีย์ ๘๔,๐๐๐ แห่ง ทั่วทั้งชมพูทวีปที่พระองค์ สร้างขึ้น ซึ่งก็เป็นจริงตามคําพยากรณ์ และพระเจ้าอโศกมหาราชนี้ทรงเป็นพระผู้เผยแผ่บํารุงพระพุทธศาสนา ได้กว้างขวางยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติพระพุทธศาสนาสมัยพระสมณโคดมพุทธเจ้า โดยไม่มีใครเสมอเหมือน 

ส่วนท่านพ่อลีนี้ยกย่องสรรเสริญพระเจ้าอโศกมหาราชมาก ท่านบําเพ็ญอํานาจวาสนาบารมีคล้ายคลึงกันมา ในกาลต่อมาไม่นาน ท่านก็จะบรรลุธรรมสูงสุดเป็นพระอรหันตพุทธสาวก อีกองค์หนึ่งในครั้งกึ่งพุทธกาล ท่านมีบารมีอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเสด็จและนําไปประดิษฐานตามพระเจดีย์ต่างๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งท่านเป็นผู้ดําริริเริ่มสร้างพระธุตังคเจดีย์ พระมหาเจดีย์ ที่สร้างขึ้นเพื่อเทิดทูนข้อปฏิบัติธุดงควัตร ๑๓ เป็นแห่งแรกของประเทศไทย ทั้งเป็นผู้หนึ่งที่เผยแผ่พระพุทธศาสนาได้อย่างกว้างขวางมากมายในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล 

ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจึงเมตตาให้ความไว้วางใจ ให้ความสนใจ และให้ความสําคัญ ท่านพ่อลี ศิษย์เอกองค์นี้มากเป็นพิเศษอีกองค์หนึ่ง โดยระหว่างจําพรรษาร่วมกันในปีนั้น ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับเป็นพิเศษ โดยท่านพ่อลีเล่าว่า “ท่านเคยสั่งกําชับไว้ในระหว่าง เข้าพรรษา ๒ อย่าง คือ

๑. ท่านสั่งว่า “ให้คุณช่วยฉันนะในเรื่องข้อวัตรปฏิบัติ เพราะฉันมองไม่ใคร่เห็นคนที่จะ ช่วยได้”  ตัวเองก็ไม่เคยนึกและไม่สนใจว่า ท่านหมายความว่าอย่างไร

๒. ท่านสั่งว่า “จังหวัดเชียงใหม่นี้เป็นสถานที่อาศัยวิเวกของบรรดานักปราชญ์ในกาลก่อน ฉะนั้น ก่อนที่ท่านจะออกจากจังหวัดนี้ให้ท่านไปพักวิเวก ๓ แห่ง 

ให้ไปวิเวกอยู่บนยอดดอยขะม้อ จังหวัดลําพูน แห่งหนึ่ง 

ให้ไปพักวิเวกในถํ้าบวบทอง จังหวัดเชียงใหม่ แห่งหนึ่ง และ

ให้ไปพักวิเวกอยู่ในถํ้าเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ อีกแห่งหนึ่ง””

จังหวัดเชียงใหม่ มีสภาพป่าเขา ถํ้าเงื้อมผา อันเป็นมหาวิทยาลัยป่าในทางพระพุทธศาสนามากมายหลายแห่ง มีธรรมชาติผืนป่าเขียวขจี สัตว์ป่า สัตว์ร้ายชุกชุม อากาศเย็นสบาย และเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์ พระพุทธเจ้าและพระสงฆ์สาวกเคยเสด็จมา และมีพระอรหันต์ในอดีตกาลมาบรรลุธรรมกันมากมายหลายองค์ แม้ในปี พ.ศ. ๒๔๗๒ ท่านพระอาจารย์มั่นท่านก็เพิ่งบรรลุ อริยธรรมขั้นสูงสุดที่จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ จึงเป็นจังหวัดมหามงคล เหมาะเป็นสถานที่บําเพ็ญภาวนาของบรรดาพระธุดงค์โยคาวจรที่เห็นภัยในวัฏสงสาร มาเร่งทําความเพียรเพื่อความพ้นทุกข์กัน องค์หลวงตาพระมหาบัว  เทศน์เชียงใหม่จังหวัดมหามงคลและวัดเจดีย์หลวง ไว้ดังนี้

“จังหวัดเชียงใหม่ของเราเป็นจังหวัดที่เด่นมากในประเทศไทย เราพูดตรงๆ นะ เฉพาะ อย่างยิ่งเข้ามาย่นในจังหวัดเชียงใหม่ ก็เข้ามาวัดเจดีย์หลวงของเรา นี้ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ได้เข้ามาอยู่ที่นี่ทั้งนั้นล่ะนะ ตั้งแต่ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ท่านอาจารย์มั่นมาเรื่อย องค์สําคัญๆ เพชรนํ้าหนึ่งที่มาเกิดอุบัติขึ้นในจังหวัดเชียงใหม่ของเรามีน้อยเมื่อไร ฟัง ท่านอาจารย์มั่น แล้วก็ ท่านอาจารย์ขาว ท่านอาจารย์แหวน ท่านอาจารย์ตื้อ ท่านอาจารย์พรหม นี่เรียกว่า เพชรนํ้าหนึ่งทั้งนั้นนะ ที่ท่านมรณภาพแล้ว อัฐิของท่านกลายเป็นพระธาตุทั้งหมดที่ว่านี้นะ ๕ องค์

ไม่มีจังหวัดใดสู้ได้เลย สู้จังหวัดเชียงใหม่เรานะ จังหวัดเชียงใหม่เราเป็นจังหวัดที่เป็น มหามงคลในประเทศไทย มีจอมปราชญ์ได้มาอุบัติขึ้นที่นี่ เท่าที่เราจําได้ถึง ๕ องค์… 

เราพูดจริงๆ นี่ล่ะภาษาธรรมนะ คือ พูดอย่างตรงไปตรงมา ในประเทศไทยเรานี้จังหวัดเชียงใหม่เป็นอันดับหนึ่งในเรื่องมหามงคล ได้เกิดขึ้นในจังหวัดเชียงใหม่ เท่าที่เราจําได้นี้เพียงเท่านี้ ก็ ๕ พระองค์แล้ว แล้ววัดเจดีย์หลวงนี้เป็นที่ไปที่มา ที่พักที่อยู่ของเพชรนํ้าหนึ่งนี้ทั้งนั้นนะ วัดเจดีย์หลวงก็เป็นวัดมหามงคลอีกวัดหนึ่ง แม้หลวงปู่มั่นเราท่านก็เคยมาจําพรรษาที่นี่ เข้าๆ ออกๆ อยู่วัดนี้ตลอดมา องค์เหล่านี้เคยมา เคยมาพักมาอยู่ที่นี่เรื่อยทั้งนั้นล่ะ…

ที่เชียงใหม่จึงมีเพชรนํ้าหนึ่งผุดขึ้นหลายองค์ เชียงใหม่รู้สึกว่าเด่นมาก นับแต่หลวงปู่มั่น หลวงปู่ขาว หลวงปู่พรหม หลวงปู่แหวน หลวงปู่ตื้อ เท่าที่เรานับได้ ๕ องค์ เอ ! หลวงปู่สิม ก็ดูว่าจะอยู่ที่นั่นล่ะมัง หลวงปู่สิมนี้องค์หนึ่ง รวม ๖ องค์เท่าที่จําได้นะ มีแต่เพชรนํ้าหนึ่งผุดขึ้นที่เชียงใหม่ สถานที่เช่นนั้นล่ะ เป็นสถานที่เพาะท่านผู้เลิศเลอ ในป่าในเขาๆ ท่านอยู่ในป่าในเขา ทั้งนั้นแหละ ก็ตรงกับพระโอวาทที่ทรงสอนสดๆ ร้อนๆ จนกระทั่งทุกวันนี้ ถือเป็นสําคัญมาก ทีเดียว รุกฺขมูลเสนาสนํ พอบวชเสร็จแล้วอุปัชฌาย์ต้องสอน ไม่สอนไม่ได้ คือเด็ดขาด ให้อยู่ตามรุกขมูลร่มไม้ ในป่าในเขา ตามถํ้า เงื้อมผา ป่าช้าป่ารกชัฏ ที่แจ้งลอมฟาง อันเป็นสถานที่เหมาะสมกับการบําเพ็ญธรรม ปราศจากสิ่งรบกวน จงอุตส่าห์พยายามอยู่และบําเพ็ญในสถานที่เช่นนั้น ตลอดชีวิตเถิด นั่น ฟังซิของเล่นเมื่อไร ตลอดชีวิต ครูบาอาจารย์องค์ไหนที่ปรากฏชื่อลือนาม มักจะออกมาจากป่าจากเขา อยากจะว่าทั้งนั้นนะ อย่างที่ว่าเชียงใหม่ ก็ในป่าในเขาทั้งนั้น ท่านสําเร็จออกมา คือ อยู่ในป่าในเขาทัศนียภาพต่างๆ เป็นคุณหมดเลย ต้นไม้ใบหญ้ามองไปที่ไหนเป็นธรรมสอนตนตลอดเวลา” 

หลวงปู่มั่นเน้นสอนรุกขมูลป่าเปลี่ยว

การบําเพ็ญภาวนาในสถานที่ธรรมดา กับ การเที่ยวรุกขมูลในป่าเปลี่ยวที่หวาดเสียวน่ากลัวมีอันตรายรอบด้าน ในสถานที่มีที่มุงบัง กับ ไม่มีที่มุงบัง จิตเป็นอย่างไร รู้สึกกลัวต่างกันอย่างไร พระพุทธองค์ทรงทดลองปฏิบัติมาหมดแล้ว จนเห็นผลประจักษ์พระทัย ตรัสรู้ธรรมเป็นศาสดาเอกมาสอนโลก โดยเฉพาะพระสงฆ์สาวก ทรงสอน รุกฺขมูลเสนาสนํฯ เมื่อพระสงฆ์สาวกดําเนินตาม ก็ได้บรรลุธรรมกันมากมาย และเมื่อท่านพระอาจารย์มั่นดําเนินตาม ก็ได้ธรรมมาครองใจจากสถานที่เช่นนั้น แล้วท่านก็นํามาสั่งสอนบรรดาพระศิษย์ สั่งสอนท่านพ่อลี ให้ปักกลดภาวนาอยู่ ตามป่าเปลี่ยว ไม่มีที่มุงบัง จะทําให้เกิดความกลัว การปฏิบัติภาวนา จิตจะไม่ส่ง จิตจะสงบ แน่นหนามั่นคงโดยลําดับ จากความหวาดกลัวกลายเป็นความกล้าหาญชาญชัยขึ้นมา 

โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว  เทศน์การอยู่รุกขมูล ไว้ดังนี้

“อยู่ รุกฺขมูลเสนาสนํ ด้วยทั้งเสียงเสือกระหึ่มๆ รอบด้านเป็นยังไง นี่เพียงเราตัวเท่าหนู เราก็ได้เป็นมาแล้ว ประสบมาแล้วนะ ไม่ใช่เอามาคุยโม้ให้หมู่เพื่อนฟังเฉยๆ บางครั้งจนตัวสั่นเลย นะ กลัวน่ะ ใจไม่มีที่เกาะ ไม่มีที่พึ่ง เอาอะไรพึ่งล่ะที่นี่ เสือมันกระหึ่มๆ ไม่ทราบมันจะเข้ามาเมื่อไร ทั้งๆ ที่บางแห่งก็ยังมีแคร่เล็กๆ อาศัยนะ ถึงไม่มีที่มุงที่บังก็ยังมีแคร่นั่งบนนั้น แต่บางแห่งยังไม่ได้ จัดไม่ได้ทําอะไรเลย เป็นอย่างนั้นจริงๆ มีแต่กลดอยู่ในป่าในเขา เสือมันมีปาก มันก็ร้องตามภาษาของมัน แต่เรามันจะบ้าเข้าไปล่ะซิ กลัวตายหรืออะไร ความกลัวนั่นเป็นอย่างไรล่ะที่นี่ 

ในขณะที่จิตกลัวกับผู้มุ่งหวังต่อความจริงแล้วทําไมจะไปถอยล่ะ ต้องขยับเข้าหาธรรม ธรรมอยู่ที่ไหน พระพุทธเจ้าท่านบอกแล้ว ธรรมอยู่ที่ใจ ระลึกเถอะพุทโธ ปรากฏขึ้นทันที เมื่อระลึกถึงพุทโธที่ใจ ธัมโมจะปรากฏขึ้นที่ใจ เมื่อระลึกถึงพระธรรม พระสงฆ์จะปรากฏขึ้นทันที ที่ใจ เมื่อระลึกถึงท่านเมื่อไรที่ไหน เมื่อระลึกถึงท่าน ฝากเป็นฝากตายที่ท่าน จิตย้อนเข้ามาปุ๊บ ไม่ส่งออกสู่ภายนอก สิ่งทั้งหลายก็ไม่มีความหมายว่าเป็นสัตว์ร้าย นั่น จะมีแต่คําบริกรรมเท่านั้น จิตไม่ออกไปเลย

เสือก็ตาม ช้างก็ตาม อะไรก็ตาม ขึ้นชื่อว่าอันตรายที่เป็นเครื่องหลอกจิตใจ ทั้งที่สิ่งนั้นยัง ไม่มาถึงใจ มันก็หลอกไว้แล้ว ทําให้กลัวจะเป็นจะตายแล้ว ไม่ยอมให้ออกไป อยู่กับหลักธรรมในหัวใจเรานี้ จะเป็นหลักธรรมบทใดก็ตาม เช่น พุทโธ หรือธัมโม หรือสังโฆ ตามแต่ความถนัดเถอะ จิตฝากเป็นฝากตาย เป็นก็เถอะตายก็เถอะ จะไม่ถอยไม่ปล่อยไม่วางธรรมภายในใจเลย พุทโธ ธัมโม สังโฆ บทใดบทหนึ่งก็ตาม ยึดให้มั่น จิตจะสอนตนอย่างนี้

เมื่อความรู้อันนี้กับคําบริกรรม สัมผัสสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกันอย่างแยกไม่ออก เพราะสติบังคับอยู่ตลอดเวลา ไม่ให้เผลอ ในเวลาจนตรอกเช่นนั้น สติดี ทําอะไรเป็นจริงเป็นจังทุกอย่าง นี่จิตก็แน่นหนามั่นคง เมื่อได้รับความเหลียวแล เมื่อได้รับการรักษาการบํารุง จิตก็เจริญขึ้นมา สงบเข้ามาๆ พร้อมแสดงพลังขึ้นมาให้เห็นอย่างชัดเจนภายในจิตใจ ทั้งๆ ที่ขณะก่อนนั้นกลัวเสียจนตัวสั่น และแสดงออกมาทางร่างกาย เพราะใจพาให้เป็น แต่ขณะนี้กลายเป็นความกล้าหาญขึ้นมาๆ ภายในจิตใจ นั่นฟังซิ ถ้าว่าแน่นก็แน่นปึ๋งเหมือนภูเขา จิตไม่ยิบไม่แย็บออกไปทางไหนเลย รู้อยู่ภายในนี้เท่านั้น”

สําหรับสถานที่ทั้ง ๓ แห่งที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับให้ท่านพ่อลีไปบําเพ็ญภาวนา เพื่อทดสอบจิตใจ ล้วนอยู่ในที่ทุรกันดารห่างไกลผู้คน อดอยากขาดแคลนในปัจจัย ๔ แต่เป็น สถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์ วิเวกเงียบสงัด สัปปายะมาก มีภพภูมิกายทิพย์ เทวดา พญานาค มีปีศาจ ผีดุ มีสัตว์ป่าสัตว์ร้ายชุกชุมมาก เช่น เสือ ช้าง และเต็มไปด้วยไข้ป่ามาลาเรีย ฯลฯ เป็นที่ฝึกจิตทรมานใจและช่วยให้ผลการปฏิบัติภาวนาก้าวหน้าได้เป็นอย่างดี นักปราชญ์โบราณสําคัญๆ เคยเที่ยวธุดงค์มาบําเพ็ญภาวนาจนได้รับผลทางใจกัน และล้วนเป็นสถานที่ท่านพระอาจารย์มั่นเคยไปบําเพ็ญภาวนามาก่อน 

ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจะสนทนาแต่สัลเลขธรรม ธรรมอันเป็นเครื่องขัดเกลาชําระ กิเลสเพื่อความหลุดพ้น โดยในพรรษานั้น นอกจากท่านได้เมตตาเล่าประสบการณ์ ตลอดเรื่องอัศจรรย์ลี้ลับในสถานที่เหล่านั้น ซึ่งจะต้องประสบกับความทุกข์ยากลําบากอย่างแสนสาหัส และอาจเสี่ยงอันตรายถึงขั้นเสียชีวิต เพื่อปลูกศรัทธาให้ท่านพ่อลีแล้ว ท่านยังได้เทศน์ปลุกปลอบใจ ไม่ให้เกรงกลัวต่อภัยอันตรายใดๆ เป็นก็เป็น ตายก็ตาย ไม่ต้องกลัวความตาย ยิ่งกว่าการได้ธรรมอันเลิศเลอมาครองใจ ให้สละชีวิตเพื่อบูชาธรรม บูชาตถาคต 

ซึ่งเทศน์ทํานองนี้ ท่านพระอาจารย์มั่นมักนํามาเทศน์สอนศิษย์เป็นประจํา ทําให้ท่านพ่อลีในขณะเป็นภิกษุหนุ่ม ซึ่งท่านเป็นพระที่มีจิตใจเด็ดเดี่ยวองอาจกล้าหาญอยู่แล้ว เมื่อได้ฟังดังนี้แล้ว ท่านก็เกิดกําลังใจ เกิดความรื่นเริงเพลิดเพลินและรู้สึกท้าทาย จิตใจก็ยิ่งเกิดความฮึกเหิมกล้าหาญ อยากไปธุดงค์หาประสบการณ์แปลกใหม่นั้นด้วยตนเองตามลําพัง ราวกับจะเหาะเหินเดินฟ้าไปในฉับพลันทันใด

ข้อวัตรปฏิบัติจําเป็นและสําคัญมาก

ในสมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงวางธรรมวินัยไว้เป็นองค์แทน องค์พระบรมศาสดา ในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ได้วาง ข้อวัตรปฏิบัติไว้เป็นองค์แทนของท่านทั้งสอง เพื่อเป็นมรดกธรรมให้ผู้ที่ปรารถนาความพ้นทุกข์พระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสอง ได้วางข้อวัตรปฏิบัติให้พระศิษย์ทั้งหลายได้สืบทอดกันมาเป็นรุ่นๆ 

นับจากศิษย์รุ่นใหญ่รุ่นแรกๆ เช่น หลวงปู่สิงห์ หลวงปู่สุวรรณ ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น หลวงปู่มี หลวงปู่ทองรัตน์ หลวงปู่ดูลย์ ฯลฯ รุ่นอาวุโสถัดมา เช่น หลวงปู่ชอบ หลวงปู่ขาว หลวงปู่หลุย หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่แหวน หลวงปู่ตื้อ ท่านพ่อลี ฯลฯ เรื่อยมาถึงศิษย์รุ่นกลาง เช่น หลวงปู่สิม หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่เจี๊ยะ ฯลฯ และเรื่อยมาถึงศิษย์รุ่นหลัง เช่น ท่านพระอาจารย์จวน ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ฯลฯ และเรื่อยมาจนถึงศิษย์รุ่นปัจจุบัน บรรดา ครูบาอาจารย์ต่างได้พากันสืบทอดข้อวัตรปฏิบัติ จนเป็นระเบียบแบบแผนของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น โดยเฉพาะการเรียนรู้และฝึกทําข้อวัตรปฏิบัติกับพ่อแม่ครูอาจารย์จําเป็นและสําคัญมาก ครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ดังนี้

“ในปัจจุบันนี้ เวลาสมัยหลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น ท่านบอก ทําข้อวัตรๆ ทําข้อวัตรนะ หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น หลวงตาเป็นสิ่งที่น่าเคารพบูชามาก น่าเคารพบูชาเพราะอะไร น่าเคารพบูชา ถ้าผู้ที่อุปัฏฐากเขาศึกษาจนเขาทําได้แล้วด้วยความชํานาญ อุปัฏฐากครูบาอาจารย์องค์ใด ครูบาอาจารย์องค์นั้นท่านจะสะดวกสบายของท่าน แต่ทําไมท่านผลักออกล่ะ ใครมาอุปัฏฐาก ๓ ปี ๔ ปี ท่านจะเปลี่ยนๆๆ ตลอดเวลา เปลี่ยนตลอดเวลาเพราะอะไร เพราะให้เขาวนเข้ามา

หลวงปู่มั่นท่านจะบอกเลย “ให้มันมีข้อวัตรปฏิบัติติดหัวมันไป ติดหัวมันไป ถ้ามันมี ข้อวัตรติดหัวมันไป มันจะเอาตัวรอดได้” นี่ท่านจะหมุนเวียนเข้ามา หมุนเวียนเข้ามาๆ เพื่อจะมาฝึกหัดๆ ฝึกหัดมันให้มีสติมีปัญญา เพราะเราจะเข้าใกล้ครูบาอาจารย์ มันต้องมีสติ มันทําอะไร มันจะมีความผิดพลาด ถ้าความผิดพลาด มันฝึกหัดสติขึ้นมา ถ้าฝึกหัดสติ มันก็มีที่ยึด จิตมันก็มี ที่เกาะ ที่พึ่งอาศัย เห็นไหม…

หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น หลวงตาท่านถึงได้ถนอมรักษาข้อวัตรปฏิบัตินี้มาก เพราะ ข้อวัตรปฏิบัตินี้เป็นการฝึกคนขึ้นมา คนมันจะดี มันจะเลว อยู่ที่การฝึกฝน จิตมันจะดี มันจะเลว อยู่ที่การกระทําของมัน มันต้องฝึกฝนของมันขึ้นมา ถ้ามันฝึกฝนของมันขึ้นมา มันจะได้รับปัจจัตตัง มันจะรู้ตามความเป็นจริงของมันขึ้นมา

เวลาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น หลวงตา ครูบาอาจารย์ เวลาท่านถึงที่สุดนะ มันเป็นสิ่งที่มหัศจรรย์ เห็นไหม เราบอก ศาสนาพุทธเป็นศาสนาที่ ประเสริฐมาก มันเป็นสิ่งที่มหัศจรรย์ แต่สิ่งที่มหัศจรรย์นี้มันก็สามารถทําได้ด้วยข้อวัตรปฏิบัติ…

เวลาหลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่นท่านฝึกพระ ท่านต้องให้พระมาฝึกก่อน ฝึกข้อวัตรปฏิบัติ การฝึกข้อวัตรปฏิบัติ เขาเรียกว่า “เครื่องอยู่” ถ้าจิตมันไม่มีเครื่องอยู่ เราจะเอาธรรมะกัน เราปฏิบัติแล้ว เราจะเอาให้เป็นพระอรหันต์กัน แล้วเอาอะไรเป็นข้อพิสูจน์ความเป็นพระอรหันต์ เอาอะไรเข้าไปสู่ความสิ้นสุดแห่งทุกข์ล่ะ ก็เอาจินตนาการเอาความรู้ของตัว เหมือนกับเอาสีข้าง เข้าถู ถูไปเรื่อย สีข้างเลือดนี่สาดเลย แต่แล้วมันจะเข้าไปสู่ความจริงตรงไหนล่ะ 

แต่ถ้ามาฝึก เริ่มต้นจากหลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่นท่านมีหลักมีเกณฑ์ของท่าน เวลาเขามา จะเอามาฝึกก่อนให้รู้จักข้อวัตรปฏิบัติ ถ้ารู้จักข้อวัตรปฏิบัติขึ้นมา จิตใจมันอาศัยข้อวัตรปฏิบัตินี้ เข้าไปดัดแปลงตน ถ้าอาศัยข้อวัตรปฏิบัติเข้ามาดัดแปลงตน มันมีเครื่องอยู่แล้ว มันก็ไม่เร่ร่อน 

การฝึกฝน ถ้ามันไม่อยู่ในกรอบจะฝึกฝนอย่างไร ไม่มีข้อวัตรปฏิบัติจะฝึกฝนอย่างไร แล้วข้อวัตรปฏิบัตินี้ปล่อยมันหละหลวม ปล่อยให้มันเฉไฉ ให้มันมีอะไรต่างๆ ขึ้นไป มันจะมีการปฏิบัติอย่างไร ดูสิตั้งแต่หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่นขึ้นมา ดูหลวงตาสิ ท่านเข้มงวดขนาดไหน การเข้มงวด นี่คือการดูแลรักษาจิต แล้วถ้าเราไม่เข้มงวด ไม่รักษาจิตของเรา มันจะไปรักษา อะไรล่ะ สมบัติในโลกนี้ มันมีคุณค่าอะไรที่จะให้รักษา มันก็มีจิตของเราที่จะให้รักษา ถ้ามีจิตให้รักษา แล้วรักษาอย่างไร นี่ไงผู้นําที่เป็นคุณ ผู้นําที่เป็นคุณ ท่านให้เรารักษา ให้เราดูแล ดูสิ ทําโน่น ก็ผิด ทํานี่ก็ผิด พอทําอะไรไป ท่านตบมือทิ้งเลย ตบมือเราออกเลย นั่นมันร้อน นั่นมันไฟ นั่นมัน ไม่ดี”

ข้อวัตรปฏิบัตินี้จําเป็นและสําคัญมาก ท่านพระอาจารย์มั่นท่านให้ความเมตตาไว้วางใจท่านพ่อลี พระภิกษุหนุ่มองค์นี้มาก เพราะท่านหยั่งทราบด้วยญาณแล้วว่า ท่านพ่อลีจะต้องเป็นกําลังสําคัญของพระพุทธศาสนาและเป็นเสาหลักวงกรรมฐานองค์สําคัญองค์หนึ่ง ที่จะมาทําหน้าที่ ศาสนทายาทธรรมสืบทอด เผยแผ่พระพุทธศาสนาทางภาคปฏิบัติและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ท่านจึงได้มอบและฝากให้ท่านพ่อลีช่วยสืบทอดข้อวัตรปฏิบัตินี้ไว้ให้คงอยู่ตราบนานเท่านาน

หลวงปู่มั่นไม่รับตําแหน่งทางคณะสงฆ์ มุ่งสอนภาวนาพ้นทุกข์

การรับตําแหน่งทางคณะสงฆ์ ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ได้หลบหลีกตั้งแต่สมัยท่านทั้งสองยังอยู่ภาคอีสาน จังหวัดอุบลราชธานี ตลอดไม่รับงานด้านการศึกษาเล่าเรียนทางด้านปริยัติ เนื่องจากมีผู้สอนจํานวนมากมาย แต่งานทางด้านปฏิบัติเพื่อปฏิเวธ ผู้รู้จริงเห็นจริงสอนทางด้านปฏิบัติมีจํานวนน้อยมาก ตามปฏิปทาของท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น จึงไม่รับตําแหน่งทางคณะสงฆ์ และไม่รับงานทางฝ่ายปกครอง ตลอดไม่รับงานศึกษาด้านปริยัติ เพราะพระพุทธศาสนาจะมั่นคงครบถ้วนสมบูรณ์ ต้องมีทั้งปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ ท่านทั้งสองจึง มุ่งแต่งานด้านปฏิบัติจิตตภาวนาอันเป็นงานภายในเพื่อความพ้นทุกข์ก่อน เมื่อพ้นทุกข์แล้วก็มุ่งแต่งานสร้างศาสนทายาทธรรมทางภาคปฏิบัติเป็นสําคัญ เมื่อท่านพระอาจารย์มั่นมาอยู่ภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ ท่านจึงไม่รับตําแหน่งทางคณะสงฆ์ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เล่าว่า

“เมื่อออกพรรษาแล้ว ปลายเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ ทางวัดบรมนิวาสได้จัดงาน ฌาปนกิจศพท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) พระผู้ใหญ่ที่อยู่วัดเจดีย์หลวง เป็นต้นว่า ท่านพระครูนพีสีพิศาลคุณ (ทอง โฆษิโต) ต่างทยอยมาช่วยงานเกือบหมด เจ้าอาวาสได้มอบให้ท่านพระอาจารย์มั่นดูแลวัดเจดีย์หลวง 

เมื่อเสร็จงานฌาปนกิจ ได้มีหนังสือฉบับหนึ่งมาถึงท่านพระอาจารย์มั่น ตั้งให้ท่านเป็น พระอุปัชฌาย์ ท่านได้เปิดออกอ่าน มีใจความว่า “ท่านพระอาจารย์มั่น ขอให้ท่านรับเป็น เจ้าอาวาสวัดเจดีย์หลวง พร้อมทั้งรับตําแหน่งพระอุปัชฌาย์” 

คําสั่งให้เจ้าแก้วนวรัฐ ณ เชียงใหม่ (เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ ๙ แห่งราชวงศ์ ทิพย์จักร องค์สุดท้ายแห่งนครเชียงใหม่ และเป็นต้นราชตระกูล ณ เชียงใหม่ ที่สืบสายตรงจาก เจ้าผู้ครองนคร) เป็นผู้ดําเนินการขอให้ท่านพระอาจารย์มั่นทําหน้าที่เจ้าอาวาสต่อไป สรุปได้ ใจความสั้นๆ อย่างนี้ พอท่านได้ทราบเรื่องราวแล้ว ท่านก็เรียกให้เราไปหาแล้วพูดว่า “ท่านลี เราต้องออกจากวัดเจดีย์หลวงไปอยู่ที่อื่น” แต่ท่านยังไม่ได้กําหนดวันไป ในขณะนั้นท่านยังไม่ได้บอกให้คนอื่นทราบว่า ท่านจะไม่อยู่วัดเจดีย์หลวง”

ปฏิปทาไม่รับตําแหน่งทางคณะสงฆ์ เพื่อมุ่งสอนและปกครองตนเอง เป็นการดําเนินตามที่พระพุทธเจ้าท่านตรัสสอนไว้ว่า “ช่วยให้ตนพ้นทุกข์เสียก่อน จึงค่อยสอนผู้อื่น” เป็นอีกหนึ่งปฏิปทาอันสําคัญที่ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เน้นสอนพระศิษย์มากเป็นพิเศษ แม้ตําแหน่งพระอุปัชฌาย์ ท่านพระอาจารย์มั่นท่านก็ไม่ยินดีรับ เพราะพระอุปัชฌาย์มีมากมายทั่วไป ท่านเป็นพระอุปัชฌาย์ให้ท่านพระอาจารย์เกตุ วณฺณโก หรือ หลวงตาเกตุ เพียงองค์เดียวเท่านั้น จากนั้นท่านก็สละตําแหน่งเจ้าอาวาสวัดเจดีย์หลวงและตําแหน่งพระอุปัชฌาย์ออกธุดงค์ 

เมื่อท่านพ่อลีได้อยู่จําพรรษาร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจึงได้อยู่ได้เห็นเหตุการณ์ ในครั้งนี้ และท่านได้น้อมนําปฏิปทานี้มาดําเนิน โดยมุ่งธุดงค์ปฏิบัติภาวนาให้หลุดพ้นก่อน และท่านจะไม่รับตําแหน่งพระอุปัชฌาย์

ภาค ๖ เที่ยวธุดงค์ภาคเหนือ

หลวงปู่มั่นสั่งให้ไปเที่ยวธุดงค์บนดอยขะม้อ

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ออกพรรษาแล้ว ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งให้ท่านพ่อลีออกเที่ยวธุดงค์ ตามลําพัง จากนั้นท่านทั้งสองก็ไม่ได้พบกัน ท่านพระอาจารย์มั่นยังอยู่ภาคเหนืออีกหลายปีก่อนกลับภาคอีสาน ส่วนท่านพ่อลี ท่านได้เที่ยวธุดงค์ตามสถานที่ที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับไว้ และไปตามสถานที่สําคัญต่างๆ ทางภาคเหนือ ซึ่งล้วนเป็นสถานที่เปล่าเปลี่ยววิเวกเงียบสงัด ทุรกันดาร ห่างไกลหมู่บ้านผู้คน มีเพียงหมู่บ้านเล็กๆ ได้พออาศัยบิณฑบาตยังชีพ อดอยากขาดแคลนมาก แต่เป็นสถานที่เกิดของธรรม จากนั้นท่านก็ธุดงค์กลับภาคอีสานและได้ไปบุกเบิกวงกรรมฐานทางจังหวัดจันทบุรี ซึ่งไม่นานท่านก็ได้บรรลุวิมุตติธรรมที่ถํ้าเขาฉกรรจ์ จังหวัดปราจีนบุรี ปัจจุบัน ขึ้นกับจังหวัดสระแก้ว 

โดยตลอดระยะเวลานี้ แม้ท่านทั้งสองไม่ได้อยู่ด้วยกันก็ตาม แต่ท่านพระอาจารย์มั่นได้ติดตามเอาใจใส่ดูแลการปฏิบัติธรรมของท่านพ่อลีอย่างใกล้ชิด ซึ่งท่านเมตตาส่งกระแสจิตไป อบรมสั่งสอนท่านพ่อลีได้ตลอดเวลา จึงเหมือนกับว่า ได้อยู่ร่วมกับท่านจริงๆ ซึ่งบรรดาพระศิษย์องค์สําคัญๆ ที่จะก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรมของท่าน ต่างล้วนมีประสบการณ์เช่นนี้ด้วยกัน ทุกองค์ ท่านพ่อลีเล่าว่า

“อยู่ต่อมา เมื่อออกพรรษาแล้วได้ ๒ วัน ท่านพระอาจารย์มั่นได้สั่งให้เราไปวิเวกบนหลังดอยขะม้อ จังหวัดลําพูน ซึ่งเคยเป็นที่พักของท่านมาแต่ก่อน ได้พักอยู่ที่เชิงเขาประมาณ ๑๐ กว่าวัน ต่อมาเวลาประมาณบ่าย ๓ โมง ได้ปรากฏเหตุการณ์คล้ายๆ กับว่า มีคนมาบอก ได้ยินทางหูขณะกําลังนั่งสมาธิว่า “ท่านต้องขึ้นไปอยู่บนยอดดอยขะม้อในวันพรุ่งนี้” 

พอรุ่งขึ้นวันใหม่ ก่อนเดินทางถึงยอดเขา ได้ไปพักอยู่ ณ ที่แห่งหนึ่งเป็นวัดร้าง เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ วันใดที่ตรงกับวันพระ มักจะปรากฏมีแสงสว่างเกิดขึ้นบ่อยๆ แต่ป่านั้นเป็นป่าลึก มีเสือและช้างชุม เดินทางไปคนเดียวกลัวก็กลัว กล้าก็กล้า แต่เชื่อมั่นในอํานาจศีล อํานาจธรรม และบารมีของท่านพระอาจารย์มั่นที่คุ้มครอง จึงได้ค้างนอนอยู่ ๒ คืน

คืนแรกสงบสบายดี คืนที่สองเวลาประมาณตีหนึ่ง หรือตีสอง ได้มีสัตว์ป่า คือ เสือมาคํารามรบกวนตลอดทั้งคืน คืนนั้นเป็นอันไม่ได้นอน นั่งสมาธิตัวแข็ง เสือก็เดินวนเวียนอยู่รอบๆ กลดที่พัก รู้สึกตัวแข็งและมึนชา การสวดมนต์ก็คล่องแคล่วเหมือนนํ้าไหล ที่ลืมแล้วก็นึกได้ ด้วยอํานาจแห่งการสํารวมจิตและคิดกลัว นั่งสมาธิอยู่อย่างนี้ตั้งแต่เวลาตีสองถึงตีห้า เสือตัวนั้นจึงได้หนีไป

เช้ารุ่งขึ้น ได้เดินเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านเล็กๆ แห่งหนึ่ง มีบ้านเพียง ๒ หลังคาเรือน เจ้าของบ้านออกไปทําสวนชั่วคราว เมื่อพบกับเขา เขาเล่าว่า เมื่อคืนนี้มีเสือตัวใหญ่มากินวัว เราก็นึกกลัวมากขึ้น ในที่สุดเมื่อฉันอาหารแล้ว ได้เดินทางขึ้นไปบนยอดดอยอันสูงชัน เป็นป่าเปลี่ยว ไร้ผู้คน มีสัตว์ป่านานาชนิด เมื่อเดินขึ้นไปถึงยอดดอยแล้ว มองลงไปเบื้องล่างจะแลเห็นพระธาตุ หริภุญชัย จังหวัดลําพูน 

ดอยลูกนี้เขาเรียกกันว่า “ดอยขะม้อ” (ดอยหัวแม่มือ) บนหลังดอยมีบ่อนํ้าลึกแห่งหนึ่ง หยั่งไม่ถึง มีนํ้าใสสะอาด มีเศียรพระพุทธรูปตั้งอยู่รอบบ่อ เดินลงจากพื้นราบ เหยียบหินลึกลงไปประมาณ ๒ เมตรก็ถึงนํ้า เขาเล่ากันว่า เป็นบ่อนํ้าศักดิ์สิทธิ์ เวลามีคนตกลงไปในบ่อไม่จมนํ้า จะดํานํ้าก็ดําไม่ได้ ถ้าเป็นผู้หญิงลงไม่ได้เด็ดขาด ขืนลงไปจะมีอาการชัก”

เทวดาถวายอาหารทิพย์และโอสถทิพย์

ดอยขะม้อแห่งนี้ ชาวบ้านถือกันว่าเป็นดอยที่ศักดิ์สิทธิ์ ท่านพระอาจารย์มั่นเล่าให้ฟังว่า มีปีศาจสําคัญ ๑ ตน มีฤทธิ์เดช อยู่ประจําที่ดอยนี้ ชดใช้เวรกรรมมาเป็นเวลานานแสนนาน แต่ไม่เป็นไร เขาไม่รบกวนอะไร เขารู้จักพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ เพราะท่านได้ทรมาน สั่งสอนปีศาจตนนี้ให้รู้ซึ้งถึงคุณพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ 

วันแรกที่ขึ้นไปถึงยอดดอย พอวันรุ่งขึ้นไม่ได้ฉันอาหาร ถึงเวลากลางคืน ด้วยความ เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า จึงหน้ามืด มีอาการวิงเวียนจะเป็นลมตลอดทั้งคืน รู้สึกว่า ดอยนั้นไหวเหมือนเรือลอยอยู่กลางทะเลมีคลื่นลมจัด เรือโคลงเคลงเหมือนจะล่มแหล่มิล่มแหล่ แต่จิตดีไม่เกรงกลัวหรือหวาดหวั่นพรั่นพรึงต่อมรณภัยใดๆ 

วันที่สองได้นั่งสมาธิ ขณะนั่งสมาธิเสร็จแล้ว จึงออกไปเดินจงกรมอยู่ในบริเวณวิหารร้างสถานที่พักอยู่นี้อยู่ห่างหมู่บ้านที่จะไปบิณฑบาต ระยะทางประมาณ ๘๐ เส้น (๓.๒ กิโลเมตร) จึงได้ตั้งสัตยาธิษฐานว่า “เราจะไม่ฉันจังหัน ถ้าไม่มีคนมาส่งถึงที่” ในคืนวันนั้นรู้สึกว่าปวดท้องอย่างแรง ในท้องมีลมรบกวนตลอดเวลา แต่ไม่เหมือนวันก่อน 

พอเวลาประมาณตีห้าเศษ ใกล้จะสว่าง ได้ยินเสียงดังฮึดๆ ฮาดๆ ข้างวิหารร้าง ครั้งแรก นึกว่าเป็นเสียงเสือ แต่ฟังๆ ไปคล้ายเสียงคน แต่ดอยด้านนั้นมันชันมาก ถ้าจะปีนขึ้นมา ก็พอปีนได้ แต่ต้องเป็นคนหนุ่มที่มีร่างกายแข็งแรง ถ้าจะปีนลง รับรองว่าลงไม่ได้ ถ้าเช่นนั้นจะมีใครขึ้นมา ได้หนอ? นึกสงสัยอยู่ในใจ แต่ยังไม่กล้าออกจากกลดและวิหารร้าง 

รอจนสว่างรุ่งอรุณ จึงได้ลุกออกจากกลดเดินออกมาข้างนอกวิหารร้าง ได้พบหญิงชรา คนหนึ่ง อายุประมาณ ๗๐ ปี มานั่งพนมมือถือข้าวห่อใบตองมา ๑ ห่อ แล้วนางก็กล่าวด้วยนํ้าเสียงใสๆ ว่า “ขอใส่บาตรหน่อยพระคุณเจ้า” นางใส่บาตรพร้อมทั้งถวายยาให้ ๒ อย่าง อย่างหนึ่งเป็นรากไม้ อีกอย่างหนึ่งเป็นเปลือกไม้ พร้อมกล่าวด้วยเสียงนุ่มนวลอีกว่า “ขอให้ท่านใช้ยานี้ฝนกินพร้อมกับอธิษฐานเอา แล้วจะหายปวดท้อง”

“เอ๊ะ ! นางสามารถรู้ว่าเราปวดท้องได้อย่างไร? ในเวลาเช้ามืด แก่เฒ่าขนาดนี้ปีนป่ายมาถึงยอดดอยอันแสนไกลได้อย่างไร?” เรายิ่งคิดก็ยิ่งสงสัย ขณะนั้นเรากําลังถือเคร่ง จึงไม่กล้าสนทนาอะไรเลย เพราะนางเป็นผู้หญิงที่มาเพียงลําพัง หากสนทนาถือว่าผิดพระวินัย เพราะเป็นที่ลับหู ลับตาผู้คน พระภิกษุกับสตรีอยู่กันโดยลําพังไม่ได้ ทางที่ดีที่สุดไม่สนทนา สํารวมกาย วาจา ใจ ไว้เป็นดีที่สุด พอรับบิณฑบาตแล้วก็ฉันข้าวเหนียวแดงก้อนหนึ่งและฉันยา ๒ ชิ้นนั้น เสร็จแล้วได้ ยะถา สัพพีฯ ให้พร แกก็ลากลับ เดินหายวับลับสายตาไปทางด้านทิศตะวันตกของดอย ซึ่งเป็น แนวเขาที่มีหน้าผาสูงชัน ทางเช่นนั้นมิใช่ทางสัญจรไปมาของมนุษย์แน่นอน 

หลังจากฉันยา โรคปวดท้องที่เป็นอยู่ได้หายขาดโดยฉับพลัน ร่างกายที่อ่อนล้าก็กลับมามีเรี่ยวแรง เรื่องอัศจรรย์อย่างนี้ เป็นอย่างอื่นไปไม่ได้ นอกจากอานุภาพของพวกเทวดาเหล่า กายทิพย์ เพราะกลิ่นของศีล ของธรรม หอมทวนลม เทวดาย่อมล่วงรู้ได้ จึงมาสงเคราะห์ส่งเสริมพระธุดงคกรรมฐานศิษย์พระตถาคตเจ้า ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ที่ออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่า ตามเขา เพื่อมรรค ผล นิพพาน จึงได้นําอาหารทิพย์และโอสถทิพย์มาถวายท่านพ่อลี 

จดหมายจากท่านพระอาจารย์มั่น

ท่านพ่อลี เดินธุดงค์ไปพักภาวนาที่ดอยขะม้อตามคําสั่งของท่านพระอาจารย์มั่นได้ไม่นาน ท่านพระอาจารย์มั่นก็ละทิ้งตําแหน่งเจ้าอาวาสและพระอุปัชฌาย์ โดยท่านมีจดหมายมาสั่งให้ ท่านพ่อลีรีบเดินทางกลับวัดเจดีย์หลวง ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ในวันต่อมาเวลาบ่ายประมาณ ๕ โมงเย็น มีคนถือจดหมายจากท่านพระอาจารย์มั่น ตะเกียกตะกายเอาขึ้นไปให้ถึงบนยอดดอย ในจดหมายนั้นมีใจความว่า “ให้ท่านรีบเดินทางกลับ วัดเจดีย์หลวงโดยด่วน เพราะผมจะต้องออกเดินทางจากวัดเจดีย์หลวงในตอนเช้า รถด่วนจะถึงเชียงใหม่ในตอนเย็น” พอได้ทราบเช่นนั้นก็รีบเดินทางลงจากยอดดอยมาถึงหมู่บ้านป่าแห้ว (ป่าช้า) พอดีพลบคํ่า จึงได้ไปพักในป่าช้า ๑ คืน แล้วออกเดินทางต่อเข้าเมืองเชียงใหม่ 

ได้ทราบว่าท่านพระอาจารย์มั่น เดินทางออกจากวัดเจดีย์หลวงตั้งแต่เช้า สอบถามดูก็ไม่มีใครทราบว่า ท่านเดินทางไปทางไหน เราเองก็ไม่รู้ว่าจะติดตามหาท่านได้อย่างไร นึกในใจว่า ท่านคงออกจากจังหวัดเชียงใหม่ ไปทางจังหวัดเชียงตุง ประเทศพม่า เป็นแน่ คิดว่าเราต้องรีบติดตามท่านไปทางเชียงตุงโดยด่วน แต่ความคิดอีกอันก็ผุดขึ้นมาว่า ยังไปไม่ได้ เพราะยังมีสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์อีก ๒ แห่งที่ท่านพระอาจารย์มั่น ได้สั่งกําชับนักหนาในระหว่างเข้าพรรษา ให้เราไปวิเวก แต่เรายังไม่ได้ไปตามที่ท่านสั่งเลย” 

ดอยขะม้อ จังหวัดลําพูน อันเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์แห่งแรกที่ท่านพ่อลีเดินธุดงค์ไปภาวนาตามลําพังองค์เดียว ตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับนั้น ท่านก็ได้ประสบการณ์ธุดงค์ ประสบการณ์พวกกายทิพย์ และประสบการณ์ทางธรรมมากมาย ส่วนอีก ๒ แห่ง คือ ถํ้าบวบทอง และ ถํ้าเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ หากท่านธุดงค์ไปภาวนาตามคําสั่งแล้ว ท่านต้องรับประโยชน์จากการภาวนาในสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์เป็นแน่แท้ 

และที่สําคัญผู้ใดเคารพเชื่อฟังในคําสั่งของครูบาอาจารย์ผู้ทรงคุณธรรม ย่อมยังความเจริญก้าวหน้าในทางธรรมให้กับผู้นั้น ซึ่งเป็นผลดีและอํานวยผลต่อทั้งการปฏิบัติธรรมของตนเอง ทั้งความปลอดภัยในชีวิตสมณเพศ ทั้งการอยู่ร่วมกับหมู่คณะได้อย่างผาสุกเย็นใจ และทั้งความเจริญงอกงามของหมู่คณะ ซึ่งพระศิษย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น จะให้ความสําคัญในเรื่องนี้มาก ท่านพ่อลีจึงไม่ได้ออกติดตามท่านพระอาจารย์มั่น

เจดีย์พญานาคในถํ้าเมืองออน

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๗๕ เมื่อท่านพ่อลี คิดพิจารณาตามคําสั่งของท่านพระอาจารย์มั่นแล้ว ด้วยความเคารพเชื่อฟังในคําสั่งของครูบาอาจารย์ ท่านจึงหยุดที่จะติดตามท่านไปทางเขตเชียงตุง ประเทศพม่า โดยพักอยู่ที่วัดเจดีย์หลวงก่อน จนได้โอกาสอันควร จึงวางแผนออกธุดงค์ไปยัง สถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์อีก ๒ แห่งที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับไว้ เบื้องต้นเดินป่าฝ่าดงไปทางอําเภอดอยสะเก็ด ต่อไปยังอําเภอสันกําแพง แล้วเข้าไปพักในถํ้าเมืองออน อําเภอแม่ออน เขตจังหวัดเชียงใหม่ ท่านพ่อลีเล่าการธุดงค์ผจญภัยในครั้งนี้ว่า 

“ได้พักอยู่ที่วัดเจดีย์หลวง ๒ – ๓ วัน แล้วก็ออกเดินทางจากวัดเจดีย์หลวง ไปอําเภอ ดอยสะเก็ด ได้เข้าไปพักในถํ้ามืด บ้านเมืองออน ถํ้านี้เป็นถํ้าที่แปลกประหลาดน่าอัศจรรย์มาก บนยอดเขามีพระพุทธรูปสําคัญองค์หนึ่ง สันนิษฐานไม่ได้ว่าสร้างไว้แต่ครั้งไหน กลางเขามีช่องโหว่เป็นรูถํ้าลึกลงเข้าไปในพื้นเขา ข้างในใหญ่โตกว้างขวางมาก เดินลงไปพบท่อนไม้สักทอดเป็นสะพานยาวข้ามเหว เราเดินไต่ไปตามท่อนไม้สัก จนถึงแท่นหินอีกฟากหนึ่งของเหว ปรากฏว่า มีลานหินกว้างขวาง มีหินงอกหินย้อยสวยงามมาก เดินต่อไปอีกสักพักก็มีแต่ความมืด มองไม่เห็นแสงสว่าง จึงได้จุดไฟแล้วเดินต่อไปอีก ไปพบสะพานอีกแห่งหนึ่งใช้ซุงไม้สักทั้งต้น พาดไปยัง ก้อนหินอีกก้อนหนึ่ง ถึงตรงนี้รู้สึกว่าอากาศเริ่มเย็นเยือก 

เมื่อเดินข้ามสะพานนี้ไป ก็ไปถึงลานหินราบเรียบกว้างขวาง คะเนดูว่า น่าจะบรรจุคนได้ ไม่ตํ่ากว่า ๓,๐๐๐ คน ภายในพื้นถํ้าเป็นคลื่นดูคล้ายนํ้าพัดเป็นระลอก ได้พบหน่อหินหน่อหนึ่ง เป็นของแปลกประหลาดมาก หน่อหินนี้โตประมาณ ๒ อ้อมแขน สูงประมาณ ๓ วา ๓ ศอก ๑ คืบ สีขาวเหมือนปุยเมฆ ตั้งตรงพุ่งขึ้นบนเพดาน รอบๆ หน่อหินก้อนนี้ มีหินเป็นปุ่มๆ เหมือนปุ่มฆ้องติดๆ กันไป ในลักษณะที่เป็นปุ่มๆ สูงประมาณ ๑ ศอก ระหว่างปุ่มลึกแลดูราบรื่นขาวโพลน สวยงามเป็นอย่างยิ่ง แต่อากาศทึบไม่มีแสงสว่างเข้าถึง

ท่านพระอาจารย์มั่น เคยเล่าให้ฟังว่า “ในพื้นถํ้าแห่งนี้มีพญานาคอาศัยอยู่ หน่อหิน ก้อนนี้เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ เป็นพระเจดีย์ของพญานาค เป็นเจดีย์ศักดิ์สิทธิ์ที่พญานาคมานมัสการเสมอ” เรานึกอยากจะนอนพักภาวนาอยู่ภายในถํ้านั้นสัก ๑ คืน แต่อากาศทึบ รู้สึก อึดอัดมาก หายใจไม่ค่อยสะดวก จึงไม่กล้าอยู่ ได้เดินทางกลับออกมาจากถํ้านั้น แล้วปีนป่ายขึ้นไปพักภาวนาอยู่บนป่าหลังเขาสูง 

เขาลูกนี้อยู่ห่างไกลจากหมู่บ้านประมาณ ๓ กิโลเมตร ชาวบ้านแถบนั้นเล่าว่า เมื่อถึง ฤดูกาลเข้าพรรษา จะได้ยินเสียงร้องดังออกมาจากภูเขาลูกนี้ ถ้าปีไหนมีเสียงร้องดังมาก มีฝนดี ทํานาทําไร่ได้ผลมาก พืชพันธุ์ธัญญาหารจะอุดมสมบูรณ์มาก”

ถํ้าเมืองออน

ถํ้าเมืองออนนี้เดิมชื่อว่า “ถํ้าดอยศิลา” ตั้งอยู่บ้านสหกรณ์ หมู่ที่ ๒ ตําบลบ้านสหกรณ์ อําเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ ภายในถํ้าบรรจุพระเกศาขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า บรรจุอยู่ภายใน “พระธาตุนมผา” ซึ่งเป็นหน่อหินงอกขนาดใหญ่ที่ก่อตัวขึ้นจากพื้นดินและมี เกล็ดเพชร นับเป็นพระธาตุที่แปลกประหลาดและสวยงามมาก เป็นที่เคารพนับถือของพญานาคและชาวบ้านในแถบนี้มาก ไม่มีพระธาตุองค์ใดจะเสมอเหมือนได้ เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ มิใช่สิ่งที่มนุษย์ก่อสร้างไว้ องค์พระธาตุเมื่อต้องกับแสงไฟจะส่องประกายระยิบระยับ ราวกับเพชรก็ว่าได้ และมีรอยพญานาคที่ปรากฏเป็นคลื่นอยู่บนพื้น

ตามตํานานเล่าว่า “ครั้นเมื่อออกพรรษาแล้ว พระพุทธเจ้าจะนําเอาพระภิกษุทั้งหลายออกเดินธุดงค์เผยแผ่คําสอน ผ่านมายังเมืองหริภุญชัย (ปัจจุบัน จังหวัดลําพูน) แล้วขึ้นทางเหนือมายังถํ้าดอยศิลาแห่งนี้ 

เมื่อพระพุทธเจ้านําเอาพระภิกษุขึ้นยังดอยถํ้า ก็สถิตนั่งอยู่เหนือถํ้าดอยศิลานั้น ได้มี นาคราชา หรือพญานาคที่สถิตอยู่ภายในถํ้าได้ขึ้นไปสังเกตดูดอยศิลา ก็ได้เห็นพระพุทธเจ้าพํานักอยู่บนดอย พญานาคจึงได้แปลงกายเป็นมนุษย์ แล้วได้นําผลไม้และนํ้าผึ้งป่าถวายแด่พระพุทธเจ้า เมื่อท่านรับแล้วก็ถวายพระพรแก่พญานาค และพญานาคมีความปีติยินดี จึงขอเอาพระเกศาธาตุพระพุทธเจ้ามาตั้งไว้ในพระธาตุนมผา เพื่อเป็นที่กราบไหว้สักการบูชาภายในถํ้า

ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๓ ท่านครูบาศรีวิชัย นักบุญแห่งล้านนาไทย ได้เดินธุดงค์มาพบ ถํ้าดอยศิลาแห่งนี้ จึงได้ชักชวนศรัทธาริเริ่มสร้างถนนและบันไดขึ้นสู่ปากถํ้า และได้สร้าง พระพุทธรูป “หลวงพ่อทันใจ” เสร็จภายใน ๑ วัน ประดิษฐานอยู่บนดอยศิลา เพื่อให้ พุทธศาสนิกชนได้กราบไหว้บูชา พร้อมทั้งเปลี่ยนชื่อจาก “ถํ้าดอยศิลา” เป็น “ถํ้าเมืองออน” มาตราบจนถึงทุกวันนี้ (ถํ้าแห่งนี้ท่านพระอาจารย์มั่น  ได้ค้นพบก่อนครูบาศรีวิชัย) 

ธุดงค์ถํ้าบวบทอง

ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต มีความรู้ทางธรรมแตกฉานกว้างขวางมาก และมีความรู้พิเศษที่เชี่ยวชาญรวดเร็วมาก ท่านเป็นพระสมบูรณ์แบบ ทั้งภายใน ภายนอก จนได้รับการเคารพเทิดทูนบูชาเป็นพระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานแห่งยุคกึ่งพุทธกาล ไม่มีครูบาอาจารย์องค์ใดจะเสมอเหมือน แม้องค์หลวงตาพระมหาบัวซึ่งเป็นนักแสวงหาครูบาอาจารย์ ยังได้กล่าว ยกย่องเทิดทูนบูชาว่า “ครูบาอาจารย์อย่างท่านพระอาจารย์มั่น จะหาได้ที่ไหน”

กว่าท่านพระอาจารย์มั่นจะสําเร็จเป็นพระอรหันต์ ท่านยอมสละชีวิต สมบุกสมบันอุตส่าห์พยายามบําเพ็ญภาวนาตามป่าตามเขาได้รับความทุกข์ยากลําบากอย่างแสนสาหัส ถึงขั้นสลบไสล ท่านจึงส่งเสริมให้พระอยู่ตามป่าตามเขา ตามพระโอวาท รุกฺขมูลเสนาสนํ เพราะในสถานที่เช่นนั้น เป็น “มหาวิทยาลัยป่า”  ทางพระพุทธศาสนา โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ 

“ในป่า ในเขา ในถํ้า เงื้อมผา เป็นมหาวิทยาลัย ผลิตความรู้วิชาวิมุตติหลุดพ้นขึ้นมาจากมหาวิทยาลัยนั้นๆ มีองค์ศาสดาทรงเป็นประธาน เป็นปรมาจารย์ชั้นเอกในมหาวิทยาลัยนั้น อันดับต่อมาก็คือ พระสงฆ์สาวก ไปปฏิบัติศึกษาอบรมกับพระพุทธเจ้าในป่าในเขา แล้วสําเร็จเป็นมรรคเป็นผล เป็นนิพพานขึ้นมา แล้วก็มาประกาศศาสนา นี่ล่ะเรียกว่า เรียนสําเร็จจากมหาวิทยาลัยป่าพระพุทธเจ้า

พระพุทธเจ้าสําเร็จในป่านะ สําเร็จเป็นพระพุทธเจ้าขึ้นมาในป่า พระสงฆ์สาวกมากต่อ มาก ว่างั้นเลย สําเร็จในป่าในเขาทั้งนั้นๆ เรียกมหาวิทยาลัยป่าออกมา องค์นี้สําเร็จพระโสดาฯ องค์นั้นสําเร็จพระสกิทาฯ องค์นั้นสําเร็จพระอนาคาฯ องค์นั้นสําเร็จพระอรหันต์ นี่ล่ะวิชาธรรม สําเร็จออกมาจากมหาวิทยาลัยพระพุทธเจ้านะ ออกมาสั่งสอนสัตว์โลก กลายมาเป็น พุทฺธํ ธมฺมํ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ ของพวกเราตลอดมาจนกระทั่งทุกวันนี้” 

ตามธรรมชาติของป่า เขา ถํ้า เงื้อมผา ที่วิเวกเงียบสงัด ปราศจากผู้คนมารบกวนการ บําเพ็ญภาวนา อันเป็นมหาวิทยาลัยป่า สถานที่เช่นนั้นไม่เพียงเป็นที่อยู่ของสัตว์ป่า สัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง หมี ฯลฯ ยังเป็นที่อยู่ของพวกเปรต ผี อสุรกาย ฯลฯ และเป็นที่สถิตของภพภูมิกายทิพย์ เทวดา พญานาค ตามถํ้าบางแห่งก็เป็นสถานที่สําคัญศักดิ์สิทธิ์ ล้วนเป็นสถานที่ท้าทายประลองใจ เหมาะกับการบําเพ็ญภาวนา เป็นที่ฝึกจิตทรมานใจ ฝึกสติของพระผู้เห็นภัยในวัฏสงสาร ปรารถนาความพ้นทุกข์ได้เป็นอย่างดี 

สถานที่สําคัญศักดิ์สิทธิ์แห่งใด ซึ่งมีเทพยดา พญานาค ดูแลรักษาสถานที่ และสนับสนุน พระธุดงค์ที่มาบําเพ็ญภาวนา แม้จะต้องทุกข์ยากลําบากแสนสาหัส และจะต้องเสี่ยงอันตรายถึงขั้นเสียชีวิตก็ตาม เพื่อให้ศิษย์มีความเจริญก้าวหน้าทางธรรมปฏิบัติ ท่านพระอาจารย์มั่นจึงสั่งกําชับให้ท่านพ่อลีเที่ยวธุดงค์ไปยังสถานที่แห่งนั้น ซึ่งล้วนมีความหมายเกี่ยวข้องกับท่านพ่อลีทั้งในอดีตและปัจจุบันชาติ ท่านทราบ เพราะท่านมีญาณวิเศษหยั่งทราบนั่นเอง 

“ถํ้าบวบทอง” นี้จึงเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์แห่งที่ ๒ ที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับให้ ท่านพ่อลี ไปบําเพ็ญภาวนา ไปพิสูจน์เทวดาในถํ้าแห่งนั้น ซึ่งมีเทวดาสัมมาทิฐิคอยมาเตือนให้พระเร่งทําความเพียร ท่านพ่อลีได้เล่าการธุดงค์ในครั้งนี้ว่า

“เราออกจากถํ้าเมืองออนได้เดินทางท่องเที่ยวตามป่าเขาลําเนาไพร วันนั้นได้เดินทาง กลับมาพักอยู่ที่ป่าแห่งหนึ่ง เขตอําเภอดอยสะเก็ด เมื่อได้พักผ่อนพอสมควรแล้วก็ได้ออกเดินทางลัดเลาะไปทางบ้านโป่ง ซึ่งเป็นสถานที่ที่ท่านพระอาจารย์มั่นเคยจําพรรษา วนเวียนอยู่ในเขตอําเภอสันกําแพง และอําเภอดอยสะเก็ด ได้พบกับพระเขียน ซึ่งเป็นศิษย์ที่เคยอยู่กับท่านพระ-อาจารย์มั่น จึงสอบถามท่านว่า “ทราบหรือไม่ว่า ท่านพระอาจารย์มั่นอยู่ที่ไหน” พระเขียนตอบว่า “ไม่ทราบ” 

เราตั้งใจจะไปตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับเอาไว้ จึงชวนพระเขียนเดินธุดงค์ไปอําเภอดอยสะเก็ดอีก ได้ไปพักอยู่ในถํ้าแห่งหนึ่ง อยู่ในกลางดงลึก ไกลจากหมู่บ้านมาก เขาเรียกว่า “ถํ้าบวบทอง” ที่เรียกอย่างนี้ เพราะภายในถํ้านี้มีขี้ทองคําไหลออกมาติดอยู่ในแอ่งนํ้า กว่าจะไป ถึงถํ้าแห่งนี้ต้องเดินบุกป่าประมาณ ๑๐ กิโลเมตร สองคนกับพระเขียนได้พากันไปวิเวกอยู่ภายในถํ้านั้น ที่ถํ้าแห่งนี้ชาวบ้านลือกันว่า “มีผีดุมาก” 

ถ้ามีใครเข้าไปค้างคืนในถํ้า ขณะนอนหลับอยู่ จะมีผู้มาเหยียบขาบ้าง เหยียบท้องบ้าง เหยียบหลังบ้าง ทําให้คนหวาดผวากลัวกันมาก เมื่อได้ยินข่าวลือกันมาอย่างนี้ เราจึงต้องการ จะพิสูจน์ว่า มีความจริงประการใด จึงได้ไปพักค้างอยู่ ๑ คืน

ท่านพระอาจารย์มั่นเคยเล่าให้เราฟังว่า “ถํ้าแห่งนี้มีเทวดาอาศัยอยู่ เวลาท่านแสดงธรรมให้เทวดาฟัง ไม่ว่าเบื้องบน เบื้องล่าง หรือรุกขเทวดา เทพเหล่านั้นฟังธรรมเข้าใจง่ายกว่ามนุษย์หลายเท่า พอแสดงธรรมจบลง เปล่งเสียงสาธุการ ๓ ครั้ง ดังสนั่นกระเทือนโลกธาตุ กิริยาอาการของพวกเทพนิ่มนวลเหมือนผ้าพับไว้ ไม่แสดงอาการไม่ดีไม่งามภายในใจ พระภิกษุชัย (ครูบา- ศรีวิชัย) เพื่อนสหธรรมิกของท่าน เคยเดินทางไปค้างในถํ้านี้ ๑ คืน ไม่ได้นอนตลอดทั้งคืน ได้ยิน แต่เสียงคนเดินเหยียบหินเข้าๆ ออกๆ ทั้งคืน” 

ถํ้านี้เป็นถํ้าที่ลึกมาก แต่ท่านเคยสั่งให้เราไปที่ถํ้านี้ ผลของการพิสูจน์ปรากฏว่า “เราไม่ได้พบและไม่ได้ยินเสียงอะไรเลยในคืนนั้น นอนหลับสบาย ภาวนาและพิจารณาธรรมข้อใดก็สะดวก ไม่ขัดข้อง จิตใจโล่งโปร่งสบายราบรื่น แช่มชื่นเบิกบานอยู่” 

ออกจากถํ้าบวบทองได้ลงมาพักอยู่ ณ ราวป่าแห่งหนึ่ง ได้พบพระภิกษุหนุ่มอีกองค์หนึ่ง ชื่อ พระเชย จึงได้ร่วมสนทนากันเป็นที่ถูกอัธยาศัย เมื่อสนทนาธรรมภายในพอประมาณ จึงชวนกัน เดินธุดงค์ไปตามทางที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งไว้ โดยไปในละแวกอําเภอดอยสะเก็ดอีก ส่วน พระเขียนได้ลากลับไปพักที่บ้านโป่งตามเดิม”

พักป่าช้า พิจารณาซากศพ

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ตามปรกติท่านไม่ชอบป่าช้าและซากศพ เป็นนิสัยที่ฝังแน่น แก้ไม่ได้ และไม่มีใครแก้ให้ท่าน เมื่อท่านออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมใหม่ๆ ท่านได้เที่ยวป่าช้ากับหลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ เพื่อนสหธรรมิก แม้มีความกลัว แต่ก็ยังอบอุ่นใจ แต่มาในคราวนี้ท่านต้องอยู่ในป่าช้า อันกว้างใหญ่องค์เดียวตามลําพัง ในบรรยากาศวิเวกวังเวง เงียบสงัด อากาศก็เยือกเย็น ปราศจากผู้คน ทั้งมีสภาพหลุมศพ กองฟอน และกระดูกเกลื่อนอยู่ตรงหน้า ท่านต้องต่อสู้กับความหวาดกลัวด้วยตนเอง ซึ่งต้องพึ่งแต่ธรรมะเท่านั้น โดยอาศัยสติธรรม สมาธิธรรม และปัญญาธรรมพิจารณา โดยท่านพ่อลีเล่าเหตุการณ์นี้ไว้ดังนี้

“อยู่มาวันหนึ่ง ระหว่างเราเดินธุดงค์กับพระเชย โยมได้จัดสร้างที่พักให้ในกลางป่าช้า อันกว้างใหญ่ บริเวณป่าช้านี้มีหลุมฝังศพอยู่ทั่วไป เต็มไปด้วยกองฟอนเผาผี มีแต่กระดูกขาวโพลนไปหมด จึงได้พักอยู่กับพระเชย ณ บริเวณป่าช้านั้นเป็นเวลาหลายวัน วันหนึ่งโยมได้นิมนต์พระเชยไปพักอยู่ ณ ที่อีกแห่งหนึ่ง เราต้องพักอยู่คนเดียว ที่พักอยู่ห่างกองฟอนเผาผีประมาณ ๓ วา 

รุ่งขึ้นเช้าวันหนึ่ง มีโยมถือกรวยดอกไม้ธูปเทียนมาตั้งแต่เช้ามืด แล้วบอกกับเราว่า “จะเอา ลูกศิษย์มาถวาย” ก็นึกอบอุ่นใจว่า ต่อไปนี้เห็นจะหายกลัว เพราะขณะนั้นตัวเองก็รู้สึกกลัวมา หลายวันแล้ว นั่งสมาธิจนรู้สึกว่าตัวชาไปหมด วันนั้นพอฉันแล้ว เวลาสายได้เห็นชาวบ้านพากันมาหลายคน ได้หามศพคนตายมาด้วย ศพนั้นไม่ได้ใส่โลงแต่ใช้ผ้าพันเอาไว้ พอเห็นศพก็นึกในใจว่า “โอ้ย ! คราวนี้เราแย่แน่ๆ จะได้ลูกศิษย์กับเขาซะที ก็เป็นผีตายโหง ครั้นจะอุ้มบาตรสะพายกลดหลบหนีไปหรือ ก็รู้สึกอายและขายขี้หน้าญาติโยม ครั้นจะอยู่ต่อไปหรือ ก็เกิดความกลัว นึกขึ้นได้ว่าที่โยมมาพูดเมื่อวันก่อนว่า จะถวายลูกศิษย์ คงจะเป็นศพ ศพนี้เอง”

พอตกบ่ายเวลาประมาณ ๔ โมงเย็น โยมได้ทําการเผาศพนั้นใกล้ๆ บริเวณที่เรานอน เราได้เห็นศพนั้นอย่างชัดเจน ขณะศพนั้นถูกไฟเผา ได้ยกแขนยืดขาขึ้นชี้ฟ้า ตัวเหลืองประดุจทาขมิ้น เผาอยู่จนมืดคํ่าตัวขาดแค่บั้นเอว ตัวยังดําอยู่ในกองไฟ 

พอใกล้เวลาคํ่าโยมพากันลากลับไปหมด เหลือเราอยู่คนเดียว จึงรีบเข้าไปในกระต๊อบ ฝาใบตองทันที นั่งสมาธิห้ามจิตไม่ให้ส่งออกไปภายนอก พิจารณาศพเป็นอารมณ์ เตือนตนว่า 

ถ้าเราไม่มีจิตเข้าไปยึดมั่นถือมั่นแล้ว ร่างกายนี้มันก็เหมือนกับก้อนถ่านดําๆ นี่แหละ ถ้าจิตเข้าไปยึดถือ มีตัณหาอุปาทาน มันก็จะเหมือนถ่านไฟแดงๆ เมื่อเราแยกจิตออกจากกายเสีย สติรู้อยู่อย่างเดียว กายนี้จะต้องดับเหมือนถ่านไฟที่ดับแล้ว ฉะนั้น จึงพิจารณาปลอบใจของตนให้น้อมเข้าหาพระธรรมต่อไปอีกว่า การตายนั้นก็เหมือนกับการแก้ผ้าขี้ริ้วโยนทิ้งออกไปจากร่างกายเท่านั้น จิตก็เหมือนตัวตน กายก็เหมือนกับเสื้อผ้า ไม่เห็นว่าเป็นการสลักสําคัญอะไรเลย 

แต่เรานี่สิกลัวนักกลัวหนา พอเห็นเสื้อผ้าขาดนิด ขาดหน่อย ก็รีบหาอะไรมาปะชุนเย็บให้มันติดต่อกันใหม่ ยิ่งปะยิ่งเย็บมันก็ยิ่งหนา ยิ่งหนาก็ยิ่งอุ่น ยิ่งอุ่นก็ยิ่งติด ยิ่งติดก็ยิ่งหลง ผลที่สุดก็เลยไปไหนไม่รอด การอยู่และการตายไม่สําคัญเท่ากับการทําประโยชน์ เราเองก็ควรน้อมมาพิจารณาเช่นนั้น นี่พอนึกถึงความตายก็กลัวเสียแล้ว ถึงร่างกายมันจะตายก็ยังอยากจะให้มันอยู่ นี่เป็นเพราะเหตุไร? เพราะ “อวิชชา” ความไม่รู้เท่าความเป็นจริงในสังขาร หลงแล้ว คิดผิด ทั้งหมด อย่างนี้มันก็จะต้องตายไปตกนรกหมกไหม้ ไม่รู้จักผุดจักเกิด เราจะเป็นเช่นนั้นหรือ?

ได้พิจารณาเห็นร่างกายในคราวนั้นว่า มีทั้งส่วนเที่ยงและไม่เที่ยง มีทั้งสุขและทุกข์ มีทั้งอัตตาและอนัตตา เช่น ธาตุดิน นํ้า ลม ไฟ เป็นของเที่ยง เพราะมันไม่เคยเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่น ธาตุดินไม่เคยกลายเป็นนํ้า ธาตุนํ้าไม่เคยกลายเป็นลม ธาตุลมไม่เคยกลายเป็นไฟ มันเคยเป็นมาอย่างไร มันก็เป็นไปอยู่อย่างนั้น นี่เป็นส่วนของที่เป็นอัตตาของเที่ยง ส่วนไม่เที่ยงนั้นคือลักษณะอาการของมันที่ไม่ใช่ตัวตนจริง 

เราจงคิดดูให้ดีว่า โลกนี้ไม่ใช่ของเรา แล้วเราจะมานั่งเฝ้าโลกกันอยู่อย่างนี้นะหรือ ไม่ช้า เราก็จะต้องจากมันไปแน่ๆ ดังนั้น เราจึงไม่ควรหลงติดอยู่ จิตของเราก็ไม่ต่างกับลูกฟุตบอลที่ถูก เขายํ่ายีบีฑา ประหัตประหารให้ได้รับความคับแค้นใจอยู่ทุกขณะ 

เราต้องการความสุข หรือความทุกข์ เราต้องการแต่ความสุข ไม่ต้องการความทุกข์ แต่อะไรเล่าเป็นความสุข 

เราคิดว่ากินนี่แหละ คงจะเป็นความสุข เราก็พยายามไปหาให้มันกิน ครั้นกิน กินเข้าไปมาก ก็เกิดอึดอัดไม่สบายอีก 

เราคิดว่านอนนี่แหละ ต้องเป็นความสุข เราก็นอน นอนวันยังคํ่า จนหลังมันแข็งก็เกิดความไม่สบายอีก 

คราวนี้ก็คิดว่าเงินทองทรัพย์สมบัตินี่ล่ะ คงเป็นความสุขแน่นอน เราก็พยายามไปหา เงินทองมาให้มันใช้จนเต็มที่ แต่มันก็ไม่สุขอีก แล้วอะไรเล่าที่เป็นความสุขอันแท้จริง? 

ความสุขที่แท้จริงนั้นย่อมเกิดจากบุญกุศล คือ ความสงบที่เกิดขึ้นในจิตใจ ใจที่พ้นจาก ทุกข์โทษความดิ้นรน ไม่มีกระสับกระส่ายเดือดร้อนกระวนกระวาย ถ้าใครมานั่งหลงติดโลกว่า มันเป็นของวิเศษวิโสอยู่ นั่นไม่ใช่นิสัยของบัณฑิตผู้ใฝ่ใจในธรรมของพระพุทธเจ้า 

เพราะฉะนั้น เราจงตั้งอกตั้งใจประกอบบุญกุศล เพื่อจะให้เป็นทางที่พ้นไปจากโลกนี้ นั่นแหละจะเป็นหนทางที่ถูกต้อง

การทําสมาธิภาวนา เปรียบเหมือนเรามาขัดสีข้าวเปลือกในยุ้งให้เป็นข้าวสาร 

จิตของเราเปรียบด้วยเมล็ดข้าว นิวรณ์ทั้ง ๕ เปรียบเหมือนกับเปลือกที่หุ้มเมล็ดข้าวอยู่ เราต้องกะเทาะเปลือกนอกนี้ออกจากเมล็ดข้าวเสียก่อน แล้วขัดสีคราบที่ไม่สะอาดออกอีก ชั้นหนึ่ง เราจึงจะได้ข้าวสารที่บริสุทธิ์

ในตอนดึกสงัด มัชฌิมยามแห่งราตรี คํ่าคืนอันแสนน่ากลัว ท่ามกลางป่าช้าเผาผีที่มีกลิ่นกรุ่นไหม้โชยผ่านปลายจมูกนั้น เราได้ย้อนมาพิจารณาความตายเป็นอารมณ์ ลมหายใจของเรานี้เป็นที่ตั้งแห่งชีวิต ลมเข้าไม่ออกก็ตาย ลมออกไม่เข้าก็ตาย ลมเป็นตัวชีวิตของร่างกาย

ความตายของดวงจิต ได้แก่ ความเกิดและความดับ จิตเปลี่ยนอารมณ์อยู่เสมอ ชีวิต ความเป็นอยู่ของจิต ได้แก่ ตัวสติ สติไม่มี ชื่อว่า “เป็นคนตาย” ถ้าเราปล่อยให้ใจเป็น “คนตาย” อย่างนี้ย่อมทําความดีได้ยาก การกําหนดทําสติไว้ที่จิตตลอดเวลา จึงจะเป็นการระลึกถึงความตายโดยถูกต้อง และเราก็จะมุ่งตรงไปสู่ความไม่ตาย 

ความตาย หมายเอาความตายซึ่งเป็นปัจจุบันธรรม คือ รูปเกิด รูปดับ นามเกิด นามดับ ซึ่งเป็นอยู่ในขณะจิต 

รูปหยาบ คือ รูปที่เป็นทุกขเวทนาปรากฏขึ้น เช่น เจ็บ ปวด เมื่อย ว่ามันเกิดมาจาก เหตุอะไร ให้กําหนดรู้จนมันดับ 

รูปประณีต เกิดในกาย เมื่อเกิดขึ้นแล้วให้กายเบา กายอ่อน กายละเอียด มีสุขเวทนา รูปชนิดนี้เกิดขึ้นจากเหตุอะไร ให้กําหนดรู้จนกว่ามันจะดับ ฯลฯ 

รูปละเอียดอ่อน อ่อนโยน นิ่มนวล คล่องแคล่ว เกิดขึ้นแล้วให้กําหนดรู้ว่าเกิดขึ้นด้วย เหตุอะไร กําหนดไว้จนกว่ามันจะดับ 

รูปมีความสง่าผ่าเผย แจ่มใสร่าเริง มุขวณฺโณ วิปฺปสีทติ เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ให้กําหนดรู้ว่า เกิดจากเหตุอะไร กําหนดไว้จนกว่ามันจะดับ 

รูปทั้ง ๔ นี้ย่อมเกิดขึ้น ย่อมดับไป ย่อมกําหนดรู้ได้ว่า มันเกิดขึ้นตรงไหนก่อน 

จากการพิจารณาความตาย รูป นาม เช่นนั้นอยู่นาน จิตได้หยั่งกระแสลงสู่สมาธิ ขั้นละเอียด กายจิตดับหมด ไม่ได้ยินเสียงอะไรเลย ไม่มีสัญญากําหนดรู้ว่า ตัวเองอยู่ที่ไหน ความกลัว ความกล้าไม่มี แต่จิตยังมีความรู้สึกในความรู้อันเด่นดวงนั้นอยู่จนกระทั่งสว่าง ตั้งแต่บัดนั้นมาความกลัวต่อความตายก็ได้หายไปสิ้น

พอดีพระภิกษุเชยเดินทางกลับมา เมื่อมีเพื่อน เราก็ค่อยอุ่นใจ ปกติพระภิกษุเชยชอบเทศน์ ชอบคุยธรรมให้เราฟังอยู่ในกระต๊อบเสมอๆ เราเองได้แต่นั่งฟังเฉยๆ แต่พอจะจับสําเนียงเสียงพูดได้ว่า ทําไม่ได้จริงเหมือนอย่างที่พูด คือ ครั้งหนึ่งเคยมีโยมคนหนึ่งมาถามว่า “ท่านกลัวผีไหม” พระภิกษุเชยก็ไม่ตอบออกไปว่ากลัวหรือไม่กลัว แต่กลับตอบว่า “กลัวทําไม คนตายแล้วไม่มีอะไร วัว ควาย เป็ด ไก่ เมื่อตายแล้วโยมยังกินได้” ท่านชอบพูดอย่างนี้เสมอมา เราได้ยินแล้วก็นึกในใจว่า “พระอวดดี ไม่แสดงความกลัวให้โยมทราบ” อย่ากระนั้นเลยวันพรุ่งนี้ เราจะต้องทดลองเพื่อน คนนี้ดูว่าจะจริงแค่ไหน

พอดีมีโยมในหมู่บ้านแห่งหนึ่งทางอําเภอดอยสะเก็ดมานิมนต์ไป ดังนั้น จึงให้พระภิกษุเชยอยู่เฝ้าที่พัก ตัวเราเองเป็นผู้รับนิมนต์ เป็นอันว่าตกลงกันตามนี้ เราจึงได้เดินทางไปกับโยม วันรุ่งขึ้นกลับมาที่พักไม่พบพระภิกษุเชย ได้ความว่าในคืนวันที่เรารับนิมนต์ไปในหมู่บ้านนั้น มีคนเอาเด็กผู้หญิงที่ตายแล้วคนหนึ่งมาฝังที่ป่าช้าในเวลาดึก พระภิกษุเชยเห็นเช่นนั้นก็รีบเก็บกลด เก็บบาตรและจีวรแล้วเปิดหนีไปในคืนวันนั้น”

ธุดงค์ห้วยอ้อมแก้ว ฉันแต่ใบไม้

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเป็นนักรบธรรมเดนตายที่มีนิสัยเด็ดเดี่ยวกล้าหาญมาก การธุดงค์ทางภาคเหนือในขณะเป็นพระภิกษุหนุ่ม ท่านชอบไปภาวนาตามลําพังองค์เดียว เพื่อไปทดสอบจิตใจ ท่านพ่อลีพูดให้ศิษย์ฟังว่า “เราชอบกินคนเดียว นอนคนเดียว อยู่คนเดียว มันไม่ต้องยุ่ง กับใคร”

นอกจากท่านเที่ยวธุดงค์ไปตามดอยยอดเขา ตามถํ้า ป่าช้าเผาผีแล้ว ท่านยังไปตามสถานที่เร้นลับห่างไกลบ้านเรือนผู้คน และไปตามวัดร้างเก่าแก่ที่มีบรรยากาศวิเวกเงียบสงัดวังเวง มีความขลังศักดิ์สิทธิ์ มีซากปรักหักพังของโบสถ์ วิหาร เจดีย์ พระพุทธรูป ฯลฯ และมีภูมิเทวดา พญานาค เฝ้ารักษาสถานที่ ชวนให้หวาดกลัวขนพองสยองเกล้า ซึ่งทางภาคเหนือมีวัดร้างเก่าแก่มากมาย อันเป็นเครื่องหมายบ่งบอกถึงร่องรอยอารยธรรม ความเจริญรุ่งเรืองของพระพุทธศาสนาในแถบนี้ในครั้งอดีตกาล 

ท่านพ่อลี ท่านได้เที่ยวธุดงค์ในสถานที่เหล่านี้ ซึ่งล้วนเป็น “มหาวิทยาลัยป่า” เป็น สถานที่วิเวกเงียบสงัดสัปปายะมาก ช่วยให้การบําเพ็ญภาวนาก้าวหน้าได้เป็นอย่างดี เมื่อมาถึงสถานที่เหล่านี้แล้ว ท่านได้เร่งบําเพ็ญภาวนาอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด โดยท่านน้อมนําอุบายวิธีภาวนา ที่ท่านพระอาจารย์มั่นได้เมตตาอบรมสั่งสอนมา เป็นต้นว่า การอดนอน ผ่อนอาหาร อดอาหาร แม้จะต้องได้รับความทุกข์ทรมานทางด้านร่างกาย แต่กลับมีความสุขทางด้านจิตใจ ผลการภาวนาก็ได้ก้าวหน้าตามลําดับ ท่านพ่อลีเล่าต่อไปว่า

“ตั้งแต่บัดนั้นก็ได้จากกันกับพระภิกษุเชย ต่างคนต่างไปคนละทาง เราเองได้มุ่งเดินทางกลับไปหาพระเขียนที่บ้านโป่ง แล้วได้พักอยู่กับพระเขียนเป็นเวลา ๓ – ๔ วัน ต่อจากนั้นได้ออก เดินทางจากบ้านโป่ง เราได้ธุดงค์เข้าป่าลึกและน่ากลัว ผ่านตําบลแห่งหนึ่งเรียกว่า “ห้วยอ้อมแก้ว” มีซากวัดเก่าผุๆ พระพุทธรูปเก่าๆ เมื่อได้ทราบดังนี้ก็อยากไปดูสถานที่นั้น ถึงระยะนี้รู้สึกว่า เบื่อโยม เบื่อเพื่อน ไม่อยากอยู่กับมนุษย์ คิดแต่อยากจะขึ้นไปอยู่บนยอดดอยแต่เพียงคนเดียว 

พระพุทธประสงค์ก็มุ่งให้ปฏิบัติทางจิตใจเป็นข้อใหญ่ ใครไม่ปฏิบัติตาม เรียกว่า ไม่รัก ไม่เคารพในพ่อของเราเลย พระพุทธเจ้านั้นทรงมีพระคุณยิ่งกว่าพ่อแม่ ถ้าเราไม่ทําตามคําสอนของพระองค์ก็เท่ากับเราหลอกท่าน

เมื่อเดินทางไปถึงห้วยอ้อมแก้ว จึงเลิกไม่ยอมฉันอาหาร ฉันแต่ใบมะเดื่อและใบขี้เหล็ก เพราะเคืองตัวเองว่า “ถ้าเรายังไม่ดีพอ ให้มันเป็นบุ้งเป็นหนอนไปเสีย ไม่สมควรกินข้าวของ ชาวบ้านเขาเลย บวชมาอยู่ป่าแล้วก็ยังคิดถึงคนนั้น รักคนนั้น เกลียดคนโน้นอยู่” บอกกับตัวเองว่า “มึงมันเลวอย่างนี้ มึงอย่ากินข้าวของเขาหนา ถ้ามึงไม่ดีเป็นผู้เป็นคนแล้ว ก็อย่ากลับไปให้เขาเห็นหน้าอีกเลย”

เราทดลองกินใบไม้อยู่ ๓ วัน โดยไม่คิดจะขอพึ่งความช่วยเหลือจากคนอื่น เล่นเอา เกือบตาย เรามันโง่ ไอ้ความสนใจที่คิดว่าจะช่วยคนอื่นไม่มีเลย คิดแต่จะเอาตัวรอดคนเดียวเท่านั้น นี่มันผิด คิดแต่ว่า จะได้ไม่ต้องยุ่งยากกับมนุษย์อีกต่อไป 

บริเวณสถานที่นี้มีลําห้วยคดเคี้ยว อ้อมวกไปเวียนมา เป็นลําห้วยตื้นๆ ไม่ลึก แต่สงบเงียบ สงัดวิเวกดีมาก 

อยู่มาวันหนึ่ง เวลากลางคืนขณะกําลังนั่งสมาธิหลับตาอยู่ในกระต๊อบหลังน้อยๆ โคลงเคลงมืดๆ ได้รู้สึกว่า ปรากฏมีแสงสว่างกลมโตกว้างยาวประมาณ ๑.๕๐ เมตร แสงนั้นพุ่งจากยอดเขาสูงแล้วมาจ่ออยู่ข้างกระต๊อบที่เรานั่งสมาธิอยู่ ด้วยสมาธิจิตอันแน่วแน่ ลมหายใจไม่ปรากฏ รู้สึกว่า ลมหายใจหยุด ลมไม่เดิน เงียบสนิท มีแต่ความรู้เด่นดวง เป็นธรรมชาติปลอดโปร่ง รู้สึกสบาย ไม่มีอาการง่วงเหงาหาวนอน คืนนั้นจึงได้นั่งสมาธิจนกระทั่งสว่างคาที่นั่ง จิตเสวยสมาธิตลอด ทั้งคืน ได้เสวยรสของสมาธิธรรม เป็นที่น่าปลื้มใจ”

นิมิตเห็นนางสีดาอยากได้เป็นสามี

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ตลอดเวลาที่อยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมกับท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้รับการอบรมสั่งสอนมาเป็นอย่างดี ทั้งภัย ๔ ประการของผู้บวชใหม่ได้ทดสอบท่านมาตลอด ได้แก่ 

อูมิภัย ภัยอันเกิดจากคลื่น หมายถึง ผู้ที่เข้ามาบวชแล้วอดทนต่อคําสั่งสอนไม่ได้ เกิดความคับแค้นใจ เบื่อหน่ายต่อคําพรํ่าสอน

กุมภีลภัย ภัยอันเกิดจากจระเข้ หมายถึง ผู้ที่เข้ามาบวชแล้ว แต่ยังเห็นแก่ปากแก่ท้อง เมื่อถูกจํากัดเกี่ยวกับการบริโภค จึงทนไม่ได้

อาวัฏฏภัย ภัยคือวังวน หมายถึงผู้ที่เข้ามาบวชแล้วแต่ยังพะวง หลงอยู่ในกามสุข ตัดใจจากกามคุณไม่ได้

สุสุกาภัย ภัยคือฉลามร้าย หมายถึง ผู้ที่เข้ามาบวชแล้ว แต่จิตใจยังผูกพันหลงรักสตรีเพศ 

ท่านพ่อลี ท่านได้ผ่านบททดสอบเหล่านี้มาโดยตลอด โดยเฉพาะสตรีเพศที่เป็นภัยต่อพรหมจรรย์ ท่านจึงเป็นพระภิกษุหนุ่มที่ไม่ได้หวั่นไหวไปกับสตรีเพศ ไปกับการมีครอบครัว แม้ท่านเป็นภิกษุหนุ่มมีใบหน้าหล่อเหลาคมเข้ม ท่านเป็นที่หมายปองของเพศตรงข้าม ไม่ว่าสตรีภพภูมิเดียวกัน หรือแม้แต่สตรีต่างภพภูมิก็ยังอยากได้ท่านเป็นสามี แต่ด้วยท่านใช้สติปัญญาพิจารณาจนเห็นโทษการครองเรือนมาก่อนหน้า และด้วยจิตใจที่เด็ดเดี่ยวแน่วแน่ จึงไม่อาจทําให้จิตใจของท่านหวั่นไหวรวนเรได้ ท่านเล่าว่า

“วันต่อมาโยมคนหนึ่งได้นิมนต์ให้ย้ายลงไปอยู่ในบริเวณเกาะอ้อมแก้ว เขามีศรัทธาสร้างกระต๊อบเล็กๆ ให้หลังหนึ่ง ยกพื้นเตี้ยๆ พอพ้นดิน ฝาใบตองตึง เมื่อเข้าอยู่ในสถานที่นี้แล้ว ได้ทําความเพียรอย่างเด็ดเดี่ยว อดนอน อดอาหาร ฉันเพียงแต่น้อย วันๆ ฉันแต่ใบมะเดื่อและ ใบขี้เหล็กเพียงวันละ ๔ กํามือ ในวันแรกก็รู้สึกว่าสบายดี และไม่ปรากฏเหตุการณ์อะไร ถึงวันที่สอง เวลาประมาณ ๓ ทุ่ม หลังจากสวดมนต์ เดินจงกรมเสร็จแล้ว ได้ล้มตัวลงนอนหงายปล่อยอิริยาบถ และปล่อยอารมณ์พักผ่อนตามสบายเลยผล็อยหลับไป ในขณะนอนหลับอยู่นั้นได้ปรากฏเหตุการณ์ขึ้น คือ มีหญิงคนหนึ่งรูปร่างอ้วนท้วน สวมเสื้อนุ่งผ้าถุง ใบหน้าขาว หน้าตาสะสวย เขาบอกว่า “เขาชื่อ “สีดา” ยังเป็นสาวโสด ไม่มีสามี ต้องการมาอยู่กับท่าน” 

ในนิมิตฝันนั้นรู้สึกว่าเขาต้องการมีสามี จึงได้ถามเขาว่า “เธออยู่ที่ไหน” เขาตอบว่า “ฉันอยู่บนยอดเขาสูง บนนั้นเป็นรมณียสถานอันรื่นรมย์กว้างขวาง มีบ้านหลายหลัง อยู่สบายดี ขอท่านจงเป็นสามีของฉันเถิด” แต่เราไม่ยอม เราตอบว่า “ไม่ไป อย่ามายุ่ง” เขาได้อ้อนวอนอยู่หลายอย่าง หลายประการ แต่เราก็ยังคงยืนกระต่ายขาเดียว เขาจึงพูดขึ้นว่า “เมื่อไม่ยอมเป็นสามี ก็ไม่เป็นไร เอาอย่างนี้ก็แล้วกัน ขอให้ได้สมสู่เป็นชู้กันก็แล้วกัน” เราก็คงยืนกรานไม่ยอมอีก ผลที่สุดเมื่อเขาเห็นว่าไม่มีทางเป็นไปได้ดังที่ปรารถนา จึงได้กล่าวว่า “ขอให้เราทั้งสองนับถือเป็นเพื่อนที่รักใคร่และสนิทสนมกันก็แล้วกัน ก็พอใจแล้ว” เมื่อได้ทําความเข้าใจกันเป็นที่เรียบร้อยแล้ว เขาก็ลาหายไป”

ขวางทางเดินปีศาจ

ท่านพ่อลี หลังเหตุการณ์นางสีดาขอให้เป็นสามีแล้ว ท่านก็เผชิญฝูงปีศาจอีก ท่านเล่าว่า

“ในวันนั้นเวลากลางวันประมาณบ่าย ๒ โมงเศษ ได้ไปอาบนํ้าที่ลําห้วย มีขอนใหญ่ล้มขวางลําห้วยอยู่ โยมเล่าให้ฟังว่า ลําห้วยนี้มีความสําคัญนัก ตรงที่นํ้าไหลออก มีเจดีย์องค์เล็กๆ องค์หนึ่ง แต่เป็นการน่าประหลาดว่า พระเจดีย์องค์นี้ บางคราวคนก็เห็น บางคราวก็ไม่เห็น ได้ฟังโยม เล่าเรื่องนี้แล้ว ตัวเองไม่แน่ใจและก็ไม่สนใจ คิดว่าเป็นเรื่องสัพเพเหระ เอานิยายอะไรไม่ได้ ก่อนอาบนํ้าได้เก็บก้อนหินก้อนโตๆ มาอุดช่องนํ้าให้ล้นเอ่อ เพื่ออาบนํ้าได้ง่าย อาบนํ้าเสร็จแล้ว ไม่ได้เก็บก้อนหินออก

ตอนกลางคืนวันเดียวกันนั้น หลังจากได้สวดมนต์และเดินจงกรมเสร็จแล้ว เวลาประมาณ ๓ ทุ่มเศษ ได้ล้มตัวลงนอนเล่น กําหนดจิตตภาวนาไป ก็ได้เกิดเหตุการณ์ขึ้นอีกครั้งหนึ่ง รู้สึกเหมือนกับมีคนเอามือมาลูบไล้ไปมาตามร่างกาย ทําให้ร่างกายมึนชาไร้ความรู้สึกไปถึงบั้นเอว ตลอดจนถึงศีรษะ เกือบหมดความรู้สึก นึกๆ ไปว่า อาจเป็นเพราะตนเองอดอาหารมากไป จึงจะเป็นลม ก็รีบลุกขึ้นทําจิตให้เป็นสมาธิ จิตก็สงบแน่นิ่ง ใสสว่าง ตัดสินใจว่า ถ้าหากเราต้องตาย เราก็ต้องยอม ในใจก็นึกแต่ว่า เราเป็นลมตาย เพราะกินแต่ใบมะเดื่อและใบขี้เหล็กเป็นอาหารมาเป็นเวลาหลายวันแล้ว

พอจิตเข้าสมาธิ อาการเสียวชาไปหมดทั่วทั้งร่างกายก็ค่อยๆ คลายจางหายไป เปรียบประดุจก้อนเมฆลอยผ่านแสงอาทิตย์ คลายออกไปทั้งข้างบน ข้างล่าง จนกระทั่งอาการเช่นนั้นคลายออกไปหมด ไม่มีอะไรเหลือ ดวงจิตก็กลับเป็นปกติ มีแสงสว่างพุ่งออกจากจิตไปจ่ออยู่ที่ ขอนไม้ใหญ่ในลําห้วย และเกิดความรู้ว่า “ให้ไปเก็บก้อนหินออกให้หมด เพราะทางเดินนั้นเป็นทางเดินของปีศาจ”

เมื่อได้ตื่นเช้าในวันรุ่งขึ้น จึงได้ไปเก็บก้อนหินที่นํามาอุดนํ้าไว้ออกหมด เพื่อให้นํ้าไหลไปได้ตามปกติ พอตอนคํ่าวันนั้นก็ชักจะมีเหตุการณ์อย่างเดิมปรากฏขึ้นอีก แต่ไม่สู้รุนแรง มาปะทะแค่ ฝากระต๊อบที่จําวัดอยู่เพียงไหวๆ แล้วก็หายเงียบไป จึงได้ล้มตัวลงนอนภาวนา เพราะรู้สึก อ่อนเพลีย แล้วได้เคลิ้มหลับไป ฝันเห็นภาพภาพหนึ่ง มีสัตว์ชนิดหนึ่งตัวโตขนาดหมู เดินมาจากยอดนํ้าตกเป็นฝูง หางสัตว์ที่เห็นนี้มีขนปุกปุยเหมือนหางกระรอก หัวเหมือนแพะ พากันเดินลงมาตามลําห้วยอย่างมากมายก่ายกอง ได้เดินผ่านที่จําวัดของเราไป 

ต่อมาสักครู่หนึ่ง ก็ได้เห็นผู้หญิงคนหนึ่งปรากฏกายขึ้น อายุประมาณ ๓๐ ปี ใส่เสื้อสีครามผ้าถุงสีครามยาวเลยหัวเข่าเล็กน้อย ในมือถือวัตถุอย่างหนึ่ง ไม่ทราบว่าจะเรียกว่าอะไร เขาได้พูดขึ้นว่า “ฉันเป็นคนประจําอยู่บนยอดนํ้าตกนี้ ฉันต้องออกเดินทางอย่างนี้ไปจนถึงทะเลเสมอๆ” เขาบอกว่า เขาชื่อ “นางจัน” คืนหลังต่อมาก็ได้ทําบําเพ็ญภาวนาอย่างเข้มแข็ง ได้แผ่เมตตาจิตแก่สรรพสัตว์ทั้งมวล ต่อมาไม่ปรากฏว่ามีเหตุการณ์อันใดเกิดขึ้นอีกเลย”

ได้ธรรมอัศจรรย์ที่ถํ้าเชียงดาวเป็นปฐมฤกษ์

ท่านพ่อลี เมื่อบําเพ็ญภาวนาแผ่เมตตาจิตโปรดปีศาจร้ายตามอริยวิธี กิจของพระสงฆ์สาวก จนเหตุการณ์ต่างๆ สงบลงแล้ว ต่อจากนั้นท่านก็ออกเดินธุดงค์ย้อนกลับไปยังบ้านโป่ง ซึ่งเป็น สํานักเก่าของท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้พบกับพระเขียนอีกครั้งหนึ่ง จึงได้ปรึกษาหารือกันว่า เราทั้งสองคนจะต้องออกติดตามท่านพระอาจารย์มั่นให้พบให้ได้ เมื่อได้ตกลงกันแล้ว ก็พากันรํ่าลาญาติโยม ออกเดินธุดงค์ไปยังถํ้าเชียงดาว 

ถํ้าเชียงดาว ตั้งอยู่ในเทือกเขาดอยอ่างสลุง หรือดอยหลวงเชียงดาว ในเขตตําบลเชียงดาว อําเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ เป็นถํ้าที่มีขนาดใหญ่และเก่าแก่ มีความลึกประมาณ ๑๐๐ เมตร ภายในถํ้าสวยงาม มีหินงอกหินย้อยประกายระยิบระยับ และบริเวณหน้าถํ้าเป็นแหล่งนํ้า มีนํ้าใสๆ ไหลออกจากภายในถํ้า เดิมบริเวณถํ้ามีสภาพเป็นป่าเป็นดง มีต้นไม้ใหญ่ขึ้นปกคลุมหนาแน่น สภาพภูมิประเทศมีภูเขาสลับซับซ้อน เป็นป่าเขียวขจี มีหมอกขาวขึ้นปกคลุม ภายในภูเขามีถํ้าหลายแห่ง มีความวิเวกเงียบสงัด อากาศเย็นสบาย สัปปายะมาก เป็นรมณียสถานอันรื่นรมย์ เหมาะเป็นสถานที่บําเพ็ญภาวนาอีกแห่งหนึ่งทางภาคเหนือมาตั้งแต่อดีตโบราณกาล

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๗๓ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ได้ท่องเที่ยวธุดงค์มายังถํ้าเชียงดาว พร้อมสานุศิษย์ คือ หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ และ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม มีตาผ้าขาวคําอ้าย (ต่อมา คือ หลวงปู่คําอ้าย ฐิตธมฺโม) ติดตามมาคอยอุปัฏฐาก ท่านพระอาจารย์มั่นกล่าวกับศิษย์ไว้ว่า “ป่าเทือกเขาเชียงดาวนั้นถือเป็นรมณียสถาน ถํ้าเชียงดาวถือเป็นมงคลสําหรับนักปฏิบัติธรรม” 

ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ท่านพระอาจารย์มั่น จึงสั่งกําชับให้ท่านพ่อลีไปบําเพ็ญภาวนาที่ ถํ้าเชียงดาวอีกแห่งหนึ่งก่อนจากจังหวัดเชียงใหม่ เพราะท่านมีนิมิตภาวนาและความรู้พิเศษภายในอันแม่นยําแจ่มชัดราวกับตาเห็น ท่านจึงทราบว่า ถํ้าเชียงดาวเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์สําคัญมาก บนยอดเขา มีถํ้าสะอาดกว้างขวาง เคยเป็นที่ประทับของพระปัจเจกพุทธเจ้า ท่านสั่งให้หลวงปู่ตื้อขึ้นไปพิสูจน์ก็เป็นจริงตามนิมิตภาวนานั้น มีพระอรหันต์มานิพพานถึง ๓ องค์ มีเทวดามากและ มีพญานาค ท่านเคยมาพักโปรดวิญญาณสองพี่น้อง ซึ่งวนเวียนผูกพันกับเจดีย์ที่สร้างไม่เสร็จ ท่านเมตตาเทศน์สั่งสอนจนคลายการยึดติดแล้วไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์พิภพ และท่านได้ทรมานพญานาคมิจฉาทิฐิ มีนิสัยชอบตําหนิติเตียน แต่พญานาคแก้นิสัยนั้นไม่ได้ ท่านจึงเป็นฝ่ายจากถํ้านั้นไป ฯลฯ 

(รายละเอียดอ่านได้จากประวัติท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทัตตเถร โดยท่านอาจารย์ พระมหาบัว ญาณสัมปันโน ฉบับมูลนิธิพระสงบ มนสฺสนฺโต หัวข้อ ท่านพิจารณาเห็นถํ้าด้วย ตาทิพย์ พญานาคมิจฉาทิฐิ พระอรหันต์มานิพพานที่ถํ้าเชียงดาว ๓ องค์)

ถํ้าเชียงดาว จากรมณียสถานอันรื่นรมย์ของนักปฏิบัติธรรมในกาลก่อน ปัจจุบันได้สร้าง เป็นวัดถํ้าเชียงดาว และกลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวอันโด่งดังสําหรับนักทัศนาจร

ท่านพ่อลี เล่าเรื่องที่ได้ธรรมอัศจรรย์ที่ถํ้าเชียงดาวเป็นปฐมฤกษ์ไว้ว่า

“เราได้ขึ้นไปพักอาศัยอยู่ในถํ้าเล็กๆ แห่งหนึ่ง ซึ่งท่านพระอาจารย์มั่นเคยมาพักแล้ว จากนั้นจึงเดินทางต่อไปถึงถํ้าเชียงดาว เมื่อวันขึ้น ๑๒ คํ่า เดือน ๓ ปี พ.ศ. ๒๔๗๖ บําเพ็ญความพากเพียรภาวนาทั้งเวลากลางวันและกลางคืน จิตหมุนโดยสมาธิธรรมไม่หยุดหย่อน จิตใจ แน่นหนามั่นคงโดยลําดับ ไม่แสดงอาการกวัดแกว่งอย่างที่เคยเป็นมา เป็นที่อบอุ่นในทางธรรม ไม่อาลัยในทางโลก 

ในวันขึ้น ๑๕ คํ่า กลางเดือน ๓ ตรงกับวันมาฆบูชา ได้ตั้งใจนั่งสมาธิภาวนาเพื่อเป็นการปฏิบัติบูชาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพระอรหันตสาวก ๑,๒๕๐ รูป ตั้งแต่หัวคํ่าถึงเวลากลางคืนประมาณ ๓ ทุ่มเศษ จิตสงบแน่วแน่ดี ปรากฏลมและแสงสว่างพุ่งออกจากตัวโดยรอบ ในบริเวณนั้น ในขณะนั้นได้กําหนดลมหายใจอันละเอียด จนไม่ปรากฏว่ามีลมหายใจอยู่เลย เงียบสนิท จิตสงบ รู้สึกว่าเวลานั้นลมในตัวไม่เดิน สงบนิ่งไปเฉยๆ จิตไม่มีความคิดปรุงแต่งใดๆ เข้ามากลํ้ากราย ความคิดปรุงหายไปสิ้น สัญญาสังขารดับสนิท แต่รู้สึกโล่งโปร่งสว่างข้างใน จิตเกิดมีอิสรภาพในตัว ระงับทุกขเวทนาได้ฉับพลัน

นั่งต่อไปอีกประมาณ ๑ ชั่วโมง ก็ปรากฏธรรมบางข้อผุดขึ้นในจิต โดยมีใจความสั้นๆ ว่า “ให้เพ่งดู พิจารณาดู ภพ ชาติ ตาย เกิด อวิชชา ว่าเป็นมาอย่างไร” ได้ปรากฏนิมิตขึ้น เหมือนเรามองเห็นด้วยตาเปล่าว่า “ความเกิดเหมือนฟ้าแลบ ความตายก็เหมือนฟ้าแลบ” จึงได้เพ่งพิจารณาต่อไปถึงเหตุแห่งความเกิดและเหตุแห่งความตาย ได้เพ่งพิจารณาถึงคําที่ว่า “อวิชชา” ความไม่รู้ คือไม่รู้อะไร รู้อย่างไรจึงจะเรียกว่า “รู้อวิชชา” รู้อย่างไรจึงจะเรียกว่า “รู้วิชชา”

ได้ทบทวนเพ่งพินิจพิจารณาอยู่อย่างนี้เป็นเวลาเกือบสว่าง เกิดความสว่างในวิปัสสนา-ปัญญา จิตกําหนดรู้ฐีติธรรมเป็นที่น่าอัศจรรย์ เมื่อเป็นที่เข้าใจแจ่มแจ้งแล้ว ก็ได้ออกจากสมาธิ รู้สึกตัวว่า ใจเบา กายเบา ปลอดโปร่ง กระปรี้กระเปร่า อิ่มอกอิ่มใจอัศจรรย์เป็นอย่างมาก อย่างที่ไม่เคยเป็นและปรากฏมาก่อน”

ท่านพ่อลี ได้อธิบายรู้วิชชาและอวิชชาที่เกิดจากการปฏิบัติธรรมที่ถํ้าเชียงดาวไว้ว่า

“เมื่อเรามีวิตกวิจารกํากับดวงจิต นึกเท่าไร ดวงจิตยิ่งแน่ นั่งเท่าไรยิ่งคิด ดวงจิตก็แน่แน่ว จนนิวรณ์ขาดไปจากจิตจากใจ เมื่อเที่ยวไปตามสัญญาต่างๆ ดวงจิตนั้นก็จะเกิดวิชา ที่นี้มันก็เกิด วิชาขึ้น วิชาที่เกิดจากนี้คืออะไร ไม่ใช่วิชาธรรมดา คือมันมาล้างวิชาเก่า วิชาที่โยนิโสมนสิการ ไม่เอา ปล่อย วิชาที่เกิดขึ้นจากวิตกวิจารไม่เอา เลิก ทําจิตนิ่งสงบ เมื่อจิตสงบไม่มีนิวรณ์มา เจือปน ก็เป็นตัวบุญเป็นตัวกุศล เมื่อดวงจิตของตนเป็นไปเช่นนั้น ไม่ติดสัญญาใดๆ ทั้งหมด สัญญาที่เคยรู้มาในทางโลกและทางธรรม จําได้มากน้อยเพียงใด ล้างเกลี้ยง 

เมื่อเรามาล้างไปจนหมดอย่างนั้น อย่างอื่นมันถึงจะเกิด ฉะนั้น ท่านจึงไม่ให้ยึดสัญญา ความจําได้หมายรู้ในส่วนต่างๆ ทั้งหมด จะต้องยอมจนตรอก คนใดที่มันเกิดความคิด มักในคราวจนตรอกนั่นแหละ ถ้าไม่แสดงตนเป็นคนจนตรอก มันไม่เกิดปัญญา คือ หมายความว่า ไม่ต้อง กลัวโง่ ไม่ต้องกลัวไม่รู้ ไม่เห็น ไม่มี ไม่เป็น ไม่ต้องไปใช้สุตตะฯ ปัญญาของสุตตะฯ ไม่ต้องการ เพราะมันเป็นสัญญาอนิจจา ปัญญาที่เกิดขึ้นจากจินตามยฯ ไม่ต้องการ เพราะมันเป็นสัญญาอนัตตา ปล่อยให้มันดับให้หมด ให้เหลือแต่ดวงจิตตั้งเที่ยง ไม่เอียงไปข้างหน้า ไม่เอียงไปข้างหลัง 

ไม่เอียงไปข้างซ้าย คือ อัตตกิลมถานุโยค คือ ความไม่พอใจ 

ไม่เอียงไปข้างขวา คือ กามสุขัลลิกานุโยค  คือ ความพอใจ 

ทําจิตให้นิ่งสงบเป็นกลาง วางเฉย ตั้งตระหง่าน เมื่อจิตเป็นไปได้เช่นนี้ นั่นแหละ สัมมาสมาธิ เมื่อสัมมาสมาธิเกิดขึ้น มันก็มีเงา มองเห็นเงาปรากฏ เกิดวิปัสสนากรรมฐาน 

วิปัสสนากรรมฐาน คือ ตัววิชชา วิปัสสนากรรมฐานเป็นตัวปฐมวิชชา เป็นปรัชญาในทางพระพุทธศาสนาของเรา ท่านจึงจัดว่าเป็นวิชชาข้อแรก เป็นวิชชาข้อหนึ่ง คือ วิปัสสนาญาณ (ญาณอันนับเข้าในวิปัสสนา) วิชชาข้อที่ ๒ คือ อิทธิวิธี (แสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้) วิชชาข้อที่ ๓ คือ มโนมยิทธิ (ฤทธิ์สําเร็จด้วยใจ, ฤทธิ์ทางใจ) วิชชาข้อที่ ๔ ทิพพจักขุ (ตาทิพย์) วิชชาข้อที่ ๕ คือ ทิพพโสต (หูทิพย์) วิชชาข้อที่ ๖ คือ เจโตปริยญาณ (ความรู้ที่กําหนดใจผู้อื่นได้) วิชชาข้อที่ ๗ คือ ปุพเพนิวาสานุสติญาณ (ระลึกชาติได้) และวิชชาข้อที่ ๘ ได้แก่ อาสวักขยญาณ (ความรู้ที่ทําให้สิ้นอาสวะ)

วิชชาทั้งหมดนี้เกิดขึ้นจากสัมมาสมาธิ คนไม่มีสัมมาสมาธิ ไม่มีเกิด รับรองเด็ดขาด จะฉลาดมากน้อยเพียงใดก็ตาม มันไม่สําเร็จเป็นวิชชา มันก็ตกอยู่ในอํานาจของอวิชชาทั้งนั้น

ส่วนอวิชชานั้นเป็นสิ่งตรงกันข้าม คือ ไม่รู้จักอดีตที่ล่วงไปแล้ว ไม่รู้จักอนาคตที่ยังมาไม่ถึง ไม่รู้จักปัจจุบัน คือ ความเกิดขึ้นดับไปของรูปนาม คือ กาย ใจ ถึงรู้ได้ก็ขั้นสัญญา ซึ่งจํากันมาจากคนอื่นเขาว่า ไม่ใช่ความรู้ของตนที่สร้างขึ้น ย่อมตกอยู่ในอวิชชาทั้งสิ้น 

แม้จะปรารภถึงเรื่องปัญญาสักปานใดก็ดีก็ยังไม่พ้น เช่น รู้ว่าสิ่งทั้งหลายมันไม่เที่ยง ก็หลง ไปกับสิ่งที่ไม่เที่ยงนั่นแหละ รู้ในสิ่งที่เป็นทุกข์ ก็หลงใหลไปในสิ่งที่เป็นทุกข์ รู้ว่าเป็นอนัตตา ก็หลงไปในสิ่งที่เป็นอนัตตานั่นแหละ รู้อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ไม่รู้จริง 

รู้จริงนั้น รู้อย่างไร? รู้จริงนั้น รู้อย่างนี้ คือ รู้ได้สองหน้า ละได้สองหน้า วางได้ทั้งหมด คือ รู้ของเที่ยง รู้ของไม่เที่ยง รู้ทุกข์ รู้สุข รู้อนัตตา ไม่ใช่ตัวตน รู้อัตตา คือ ตัวตน นี่เรียกว่า รู้ได้สองหน้า ละได้สองหน้า วางได้ทั้งหมด ไม่ยึดเอาอดีต อนาคต ปัจจุบัน จิตนั้นจึงไม่ใช่จิตไป ข้างหน้า ข้างหลัง ตั้งอยู่ก็ไม่ใช่ เมื่อทําได้เช่นนี้ เรียกว่า วางได้ทั้งหมด ยาวเทว ญาณมตฺตาย ปติสฺสติมตฺตาย อนิสฺสิโต จ วิหรติ น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ ไม่ยึดถือสิ่งใดๆ ทั้งหมดในโลกนี้…” 

ด้วยการปฏิบัติยากอยู่ ๒ คราว คือ คราวเริ่มต้นในขั้นพระโสดาบัน กับ คราวสิ้นสุดในขั้น พระอรหันต์ แม้ท่านพ่อลีท่านได้สร้างวาสนาบารมีธรรมมาเต็มเปี่ยมที่จะต้องมาพ้นทุกข์ก็ตาม แต่ท่านได้เริ่มต้นจากการปฏิบัติตามความเป็นจริง นับแต่ขั้นล้มลุกคลุกคลานมา ท่านต้องอดทนต่อความทุกข์ยากลําบาก ต้องสมบุกสมบัน สละเป็นสละตาย ออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติภาวนาตามป่า ตามเขา ตามถํ้า ตามป่าช้า เพื่อเป็นสถานที่ฝึกหัดทรมานจิตใจ ทั้งต้องอดนอน ผ่อนอาหาร อดอาหาร เพื่อเร่งทําความเพียร ฯลฯ

กว่าท่านพ่อลีจะได้สมาธิธรรม ได้สัมมาสมาธิ ยกขึ้นสู่วิปัสสนา พิจารณาทางด้านปัญญา ละสังโยชน์ได้ ๓ ข้อ คือ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส บรรลุอริยธรรมขั้นต้น คือ พระโสดาบัน เป็นภูมิปฐมฤกษ์ เปิดประตูพระนิพพานสําเร็จ ท่านได้ใช้ความเพียรพยายามอยู่นานหลายปี ในที่สุดท่านก็ได้ประสบความสําเร็จเบื้องต้น ในคืนวันมาฆบูชา ซึ่งตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๖ ขณะท่านอายุเพิ่งจะครบ ๒๗ ปีได้ไม่นาน ในคืนวันนั้นท่านนั่งสมาธิภาวนาปฏิบัติบูชา โดยนั่งตลอดรุ่ง ณ ถํ้าเชียงดาวแห่งนี้ อันเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์แห่งที่ ๓ ตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งกําชับไว้ ท่านย่อมซาบซึ้งและระลึกถึงพระคุณท่านพระอาจารย์มั่นอย่างที่สุดที่เมตตาอบรมสั่งสอนชี้แนะท่านมาโดยตลอด 

ท่านพ่อลี เป็นพระอริยบุคคลขั้นพระโสดาบัน ในขณะเป็นพระภิกษุหนุ่ม ท่านยังมีโอกาส มีเวลาที่จะเร่งปฏิบัติธรรมค้นหาสัจธรรม เพื่อความพ้นทุกข์ต่อไป ซึ่งท่านจะออกธุดงค์ติดตามหา ท่านพระอาจารย์มั่นต่อไป

ธุดงค์ถํ้าปากเปียง ถํ้าจันทร์ ถํ้าตับเต่า

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อออกจากถํ้าเชียงดาวแล้ว ท่านได้ออกเดินธุดงค์ไปตามรอยธรรมของท่านพระอาจารย์มั่นอีกหลายแห่ง ท่านไปพักภาวนาที่ถํ้าปากเปียง และถํ้าตับเต่า ท่านเล่าว่า

“วันแรม ๓ คํ่า เดือน ๓ ปี พ.ศ. ๒๔๗๖ เรากับพระภิกษุเขียนได้ออกเดินธุดงค์จาก ถํ้าเชียงดาว ไปพักอยู่ที่ถํ้าปากเปียงและถํ้าจันทร์ ต่างคนต่างอยู่กับพระภิกษุเขียน ไปพักอยู่ถํ้าที่นี้ ก็สบายดี ไม่มีเหตุการณ์อันใดปรากฏขึ้น

ถํ้าปากเปียง เป็นมงคลสถานที่สําคัญ เป็นที่ศักดิ์สิทธิ์และสัปปายะ เหมาะกับการบําเพ็ญภาวนาอีกแห่งหนึ่งทางภาคเหนือ ท่านพระอาจารย์มั่นได้พักบําเพ็ญภาวนาอยู่ ณ ถํ้าแห่งนี้ ท่านทราบด้วยญาณความรู้ภายในว่า มีพระอรหันต์มานิพพานในถํ้า จึงได้ปรารภกับพระศิษย์ว่า “ถํ้าปากเปียง เป็นถํ้าที่เป็นมงคล มีพระอรหันต์มาดับขันธนิพพาน ณ ที่นี้” พร้อมแนะนําให้ไปภาวนา ในกาลต่อมาหลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ได้เที่ยวธุดงค์มาถํ้าปากเปียง ท่านนั่งสมาธิภาวนาดู จึงทราบว่า “พระอรหันต์ที่มานิพพานที่ถํ้านี้ ท่านนิพพานในอิริยาบถยืน”

ต่อจากนี้ได้ออกเดินทางมุ่งไปอําเภอฝาง ไปพักอยู่ที่ถํ้าตับเต่า (ปัจจุบัน คือ วัดถํ้าตับเต่า อ.ไชยปราการ จ.เชียงใหม่) บริเวณถํ้าตับเต่าในสมัยนั้นยังไม่มีหมู่บ้านคน ได้ไปพบหลวงพ่อแก่ๆ องค์หนึ่งชื่อ หลวงตาพา ได้เดินเข้าไปถึงตีนถํ้า ปรากฏว่ามีสวนกล้วย สวนมะละกอ มีธารนํ้าไหล ใสสะอาด มีถํ้าใหญ่อยู่ ๒ ถํ้า ถํ้ายาว ๑ ถํ้า ภายในถํ้ามีพระพุทธรูปโบราณเก่าแก่ตั้งเรียงรายอยู่หลายสิบองค์ หลวงตาพาได้ทําการก่อสร้างพระพุทธรูปขึ้นองค์หนึ่งในถํ้านี้ องค์ใหญ่โตมาก 

หลวงปู่พับพา หรือ หลวงปู่พา ท่านเป็นศิษย์อาวุโสสําคัญองค์หนึ่งในฝ่ายมหานิกายของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ที่ไม่ได้ญัตติเป็นธรรมยุต ท่านปรารถนาพุทธภูมิ เป็นคนภูไท บ้านม่วงไข่ อําเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร และเป็นญาติของอาญาครูดี (หลวงปู่ดี ฉนฺโน) หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร และพระศิษย์หลวงปู่มั่นอีกหลายองค์ ต่างได้ยินกิตติศัพท์ของหลวงปู่พา จึงพากันไปกราบและพักภาวนาอยู่กับท่าน

ครั้งแรกเราเดินเข้าไปหาท่านที่กุฏิแต่ไม่พบ จึงได้ลงเดินไปตามลําห้วยขึ้นเขาไปทางทิศตะวันออก ได้เห็นคนแก่ๆ คนหนึ่งนุ่งกางเกงขาสั้น ใส่เสื้อแขนสั้นสีแดงคลํ้าเหมือนสีย้อมอวนใหม่ๆ ในมือถือมีดกําลังถางป่า ท่าทีแข็งแรงเหมือนคนหนุ่ม จึงเดินไปหาแล้วถามขึ้นว่า “หลวงตาพา อยู่ที่ไหน” พอมองเห็นตัวกันถนัด แกก็รีบเดินมาหาเรา พร้อมทั้งถือมีดอยู่ในมือ เมื่อนั่งลงมองดูท่าทีกลายเป็นพระ แล้วก็พูดขึ้นว่า “ตัวฉันนี่แหละ คือ หลวงพ่อพา” จึงได้แสดงความเคารพ หลังจากนั้นท่านได้พามายังที่พัก 

เมื่อถึงกุฏิแล้วได้เข้าไปถ่ายเสื้อ ถ่ายกางเกง ห่มจีวรสีคลํ้า มีผ้ารัดอก ในมือถือลูกประคํา แล้วท่านได้เล่าเรื่องถํ้าต่างๆ ให้ฟัง พร้อมทั้งพูดว่า “ถ้าอยากจะอยู่จําพรรษากับผมก็อยู่ได้ ถ้าเป็นศิษย์ของท่านพระอาจารย์มั่น แต่อย่ามาถือผมไม่ได้นะ เพราะขณะนี้ผมกําลังสร้างพระพุทธรูป ต้องขายกล้วย มะละกอ เพื่อรวบรวมเงินไว้สร้างพระพุทธรูป” แต่ท่านฉันข้าวมื้อเดียว

ตอนเย็นท่านได้พาไปชมสวนกล้วย สวนมะละกอ ที่ท่านทําขึ้น แล้วชี้มือให้ดูพร้อมกับ พูดว่า “ถ้าท่านอยากหรือหิว เก็บไปฉันได้ ไม่หวง แต่พระองค์อื่นห้าม เอาไม่ได้” เราเองก็ไม่เคย คิดอยากจะฉัน แต่ก็รู้สึกขอบใจว่า ท่านมีความเมตตาแก่เรา ทุกเวลาเช้ามืดได้ให้ลูกศิษย์นํากล้วยและมะละกอมาถวายทุกวัน ได้เห็นเรื่องน่าแปลกประหลาดอยู่หลายอย่าง เช่น นกยูงที่อาศัย อยู่ในบริเวณป่านี้ไม่กลัวหลวงพ่อพา พวกนกเขา เวลาท่านฉันข้าว ท่านก็หว่านให้กินไป บางคราวจับตัวได้ พวกลิงพอถึงเวลาเย็นๆ พากันลงมากินมะละกอกันดื่นดาษไปหมด ถ้ามีชาวบ้านผ่านมาไหว้พระ สัตว์พวกนี้จะหนีไปหมด

ภายในถํ้าตับเต่านี้ มีพระพุทธรูปเก่าแก่อยู่เป็นจํานวนมาก ส่วนถํ้ายาว เวลาจะเข้าไปต้องจุดตะเกียงเจ้าพายุ เดินเข้าไปสูงบ้างตํ่าบ้าง ผ่านซอกหินเข้าไปประมาณ ๓๐ นาที จะได้พบ พระเจดีย์เล็กๆ องค์หนึ่งอยู่ในถํ้าลึก ใครจะไปสร้างไว้ในสมัยใดไม่มีใครทราบ เมื่อได้เที่ยวดูถํ้า ภาวนาอยู่ที่นี่พอสมควรแก่เวลาแล้ว ก็ได้ออกเดินทางข้ามดงไปพักที่บ้านแม่นํ้ากก”

ธุดงค์ติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่น

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อออกจากถํ้าตับเต่า อําเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ท่านกับพระภิกษุเขียนก็ยังไม่ได้พบกับท่านพระอาจารย์มั่นตามที่ตั้งใจไว้ ท่านทั้งสองจึงพากันเดินธุดงค์ขึ้นไปทางจังหวัดเชียงราย เพื่อออกติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่นต่อไป 

ในการติดตามท่านพระอาจารย์มั่นให้พบในขณะนั้นไม่ใช่เป็นเรื่องง่าย เพราะหลังจากที่ท่านสละตําแหน่งเจ้าอาวาสวัดเจดีย์หลวงและพระอุปัชฌาย์ที่ทางฝ่ายปกครองแต่งตั้งนั้น เมื่อท่านจากวัดเจดีย์หลวงไป ก็ไม่มีพระศิษย์องค์ไหนทราบว่า ท่านไปพัก ณ สถานที่ใด และด้วยระยะนี้ท่านทราบด้วยญาณหยั่งทราบล่วงหน้าว่า นอกจากพระศิษย์ที่อยู่ทางภาคเหนือ เช่น หลวงปู่ แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่พร สุมโน ฯลฯ กําลังติดตาม หาท่านแล้ว ยังมีบรรดาพระศิษย์จากภาคอีสานซึ่งเคยศึกษาอบรมกับท่านมาก่อน ต่างได้พากันรอนแรมเดินธุดงค์ทางไกลมาศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติกับท่านทางภาคเหนือด้วย และท่านทราบ ต่อไปอีกว่า พระศิษย์เหล่านี้ในภายภาคหน้า ล้วนจะก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรมสืบทอด พระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน 

ท่านพระอาจารย์มั่น แม้ขณะนั้นล่วงเข้าสู่วัยชราแล้ว อายุได้ ๖๓ ปี ท่านยังมีธาตุขันธ์พลานามัยที่สมบูรณ์แข็งแรง เดินเหินปีนขึ้นเขาลงเขา บุกป่าฝ่าดง ได้อย่างสะดวกคล่องแคล่ว ซึ่งตามปกติท่านชอบธุดงค์เข้าป่าเข้าเขาในสถานที่วิเวกเงียบสงัดอยู่แล้ว แต่ในคราวนี้ท่านยิ่งธุดงค์เข้าป่าเข้าเขาลึกเข้าไปอีก เป็นป่าชนิดดงหนาป่าทึบเต็มไปด้วยสัตว์ป่า สัตว์ร้าย ไข้ป่าชุกชุม และมีเรื่องราวลี้ลับน่าหวาดสะพรึงกลัวจากภพภูมิต่างๆ มากมายไว้คอยทดสอบทรมานจิตใจ ในสถานที่เช่นนี้พระและคนทั่วไปยากที่จะติดตามได้ เว้นเสียจากพระศิษย์ประเภท “นักรบธรรมเดนตาย” ที่มีจิตใจเด็ดเดี่ยวกล้าหาญ ยอมสละชีวิตเพื่อธรรม จึงกล้าธุดงค์บากบั่นเข้าไปหาท่านได้ 

โดยในหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๗๖ นอกจากท่านพ่อลี กับ พระภิกษุเขียน ออกธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์มั่นแล้ว ก็มีบรรดาสานุศิษย์จากภาคอีสานจํานวนหลายองค์ ได้แก่ หลวงปู่ สารณ์ สุจิตฺโต หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่อ่อนสี สุเมโธ ฯลฯ 

ท่านพระอาจารย์มั่น นอกจากท่านเมตตาบุกเบิก “มหาวิทยาลัยป่า” อันเป็นสถานที่ สัปปายะทางภาคเหนือไว้มากมาย ซึ่งล้วนเป็นสถานที่เหมาะกับการปฏิบัติภาวนาแล้ว ธรรมใน ทุกขั้น นับตั้งแต่สมาธิธรรม ปัญญาธรรม จนถึงวิมุตติธรรมในใจท่านก็มีความเพียบพร้อมสมบูรณ์ครบหมดทุกอย่างแล้ว พร้อมที่จะนํามาอบรมสั่งสอนบรรดาสานุศิษย์ซึ่งล้วนเป็น “นักรบธรรม เดนตาย”  ได้รู้ได้เห็นธรรมตามท่าน

ธุดงค์บ้านแม่นํ้ากกและป่าดงใหญ่เผชิญเสือกินคนและผีดูดเลือด 

การธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์มั่นในครั้งนั้นของท่านพ่อลี กับพระภิกษุเขียน นับเป็นการเดินทางไกลที่แสนจะทรหดอดทน ต้องเดินขึ้นเขาลงเขา บุกป่าฝ่าดง ตามสภาพภูมิประเทศทางภาคเหนือ เมื่อออกจากอําเภอฝาง ท่านทั้งสองเข้าพักที่บ้านแม่นํ้ากก และจะธุดงค์ต่อไปทางอําเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย ซึ่งต้องเสี่ยงเป็นเสี่ยงตายในป่าดงใหญ่ มีเสือร้ายชุกชุมและมี ผีดูดเลือด ก็แคล้วคลาดปลอดภัยรอดชีวิตออกมา เพราะท่านมีศีลและมีธรรมคุ้มครอง ท่านเล่าว่า

“บ้านแม่นํ้ากก บ้านนี้เป็นหมู่บ้านใหญ่ มีเนินเขาสูงอยู่ทางทิศตะวันออกของหมู่บ้าน ได้พักอยู่ที่หมู่บ้านแห่งนี้ ในเวลากลางคืนอากาศหนาวมากจนสั่น ได้ยินแต่เสียงเสือร้องคํารามลั่นสวนไปสวนมาข้างๆ เขา ในหมู่บ้านนี้ไม่มีวัด แต่มีพระพุทธรูปที่ศักดิ์สิทธิ์อยู่องค์หนึ่ง หน้าตักกว้าง ประมาณ ๑ ศอกคืบ รูปร่างสะสวย มีผู้ไปอาราธนามาจากกลางดง ได้พักอยู่ในบ้านแม่นํ้ากกเป็นเวลา ๒ คืน แล้วก็ได้รํ่าลาญาติโยมออกเดินทางต่อไป ได้เดินข้ามดงใหญ่ เดินทางตลอดเวลา ๒ คืน ไม่ได้พบหมู่บ้านเลย ก่อนจะออกเดินทาง พอญาติโยมรู้เข้าก็พากันห้ามปราม เพราะ ระหว่างทางไม่มีหมู่บ้านที่จะบิณฑบาตได้ จึงได้พูดว่า “ไม่เป็นไรโยม ระยะเวลาเพียง ๒ วันเท่านั้น ฉันพอทนได้ ขอให้มีนํ้ากินก็แล้วกัน” 

อยู่มาวันหนึ่งก่อนออกเดินทาง ขณะเข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้าน ขากลับได้พบโยมผู้ชาย คนหนึ่งแจ้งว่า เขาเองก็จะออกเดินทางไปอําเภอเชียงแสนในวันนี้ จึงได้เพื่อนเดินทางอีกคนหนึ่ง ขณะจะออกเดินทางได้มีโยมแก่ๆ คนหนึ่ง มาสั่งไว้ว่า “ตุ๊เจ้า การเดินทางคราวนี้จะไปพบสถานที่ที่เขาบวงสรวงแห่งหนึ่งอยู่กลางป่า เมื่อไปถึงสถานที่แห่งนี้ ถ้ายังไม่พลบคํ่า ไม่ควรนอนเป็นอันขาด ให้ไปพักนอนที่อื่น เพราะที่ตรงนั้น ผีป่าดุมาก ไม่ว่าใครผ่านไปพักนอน เป็นต้องถูกผีหลอก รบกวนตลอดทั้งคืน” แกเล่าอย่างน่ากลัวอีกว่า “ตุ๊เจ้า ตรงนั้นมันมีผีแปลงร่าง บางคราวเป็นนก บางคราวเป็นเสือ บางคราวเป็นกวาง มาคอยรบกวนไม่ให้นอนตลอดทั้งคืน”

แต่เราไม่กลัว ในที่สุดก็ตัดสินใจเดินทางข้ามดงใหญ่ คณะที่เดินทางมีด้วยกัน ๓ คน คือ เรา พระภิกษุเขียน และโยมผู้ชาย เมื่อเดินเข้าดงไปในกลางป่าทึบ ก็ได้ไปพบสถานที่ดังกล่าวเข้าจริงๆ พระภิกษุเขียนได้ทราบเรื่องที่โยมแก่ๆ ได้สั่งไว้ เกิดความกลัว ปอดแหกขึ้นทันที จึงพูดขึ้นว่า “ท่านอาจารย์อย่าพักที่นี่เลย” จึงได้ตอบว่า “ต้องพักที่นี่แหละ เป็นอะไรก็รู้กันในคืนนี้” ตกลงก็ต้องพัก ณ ศาลนี้ แล้วได้พูดกับโยมว่า “เครื่องบูชาเซ่นสรวงต่างๆ ให้โยมรื้อออก เอาไปเผาไฟ ให้หมด ผีอะไรจะมาดีกว่าพระ ฉันไม่กลัว” พูดจบชําเลืองดูหน้าพระภิกษุเขียน เห็นหน้าซีด หน้าเซียวไปหมด

เราระลึกถึงคําสอนท่านพระอาจารย์มั่นที่ว่า “ไปอยู่ในป่าเปลี่ยว ภุมมเทวดามักดื้อทดลองเสมอทีเดียว ไปอยู่ที่เข็ดขวงเช่นนี้ต้องระวังหมั่นตรวจจิตเสมอ” พอถึงเวลาคํ่า โยมจึงได้ก่อไฟขึ้น นั่งประชุมทําวัตรสวดมนต์ แล้วเราบอกว่า “ขอให้เชื่อมั่นในพระพุทธคุณ ธรรมคุณ และ สังฆคุณ ขอให้ทุกคนเชื่อมั่นจริงๆ แล้วตรวจดูจิตและตรวจดูศีลว่ามีมัวหมองด่างพร้อยหรือไม่” 

ในคืนนั้นเราเองก็ได้ตั้งอธิษฐานอยู่รุกขมูล ผูกกลดติดกับต้นไม้ และใช้ท่อนไม้หนุนศีรษะ นอนอย่างมีสติ ทรมานตัว ไม่กลัวต่อความทุกข์ยากลําบาก ทุกคนให้นอนห่างๆ กัน พอร้องเรียก ได้ยินถึงกัน ต่างคนต่างอยู่ อย่าเห็นแก่นอนให้มากนัก เมื่อสั่งเสร็จแล้ว ต่างคนต่างเข้ากลดของตัว เนื่องด้วยได้ตรากตรําเดินทางไกลมาอย่างเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า เรากําลังสวดมนต์อยู่ โยมลูกศิษย์กําลังนอนหลับ ได้ยินเสียงพระภิกษุเขียนนอนกรนและละเมอ แล้วก็เงียบไป ตัวเองก็ชักรู้สึก เหนื่อย จึงได้ล้มตัวเอนหลังลงนอน 

ประมาณสักครู่หนึ่ง ได้ยินเสียงเหมือนคนมากระซิบบอกว่า “ท่านรีบลุกขึ้นจะมีเหตุร้าย” เราจึงสะดุ้งตื่น ลุกขึ้นมาก็ได้ยินเสียงดังซู่ๆ ซ่าๆ ห่างจากที่พระภิกษุเขียนนอนอยู่ประมาณ ๕ วา จึงได้รีบจุดเทียนขึ้น แล้วร้องเรียกปลุกให้ลุกขึ้นทุกคน ได้ก่อไฟขึ้นแล้วนั่งสวดมนต์อยู่กลางดงใหญ่ อันเงียบสงัด นั่งสวดมนต์สักครู่หนึ่ง ก็ได้ยินเสียงนกร้องแปลกหู ตรงกับคําเล่าของโยมแก่ๆ ว่า “ถ้าได้ยินเสียงนกชนิดนี้ร้อง ห้ามนอน เพราะจะมีผีตะมอยมาดูดเลือดกิน” ทุกคนจึงต้องนั่ง อดนอนกันจนกระทั่งสว่าง 

ตอนเช้ามืดโยมได้ต้มข้าวฉัน เมื่อฉันแล้วได้ออกเดินไปดูรอบๆ ที่พัก ได้เห็นรอยเสือขุดดินเป็นทางยาว พร้อมด้วยขี้ใหม่ๆ ของมัน รอยเท้ามันเดินวนเวียนอยู่ข้างที่พักพวกเรานี่เอง เสือมัน จะมากินพวกเรา แต่เดชะบุญคุ้มครองให้ปลอดภัย ในคืนนั้นได้ปรากฏเหตุขึ้นเพียงเท่านี้ รอจนสว่างเห็นลายมือก็ออกเดินทางต่อไปวันยังคํ่า ไปถึงภูเขาเล็กๆ แห่งหนึ่ง มีธารนํ้าตกใสสะอาด เสียงนํ้าตกดังสนั่นหวั่นไหว จึงได้พากันหยุดพักนอน ๑ คืน ในคืนนี้ไม่ปรากฏว่ามีเหตุอะไรเกิดขึ้น

ตื่นเช้าต้มข้าวต้ม ฉันเสร็จแล้วก็ออกเดินทางต่อไป ถึงเวลาประมาณบ่าย ๑ โมง ได้พากัน นั่งพักผ่อนอยู่ภายใต้ร่มไม้แห่งหนึ่ง โยมคนที่ไปด้วยกันก็เข้ามากราบลาจะรีบออกเดินทางล่วงหน้าไปก่อน จากกันตั้งแต่วันนั้นแล้วไม่ได้พบกันอีก สองคนกับพระภิกษุเขียนพากันเดินทางต่อไปจนเกือบมืดจึงถึงหมู่บ้านคน ได้ถามโยมในหมู่บ้านนั้นว่า “เห็นโยมคนหนึ่งผ่านมาในหมู่บ้านนี้ไหม” ปรากฏว่าไม่มีใครรู้เรื่อง”

อธิษฐานสิ่งใดก็เป็นตามนั้น

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านมีพลังจิตอันรุนแรงแก่กล้า และมีพลังเมตตาอันชุ่มเย็นจนสัมผัสได้ ทั้งการอธิษฐานจิตของท่าน ก็เป็นไปตามคําอธิษฐานนั้น ตั้งแต่ท่านยังเป็นพระภิกษุหนุ่ม ซึ่งล้วน บ่งบอกถึงอํานาจวาสนาบารมีธรรมของท่าน อันเป็น ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ที่ท่านได้บําเพ็ญมาเปี่ยมล้นแล้วตั้งแต่ในอดีตกาล ท่านเล่าการธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์มั่น  ต่อไปว่า

“วันรุ่งขึ้น ได้ออกเดินทางไปจนถึงเมืองเชียงแสน เข้าพักอาศัยอยู่ในสวนแห่งหนึ่งประมาณ ๒ – ๓ วัน แล้วก็ออกเดินทางต่อไปยังจังหวัดเชียงราย เมื่อถึงจังหวัดเชียงรายแล้วได้ไปพักที่ป่าช้าเล็กๆ แห่งหนึ่งนอกเมือง ก็ได้พบกับหลวงพ่อองค์หนึ่ง เคยเป็นลูกศิษย์เรามาตั้งแต่ยังไม่ได้บวช ชื่อ “หลวงตาหมื่นหาญ” หลวงตาหมื่นหาญได้พาไปแนะนําให้รู้จักผู้กํากับการตํารวจจังหวัดเชียงราย ทั้งนี้เพื่อความสะดวกในการเดินทางกลับไปจังหวัดลําปาง 

ผู้กํากับการตํารวจจังหวัดเชียงราย ก็ยินดีต้อนรับช่วยเหลือเต็มที่ ได้พาไปฝากกับรถยนต์โดยสาร จึงได้ขึ้นรถยนต์โดยสารเดินทางต่อไปจนถึงอําเภอพะเยา (ปัจจุบัน คือ จังหวัดพะเยา) ได้ลงรถยนต์ที่อําเภอพะเยา แล้วออกเดินทางต่อไป เดินผ่านถํ้าผาไท อําเภองาว ทางรกมากจนทะลุเข้าเขตจังหวัดลําปาง ได้ไปพักอยู่ในวัดเล็กๆ แห่งหนึ่งที่เขาเรียกว่า “ถํ้าแก่งหลวง” ได้พักอยู่ ที่ถํ้านี้ ๓ คืน รู้สึกสบาย เพราะเป็นสถานที่สงบสงัดดี ได้ออกไปบิณฑบาตในหมู่บ้านก็ไม่มีใคร สนใจใส่บาตร ต้องฉันข้าวเปล่าอยู่ ๒ วัน ไม่มีกับข้าว เกลือแม้แต่ก้อนเดียวก็ไม่มี

ถึงวันที่สาม ก่อนออกไปบิณฑบาตได้ตั้งอธิษฐานไว้ในใจว่า “วันนี้ถ้าไม่มีกับข้าวตกลงในบาตร เราจะไม่ฉัน” ในที่สุดก็ไม่มีอะไรจริงๆ แม้แต่ก้อนข้าวเหนียว เมื่อกลับมาถึงที่พักแล้ว ก็มา นั่งคิดพิจารณาดูการที่จะเดินทางต่อไปข้างหน้า จึงได้พูดกับพระภิกษุเขียนว่า “วันนี้ผมจะเอาข้าวทานปลา (เอาข้าวให้ปลากิน) ผมจะไม่ฉันจังหัน จะมีคนเอามาถวายมากเท่าไร ผมก็ไม่ฉัน ท่านเขียนจะว่าอย่างไร จะยอมทําอย่างผมไหม” 

พระภิกษุเขียนตอบว่า “ผมทําอย่างท่านไม่ได้ เพราะฉันข้าวเปล่าๆ มา ๒ วันแล้ว ชักจะอ่อนเพลีย” จึงพูดว่า “ถ้าอย่างนั้นผมจะต้องออกเดินทางก่อน ท่านอยากฉัน ท่านก็ต้องอยู่ก่อน บางทีอาจมีคนเอามาถวาย” พูดแล้วก็จัดเตรียมบริขารออกเดินทาง นึกในใจว่า “วันนี้จะไม่ขอข้าว ใครกิน โดยการเข้าไปบิณฑบาตและโดยการพูด ถ้ามีใครมาไหว้แล้วนิมนต์ให้ฉัน จึงจะฉัน” 

ออกเดินทางไปได้ประมาณ ๑ ชั่วโมง ก็มีโยมหญิงคนหนึ่งวิ่งออกมาจากหมู่บ้านแห่งหนึ่ง มีประมาณ ๓ หลังคาเรือน ยกมือไหว้ขอนิมนต์ไปฉันอาหารในบ้าน แล้วก็พูดว่า “เมื่อวานสามีของดิฉันไปยิงเก้งได้มาตัวหนึ่ง นึกกลัวบาปจึงอยากทําบุญกับพระ ฉะนั้น ขอนิมนต์ท่านไปให้ได้” เราเองก็รู้สึกหิวอยู่บ้าง เพราะฉันข้าวเปล่าๆ มา ๒ วันแล้ว ซํ้าวันนี้ก็ยังไม่ได้ฉันเลย จึงนึกว่า “ฉันอีเก้งเสียบ้างเถอะ” จึงรับนิมนต์ เดินจากทางรถไฟไปนั่งพักอยู่ในป่าเบญจมาศใกล้ๆ บ้าน โยมนิมนต์ขึ้นบ้านก็ไม่ไป พูดว่า “นั่งตรงไหน ฉันตรงนั้น” โยมจึงได้ยกอาหารมาให้ ๒ สํารับ พร้อมด้วยข้าว ๑ กล่อง เมื่อรับประเคนแล้วก็นั่งฉันเสียเต็มอิ่ม ฉันเสร็จ ยะถา สัพพีฯ ให้เสร็จแล้ว ก็ลาโยม” 

โยมศรัทธาถวายตั๋วรถไฟกลับโคราช

ปฏิปทาการเดินธุดงค์ของครูบาอาจารย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ล้วนเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ จึงมีเจตนาอันสะอาด บริสุทธิ์ เป็นไปในทางธรรมเท่านั้น โดยไม่มีเรื่องทางโลกใดๆ แอบแฝง ไม่มีการเผดียงเอ่ยขอ หรือรบกวนญาติโยม และไม่มีการโฆษณา ชวนเชื่อ เพื่อแสวงหาชื่อเสียงผลประโยชน์ใดๆ การเดินทางไกลข้ามจังหวัดโดยทางรถไฟ แม้ไม่มีใครถวายตั๋วรถไฟ ท่านก็เดินธุดงค์ไปตามทางรถไฟอย่างทรหดอดทน มืดคํ่าที่ไหน ท่านก็พัก ตามป่าข้างทางรถไฟ โดยแขวนกลดตามต้นไม้ ภาวนาค้างแรมที่นั่น 

ตลอดชีวิตการเดินธุดงค์ของท่านพ่อลี นับตั้งแต่เป็นพระภิกษุหนุ่ม ท่านก็ถือตามปฏิปทานี้อย่างเคร่งครัดเรื่อยมา ดังนั้น ครูบาอาจารย์ในวงกรรมฐานที่ชาวพุทธเคารพกราบไหว้บูชาอย่าง ถึงจิตถึงใจ ท่านดีของท่าน ดีตั้งแต่เริ่มต้นออกบวชปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์ ดีตั้งแต่เริ่มออกธุดงค์ ศีลท่านบริสุทธิ์เคร่งครัด ท่านธุดงค์ไปโดยไม่มีเงินทองติดตัว เพราะท่านจะไม่จับเงินจับทอง ตามหลักพระวินัย ท่านพ่อลีท่านเป็นพระดีที่หาได้ยาก สมกับที่ท่านพระอาจารย์มั่นให้ความ เมตตาไว้วางใจและสนใจท่านเป็นพระศิษย์พิเศษอีกองค์หนึ่ง และสมดังคําท่านพระอาจารย์มั่น “ต้นคด ปลายตรงไม่มี” ท่านจะถือเคร่งปฏิบัติตามหลัก ศีล สมาธิ ปัญญา และตามข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานที่ท่านพระอาจารย์มั่นได้วางไว้อย่างเคร่งครัดทุกประการ

ท่านพ่อลีเล่าต่อไปว่า

“เมื่อลาโยมแล้ว ก็เดินทางมาตามทางรถไฟอีก ๒ คืน จึงถึงจังหวัดอุตรดิตถ์ ในจังหวัดนี้มีลูกศิษย์อยู่หลายคน แต่ไม่ยอมบอกให้ใครทราบ ได้เดินทางผ่านตลาดไปพักอยู่ที่ป่าช้าแห่งหนึ่งใกล้วัดท่าโพธิ์ แล้วได้ไปนอนคอยพระภิกษุเขียนอยู่ที่วัดท่าเสา ๒ คืน ก็ไม่เห็นมา จึงตัดสินใจว่า เราจากกัน ต่างคนต่างไป ไม่ต้องห่วงกัน 

พอดีปีนั้นได้เดินทางมาถึงจังหวัดอุตรดิตถ์ พักอยู่วัดเก่าๆ ข้างสถานีชุมทางบ้านดารา ต่อมาไม่กี่วันได้ไปพักเล่นอยู่ที่ศาลา เวลาประมาณบ่าย ๒ โมงเศษ ได้มีโยมคนหนึ่งกับ พระองค์หนึ่งเดินเข้ามาพักร้อนในศาลานั้นด้วย จึงได้สนทนากัน ต่างได้ทราบเรื่องของกันและกัน คือ พระกับโยมสองคนนี้มีหนังสือลายแทง ออกเดินเที่ยวหาขุดทรัพย์ตามสถานที่ปรากฏใน ลายแทง จะเดินทางไปขุดที่จังหวัดพิษณุโลก โยมผู้ชายนั้นชื่อ พ.ท.สุดใจ เป็นนายทหาร นอกราชการ พอตอนเย็นๆ เขาก็ออกเดินทางจากไป จะไปพักที่ไหนไม่ทราบ 

ตอนเช้ามืดในคืนนั้น เวลาจวนสว่างได้ยินเสียงคนมาเรียกเราแต่ดึก นึกในใจว่า “เอ ! ใครวะมาเรียก” จึงลุกออกมาดู มองเห็น พ.ท.สุดใจ คนที่ได้พบกันเมื่อวานนี้เอง จึงถามว่า “โยม มีธุระอะไร” เขาตอบว่า “ผมนอนไม่หลับตลอดคืน ในเวลานอน มันให้คิดถึงหน้าท่านเสมอๆ ว่าท่านจะไปอย่างไรคนเดียว จะไปถึงเมืองโคราชโน้น นึกแล้วก็อดสงสารท่านไม่ได้ ฉะนั้น ผมขอ ถวายค่ารถท่านเพื่อเดินทางไปโคราช ๑๐ บาท” เราก็แสดงความยินดีรับไว้ โดยได้เรียกโยมวัดนั้นมารับแทนและเก็บไว้ให้ พอตกเวลากลางคืนได้เกิดมีความคิดขึ้นมาว่า “เขาจะมาหลอกเราเสียล่ะกระมัง นึกถึงธนบัตรที่เขามาถวายคงจะเป็นธนบัตรปลอมกระมัง” พอคิดดังนี้ใจไม่ดี จึงเรียกโยม ให้เอาธนบัตรที่คนถวายไว้มาดูซิว่า มันปลอมหรือเปล่า โยมก็รับรองว่าไม่ปลอม

รุ่งขึ้นคืนที่สอง พ.ท.สุดใจ ได้มาหาอีก แล้วพูดว่า ผมใจไม่ดีกลัวว่า ค่ารถที่ถวายท่านไว้ จะไม่พอ แล้วเขาได้ถามว่า “ท่านจะไปเมื่อไร” จึงตอบเขาว่า “ไปพรุ่งนี้” เขาตอบว่า “ผมจะ จัดการซื้อตั๋วให้และไปส่งที่สถานี” แล้วเขาก็ลากลับ พอวันรุ่งขึ้นเขาก็ได้ไปจัดการซื้อตั๋วเป็นเงิน ๑๑ บาท เดินทางได้ถึงโคราช และจัดการส่งขึ้นรถไฟโดยเรียบร้อย ได้เดินทางโดยทางรถไฟมา สถานีนครสวรรค์ ถึงสถานีนครสวรรค์เป็นเวลากลางคืนหาที่พักก็ลําบาก

มองเห็นศาลาหลังหนึ่งว่างๆ อยู่ก็ได้เข้าไปพักที่นั่น ผูกกลด วางบาตร แล้วก็นั่งพักผ่อน มีโยมคนหนึ่งอายุประมาณกลางคน ได้มาขอพักเป็นเพื่อน เราก็นึกว่า “คืนนี้ถ้าเขาเป็นขโมย บาตรและบริขารของเราคงหมด” เพราะรู้สึกเหนื่อยมาก คงนอนหลับสนิท แต่เอาล่ะช่างมัน ในที่สุดก็มิได้มีเหตุการณ์อะไร กลับได้ประโยชน์จากแกเสียอีก คือพอรุ่งเช้าแกได้จัดซื้ออาหารมาถวายเสียด้วยซํ้า เวลาประมาณ ๑ โมงเช้า ก็ได้รีบขึ้นรถไฟพร้อมกับโยมคนนั้นเพื่อเดินทางต่อไป โยมคนนี้แกอยู่ที่อําเภอกบินทร์บุรี จังหวัดปราจีนบุรี แกได้เดินทางขึ้นไปเยี่ยมลูกสาวของแกที่จังหวัดพิจิตร เมื่อรถไฟถึงสถานีชุมทางบ้านภาชี เราได้จับรถขบวนใหม่ไปจังหวัดนครราชสีมา”

ท่านมาภาคเหนือได้รับประสบการณ์อันทรงคุณค่ามากมาย

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้ติดตามและอยู่จําพรรษากับท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐาน จอมปราชญ์แห่งยุคกึ่งพุทธกาล ประดุจดังพระพุทธเจ้าของเมืองไทย และได้ออกเที่ยวธุดงค์ภาวนา “ปฏิบัติบูชา” ตามป่าเขา ถํ้า เงื้อมผา ป่าช้าทางภาคเหนืออันเป็น “มหาวิทยาลัยป่า” ซึ่งมีรมณียสถานธรรมชาติอันน่ารื่นรมย์ และมีโบราณสถานอันเก่าแก่ที่สําคัญ ถือเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์ทางพระพุทธศาสนามากมาย ทําให้ท่านเกิดความเพลิดเพลินเจริญจิตใจและรื่นเริงในการปฏิบัติธรรมเป็นอันมาก

แม้ในระยะนั้น ท่านพ่อลีจะอยู่ภาคเหนือในระยะสั้นๆ เพียงหนึ่งปีเศษก็ตาม แต่ท่านก็ ได้รับประสบการณ์ทางด้านธรรมและทางด้านธุดงค์มาอย่างโชกโชนมากมาย โดยท่านได้รับความเจริญก้าวหน้าทางธรรมเป็นอันมาก และได้เผชิญกับสัตว์ป่า สัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง ฯลฯ ทั้งเผชิญกับผี ปีศาจ เทวดา พญานาค ฯลฯ ตลอดประสบกับเหตุการณ์อัศจรรย์ปาฏิหาริย์ทาง พระพุทธศาสนามากมาย ซึ่งในการธุดงค์ท่านต้องประสบกับความทุกข์ยากลําบากอย่างแสนสาหัส ทั้งจากความอดอยากขาดแคลนในปัจจัย ๔ และจากการอาพาธล้มป่วย ท่านก็ได้รอดชีวิตมาแล้ว หลายครั้งหลายหน จนท่านได้ประจักษ์ใจและได้เป็นประจักษ์พยานกับบทธรรม ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริํ ธรรมแลย่อมรักษาผู้ประพฤติธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เป็นอย่างดี 

ท่านพ่อลี ได้นําประสบการณ์ที่ได้อยู่ศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นและได้นําประสบการณ์ธุดงค์ปฏิบัติธรรมทางภาคเหนืออันทรงคุณค่ามากมายนั้น ออกเที่ยวธุดงค์จาริกไปตามภาคต่างๆ ทั่วประเทศไทย รวมทั้งต่างประเทศ เช่น เขมร พม่า อินเดีย ด้วยตนเอง ตามลําพังอย่างไม่อาลัยอาวรณ์ในชีวิต จนท่านได้มาเป็นเจ้าของธรรมประวัติอันเลอเลิศงดงาม อีกองค์หนึ่งของวงกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์  ท่านพระอาจารย์มั่น 

ภายหลังท่านพ่อลีมาปักหลักสร้างวัดป่าคลองกุ้ง อ.เมือง จ.จันทบุรี ท่านได้เทศน์การทํา ความเพียรของท่านและการปฏิบัติบูชาไว้เป็นคติธรรม ดังนี้

“ความเพียร คือ “สมาธิ” นี้ อาตมาทําเสียจนรู้สึกว่า กระดูกในร่างกายนี้ มันแข็งเป็นเหล็กไปหมดทั้งก้อน เสือสางอะไรมันจะกล้าดีเข้ามา ไม่กลัวทั้งนั้น จะสู้มันทุกอย่าง ไม่ว่าผีห่า ผีโหงอะไรทั้งหมด”

“อามิสบูชา” มีนํ้าหนักเพียง ๕ กิโลกรัม แต่ “ปฏิบัติบูชา” มีนํ้าหนักถึง ๑๐๐ กิโลกรัม “อามิสบูชา” จึงเป็นสิ่งที่ทําได้เฉพาะกาลเท่านั้น ส่วน “ปฏิบัติบูชา” ทําได้ไม่จํากัดกาลเวลา สถานที่ หรือบุคคล เหตุนั้นพระพุทธเจ้าจึงทรงยกย่องว่า “ปฏิบัติบูชา เป็นการบูชาอันเลิศ”

ส่วนการเที่ยวธุดงคกรรมฐานของท่านพ่อลี และบรรดาพระศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจะไม่ห่วงกังวลกับปัจจัย ๔ ท่านจะกินง่ายอยู่ง่าย ชีวิตความเป็นอยู่เรียบง่ายมาก เพราะชีวิตของพระ เนื่องด้วยศรัทธาญาติโยมดูแล แต่การปฏิบัติธรรม ท่านจะมุ่งมั่นทุ่มเทอย่างเอาจริงเอาจัง เอาเป็นเอาตาย เอาชีวิตเข้าแลกเพื่อโมกขธรรม ดังนั้น เมื่อท่านธุดงค์ไปในสถานที่ใด อาหารการขบฉันก็จากการบิณฑบาตตามมีตามได้ ที่อยู่อาศัยของท่านก็เรียบง่าย ท่านจะดําเนินตามปฏิปทาของท่านพระอาจารย์มั่นอย่างเคร่งครัด โดยอาศัยแขวนกลดอยู่ตามต้นไม้ ถํ้า เงื้อมผาบ้าง อาศัยกระต๊อบชั่วคราวหลังเล็กๆ ที่ญาติโยมเคารพเลื่อมใสศรัทธาสร้างถวายให้อยู่บ้าง ซึ่งเสนาสนะก็ ได้มาด้วยความบริสุทธิ์ โดยท่านพ่อลีเทศน์ไว้ว่า 

“อันนี้ในเรื่องเสนาสนะ มีลักษณะหนึ่ง ให้แสวงหาโดยความบริสุทธิ์ ไม่ต้องไปเที่ยวบังคับข่มเหงนํ้าใจบุคคลผู้ใดทั้งหมด มีอยู่ก็อยู่ ไม่มีอยู่ก็นอนดิน ไม่ต้องอัศจรรย์ ไม่ต้องยอม เป็นทาสใครทั้งหมด ต้องเป็นนายคน เรียกว่า “พระ” 

นาย คือหมายความว่า นั่งเฉยๆ ให้กูก็อยู่ ไม่ให้กูก็ไม่อยู่ เอาฟ้าเป็นหลังคา เอาดาว เป็นแสงตะเกียงไต้ เอาต้นไม้เป็นฝากระดาน พื้นปฐพีเป็นแผ่นศิลาอาสน์ เมื่อทําใจกว้างใหญ่ เท่าโลกอย่างนี้ อยู่ที่ไหนก็เป็นสุข”

การธุดงค์ทางภาคเหนือ ท่านพ่อลีก็เคยหลงป่า ท่านเล่าไว้เป็นคติธรรมว่า 

“ท่านเดินทางเข้าไปในป่าลึกทางภาคเหนือ เดินวนเวียนอยู่ในป่าหลายวัน แล้วก็ไปพบ ชาวเขากําลังทําไร่ พวกเขาเห็นท่านก็สงสาร พูดขึ้นว่า “ท่านครับ ท่านจะมาหาความลําบากทําไม ป่านี้เป็นป่าใหญ่ พวกผมยังไม่กล้าเดินเข้าไปในที่ลึกๆ เปลี่ยวๆ สัตว์ป่า ช้าง เสือ มีมาก อันตราย ทั้งนั้น ถ้าท่านยังจะเดินบุกต่อไปอีก มีแต่ตายเปล่าๆ”

“โยมเอย ! อาตมาหลงป่ามาหลายวัน ก็ยังน่าชื่นชม ถ้าอาตมาหลงโลก โยมจะชื่นชมมั้ย หลงโลกนี้ หลงมานานแสนนาน หลายภพหลายชาตินับไม่ได้ สร้างเวรสร้างกรรม ไม่รู้จัก เบื่อหน่าย ไม่คลายความกําหนัด พวกโยมที่ปลูกเผือกปลูกมันอยู่นี้ ไม่รู้จักเบื่อบ้างหรือ? 

หลงทางหลงป่าเพียงสองสามวัน เหนื่อยหน่อย เดี๋ยวก็หาทางออกเจอ แต่หลงโลก อันย้อมด้วยกิเลสเป็นเครื่องฉาบทานี้สิ โยมเอ๋ย ! ตายจากความดีอย่างเดียว ตายเข้าโลงแล้ว เขาเอาไปเผาไฟยังไม่รู้ตัวเลย””

ภาค ๗ กลับภาคอีสาน ธุดงค์เขมร

พ.ศ. ๒๔๗๖ จําพรรษา ๖ เสนาสนะป่าช้าบ้องชี โปรดนายอําเภอกระโทก

ในระยะนี้กองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐาน ได้มาอบรมเผยแผ่ธรรมปฏิบัติฝ่ายวิปัสสนาธุระ ตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในเขตจังหวัดนครราชสีมา ตามบัญชาของพระพรหมมุนี ต่อมาคือ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) โดยในปี พ.ศ. ๒๔๗๖ ครูบาอาจารย์ในกองทัพธรรมฯ ได้แยกย้ายกันไปสร้างวัดป่าตามอําเภอ ต่างๆ และอยู่จําพรรษาโปรดญาติโยมพุทธบริษัท อันเป็นแนวทางที่กองทัพธรรมฯ เคยใช้ได้ผล ดียิ่งจนประสบความสําเร็จมาแล้วในจังหวัดขอนแก่น จึงถูกนํามาใช้ในจังหวัดนครราชสีมาอีกครั้ง โดยมีท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม เป็นแม่ทัพใหญ่ ท่านได้จําพรรษาที่วัดป่าสาลวัน และ วัดตั้งอยู่ในอําเภอเมือง ไม่ไกลจากสถานีรถไฟ การเดินทางไปมาหาสู่กัน ปรึกษาช่วยเหลือกัน สะดวกสบาย จึงถือเป็นวัดศูนย์กลางพระธุดงคกรรมฐานในจังหวัดนครราชสีมา

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร กลับจากธุดงค์ทางภาคเหนือมาภาคอีสานในคราวนี้ ท่านจึงมุ่งตรงไป หาท่านพระอาจารย์สิงห์ ที่วัดป่าสาลวัน ท่านเล่าว่า

“เราเดินทางมาถึงจังหวัดนครราชสีมา เวลาประมาณ ๖ โมงเย็น ได้เข้าไปพักกับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ที่วัดป่าสาลวัน ซึ่งได้มาตั้งสํานักอยู่ในจังหวัดนี้ เป็นปีที่ ๒ แล้ว ได้สนทนากัน และได้กราบเรียนถามท่านเรื่องท่านพระอาจารย์มั่น ท่านก็ไม่ทราบเช่นกันว่า ท่านพระอาจารย์มั่น อยู่ ณ ที่แห่งใด 

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๖ ตกลงก็ต้องจําพรรษาอยู่ที่จังหวัดนี้ เดิมทีเราตั้งใจจะเข้าพรรษาร่วมกับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ที่วัดป่าสาลวัน เพราะได้จากท่านและหมู่คณะไปเสียนาน พอจวนใกล้ เข้าพรรษาได้มีโยมทางอําเภอกระโทก (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็นอําเภอโชคชัย) มานิมนต์พระไป จําพรรษาในอําเภอนั้น ท่านพระอาจารย์สิงห์ได้ขอให้เราไปจําพรรษาโปรดขุนอํานาจอํานวยกิจ (วงษ์ จินดาเวช) นายอําเภอกระโทก จึงได้ตกลงรับไปโปรดโยมตามคําสั่งของท่านพระอาจารย์สิงห์ โดยจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าบ้องชี (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็น วัดป่าธรรมิการาม อําเภอโชคชัย จังหวัดนครราชสีมา เป็นวัดป่ากรรมฐานแห่งแรกที่ท่านพ่อลีสร้างขึ้น โดยท่านเป็นเจ้าอาวาส องค์แรกของวัด)”

การจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าบ้องชีในปีนี้ ท่านพ่อลีท่านจึงทราบความเคลื่อนไหวของบรรดาครูบาอาจารย์แต่ละองค์ ซึ่งถือเป็น “ครอบครัวกรรมฐาน” เป็นครอบครัวเดียวกันว่า ท่านแยกย้ายกันไปจําพรรษา ณ ที่ใด และท่านย่อมทราบว่า ท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ เพื่อนสหธรรมิกที่สนิทสนมคุ้นเคยกัน ได้ไปจําพรรษาที่วัดป่าสว่างอารมณ์ อําเภอสีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา ภายหลังเมื่อท่านพ่อลีไปเผยแผ่ธรรมที่จังหวัดจันทบุรี จนได้ผลดี ได้รับการยอมรับ ท่านจึงได้กราบเรียนท่านพระอาจารย์สิงห์ ขอให้ท่านพระอาจารย์กงมาเดินทางไปช่วยกันเผยแผ่ 

กองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น โดยการนําของท่านพระอาจารย์สิงห์ ตลอดครูบาอาจารย์ทั้งหลาย ในช่วงบุกเบิกฟื้นฟูพระพุทธศาสนา ให้กลับมาเจริญรุ่งเรืองในสมัยยุคกึ่งพุทธกาลนั้น ครูบาอาจารย์ที่เข้าร่วมกองทัพธรรมฯ ส่วนใหญ่ ยังเป็นพระภิกษุหนุ่ม อายุพรรษาไม่มาก เช่น หลวงปู่เทสก์ หลวงปู่อ่อน หลวงปู่ชอบ หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี หลวงปู่คําดี ฯลฯ ขณะนั้นท่านมีอายุราว ๓๐ ปี อายุพรรษาก็ราว ๕ – ๑๐ พรรษาเท่านั้น แต่ต่างมีนํ้าจิตนํ้าใจกล้าหาญ เสียสละ อดทน เป็นอันมาก แม้ชีวิตท่านก็ยอมสละเพื่อพระพุทธศาสนาได้ 

ด้วยการเข้าร่วมกองทัพธรรมฯ นั้นมีภารกิจมาก การพักผ่อนหลับนอนของท่านจึงน้อยมาก ทั้งงานภายในของตน ท่านต้องเร่งความเพียรภาวนาเพื่อความพ้นทุกข์ เพื่อประโยชน์ส่วนตน ทั้งงานภายนอก คือ งานเผยแผ่ธรรมปฏิบัติให้กับพุทธบริษัท เพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนา ท่านก็ต้องยอมเสียสละเวลา อบรมเทศนาธรรมโปรดพุทธบริษัท สั่งสอนให้เลิกนับถือผี หันมานับถือ พระรัตนตรัย และปฏิบัติธรรมเพื่อมรรค ผล นิพพานกันอย่างจริงจัง ทั้งนี้ก็เพื่อประโยชน์ส่วนรวม 

และในที่สุดผลความสําเร็จก็เป็นไปตามพุทธทํานายที่ว่า กึ่งพุทธกาล พระพุทธศาสนา จะกลับมาเจริญรุ่งเรืองอีกหน ทําให้ประเทศชาติเกิดความมั่นคงสงบสุข ประชาชนอยู่กันอย่างร่มเย็นเป็นสุข ความเป็นอยู่ คุณภาพชีวิตก็ดีขึ้น ซึ่งล้วนเกิดจากอํานาจธรรมของพระพุทธศาสนา ที่กองทัพธรรมฯ นําวิปัสสนาธุระมาเผยแผ่ กอปรกับอํานาจพระบารมีแห่งองค์พระมหากษัตริย์ที่ ทรงทศพิธราชธรรมคอยส่งเสริมสนับสนุนพระพุทธศาสนาอย่างจริงจัง

มีชื่อเสียงโด่งดัง “ฟันแทงไม่เข้า”

เรา (ท่านพ่อลี) ได้ไปทําการอบรมสั่งสอนพระเณรญาติโยมอยู่ที่เสนาสนะป่าช้าบ้องชี อําเภอกระโทก จังหวัดนครราชสีมา นี้เป็นเวลา ๑ ปี นายอําเภอกระโทกผู้นี้ เมื่อลาออกจากราชการไปแล้ว ภายหลังได้มาช่วยเราทําประโยชน์พระพุทธศาสนาไว้มากมาย

ขณะจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าบ้องชี มีเหตุการณ์ที่ควรนํามาเล่า คือ เมื่อออกพรรษาแล้ว ได้ทราบข่าวว่า โยมพ่อป่วยมาก ก็ได้ดําริจะเดินทางไปบ้านเพื่อเยี่ยมโยมพ่อ พอถึงวันแรม ๘ คํ่า เดือน ๑๑ เป็นวันพระ ขุนอํานาจอํานวยกิจ นายอําเภอกระโทกได้นิมนต์เราไปเทศน์ที่บ้าน ก่อนจะออกจากวัดไปเทศน์ ได้มีเหตุการณ์แปลกประหลาดเกิดขึ้น เวลาประมาณบ่าย ๕ โมงเย็น ได้มีกระรอกฝูงใหญ่ฝูงหนึ่งประมาณ ๑๐๐ ตัวเศษ ได้วิ่งขึ้นไปอยู่หน้ากุฏิลูกศิษย์องค์หนึ่ง ชื่อ พระภิกษุเย็น  ตั้งแต่จําพรรษามา ตลอดพรรษาไม่เคยมีเหตุการณ์แปลกประหลาดแบบนี้

ฉะนั้น ก่อนจะออกจากวัด จึงเรียกพระเณรทั้งหมดมาประชุมที่กุฎี แล้วเราก็สั่งกําชับว่า “คืนนี้ต้องมีเหตุ ขอให้ทุกคนพากันระวังตัว” และให้ปฏิบัติดังนี้ คือ

๑. เมื่อทําวัตรสวดมนต์เสร็จแล้ว ให้ทุกคนกลับไปกุฎีของตัว แล้วนั่งสมาธิอย่างสงบ ห้ามคุยกัน ต่างคนต่างอยู่

๒. ใครมีธุระส่วนตัวที่จะต้องปฏิบัติ อาทิเช่น การเย็บจีวร ห้ามทําในคืนนี้ 

สั่งเสร็จแล้ว เราก็เดินทางไปบ้านนายอําเภอ เวลาประมาณ ๑ ทุ่ม ได้นั่งเทศน์อยู่บน ธรรมาสน์ แสดงถึงพุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ และอุปการคุณให้นายอําเภอ พร้อมทั้งข้าราชการและญาติโยมชาวตลาดฟัง เทศน์ไปได้ประมาณ ๓๐ นาที ก็มีโยมผู้ชายทางวัดวิ่งมาหา ๒ คน ขณะนั้นเราก็มัวหลับตานั่งเทศน์อยู่ โยม ๒ คนไม่กล้าบอก รอจนเทศน์จบ เขาก็รายงาน นายอําเภอว่า “พระเย็นลูกศิษย์ท่านพ่อถูกฟันที่คอด้วยมีดขออย่างจัง แต่ฟันไม่เข้า” เขาเล่าด้วยอาการตื่นเต้น มีนํ้าเสียงสั่นเครือ ประชาชนทั้งหลายที่มาฟังเทศน์ก็พากันแตกตื่น

เมื่อได้ทราบดังนั้น นายอําเภอจึงเรียกปลัดอําเภอ พร้อมทั้งสั่งเจ้าหน้าที่ตํารวจให้รีบพากันไปสืบสวนเรื่องราวให้กระจ่าง เราเดินตามไปเพื่อกลับวัด เจ้าหน้าที่ตํารวจได้วิ่งติดตามคนร้ายไปถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ไปพบนายอินและเพื่อนของเขาคนหนึ่งนอนยังไม่หลับ จึงได้จับตัวคนทั้งสอง มาขังไว้ที่สถานีตํารวจ ทางอําเภอได้ทําการสอบสวนอยู่หลายวัน 

ส่วนทางวัด เราได้สอบถามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เกิดความสลดใจเป็นอย่างยิ่ง คงสรุปความ ได้ว่า “การที่เรามาอยู่จําพรรษาที่วัดแห่งนี้ ได้รับการยกย่องในการปฏิบัติจากนายอําเภอ ข้าราชการ ชาวตลาด และคนในหมู่บ้านใกล้เคียงเป็นส่วนมาก พระจากวัดต่างๆ ในอําเภอ กระโทก จึงเกิดความอิจฉาริษยา ไม่ปรารถนาให้เราอยู่ในพื้นที่ จึงวางแผนขู่ขวัญ โดยการ ทําร้ายร่างกายพระวัดเรา”

ฝ่ายตํารวจก็ได้สอบปากคํานายอินว่า “เหตุไรจึงไปฟันพระ” ก็ไม่ได้ความ เพราะนายอิน ไม่ยอมรับ ในที่สุดหัวหน้าสถานีตํารวจได้มาบอกว่า “มันจะรับหรือไม่รับก็ตาม ผมต้องขังไว้ก่อน เพราะอยู่ในอํานาจของผม พรุ่งนี้ผมจะนําตัวส่งไปจังหวัด” เมื่อได้ทราบเช่นนี้ก็รู้สึกสงสารนายอิน จะว่าไปนายอินผู้นี้เป็นนักเลงโตเก่า แต่เราเคยใช้สอยเขา เช่น ให้ช่วยหาฟืนให้วัด จึงเท่ากับ เป็นศิษย์ของเราคนหนึ่ง ฉะนั้น จึงขอให้หัวหน้าสถานีตํารวจนําตัวนายอินและเพื่อนของเขามาหาในวันนี้ เวลาประมาณบ่าย ๓ โมง หัวหน้าสถานีตํารวจก็ได้นําคนทั้งสองมาที่วัด จึงได้พูดสอน นายอินว่า “เรื่องนี้ถ้าเราทําจริงๆ ต่อไปขออย่าได้ทํา ไม่ว่าจะเป็นพระหรือฆราวาส ขอให้ ละเว้น ถ้าไม่ได้ทําจริงก็นับว่านายอินเป็นคนดี” 

ฉะนั้น วันนี้อาตมาขอบิณฑบาตนายอินจากหัวหน้าสถานีตํารวจ นับแต่วันนี้เป็นต้นไป ขออย่าให้นายอินมาทําความเดือดร้อนให้วัด ฉะนั้น ขอให้หัวหน้าสถานีตํารวจปล่อยนายอินเสียแต่บัดนี้ ไม่ต้องก่อเวรกันต่อไป ก็เป็นอันว่าเลิกคดี เลิกแล้วต่อกันไป นับตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา นายอินกลายเป็นคนสนิทของวัด ใช้การใช้งานได้ทุกอย่าง ชาวอําเภอกระโทกที่เคยอิจฉาริษยา ต่างพากันหวาดเกรงมาก คือ พูดกันเซ็งแซ่ว่า “ลูกศิษย์ของท่านพ่อลี คือ พระเย็นถูกฟันด้วย มีดขอเต็มเหนี่ยวแต่ไม่เข้า มีแผลยาวเป็นรอยลากมีดถึง ๑ คืบเศษ เพียงลูกศิษย์ของท่านยังขลังหนังเหนียวถึงขนาดนี้ ถ้าเป็นตัวอาจารย์จะขลังหนังเหนียวถึงขนาดไหน” 

ความจริงในเรื่องหาได้เป็นเช่นนั้นไม่ ไม่ใช่เกี่ยวกับว่าพระเย็นหนังเหนียวอยู่ยงคงกระพัน แต่เป็นเพราะวันที่ถูกฟันนั้น พระเย็นได้ยกเก้าอี้และจักรเย็บผ้ามาไว้ที่พะไลกุฎี ซึ่งสูงจากพื้นดินประมาณ ๑ เมตร แล้วนั่งเย็บจีวรอยู่บนเก้าอี้ คนร้ายยืนอยู่บนพื้นดิน ใช้มีดขอด้ามยาวฟัน ไหล่ซ้าย ด้ามมีดไปปะทะเข้ากับเก้าอี้เลยมีแผลเป็นรอยลากมีดเท่านั้นเอง 

หลังจากนั้นได้เรียกพระเณรทั้งวัด มาประชุมอบรมสั่งสอนในเรื่องนี้ว่า “ต่อไปนี้ เมื่อมีเหตุอะไรอย่าหวาดเกรง ขอให้ทุกคนอยู่เย็นเป็นสุขตลอดไป ผมจะลาไปเยี่ยมโยมพ่อที่ป่วยหนักที่ บ้านเกิดที่จังหวัดอุบลราชธานี” ต่อจากนั้นก็ได้ออกเดินทางไปจังหวัดอุบลราชธานี 

เทศน์โปรดโยมพ่อป่วย

เมื่อเราเดินทางไปถึงบ้านหนองสองห้อง จังหวัดอุบลฯ อันเป็นบ้านเกิดที่เราจากไปนาน หลายปี เห็นโยมพ่อกําลังป่วยหนักเป็นโรคชรา เพราะอายุท่านได้ ๖๙ ปีเศษแล้ว ได้พยายาม รักษาพยาบาลท่านอย่างใกล้ชิดทั้งยาและธรรมโอสถ ความรู้สึกในขณะที่แลเห็นโยมพ่อป่วยหนัก ก็เหมือนกับแลเห็น ไฟที่มันกําลังไหม้ท่อนไม้ ชีวิตของคนมักเป็นเช่นนี้เสมอ แต่คนก็ปรารถนาการเกิดบ่อยๆ การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์รํ่าไป แต่มนุษย์ก็มักชวนกันวิ่งเข้าไปหาที่เกิด ทั้งๆ ที่ รู้ว่า มันเป็นกองทุกข์ เราได้แสดงธรรมให้โยมพ่อฟังถึงมรณานุสสติและวิชาเจาะบ่อบุญว่า

“โยมพ่อ ! วิชาสร้างคุณงามความดีเพื่อมรรค ผล นิพพาน เป็นของยาก ไม่เหมือนกับวิชา ขุดและไถ คนเราโดยส่วนมากอยากได้ความสุขกันทุกคน แต่ไม่ค่อยจะรู้ว่า สิ่งใดเป็นความสุข ความสุขนี้ก็คือตัวบุญกุศลนี่เอง แต่บุญนี้ เราจะหาได้จากที่ไหนล่ะ โยมพ่อ ถ้าจะเทียบแล้วบุญนี้เปรียบเหมือนบ่อนํ้า มีทั้งหมด ๓ บ่อ

บ่อชนิดที่ ๑ ลักษณะตื้นเป็นแอ่ง พอนํ้าขังได้ อย่างบึงหรือหนอง เป็นต้น บ่อชนิดนี้อาศัยประโยชน์ไม่ได้เท่าใดนัก เพราะบางครั้งวัวควายหรือสัตว์ต่างๆ ก็พากันมาอาบมากิน ทําให้นํ้านั้น ไม่บริสุทธิ์ ถ้าจะใช้ก็ต้องกรองเสียตั้งหลายๆ หน จึงจะใช้ได้ “บ่อนี้เปรียบกับการบําเพ็ญทาน ซึ่งมีอานิสงส์เพียงตื้นๆ เหมือนกับนํ้าที่ขังอยู่ในแอ่ง”

บ่อที่ ๒ มีลักษณะลึกกว่าบ่อชนิดแรก เป็นสระ วัวควายลงไปอาบไปกินไม่ได้ จะลงได้ก็แต่สัตว์บางชนิด เช่น กบ หรือ เขียด แต่ถ้าเราจะนํามาใช้ ก็จะต้องกรองเสียก่อนเหมือนกัน ท่านเปรียบกับ “การรักษาศีล” ซึ่งมีอานิสงส์ดีกว่าทาน

บ่อที่ ๓ มีลักษณะลึกเป็นบ่อบาดาล มีตานํ้าไหลซึมอยู่เสมอ จะใช้กินใช้อาบสักเท่าไรก็ ไม่หมดไม่สิ้น บ่อนี้ลึกมาก จนแม้แต่ยุง (คือกิเลส) ก็ลงไปไม่ได้ การขุดบ่อชนิดนี้ต้องใช้เหล็กที่ แข็งแรงมั่นคง และท่อก็ต้องใช้ท่อเหล็กเจาะลงไป จึงจะถึงนํ้าบาดาล ท่านเปรียบบ่อนี้เท่ากับ “การภาวนา” คือ ต้องใช้สติปัญญา และความวิริยะขันติอย่างมาก จึงจะขุดนํ้าบ่อนี้สําเร็จ

“สติ” ก็คือ ความแน่น ความเหนียว “วิริยะ” ก็คือ เหล็กแข็ง เมื่อใช้ “ขันติ” เจาะลงไปถึงพื้นบาดาลแล้ว ผลที่ได้รับก็คือ “บุญกุศล” ซึ่งจะไหลซึมซาบอาบมาไม่ขาดสาย เหมือนนํ้า “อมฤต” ที่ยังความชุ่มชื้นให้เกิดแก่จิตใจอยู่เสมอทุกกาลเวลา”

เมื่อโปรดโยมพ่อสมความตั้งใจแล้ว จึงลาท่านกลับโคราช โยมพ่อและญาติๆ ก็เป็นห่วง รบเร้าอย่างนั้นอย่างนี้ เราจึงพูดขึ้นว่า “ถ้าโยมพ่อเป็นห่วงอาตมาอย่างนี้ อาตมาไปแล้ว จะไม่กลับมาให้เห็นหน้าอีกเลย ถ้าหายเป็นห่วงเมื่อไร นั่นแหละ อาตมาจึงจะกลับมาให้เห็นหน้าอีก” เพราะเรามักมีความรู้สึกอยู่เสมอว่า “ถ้าตัวเราเป็นต้นเหตุทําให้ใครเขาต้องมีความทุกข์เดือดร้อนระทมใจแล้วล่ะก็ เราก็จะพยายามไม่ทําให้เขาเป็นทุกข์เพราะตัวเราอีกเป็นอันขาด”

จากนั้นเราก็ออกเดินทางถึงจังหวัดนครราชสีมา และกลับไปพักที่เสนาสนะป่าช้าบ้องชี… 

ไม่นาน ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล ได้พา ท่านพระอาจารย์แดง ธมฺมรกฺขิโต เดินธุดงค์มาอําเภอกระโทกและเข้าพักกับท่านพ่อลีที่เสนาสนะป่าช้าบ้องชี ท่านพระอาจารย์แดงท่านเป็นชาวอุบลฯ เช่นเดียวกับท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ท่านพ่อลี ฯลฯ ท่านออกบวชเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๒ และเพิ่งญัตติเป็นธรรมยุตในพรรษาที่ผ่านมา ท่านได้รู้จักเป็นสหธรรมิกกับท่านพ่อลี โดยให้ความเคารพนับถือท่านพ่อลีเป็นครูบาอาจารย์ ท่านพักจนพอสมควรแล้ว ก็ติดตาม ท่านพระอาจารย์มหาปิ่นออกเที่ยวธุดงค์ต่อไป

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๗๖ คิดถึงท่านพระอาจารย์มั่น

นิมิตฺตํ สาธุรูปานํ กตญฺญูกตเวทิตา ความกตัญญูกตเวทีเป็นเครื่องหมายของคนดี เป็นสัจธรรมที่คงทนมีมายาวนานตั้งแต่กาลไหนๆ มาในสมัยพระสมณโคดมพุทธเจ้า ครั้งพุทธกาล พระพุทธเจ้า ตลอดบรรดาพระอริยสงฆ์สาวก ล้วนมีความกตัญญูกตเวทีในใจเป็นที่ตั้ง และเป็น มหากตัญญู มหากตเวที มาในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล กล่าวได้ว่า ครูบาอาจารย์วงกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น องค์ที่มีคุณธรรม ท่านล้วนมีความกตัญญูกตเวทีในใจเป็นที่ตั้งด้วยกันทุกองค์ 

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านก็มีความกตัญญูกตเวทีในใจเป็นเลิศอีกองค์หนึ่งในวงกรรมฐาน หลังกลับจากเยี่ยมโปรดโยมพ่อ บิดาทางโลก ท่านก็ได้ระลึกถึงท่านพระอาจารย์มั่น บิดาทางธรรม ซึ่งท่านเคารพเทิดทูนบูชามาโดยตลอด เพราะท่านมีท่านพระอาจารย์มั่นนั่งอยู่ในใจนั่นเอง 

แม้ท่านพ่อลีเพิ่งจากท่านพระอาจารย์มั่นมาได้เพียง ๑ ปี พอมาในปี พ.ศ. ๒๔๗๖ ออกพรรษาได้ไม่นาน ท่านยิ่งมีความรู้สึกคิดถึงท่านพระอาจารย์มั่นมากขึ้นทุกที ความเมตตา กรุณาของท่าน พระคุณของท่านที่ได้อบรมสั่งสอนมา ได้ชุบเลี้ยงทางด้านร่างกายและจิตใจมา อย่างไม่มีครูบาอาจารย์องค์ใดที่จะมาเสมอเหมือนท่านได้ จนทําให้ท่านพ่อลีได้เจริญงอกงามทางธรรมมานั้น เป็นพระคุณอันใหญ่หลวงอเนกอนันต์ ไม่อาจตอบแทนพระคุณของท่านได้หมดสิ้น ยิ่งคิดถึงท่านก็ยิ่งซาบซึ้งในจิตในใจเป็นล้นพ้น 

ความอยากกลับไปอยู่ใกล้ชิด จําพรรษากับท่านพระอาจารย์มั่นนั้น เป็นดั่งพระกรรมฐานติดครูบาอาจารย์ ติดในคุณธรรม ในคุณงามความดีของท่าน จิตใจจึงมุ่งหวังอยากจะไปกราบเยี่ยม ไปกราบเรียนธรรมอัศจรรย์ครั้งธุดงค์ภาวนาที่ถํ้าเชียงดาวถวายท่าน เพื่อจะได้ฟังธรรมและศึกษาธรรมขั้นสูงกับท่าน และอยากไปตอบแทนพระคุณท่าน อยากเข้าไปถวายปรนนิบัติรับใช้ท่านเหมือนเคย ทั้งอยากทราบธาตุขันธ์ร่างกายของท่านยังมีสุขภาพสมบูรณ์แข็งแรงดีอยู่หรือไม่? แต่ก็ไม่ทราบว่า จะไปติดตามหาท่านได้ ณ สถานที่ใด จึงเป็นเพียงแค่ความนึกคิดเท่านั้น ก็ได้แต่หวัง รอคอยฟังข่าวท่าน

พอตกฤดูแล้งอากาศร้อนอบอ้าว คิดอยากเข้าป่าเข้าเขาไปไกลๆ ลึกๆ จึงคิดแต่ในใจ โดยมิได้บอกกับใครๆ ว่า ในฤดูแล้งนี้เราจะต้องไปจากที่นี่ จึงได้ออกเดินทางไปที่วัดป่าสาลวัน จังหวัดนครราชสีมา เพื่อกราบลาท่านพระอาจารย์สิงห์ เพื่อธุดงค์ไปยังประเทศเขมร ท่านก็อนุญาตให้ไปได้ รู้สึกดีใจเป็นอย่างยิ่ง จึงได้เดินทางกลับไปลาพระเณรญาติโยมที่อําเภอกระโทก มีเพื่อนที่รักกันมาก เป็นคนดูแลก่อสร้างวัดอย่างเข้มแข็ง เขาได้พูดกับเราว่า “ไปแล้ว ถ้าไม่กลับมาจําพรรษาอีก จะแช่งให้ตายนะ” จึงได้ตอบว่า “เราได้พูดกันมามากแล้วในเรื่องไม่เที่ยง จะมาเอาอะไรกันอีกเล่า”  เพื่อนคนนี้คือ หมอวาด คือ หมอประจําอําเภอกระโทกนั่นเอง

ธุดงค์ปราสาทหินพนมรุ้ง

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านมีนิสัยชอบเที่ยวธุดงค์ไปในสถานที่วิเวกเงียบสงัด นอกจากท่านธุดงค์ไปตามป่าตามเขา ป่าช้า วัดร้างแล้ว การธุดงค์ไปประเทศเขมรในคราวนี้ ตามเส้นทางธุดงค์ ท่านได้ไปพักภาวนาตามปราสาทขอมโบราณเก่าแก่อายุพันกว่าปี ถูกปล่อยทิ้งร้างตามป่าตามเขา ซึ่งล้วนเป็นสถานที่วิเวกวังเวงเงียบสงัด สัปปายะมาก และเต็มไปด้วยสัตว์ป่าสัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง ฯลฯ ปราสาทก็มีขนาดใหญ่โตและกว้างขวางมาก ดูเข้มขลังศักดิ์สิทธิ์น่าเกรงขามมาก และมีภพภูมิสิ่งลึกลับคอยปกปักรักษา มีอาถรรพ์ปรากฏให้เห็นอยู่บ่อยๆ หากใครไปนําซากปรักหักพังกลับไปบ้านแล้ว มักมีเหตุจะต้องนํากลับมาคืน ซึ่งสมัยนั้นชาวบ้านทั่วไปต่างหวาดกลัวกันมาก 

สถานที่แห่งไหนที่มีคนรํ่าลือกันถึงความน่าหวาดสะพรึงกลัวกัน ชวนให้ขนพองสยองเกล้า แต่ท่านพ่อลีก็ไม่มีความหวาดกลัวใดๆ แม้แต่น้อย ท่านกลับอยากจะไปพักภาวนาแผ่เมตตา ณ สถานที่แห่งนั้น ให้ร่มเย็นสงบสุข ในหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๗๖ เมื่อท่านพ่อลีออกเดินธุดงค์จากเสนาสนะป่าช้าบ้องชี อําเภอกระโทก ท่านไปพักภาวนาบนปราสาทหินเขาพนมรุ้ง ท่านเล่าว่า

“ตั้งแต่บัดนั้นก็ออกเดินทางเข้าป่าลึกในดงอีจาน ผ่านไปทางกิ่งอําเภอนางรอง จนกระทั่ง ถึงภูเขาพนมรุ้ง ใกล้เขตจังหวัดบุรีรัมย์ ได้ขึ้นไปพักวิเวกอยู่บนยอดเขาสูง บนยอดเขาลูกนี้มี ปราสาทหลายหลัง มีสระนํ้าใหญ่ๆ อยู่บนยอดเขา เขาลูกนี้อยู่ห่างไกลหมู่บ้านมาก วันหนึ่งไม่ได้ ฉันจังหัน แต่นั่งนอนภาวนาได้ดี ต่อมาวันหลังได้ลงจากยอดเขามาพักอยู่ที่สระใหญ่เชิงเขา ๑ คืน ได้อาศัยบิณฑบาตมาฉัน”

ปราสาทหินพนมรุ้งแห่งนี้ ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๘๖ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ได้พาศิษย์มาธุดงค์ หลวงปู่สุวัจน์ สุวโจ  ซึ่งติดตามธุดงค์มาในครั้งนั้น ท่านเล่าว่า

“ได้ออกเดินธุดงค์จากวัดป่าศรัทธารวม จังหวัดนครราชสีมา ไปพักวิเวกภาวนาตามป่า ตามเขา ที่เห็นว่าเงียบสงบสงัด พอเจริญกัมมัฏฐานได้ โดยเปลี่ยนสถานที่ผ่านหมู่บ้าน ตําบล อําเภอ จังหวัดต่างๆ ไปเรื่อยๆ จนถึงปราสาทหินเขาพนมรุ้ง อําเภอประโคนชัย (ปัจจุบันขึ้นกับ อําเภอเฉลิมพระเกียรติ) จังหวัดบุรีรัมย์ 

ปราสาทหินเขาพนมรุ้ง ในสมัยนั้นเป็นที่รกร้าง ตัวประสาทหินนั้นถูกเครือไม้ปกคลุม แทบจะมองไม่เห็น ท่านพระอาจารย์ฝั้นท่านเล่าให้ฟังว่า ท่านเข้าไปพักที่ภายในปราสาทหินนั้น ฝนตกอย่างหนัก นํ้าฝนที่ไหลซอกซอนตามหินนั้น ทําให้จีวรท่านเปียกหมด แต่ก่อนรอบๆ ปราสาท เป็นดงเป็นป่า เสือยังออกมาคาบสัตว์เลี้ยงของชาวบ้านไปกินเลย ไม่มีใครกล้าขึ้นไปเข้าไปในปราสาทหิน เพราะชาวบ้านกลัว ท่านพระอาจารย์ฝั้นท่านธุดงค์ปลีกวิเวกผ่านมา จึงเข้าไปพัก ในที่นั้น เมื่อท่านพระอาจารย์ฝั้นได้พาพระเณรบําเพ็ญความเพียรอยู่ที่ปราสาทหินเขาพนมรุ้ง เป็นเวลานานพอสมควรแล้ว ท่านได้เดินทางต่อไปจนถึงจังหวัดสุรินทร์” 

ปราสาทหินตามสถานที่ต่างๆ ในประเทศไทย ที่ครูบาอาจารย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ไปบุกเบิกธุดงค์ปฏิบัติธรรมกัน จนสถานที่ร่มเย็นเป็นสุข ได้เป็นที่รู้จักกันอย่างกว้างขวาง ปัจจุบันได้รับการบูรณะพัฒนาจนเป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่มีชื่อเสียงอันสําคัญของจังหวัดและของประเทศ

ปราสาทหินพนมรุ้ง เป็นหนึ่งในปราสาทหินขอมของไทยที่มีชื่อเสียงมากที่สุด เป็นสถานที่ท่องเที่ยวที่สําคัญที่สุดแห่งหนึ่งและถือเป็นสัญลักษณ์ที่สําคัญของจังหวัดบุรีรัมย์

พบขุนอํานาจอํานวยกิจอีกครั้ง

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อพักภาวนาอยู่ปราสาทหินเขาพนมรุ้งพอสมควรแล้ว ท่านก็ออก ธุดงค์ต่อไปถึงอําเภอตะลุง (ปัจจุบัน คือ อําเภอประโคนชัย) จังหวัดบุรีรัมย์ ท่านได้พบกับ ขุนอํานาจอํานวยกิจ (วงษ์ จินดาเวช) อีกครั้ง 

ขุนอํานาจอํานวยกิจ ท่านเป็นข้าราชการผู้ซื่อสัตย์สุจริตที่บําเพ็ญคุณประโยชน์ไว้มากมาย ท่านมีความเคารพเลื่อมใสศรัทธาปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน โดยเฉพาะให้ความเลื่อมใสศรัทธาท่านพ่อลี ซึ่งขณะนั้นเป็นพระภิกษุหนุ่มเป็นอันมาก ในกาลต่อมา เมื่อท่านพ่อลีได้มาบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติฝ่ายวิปัสสนาธุระที่จังหวัดจันทบุรี ขุนอํานาจฯ ก็ได้เป็นผู้ที่กราบนิมนต์ท่านพ่อลีมาพักจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าคลองกุ้ง และได้ติดตามมาอุปัฏฐากรับใช้ท่านพ่อลี จนได้รับความ เมตตาไว้วางใจจากท่านพ่อลี ให้เป็นโยมอุปัฏฐากรับใช้ใกล้ชิด ขุนอํานาจฯ ได้มาเป็นกําลังสําคัญ รับใช้ถวายงานท่านพ่อลีช่วยสร้างวัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในจังหวัดจันทบุรีตั้งแต่เริ่มแรก และท่านได้เป็นไวยาวัจกรของวัด ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ออกจากภูเขาพนมรุ้ง ต่อจากนี้ได้เดินทางต่อไปอีกหลายคืน จนกระทั่งถึงอําเภอตะลุง จังหวัดบุรีรัมย์ ที่อําเภอนี้ ขุนอํานาจอํานวยกิจได้ถูกคําสั่งย้ายจากอําเภอกระโทก มาเป็น นายอําเภอตะลุงพอดี เมื่อได้พบกันอีกครั้งก็ต่างพากันดีอกดีใจ เราจึงได้แนะนําขุนอํานาจฯ ให้ ลาออกจากราชการ กลับไปรออยู่ที่จังหวัดจันทบุรีก่อน ส่วนเราจะธุดงค์ไปยังประเทศเขมรแล้วจะตามไปทีหลัง ได้พักอยู่เป็นเวลาพอสมควรแล้ว ก็ได้ลาขุนอํานาจฯ ออกเดินทางต่อไปประเทศเขมร ขุนอํานาจฯ ก็เป็นธุระจัดการออกหนังสือเดินทางชั่วคราวให้”

ธุดงค์นครวัด นครธม ประเทศเขมร

ออกจากอําเภอตะลุง จังหวัดบุรีรัมย์แล้ว จากนั้น ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้ธุดงค์รอนแรม เดินทางไกลผ่านทุ่งนาอันแตกระแหงในยามหน้าแล้งมุ่งไปสู่เทือกเขาบรรทัดอันกว้างใหญ่ ท่านต้องบุกป่าฝ่าดงผจญกับสัตว์ป่าสัตว์ร้ายมากมายนานาชนิด ไปตามแนวชายแดนเข้าไปยังประเทศเขมร ถึงบ้านฉล้อกอําปืน ผ่านดงใหญ่ถึงเขตอําเภอสวายเจก ประเทศเขมร ท่านพ่อลีเล่าว่า 

“ลมพัดป่า มันติดต้นไม้ ไม่โปร่งโล่งเหมือนลมพัดทุ่ง ฉะนั้น เราจงทําใจให้ว่างเหมือน ทุ่งนา 

การอยู่ป่าสบายที่สุด สุขที่สุด อยู่ในเมืองทุกข์ที่สุด ทุกข์ทั้งกาย วาจา ใจ

การอยู่ป่า คือ การฝึกร่างกายและจิตใจให้เข้มแข็ง ร่างกายของเราก็เหมือนกับมีด ถ้าเรามีมีดแล้วไม่ลับคม มันก็เกิดสนิมจับเขรอะ เหมือนเรามีธาตุขันธ์ อายตนะ แล้วเรา ไม่ฝึกฝนขัดเกลา กิเลสมันจับเขรอะ ถ้าเป็นปืนยิงแมลงวันก็ไม่ตาย

เราถึงประเทศเขมร พักภาวนาที่อําเภอสวายเจกระยะหนึ่ง มีโยมคนหนึ่งนับถือเรามาก อยากได้เราไปเป็นลูกเขย แกพาลูกสาวรุ่นๆ หน้าตาสะสวยมาคุยด้วยทุกๆ วันมิได้ขาด ลูกสาวเขาบอกกับเราด้วยท่าทางเหนียมอายว่า “เขาไม่เคยมีสามีเลย” ฟังดูสําเนียงแล้ว เขาอยากให้เราอยู่ ในเมืองนี้ เขาจะยินดีช่วยเหลือเราทุกๆ อย่าง ขอเพียงให้อยู่

นานวันเข้า ลูกสาวเขาก็ชักจะรู้สึกชอบพอเรามากขึ้นทุกที เห็นท่าจะไม่ได้การ จะมาเสียทีสาวเขมร เราต้องรีบหนีไป จึงได้ลาเขาออกเดินทางจากอําเภอสวายเจก ตรงลงมาทางทิศตะวันตก ถึงอําเภอศรีโสภณ เมื่อถึงอําเภอศรีโสภณ ได้มีประชาชนมาสนทนาธรรมด้วยอย่างล้นหลาม ประชาชนเหล่านั้นได้เกิดความเลื่อมใสศรัทธา เดินตามเราเป็นฝูงๆ เมื่อได้ลาจากเขา บางคน ทั้งหญิงทั้งชายพากันร้องไห้ออกมาอย่างไม่อายกัน มองดูแล้วน่าสงสารเป็นยิ่งนักในความรักเคารพที่เขามีต่อเรา แม้เขาจะรู้จักเราได้ไม่นาน แต่ปฏิสันถารการต้อนรับ เขาปฏิบัติต่อเราอย่างดี

เราตัดความอาลัยรักไว้เบื้องหลัง เดินทางต่อไปถึงจังหวัดพระตะบอง ไปพักอยู่ที่ป่าช้า วัดตะแอก อยู่ห่างจากในเมืองประมาณ ๑ กิโลเมตร ได้ไปพบโยมคนหนึ่งเป็นเพื่อนของ ขุนอํานาจอํานวยกิจ ได้ทําการต้อนรับขับสู้เราเป็นอย่างดี และได้แนะนําให้รู้จักใครต่อใครมากมาย เมื่อได้พักอยู่พอสมควรแล้ว ก็ลาเขาเดินทางต่อไปยังจังหวัดเสียมราฐ ไปพักอยู่ในดงที่ป่าช้า แห่งหนึ่ง ได้มีคนมาทําบุญด้วย ต่อจากนั้นได้ออกเดินทางไปพักที่นครวัด นครธม ไปเที่ยวดู วัตถุโบราณของเก่าๆ แก่ๆ มากมาย

ได้พักอยู่ที่นครวัด ๒ คืน วันแรกได้ฉันจังหัน วันที่สองไม่ได้ฉัน รู้สึกว่าเวลาออกบิณฑบาต ไม่ค่อยมีคนใส่บาตร จึงตัดสินใจว่า เราไม่ต้องกินวันนี้ ในการเดินทางไปครั้งนี้ ได้มีลูกศิษย์ติดตามไปด้วย ๒ คน เป็นเด็ก พระอีกสององค์ รวมเป็น ๕ คนด้วยกัน”

“นครวัด นครธม” ศาสนสถานงดงามอลังการตั้งอยู่ในเมืองพระนคร จังหวัดเสียมราฐ ประเทศกัมพูชา เป็น ๑ ใน ๗ สิ่งมหัศจรรย์ของโลก และได้ขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกขององค์การ ยูเนสโกในนาม “เมืองพระนคร (อังกอร์)” ในปี พ.ศ. ๒๕๓๕

ท่านพ่อลีธุดงค์เดินทางไกลมายัง นครวัด นครธม อันเป็นมหานครอันเจริญรุ่งเรืองยิ่งใหญ่ในอดีตกาล แม้จะเป็นโบราณสถานเก่าแก่ แต่ก็ยังทรงคุณค่ามาตราบจนปัจจุบัน และท่านย่อมเห็นสัจธรรม ทุกสิ่งล้วนต้องตกอยู่ภายใต้กฎ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา นอกจากพระนิพพานบรมสุขเท่านั้นที่เที่ยง ไม่ต้องกลับมาเวียนว่ายตายเกิดอันเต็มไปด้วยกองทุกข์ จึงได้ชื่อว่า “นิพพานเที่ยง” ทําให้ท่านพ่อลียิ่งเร่งทําความเพียรเพื่อความพ้นทุกข์ ให้สมกับที่ท่านระลึกถึงท่านพระอาจารย์มั่นที่คอยเมตตาอบรมสั่งสอนให้ท่านพ้นทุกข์ “นิพพานเที่ยง” ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ดังนี้

“ธรรมธาตุ กับ นิพพานเที่ยง เข้ากันได้กับจิตดวงหมดสมมุติโดยประการทั้งปวง กฎ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา ไม่มี ข้ามหมดไปเลย…

นิพพานเที่ยง เที่ยงที่ใจ ใจหมดกิเลส เรียกว่า ใจหมดสมมุติ เมื่อใจหมดสมมุติ ความแปรก็ไม่มี แปรปรวนอะไรไม่มี เที่ยงตรง ท่านว่า นิพพานเที่ยง คือ ใจท่านผู้สิ้นกิเลสแล้วเที่ยง ถ้ายังไม่สิ้น ไม่เที่ยง ใจวอกแวกคลอนแคลน ถ้าสิ้นกิเลสแล้ว ใจก็เที่ยง นิพพานก็เที่ยง ใจก็เป็นธรรมธาตุเที่ยง เป็นเหมือนกัน”

ธุดงค์พนมกุเลนขุนเขาศักดิ์สิทธิ์ 

ออกจากนครวัดแล้ว ได้เดินทางต่อไปยังเมืองพนมเปญ ได้เดินทางขึ้นไปบนภูเขาลูกหนึ่ง เป็นภูเขาที่ใหญ่โตและสูงมาก มีที่สงัดวิเวกดี นํ้าท่าก็บริบูรณ์ เขาเรียกว่า “พนมกุเลน”… 

บนยอดเขาสูงลูกนี้มีทิวทัศน์งดงามน่าเพลินตาเพลินใจ เป็นขุนเขาอันยิ่งใหญ่ มองไปไกล สุดสายตาเห็นเป็นผืนป่าธรรมชาติเขียวขจี มีหมู่บ้านเล็กๆ ประมาณ ๒๐ หมู่ อยู่รอบๆ เขา และมีต้นลิ้นจี่ป่าขึ้นเป็นแห่งๆ มากมาย มีลูกสีแดงสุกอร่าม 

คําว่า “พนมกุเลน” แปลเป็นภาษาไทยว่า “ภูเขาลิ้นจี่ป่า” เป็นภูเขาศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของอาณาจักรเขมรโบราณ

“พนมกุเลน” เป็นเทือกเขาสูงทอดยาว เป็นหนึ่งในยอดเขาที่มีความสําคัญของกัมพูชา ผืนป่าพนมกุเลนมีพื้นที่ครอบคลุมถึงสามจังหวัด คือ เสียมเรียบ อ๊อดดาเมียนเจย (อันลองเวง) และพระวิเฮียร บนพนมกุเลนนอกจากแหล่งโบราณคดีต่างๆ แล้ว ยังพบแหล่งตัดหินกระจายอยู่ทั่วไป เพราะเป็นแหล่งหินทรายที่นําไปสร้างปราสาทหิน ชุมชนที่พนมกุเลนมีการตัดหินมาตั้งแต่สมัยโบราณ โดยจะทําการตัดหินกันบนภูเขา แล้วใช้ช้างลากและต่อลงแพล่องหินมายังจังหวัด เสียมเรียบ หินส่วนใหญ่ที่นํามาสร้างปราสาทในจังหวัดนี้ โดยเฉพาะมหาปราสาทนครวัดและ นครธมนั้นมาจากพนมกุเลน

“พนมกุเลน” ห่างจากเสียมเรียบไปทางตะวันออกเฉียงเหนือราว ๔๐ กิโลเมตร และห่าง จากบันทายศรี ๑๕ กิโลเมตร โดยจะต้องปีนเขาขึ้นไปประมาณ ๙๐ นาทีจึงจะถึงยอด จากนั้น เดินเท้าอีก ๓๐ นาทีก็จะมาถึงแม่นํ้าโตนซาป ที่ชาวเขมรถือว่าเป็นแม่นํ้าศักดิ์สิทธิ์ เพราะในบริเวณนั้นเต็มไปด้วย “ศิวลึงค์จําหลัก” เพื่อการสักการบูชา

การเดินทางยากลําบาก เพราะต้องใช้รากไม้ช่วยดึงตัวขึ้นไปตามชันเขา มองเห็นสายนํ้า ไหลผ่านสะพานหิน ที่เบื้องล่างก็เต็มไปด้วยศิวลึงค์ เหนือขึ้นไปจากนํ้าตก คือ ลําธาร มีภาพ แกะสลักตามพื้นผิวโขดหินเป็นรูปเทพต่างๆ รวมทั้งศิวลึงค์นับพันองค์ ลําธารนี้เป็นต้นนํ้าของแม่นํ้าเสียมเรียบ หล่อเลี้ยงให้ความอุดมสมบูรณ์แก่ราษฎรในเขตเมืองพระนคร

ในรัศมี ๓๐ กิโลเมตรรอบป่าพนมกุเลน ยังมีปราสาทหินน้อยใหญ่กระจายอยู่ประมาณ ๕๓ ปราสาท และมีสิ่งที่น่าสนใจ คือ พระพุทธรูปสีหไสยาสน์ยาว ๘ เมตร แกะสลักบนก้อนหิน มีขนาดใหญ่ที่สุดในเขมร และภาพสลักนารายณ์บรรทมสินธุ์ ฯลฯ

ชาวเขมรถือว่าเขา พนมกุเลน เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์และเป็นที่แสวงบุญมานาน

พักวัดญวน – ธุดงค์ภูเขา ๓ ลูก ที่คนรํ่าลือมีเหตุแปลกประหลาด

เราไปธุดงค์เขาพนมกุเลน ได้ไปพักอาศัยอยู่ที่วัดญวนแห่งหนึ่ง มีพระพุทธรูปแกะสลักติดไว้บนเงื้อมผาใหญ่ ได้พักอยู่ที่นี่ประมาณ ๓ – ๔ คืน ระหว่างพักอยู่ได้ถือโอกาสไปเที่ยวดูถํ้าต่างๆ ใกล้ๆ ที่พักมีบ้านประมาณ ๑๐ กว่าหลังคาเรือน พอได้อาศัยบิณฑบาต 

ที่วัดญวนนี้ มีพระเขมรอายุประมาณ ๕๐ ปี ๑ รูป เป็นเจ้าอาวาส พระองค์นี้ตาเสีย ๑ ข้าง มีลูกศิษย์อยู่ ๑ คน ว่างๆ ก็นั่งคุยธรรมะกับท่าน จากนั้นจึงเดินขึ้นไปพักในถํ้าบนภูเขา ส่วนถํ้านั้นมีอยู่ ๒ ถํ้า ถํ้าหนึ่งเราได้พักอาศัยอยู่กับศิษย์ ถํ้าที่ ๒ อยู่ห่างจากถํ้าแรกประมาณ ๕ วา มีเสือใหญ่ มาอาศัยอยู่ แต่ในขณะนั้นเป็นเวลาเดือนเมษายนมันได้ออกไปอยู่ป่าตํ่า ถึงฤดูเข้าพรรษาจึงกลับมาอยู่ถํ้าตามเคย ตอนบ่ายได้เดินทางออกจากถํ้าไปพักอยู่ที่วัดญวนตามเดิม ได้พักอยู่ประมาณ ๑ อาทิตย์กว่าๆ แล้วได้ออกเดินทางลงจากภูเขาทางด้านทิศตะวันตก ใช้เวลาเดินทางข้ามเขาประมาณ ๑๐ ชั่วโมงเศษ จึงถึงที่ราบ แล้วได้เดินทางผ่านมาทางทิศใต้ของภูเขา พักอยู่ในป่าใกล้หมู่บ้านแห่งหนึ่ง มีโยมเขมรมาเล่าเรื่องแปลกประหลาดต่างๆ ให้ฟัง ก็นึกชอบใจ เรื่องที่เขาเล่านั้น มีใจความดังนี้ 

“มีเขา ๓ ลูก อยู่ห่างจากหมู่บ้านประมาณ ๘๐ เส้น บนภูเขา ๓ ลูกนี้ มีป่าเต็งรัง มีธารนํ้าไหลผ่านเอื่อยๆ ตลอดปี เรื่องที่น่าแปลกประหลาด ก็คือ ถ้าใครไปตัดไม้ในบริเวณภูเขา ๓ ลูกนี้ มักจะเกิดอาเพศ ตายโหง หรือมิฉะนั้นก็เจ็บป่วย หรือมีอันเป็นไปต่างๆ อยู่เสมอๆ โดย ไม่ทราบสาเหตุ ถึงเวลากลางคืนที่เป็นวันธรรมสวนะ ปรากฏมีแสงสว่างพุ่งออกมาจากยอดภูเขา ลูกที่ ๓ เคยมีพระสงฆ์ไปจําพรรษาอยู่บนยอดเขาลูกที่ ๓ บางทีก็ต้องหนีไปกลางพรรษา เนื่องด้วย มีปรากฏการณ์อันน่าประหลาด มีลม มีฝน บางทีก็ฟ้าผ่า โดยไม่มีเค้าฟ้า ลม ฝน เอาเสียเลย” 

เราฟังแกเล่าอยู่เป็นเวลานาน เมื่อเป็นเช่นนี้ เขาจึงอยากนิมนต์เราให้ขึ้นไปพิสูจน์ดูว่า มีอะไรดีร้ายอยู่บนยอดภูเขาลูกนั้นบ้าง เผื่อจะเป็นบุญตาบุญใจที่ได้สัมผัสสิ่งที่เหนือกฎธรรมชาติเช่นนั้น ในวันรุ่งขึ้นจึงได้ออกเดินทางไปบนภูเขาลูกที่ ๓ ซึ่งเป็นลูกที่สูงที่สุดและอันตรายที่สุด เมื่อขึ้นไปถึงแล้วได้ตรวจพิจารณาดูสถานที่ รู้สึกเป็นที่พอใจและน่าอยู่อาศัยยิ่งนัก ปราศจากผู้คนสัญจรไปมา บรรยากาศวิเวกวังเวงเงียบสงัดมาก ได้ยินแม้กระทั่งลมหายใจของตนเอง แต่ศิษย์ที่ติดตามไป ต่างคนต่างพากันหวาดหวั่นสะดุ้งกลัว ขอร้องไม่อยากให้เราอยู่ในที่นั้น ในที่สุดก็ต้อง พากันกลับลงมา 

หญิงแก่ฝันเป็นจริง มีพระธุดงค์มาโปรด

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ธุดงค์ไปประเทศเขมรในครั้งนั้น ท่านเรียนรู้ภาษาเขมรได้รวดเร็วมาก ท่านสามารถสื่อสารและแสดงธรรมโปรดชาวเขมรด้วยภาษาเขมร การเรียนรู้ภาษาต่างประเทศ นับเป็นคุณสมบัติพิเศษอีกด้านหนึ่งของท่านพ่อลี ซึ่งต่อมาภายหลัง ท่านได้เรียนรู้ภาษาอังกฤษ เพิ่มขึ้นอีกภาษาหนึ่ง จนสามารถสื่อสารได้ 

การธุดงค์ไปภาวนาตามป่าตามเขา หรือการรับนิมนต์ไปโปรดพุทธบริษัทในต่างประเทศของบรรดาครูบาอาจารย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ไม่ว่าในลาว เขมร พม่า อินเดีย จีน สิงคโปร์ อินโดนีเซีย หรือแม้สหรัฐอเมริกา ฯลฯ ย่อมไปสัมผัสกับภพภูมิกายทิพย์ เช่น เทวดา พญานาค ประเทศเขมรที่ท่านพ่อลีธุดงค์ไปนั้น ก็มีรุกขเทวดา ภุมมเทวดา อรัญญเทวดา เหมือนกับประเทศไทย บรรดาเทวดาย่อมทราบได้ดีกว่ามนุษย์เราว่า ท่านพ่อลีเป็นพระปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตรงตามหลักพระธรรมวินัย ธุดงควัตร ท่านเป็นพระสงฆ์สาวกที่เป็นเนื้อนาบุญ ของพระพุทธศาสนา โดยทราบจากการที่ท่านไหว้พระสวดมนต์ เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา ตลอดกระแสแห่งการแผ่เมตตาจิต จึงได้ไปเข้าฝันเพื่อสงเคราะห์บอกชาวบ้านให้มาใส่บาตร 

ท่านพ่อลีเล่าเรื่องนี้ไว้ว่า

“ขากลับจากการสํารวจภูเขาลูกที่ ๓ เราได้เดินทางผ่านหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ไปพักอยู่ในป่า ที่สงัด พอวันรุ่งขึ้นได้ออกไปบิณฑบาตในหมู่บ้านนั้น ได้มีหญิงแก่คนหนึ่งถือขันข้าววิ่งตามมา ข้างหลัง ร้องตะโกนดักหน้าดักหลัง เลยต้องหยุดรอให้แกได้นั่งใส่บาตร เมื่อรับบาตรเสร็จแล้วก็ เดินกลับที่พัก แกได้เดินติดตามมาห่างๆ ด้วย เมื่อถึงที่พักแล้ว แกได้เล่าความฝันให้ฟังว่า 

“เมื่อคืนนี้จวนสว่าง ฉันได้ฝันไปว่า มีคนคนหนึ่งมาบอกว่า ให้รีบลุกขึ้นจัดข้าวปลาอาหารเตรียมใส่บาตร เช้านี้พระธุดงค์จะมาบิณฑบาตโปรด” 

แกจึงได้รีบลุกขึ้นจัดการเตรียมการอย่างแกฝัน พอดีได้พบเราในเวลาบิณฑบาตจริงๆ แกจึงมีความตื่นเต้นและดีใจมากที่นานๆ จะได้มีโอกาสใส่บาตรพระธุดงค์ “ฉันไม่นึกไม่ฝันว่า ความฝันจะกลายเป็นความจริง” แกได้เล่าให้ฟังอย่างนี้ ถึงเวลาเย็น แกจึงไปป่าวประกาศให้ชาวบ้านป่าได้ทราบว่า “มีพระธุดงค์ผู้วิเศษเดินทางผ่านมาพักที่หมู่บ้านของเรา ให้พากันมาฟังเทศน์ฟังธรรมในตอนเย็น” พอตกเวลาคํ่าได้มีชาวบ้านพากันมาฟังเทศน์มาก ตัวเองได้เข้าไปวนเวียนอยู่ในประเทศเขมรเป็นเวลาเดือนเศษ จนสามารถแสดงธรรมเป็นภาษาเขมรได้ ฟังรู้เรื่องกันดี เป็นที่ ถูกอกถูกใจของพวกเขาเป็นอย่างมาก”

โต้ธรรมะกับพระเขมรด้วยภาษาเขมร – เดินทางกลับประเทศไทย

อยู่ต่อมาไม่กี่วัน ได้ทราบข่าวจากโยมว่า มีพระเขมรที่เรียนพระไตรปิฎก สามารถแปล ภาษาบาลีได้คล่อง อยากจะมาทดลองไล่ธรรมะกับเรา จึงได้ตอบกับโยมว่า “ไม่เป็นไร ให้เขา มาเถอะ” รุ่งขึ้นเวลาบ่าย พระเขมรรูปนั้นก็ได้มาจริงๆ จึงได้ไต่ถามถกเถียงธรรมะกัน ได้ทําความเข้าใจในข้อปฏิบัติของกันและกันเป็นอย่างดี เรื่องเป็นไปด้วยความสงบเรียบร้อย ไม่มีเหตุการณ์ อันใดเกิดขึ้น 

ได้พักอยู่ที่นั่นเป็นเวลาหลายวัน จนเกิดความสนิทสนมกับบรรดาญาติโยมอย่างมากมาย อยู่ที่นั่นนานพอสมควร ต่อจากนั้นจึงได้รํ่าลาญาติโยม เพื่อเดินทางกลับไปยังอําเภอศรีโสภณ ญาติโยมหญิงชายก็ได้ทําการส่งเสียติดตามกันมาเป็นทอดๆ เมื่อถึงอําเภอศรีโสภณแล้วได้พักอยู่ ๒ คืน แล้วได้ออกเดินทางไปเยี่ยมถํ้าบนภูเขาแห่งหนึ่ง เป็นที่สงัดวิเวกดี มีพระจีนองค์หนึ่งได้มาอาศัยวิเวกอยู่ในถํ้านั้น จึงได้สนทนาธรรมะกัน เกิดความชอบพอ ถูกอกถูกใจกัน แกได้ชวนให้อยู่ จําพรรษาด้วยกันในถํ้านั้น แต่ลูกศิษย์ของเราไม่อยากจะอยู่…

ในตลอดหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๗๗ ท่านพ่อลีเข้าไปท่องเที่ยวธุดงค์ในประเทศเขมร อยู่เป็นเวลานานพอสมควร ท่านได้ไปพักปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ถํ้า เงื้อมผา ตามโบราณสถาน ศักดิ์สิทธิ์สําคัญๆ ที่มีชื่อเสียงในหลายแห่ง ซึ่งล้วนเป็นสถานที่วิเวกเงียบสงัด สัปปายะ ได้ไปพบปะพูดคุยสนทนาธรรมกับพระเขมร พระจีน รวมทั้งได้เทศนาธรรมโปรดญาติโยมพุทธบริษัทชาวเขมร ท่านต้องได้รับประสบการณ์ทางธรรมและประสบการณ์ชีวิตมากมาย นับเป็นการท่องเที่ยวธุดงค์ใน ต่างประเทศเป็นครั้งแรกที่คุ้มค่ามาก 

หากจะกล่าวว่า การธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขาเพื่อความพ้นทุกข์นั้นเป็นกิจสําคัญของพระสงฆ์สาวก เป็นอริยประเพณี อริยปฏิบัติของพระอริยเจ้าทั้งหลายที่พากันดําเนินสืบทอดมรดกธรรมอันเลอเลิศทรงคุณค่าขององค์สมเด็จพระบรมศาสดาให้ดํารงคงอยู่ เพื่อยังประโยชน์ให้บรรดาพระธุดงคกรรมฐานในภายหลังได้ดําเนินตามแล้ว ท่านพ่อลี ท่านย่อมเป็นพระอริยเจ้า อีกองค์หนึ่งที่ได้สืบทอดมรดกธรรมนี้ไว้ ซึ่งการธุดงค์ในต่างประเทศท่านได้บําเพ็ญทั้งประโยชน์ตนและประโยชน์พระพุทธศาสนาในคราวเดียวกัน ส่วนลูกศิษย์ที่ติดตามท่านไปในครั้งนั้น ต้องได้รับประโยชน์และได้รับประสบการณ์การธุดงค์ในต่างประเทศไม่มากก็น้อย

ประสบการณ์ธุดงค์ประเทศเขมรในครั้งนี้ เป็นประโยชน์อย่างมาก เมื่อท่านพ่อลีจะไป จําพรรษาที่ประเทศอินเดีย อันเป็นดินแดนต้นกําเนิดพระพุทธศาสนา เพื่อไปชมสังเวชนียสถาน และสถานที่สําคัญต่างๆ และเพื่อไปดูร่องรอยแห่งความเจริญและความเสื่อมของพระพุทธศาสนา แล้วนํากลับมาบํารุงรักษา เผยแผ่พระพุทธศาสนาในประเทศไทยให้มั่นคงเจริญงอกงามตราบนานเท่านาน ซึ่งประเทศอินเดียจะมีภาษา ขนบธรรมเนียมประเพณี วัฒนธรรม ตลอดความเป็นอยู่ อาหารการกิน มีการแบ่งวรรณะ มีความเชื่อในลัทธิที่แตกต่างออกไปจากประเทศเขมรมากมาย ท่านจะได้ศึกษาและเตรียมตัวก่อนเดินทางต่อไป

พ.ศ. ๒๔๗๗ จําพรรษา ๗ ที่เชิงเขาบ้านตะคร้อเหนือ – ปราบโจรผู้ร้ายให้เป็นคนดี

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านได้พาคณะศิษย์ออกเดินธุดงค์จากอําเภอศรีโสภณ ประเทศเขมร ถึงเขตแดน อ.อรัญประเทศ จ.ปราจีนบุรี (ปัจจุบันขึ้นกับ จ.สระแก้ว) เข้าสู่เขตประเทศไทย ได้พักอยู่ที่ อ.อรัญประเทศ พอสมควร แล้วก็ออกเดินตามแนวชายเทือกเขาบรรทัด ตัดเข้าดงลึกจะข้าม เข้าเขต จ.นครราชสีมา ทางช่อง “บุพราหมณ์” แล้วออกเดินธุดงค์ต่อไปยัง อ.ประจันตคาม จ.ปราจีนบุรี อันเป็นถิ่นที่มีโจรผู้ร้ายชุกชุม ท่านพ่อลีเล่าการธุดงค์ครั้งนี้ว่า

“ในปี พ.ศ. ๒๔๗๗ ก่อนเข้าพรรษา เราอายุได้ ๒๘ ปี ขณะนั้นเป็นเวลาจวนเข้าพรรษา มีฝนตกมากตลอดทาง เป็นเครื่องหมายบ่งบอกว่า กาลเข้าพรรษาจวนใกล้เข้ามาแล้วทุกขณะ มีฝนตกเป็นระยะๆ ตามทางเดินก็เฉอะแฉะ ต้องยํ่าโคลนและลื่น การปีนป่ายบุกป่าฝ่าเขาก็เต็มไปด้วยความยากลําบาก สัตว์กินเลือด เช่น พวกตัวทากก็ชุกชุม สัตว์ป่า สัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง หมี งู ก็ชุกชุม แต่ในป่าลึกเช่นนี้จะหาผู้คนได้ยากมาก

การเดินทางไม่ค่อยจะสะดวก จึงพากันเดินวกออกมาทางชายเขาพะงอบ เดินทางเรื่อย ไปทาง “ช่องวังหอก” จนถึงบ้านตะคร้อเหนือ ต.บุฝ้าย อ.ประจันตคาม จ.ปราจีนบุรี ที่ลือชื่อเรื่องโจรผู้ร้ายและยาพิษ เส้นทางช่องวังหอกนี้ ถ้าเดินตรงเรื่อยไปข้ามดงอีกดงหนึ่งก็เข้าเขตกิ่งอําเภอสะแกราช และถึงจังหวัดนครราชสีมา แต่ตกลงใจไม่เดินทางต่อไป เพราะฝนกําลังตกชุกมาก และเราได้อยู่จําพรรษาที่เชิงเขาบ้านตะคร้อเหนือ 

หมู่บ้านตะคร้อเหนือตั้งอยู่บนเชิงเขา มีห้วยใหญ่ไหลตามแนวเขาลงมา อ.ประจันตคาม เราได้พักจําพรรษาอยู่ที่เชิงเขา มีศิษย์องค์หนึ่งชื่อพระภิกษุสนธิ์ไม่ยอมอยู่ด้วย เขาได้เดินทางกลับผ่าน จ.ปราจีนบุรี ไปจําพรรษาที่เขาคอก จ.นครนายก ตกลงจําพรรษาอยู่ด้วยกัน ๒ รูปและ ลูกศิษย์อีก ๒ คน ได้พักจําพรรษาอยู่ที่วัดร้าง มีศาลาเก่าๆ หลังหนึ่ง อยู่ริมห้วยใหญ่นํ้าลึก ที่ไหลผ่านมาจากนํ้าตกบนเทือกเขาใหญ่ 

เมื่อเรามาจําพรรษาที่วัดร้าง เชิงเขาบ้านตะคร้อเหนือ กลางพรรษาก็ได้ทราบว่า โยมพ่อ ถึงแก่กรรม เมื่อเดือน ๑๐ แรม ๔ คํ่า พุทธศักราช ๒๔๗๗” 

พระคุณของโยมพ่อที่ได้เลี้ยงดูท่านพ่อลีมา และได้แนะนําส่งเสริมให้ท่านออกบวช ย่อมฝังลึกแน่นอยู่ในใจของท่านพ่อลีตลอดไปมิอาจลืมเลือน นับตั้งแต่ท่านได้ออกบวชทดแทนพระคุณให้โยมพ่อโยมแม่ท่าน ท่านได้แผ่เมตตาให้โยมพ่อโยมแม่มาโดยตลอด อันเป็นปรกตินิสัยกตัญญู กตเวทีของท่าน เมื่อท่านปฏิบัติจนมีคุณธรรมเป็นพระอริยบุคคลแล้ว ท่านก็ยิ่งซาบซึ้งในพระคุณของโยมพ่อโยมแม่ ดังนั้น การแผ่เมตตาจิต ท่านต้องมุ่งตรงไปที่บุพการีทั้งสองเป็นอันดับแรก หลังจากทราบข่าวโยมพ่อถึงแก่กรรมกลางพรรษา ท่านก็ได้แต่เร่งทําความเพียร และกําหนดจิตรวบรวมบุญกุศลตลอดอํานาจวาสนาบารมีธรรมที่ท่านบําเพ็ญมาทั้งหมด แผ่เมตตาอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้โยมพ่อ 

การจําพรรษาที่วัดร้าง บ้านตะคร้อเหนือ ของท่านพ่อลีในพรรษานั้น เต็มไปด้วยความทุกข์ยากลําบาก และก็ต้องเสี่ยงชีวิต ทั้งต่อภัยธรรมชาติ นํ้าป่าบ้าง ทั้งต้องเสี่ยงต่อการอยู่ร่วมกับคน ที่มุ่งปองร้ายบ้าง แต่ท่านมีธรรมเป็นที่พึ่ง และท่านก็ได้นําธรรมนั้นมาอบรมสั่งสอนชาวบ้านจนเลื่อมใสศรัทธาและสถานการณ์ต่างๆ ก็ดีขึ้น ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ในพรรษานั้นได้ถูกนํ้าป่าท่วมถึง ๗ ครั้ง บางครั้งท่วมมาก ถึงกับต้องปีนขึ้นไปนอนอยู่บนขื่อศาลา รู้สึกว่าได้รับการทรมานอยู่มากในกลางพรรษานี้ หมู่บ้านนี้หนาแน่นด้วยยาเบื่อ ราษฎรนิยมการขโมยวัว ขโมยควายมาฆ่า โจรผู้ร้ายก็ชุกชุม เราถูกทดลองด้วยยาเบื่อหลายครั้ง แต่ไม่เป็นอันตราย เราได้พยายามอบรมสั่งสอนญาติโยมให้ละความชั่ว ประพฤติแต่ความดี จนกระทั่ง บางคนถึงกับละทิ้งเรื่องยาเบื่อและงดเว้นการฆ่าสัตว์ใหญ่ๆ เช่น วัว ควาย ฯลฯ เรื่องปราบโจรคนร้ายให้กลับกลายมาเป็นคนดี ได้โด่งดังสะพัดไปทั่วจังหวัดปราจีนบุรี และข่าวนี้ได้ไปถึงหู เจ้าคณะจังหวัดปราจีนบุรี วัดมะกอก และ พันเอกพระศรีราชสงคราม ผู้ว่าราชการจังหวัดปราจีนบุรี ในขณะนั้น”

สําหรับ วัดร้าง บ้านตะคร้อเหนือ สถานที่ที่ท่านพ่อลีเคยมาจําพรรษา ปัจจุบันไม่มีสภาพวัด หลงเหลือให้เห็นแล้ว ได้กลายเป็นหนองนํ้าของหมู่บ้าน 

ในระยะเดียวกันนี้ ท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ เพื่อนสหธรรมิกของท่านพ่อลี ได้จําพรรษาเผยแผ่ธรรมปฏิบัติอยู่ที่วัดป่าสว่างอารมณ์ บ้านใหม่สําโรง ตําบลลาดบัวขาว อําเภอ สีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา ท่านก็ได้นําธรรมมาอบรมสั่งสอนชาวบ้านใหม่สําโรง จากหมู่บ้าน ไร้ศีลธรรม ชาวบ้านแตกแยกความสามัคคี และมีโจรผู้ร้ายชุกชุม ไม่มีความร่มเย็นสงบสุข จนเป็นหมู่บ้านที่มีศีลธรรม สามัคคีปรองดองกัน ร่มเย็นสงบสุข และชาวบ้านได้หันมาช่วยกันพัฒนา สร้างเป็นวัดป่ากรรมฐานที่มั่นคงถาวรเจริญรุ่งเรืองอีกวัดหนึ่งในจังหวัดนครราชสีมา ซึ่งต่อมา อีกไม่นาน ท่านพ่อลีได้เดินธุดงค์ไปบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรี เป็นองค์แรก และท่านได้นิมนต์ท่านพระอาจารย์กงมาไปช่วยกันบุกเบิก

นิมิตพระเจ้าอโศกมหาราช 

พระมหากษัตริย์อยู่คู่กับพระพุทธศาสนามีมาแต่โบราณกาล การยกย่องสรรเสริญบุคคลที่ควรยกย่องสรรเสริญก็เป็นไปตามหลักธรรม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านจะให้การยอมรับและยกย่องการบําเพ็ญคุณงามความดีในทางพระพุทธศาสนาของพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นอันมาก ในปี พ.ศ. ๒๔๗๗ นี้เอง ท่านพ่อลีเกิดนิมิตถึงพระเจ้าอโศกมหาราช 

พระเจ้าอโศกมหาราช เป็นราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่สุดพระองค์หนึ่งในประวัติศาสตร์โลก และเป็นพุทธศาสนูปถัมภกที่สําคัญยิ่ง พระองค์ทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์ที่ ๓ แห่งราชวงศ์โมริยะ ครองราชสมบัติ ณ พระนครปาฏลีบุตร ในปี พ.ศ. ๒๑๘ – ๒๖๐ 

เบื้องต้น ทรงประกาศพระราชอํานาจโดยใช้ศาสตราวุธทําศึกสงครามขยายอาณาจักรได้อย่างยิ่งใหญ่ไพศาล ภายหลังทรงเคารพเลื่อมใสศรัทธาและทรงทะนุบํารุงพระพุทธศาสนาอย่าง ยิ่งใหญ่ที่สุด ไม่มีใครเสมอเหมือน ทรงประกาศพระราชอํานาจโดยใช้ธรรมาวุธในการเผยแผ่ พระสัทธรรม จนได้รับการถวายพระราชสมัญญายกย่องเทิดทูนเป็น พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ทรงสร้างพระเจดีย์ เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้มากมายทั่วทั้งชมพูทวีปถึง ๘๔,๐๐๐ แห่ง และทรงสร้างพระมหาเจดีย์ขนาดใหญ่งดงามอลังการมาก

ในมหกรรมพระราชพิธีเฉลิมฉลองพระเจดีย์ ๘๔,๐๐๐ แห่ง และพระมหาเจดีย์องค์ใหม่ พระองค์ทรงจัดอย่างยิ่งใหญ่ทั่วทั้งชมพูทวีปให้มหาชนสักการบูชาอยู่นานถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน ในวาระสุดท้ายของมหกรรมพระราชพิธี โดยที่ทรงเคารพเลื่อมใสศรัทธาในพระรัตนตรัยอย่าง แรงกล้า พระองค์ทรงปรารถนาสักการบูชาพระมหาเจดีย์ที่ทรงสร้างขึ้นใหม่ ถึงกับให้นําปุยสําลี ชุบด้วยนํ้ามันหอม ๕๐๐ หม้อ หุ้มห่อพระวรกายตั้งแต่พระศอลงมาถึงพระบาท ทรงรําพึง พระพุทธคุณแล้วให้จุดเพลิง ทรงยกพระหัตถ์อัญชลีเหนืออุตมางคศิโรตม์ (ศีรษะ) พร้อมสวดสรรเสริญบูชาคุณพระรัตนตรัย ไฟลุกโชนโหมไหม้อย่างรวดเร็ว ท่ามกลางเปลวไฟพวยพุ่งขึ้นไปบนอากาศสูงถึง ๗ ชั่วบุรุษ และไฟนั้นก็ร้อนแรงมาก แต่พระองค์กลับมิได้รับอันตรายใดๆ ไฟไม่ร้อน ไม่ลามลุกไหม้พระวรกายของพระองค์เลยแม้แต่น้อย พระสกนธ์กายกลับเย็นเป็นปกติ เป็นที่น่าอัศจรรย์ปาฏิหาริย์แก่บรรดาพระประยูรญาติ เสนาอํามาตย์ ข้าราชบริพาร ตลอดมหาชนผู้อยู่ในเหตุการณ์ครั้งนั้นเป็นอันมาก และเรื่องนี้ได้โจษจันเลื่องลือไปทั่วทั้งชมพูทวีป 

หลังเสร็จพระราชพิธี พระองค์ทรงตรัสถาม พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระอรหันต์ ซึ่งเป็นประธานในที่นั้นว่า พระองค์ทรงบําเพ็ญพระราชกุศลมากมาย อย่างไม่มีใครเสมอเหมือน ได้เป็นญาติพระพุทธศาสนาหรือยัง ก็ได้รับการวิสัชนาว่า “ยังดอก มหาบพิตร ต้องให้พระราชโอรสและพระราชธิดาออกบวชปฏิบัติธรรม เพื่อสืบต่ออายุพระพุทธศาสนา จึงได้ชื่อว่าเป็นญาติอันประเสริฐในพระศาสนา” พระองค์จึงให้พระโอรสทั้งสองออกบวชและต่อมาก็ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์

ท่านพ่อลี ได้เทศน์ถึงบั้นปลายพระชนม์ชีพของพระเจ้าอโศกมหาราช ไว้เป็นคติดังนี้

“อีกชั้นหนึ่งปุญญาภิสังขาร คือ คิดแต่งบุญ แต่งบาป กับสร้างความดีในทางจิต แต่มันก็สําเร็จไม่ได้ เมื่อมันสําเร็จไม่ได้ ใจก็เสีย อย่างพระยาศรีธรรมาโศกราช ซึ่งเป็นผู้มีอํานาจอันยิ่งใหญ่ในชมพูทวีป มีอํานาจบริหารประเทศชาติบ้านเมืองโดยสองวิธี 

วิธีหนึ่ง ท่านเป็นผู้มีปุญญาภินิหาร ปกครองประชาชนด้วยคุณภาพ ด้วยความเคารพ ด้วยการเชื่อถือ ด้วยการบูชา และปกครองด้วยอํานาจอิทธิพล ประชาชนจึงราบคาบ 

ในทางพระศาสนา ท่านก็ได้ช่วยเหลือบํารุงส่งเสริมสรรค์สร้างความดี สร้างเสียจนเกิดโทษ คือ ถวายทาน ถวายจตุปัจจัยแก่พระภิกษุสงฆ์มิได้ขาด

ต่อมาวันหนึ่งท่านคิดว่า “เราจะเอาเงินเอาทองมาไปแลกเปลี่ยนเครื่องไทยทานไปถวายเป็นพุทธบูชา ถวายเป็นธรรมบูชา ถวายเป็นสังฆบูชา” มาดํารินึกคิดตริตรองอย่างนี้ การทําก็ยัง ไม่เป็นที่พอใจ ทรัพย์สินเงินทองก็ยังไม่สมปรารถนา พอดีเกิดอาพาธ เมื่อเกิดอาพาธขึ้น ก็อยากจะรีบทําบุญเสียให้สมความคิด จึงให้อํามาตย์ไปเบิกเงินในท้องพระคลังซึ่งเป็นของรัฐบาล แต่มีส่วนของพระองค์ด้วย เรียกว่า พระคลังข้างที่ 

เมื่อไปเบิก ขุนคลังเขาก็ไม่ยอมจ่าย คือ เขาเห็นว่าเป็นสมบัติของแผ่นดิน ไม่จ่ายทรัพย์สิน ให้แก่อํามาตย์ อํามาตย์ก็ได้มากราบทูลถวายแก่พระยาศรีธรรมาโศกราช พระยาศรีธรรมาโศกราชเกิดเสียพระทัยว่า สมบัติของกู เมื่อต้องการเอามาถวายทานให้เป็นพุทธบูชา ให้เป็นธรรมบูชา สังฆบูชา ก็ไม่สมหวัง ใจเสีย ในขณะที่ใจเสียนั่นแหละเลยสวรรคต คือ สิ้นลมหายใจ

เมื่อตายไปจากโลกนี้ ด้วยความคิดไม่พอใจในขุนคลังที่รักษาทรัพย์ ด้วยอํานาจจะสร้างความดี ตายแล้วเลยไปเกิดเป็นพญางู เป็นงูเหลือมใหญ่คอยเลื้อยไปเลื้อยมา อยู่ใกล้พระคลังทรัพย์สินของพระเจ้าแผ่นดิน ต้องเฝ้าทรัพย์อยู่เป็นเวลาหลายวัน กีดกันกั้นคุณงามความดีของตน ความดีที่สร้างไว้นั้นตั้งแต่ยังมีชีวิต ได้สร้างความดีไว้ด้วยประการต่างๆ สร้างวัด สร้างพระเจดีย์ ปลูกต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์อย่างมากมาย ถวายทานแก่พระเจ้าพระสงฆ์อย่างมากมาย รักษาศีล ฟังเทศน์ แต่เวลาแตกดับทําลายขันธ์ ก็น่าจะไปเกิดเป็นเทพบุตร เทพยดา หาเป็นเช่นนั้นไม่ กลายไพล่ไปเกิดเป็นงู อันนี้คือความดี เจตนาดี จะสร้างบุญสร้างกุศลให้เกิดขึ้นแก่ตน ไม่สมคิด ดวงจิตเศร้าหมอง กลายไปเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน 

เหตุนั้น ปุญญาภิสังขาร ความรู้สึกคิดนึก หรือความเริ่มริในดวงจิต แม้แต่เป็นทางบุญก็ยังกลายเป็นมารได้ นี่ตัวอย่างในเรื่องปุญญาภิสังขารกลายเป็นมารของตัวได้” 

รายละเอียดประวัติพระเจ้าอโศกมหาราช นับตั้งแต่ครองราชย์จนหลุดพ้นจากวัฏสงสาร หาอ่านได้จากประวัติพระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ซึ่ง ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ได้นํามาอ่านให้พุทธบริษัทฟังเป็นคติธรรม 

ในกาลต่อมา เมื่อท่านพ่อลี ได้ธุดงค์และได้ไปจําพรรษาที่ประเทศอินเดีย นอกจากไปกราบสักการบูชาและไปทําสมาธิภาวนาที่สังเวชนียสถาน ตลอดสถานที่สําคัญทางพระพุทธศาสนาแล้ว ด้วยท่านทราบเกียรติพระราชประวัติอันยิ่งใหญ่สูงส่งของพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นอย่างดี ท่าน ยังได้ไปเยี่ยมชมสถานที่สําคัญๆ ของพระเจ้าอโศกมหาราชด้วย และเป็นสาเหตุสําคัญให้ท่านสร้าง วัดอโศการาม เพื่อยกย่องถวายพระเกียรติแด่พระเจ้าอโศกมหาราช และเพื่อใช้เป็นสถานที่จัดงานสําคัญทางพระพุทธศาสนา คือ งานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาล 

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๗๗ ธุดงค์หลงป่า

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๗ เมื่อออกพรรษาแล้ว เจ้าคณะจังหวัดปราจีนบุรี ได้ขึ้นไปติดตามเรา จนพบ แล้วได้เรียกให้เราลงมาอยู่ด้วย เพราะท่านต้องการพระกรรมฐาน จึงได้มาพร้อมกับท่าน เดินทางไปยังจังหวัดปราจีนบุรี ท่านได้นําไปให้รู้จักกับผู้กํากับการตํารวจปราจีนบุรี และได้นําไป หาผู้ว่าราชการจังหวัดปราจีนบุรี คือ พันเอกพระศรีราชสงคราม 

ผู้ว่าราชการจังหวัดฯ ได้พูดกับเจ้าคณะจังหวัดปราจีนบุรีคําหนึ่งว่า “ให้ขอร้องให้เราอยู่ ช่วยสั่งสอนปราบปรามโจรผู้ร้ายตามชายเขาในเขตจังหวัดนี้” เมื่อเราได้ยินดังนั้น ตัวเองนึกในใจว่า “เราต้องรีบหนีออกจากจังหวัดนี้ มิฉะนั้น จะมีข้อผูกมัดให้ช่วยงาน กิจพระศาสนาอื่นที่สําคัญยิ่ง ยังรอเราอยู่”

เมื่อคิดเช่นนั้นแล้วก็ได้นมัสการลาเจ้าคณะจังหวัดปราจีนบุรี ออกเดินทางไปพักอยู่ตามถํ้าและเงื้อมผาต่างๆ เช่น ไปอยู่ถํ้าหลวงตาเคน เขาอีโต้ แล้วเดินทางต่อไปยังกิ่งอําเภอสระแก้ว อําเภอกบินทร์บุรี ได้เดินทางเข้าดงลึก ไปสํารวจที่พักในเขาแห่งหนึ่งชื่อ “เขาสิงโต” เมื่อไปเห็น ถํ้าแล้วไม่ชอบ เพราะเป็นถํ้าทึบ จึงออกเดินทางหันหลังกลับลงมาจากเขา 

ถํ้าหลวงตาเคน เขาอีโต้ ในสมัยที่ท่านพ่อลีเดินธุดงค์มาพักภาวนา สภาพป่ายังสมบูรณ์ ร้อยเปอร์เซ็นต์ ปัจจุบัน คือ วัดถํ้าเขาอีโต้ ตําบลบ้านพระ อําเภอเมือง จังหวัดปราจีนบุรี หลวงตาเคน หรือหลวงปู่เคน สุขวฒฺโน เป็นพระเกจิอาจารย์ที่ทรงอภิญญามีชื่อเสียงโด่งดังของจังหวัดปราจีนบุรี สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ชื่น สุจิตฺโต) เคยเสด็จเยี่ยมสนทนาธรรม หลวงปู่เคนท่านมรณภาพเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๑๓ สิริรวมอายุได้ ๑๑๑ ปี ถํ้าหลวงตาเคนเป็นถํ้าใหญ่เหมาะแก่การบําเพ็ญภาวนา หลวงปู่เคนได้มาบุกเบิกภาวนาในถํ้า ซึ่งในสมัยนั้นพื้นที่แห่งนี้ คือ ป่าดงดิบ มีสัตว์ป่า สัตว์ร้ายชุกชุมมาก 

วันนั้นเราได้เดินทางลัดตัดดงจะข้ามไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ได้เดินหลงทาง เพราะเป็นเวลากลางคืน ได้เดินอยู่จนกระทั่งเวลาประมาณตี ๔ บุกดงบุกป่า เพื่อมุ่งตรงไปหาหมู่บ้าน แต่กลับ วกคืนกลับมาทางเดิม จนเกือบถึงกิ่งอําเภอสระแก้ว วันรุ่งขึ้นเมื่อบิณฑบาต ฉันจังหันเสร็จ ได้ออกเดินธุดงค์ตัดดงมุ่งไปยังเขาฉกรรจ์ ซึ่งอยู่ห่างไกลจากกิ่งอําเภอสระแก้ว ประมาณ ๑๕ กิโลเมตร พอไปถึงหมู่บ้านนี้ ก็ได้เข้าไปอาศัยอยู่ในถํ้าเขาฉกรรจ์

ในการเดินธุดงค์แล้วหลงทางหลงป่านั้นเป็นเรื่องปรกติ ท่านพ่อลีเล่าไว้เป็นคติธรรมว่า

“ครั้งหนึ่ง มีคนเขาบอกว่า “ท่านอย่าไปทางนั้นนะ จะต้องหลงทาง” อาตมาบอกว่า “หลงทางน่ะฉันไม่กลัวดอก ฉันกลัวแต่หลงโลกเท่านั้น””

โปรดชาวนา – เสือเขาฉกรรจ์หยอกเล่นกับท่าน

เช้าวันหนึ่ง ในขณะที่ ท่านพ่อลี สะพายบาตรแบกกลดเดินธุดงค์จากเทือกเขาใหญ่ มุ่งตรงไปยังเทือกเขาฉกรรจ์นั้น ท่านต้องเดินไปตามคันนา ผ่านท้องทุ่งนาผืนใหญ่กว้างไกลสุดสายตา ชาวนาคนหนึ่งซึ่งกําลังไถนาอยู่ พอมองเห็นท่านแล้วก็เกิดความเลื่อมใส นึกในใจว่า “พระธุดงค์ มาจากไหนกัน ท่านฉันเช้าหรือยังหนอ” แกจึงหยุดไถนา และวิ่งตรงมายังท่านพ่อลี พร้อมกับตะโกนถามไปว่า “ท่านอาจารย์ ฉันเช้าหรือยังครับ?”

“เรายังไม่ได้ฉัน โยม” ท่านพ่อลีตอบ

แกดีใจที่จะได้ถวายอาหาร “นิมนต์ท่านอาจารย์รอก่อนครับ” แล้วแกก็วิ่งลุยโคลนไป ปล่อยควายออกจากคราดไถ จากนั้นแกก็วิ่งไปกระท่อมปลายนาบอกลูกเมียทําข้าวปลาอาหาร แล้วก็วิ่งไปหาท่านพ่อลีอีก “ท่านอาจารย์ นิมนต์ไปฉันที่กระท่อมน้อยครับ” แกนั่งพนมมืออยู่บนคันนา เนื้อตัวยังมอมแมมเปรอะเปื้อนขี้โคลน

“ไม่ไป เราหยุดตรงไหน เราก็จะฉันข้าวตรงนั้น” ท่านพ่อลีกล่าวตอบ

แกก็วิ่งไปบอกลูกเมีย ให้ขนข้าวปลาอาหารมาถวายท่านอยู่กลางหัวคันนา ที่มีแต่หญ้า ขี้โคลนเฉอะแฉะ แกรีบไปหาอะไรมาปูถวายให้ท่านนั่งฉัน

ท่านพ่อลี ก็นั่งฉันอยู่ที่นั้นอย่างเรียบง่าย ท่านนั่งฉันอย่างพระอริยเจ้า ฉันตามแบบฉบับปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน แบบผู้เห็นภัยในวัฏสงสาร ท่านพิจารณาอาหารแล้วนั่งฉันด้วยอาการอันสํารวมสงบ สายตาก็ทอดลงตํ่า โดยไม่ได้พูดคุยกับชาวนาคนนั้นแม้แต่คําเดียว เมื่อท่านฉันข้าวเสร็จแล้ว ชาวนาจึงกล่าวขึ้นว่า “ท่านอาจารย์ ผมอยากฟังเทศน์ ขอฟังเทศน์หน่อย เทศน์เพียง ย่อๆ ก็ได้ครับ”

การเที่ยวธุดงคกรรมฐานของพระผู้มุ่งต่อความหลุดพ้น ไปตามป่าตามเขา ตามสถานที่วิเวกเงียบสงัดต่างๆ นอกจากท่านได้บําเพ็ญภาวนาแผ่เมตตาจิตให้สถานที่นั้นๆ สงบร่มเย็นแล้ว ยังได้เผยแผ่ธรรมคําสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้แก่ผู้สนใจ มีประโยชน์เป็นอันมาก ท่านพ่อลี ท่านได้เทศน์อานิสงส์การรักษาศีล ๕ ให้แก่ชาวนาฟัง เป็นต้นว่า

“เมื่อผู้ใดมี “ศรัทธา”  ก็เท่ากับมีทรัพย์แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่จน

“ศีล” เหมือนผ้าขาวที่หุ้มห่อพันกายให้งดงาม เหมือนกลีบดอกบัวที่ห่อหุ้มความหอมของเกสรไว้ และเป็นตัว “ปหานธรรม” ที่คอยตัดทําลายความชั่วทุจริตทางกาย ให้เป็นกายสุจริต นี้เป็นตัวศีล แต่ก็ยังไม่ดีนัก และเมื่อมี “ศีล” แล้ว ก็จะต้องมี “ธรรม”  กํากับด้วย ฯลฯ”

และท่านยังได้เมตตาสอนการภาวนา “พุทโธ” ให้ชาวนานําไปปฏิบัติ ชาวนาเมื่อได้ฟัง ดังนั้นแล้ว ก็เกิดความซาบซึ้งตื้นตันใจ จนนํ้าตาแกไหลพรากอาบแก้ม พร้อมพนมมือกล่าวขึ้นว่า “ท่านอาจารย์ ผมเคยบวชมา ๑๕ พรรษา คําเทศน์เช่นนี้ ผมไม่เคยได้ยินได้ฟังจากใครมาก่อน ท่านอาจารย์ไปเอาคําเทศน์เหล่านี้มาจากไหนกันครับ พิสดารลึกซึ้งยิ่งนัก” 

จากนั้นเขาจึงเดินไปส่งท่านที่เขาฉกรรจ์ แล้วก็กราบลาท่าน ชาวนาคนนี้เห็นกิริยาธรรม และได้ฟังธรรมจากท่านพ่อลีแล้ว เกิดความเลื่อมใสศรัทธามาก การเห็นสมณะเป็นมงคลอย่างยิ่ง ต่อมาแกได้ภาวนา รักษาศีล ๘ ปีหนึ่งๆ พูดเพียง ๗ วัน จนกระทั่งตาย

เขาฉกรรจ์ ข้างล่างมีบ่อนํ้าอุ่นอันเกิดจากธรรมชาติ ท่านพ่อลีล้างเท้าด้วยนํ้าอุ่น แล้วจึง ขึ้นไปอยู่ในถํ้าทะลุ ที่นั่นมีพระบุญมี ซึ่งเป็นพระมหานิกาย มีอายุพรรษาน้อยกว่าท่าน ได้มาพัก อยู่ก่อน ภายในถํ้าแห่งนี้เป็นสถานที่วิเวก เงียบสงัด สัปปายะมาก ปราศจากผู้คนมารบกวน สะดวกสบายในการภาวนา เพราะเขาลูกนี้เต็มไปด้วยสัตว์ป่าสัตว์ร้ายนานาชนิด เช่น เสือ ช้าง หมี ฯลฯ ซึ่งอาศัยอยู่รอบๆ เชิงเขา เวลากลางคืนดึกสงัด ขณะนั่งสมาธิภาวนาจะได้ยินเสียงช้างร้อง ออกหากิน เดินเอางวงหักกิ่งไม้อยู่รอบๆ เชิงเขา ที่นี่มีหมู่บ้านเล็กๆ ตั้งอยู่ไม่ไกลจากเชิงเขา ห่างประมาณ ๑ กิโลเมตร พอได้อาศัยโคจรบิณฑบาต ท่านได้พักอยู่เป็นเวลาหลายวัน 

ในเช้าวันหนึ่ง ท่านพ่อลี และ พระบุญมี ออกจากถํ้าทะลุลงมาโคจรบิณฑบาต พบศพคน ถูกฆ่าตายอยู่เชิงเขา ศพนั้นกําลังขึ้นอืด มีหมู่หนอนชอนไช แมลงวันตอมหึ่ง ส่งกลิ่นเหม็นคาวคลุ้ง ไปทั่วบริเวณนั้น พระบุญมีเดินตามหลังท่านมา ก็เกิดความหวาดกลัวและตกใจ จึงพูดขึ้นว่า “ท่านอาจารย์ นั่น ! ศพคนตาย” “อย่าพูดมาก” ท่านพ่อลีสั่งแล้วก็นิ่งไม่สนอะไร เดินโคจร บิณฑบาตต่อไปอย่างปกติ

ในตอนเย็นวันนั้น ท่านพ่อลีนั่งภาวนาอยู่ในกลด มีเสือโคร่งลายพาดกลอนตัวใหญ่ออกมา ๓ ตัว ตัวหนึ่งมันมาเดินวนเวียนอยู่รอบมุ้งกลดของท่าน มันเอาเท้าสอดในมุ้งท่านบ้าง เอาเท้าแหย่โดนสบงจีวรท่านบ้าง มันคํารามอยู่ข้างๆ บ้าง หมอบบ้าง มันหยอกเย้าท่านเหมือนแมวตัวน้อยๆ เล่นกับเจ้าของ จากนั้นมันก็วิ่งกระโจนเข้าป่าหายไป พอท่านพ่อลีภาวนาเสร็จแล้วก็ออกมาจากกลด และพูดกับโยมคนหนึ่งว่า

“โยม ปกติเสือมีแต่กินคน ล่าคนล่าเนื้อ ส่วนเสือมีธรรมะเล่นกับพระ อาตมาก็เพิ่งเคยเห็นเสือเขาฉกรรจ์นี่แหละ เสียดายนะ เสือตัวนั้น มันซุกซนนัก  เดี๋ยวมันจะตายโหง” 

ท่านพ่อลี มีอนาคตังสญาณ ทราบเหตุการณ์ล่วงหน้า ท่านพูดกับโยมราวกับตาเห็น อยู่มาอีกหนึ่งเดือน เสือโคร่งตัวนั้นก็ถูกเขายิงตายตามที่ท่านพูดไว้ จากนั้นท่านพ่อลีก็ย้ายไปพักถํ้าต่างๆ โดยรอบเขาฉกรรจ์ ซึ่งมีถํ้าเล็กถํ้าน้อยเป็นจํานวนถึง ๑๕๐ ถํ้า ท่านเพลิดเพลินดื่มดํ่าในรสแห่งธรรมจากการวิเวกภาวนา ณ สถานที่แห่งนี้เป็นอันมาก เพราะเป็นที่สัปปายะและถูกกับจริตนิสัยของท่านมาก ท่านจะต้องกลับมาบําเพ็ญภาวนาอีก และจะเป็นสถานที่สําคัญที่มีบุญคุณกับท่าน ท่านพักบําเพ็ญภาวนาที่ถํ้าเขาฉกรรจ์จนพอสมควรแก่เวลาแล้ว จากนั้นท่านก็มุ่งหน้าออกเดินธุดงค์ตรงไปยังจังหวัดจันทบุรี ท่านไปตามคํามั่นสัญญาที่ท่านให้ไว้กับขุนอํานาจอํานวยกิจ

ภาค ๘ บุกเบิกวงกรรมฐานจันทบุรี – ได้พระศิษย์องค์สําคัญชาวจันท์

พระผู้บุกเบิกวงกรรมฐานจังหวัดจันทบุรี

ต้นปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ในหน้าแล้ง ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้ธุดงค์เดินทางไกลจากจังหวัด ปราจีนบุรี มาบุกเบิกวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในจังหวัดจันทบุรี เป็นปฐมฤกษ์ ท่านพ่อลีจึงถือเป็นพระธุดงคกรรมฐานองค์แรกที่มาเผยแผ่ธรรมปฏิบัติ ฝ่ายวิปัสสนาธุระขึ้นในจังหวัดจันทบุรี ในขณะนั้นท่านยังเป็นพระภิกษุหนุ่ม เพิ่งมีอายุได้ ๒๙ ปี ย่างเข้าสู่พรรษา ๘ ท่านเป็นพระผู้มุ่งมั่นและฉายแววที่จะมาบําเพ็ญประโยชน์พระพุทธศาสนา ครั้งยิ่งใหญ่ในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล ซึ่งในสมัยนั้น พระธุดงคกรรมฐานถือเป็นสิ่งแปลกใหม่และแปลกปลอม เพราะวัดและพระเณรในจังหวัดจันทบุรี ส่วนใหญ่เป็นวัดในฝ่ายมหานิกาย ส่วนวัดและพระเณรในฝ่ายธรรมยุต มีจํานวนน้อยมาก ขณะนั้นมีเพียงวัดจันทนาราม ตั้งอยู่ในอําเภอเมือง เพียงวัดเดียว 

ดังนั้น ในการมาบุกเบิกปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ด้วยการถือปฏิบัติตามพระธรรมวินัย ธุดงควัตร และข้อวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ให้สังคมชาวพุทธเกิดการยอมรับ จึงเป็นเรื่องค่อนข้างยากมาก และเนื่องด้วยการปฏิบัติตน จริยาวัตร ตลอดสมณสารูป ความประพฤติปฏิบัติของ ท่านพ่อลี แตกต่างจากพระทั่วไปอย่างเห็นได้ชัด ยิ่งการเผยแผ่ธรรมปฏิบัติ ด้วยการปฏิบัติอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด เพื่อความพ้นทุกข์ ซึ่งสมัยนั้นสังคมส่วนใหญ่เชื่อว่ามรรค ผล นิพพาน ครึหรือ หมดเขตหมดสมัยไปแล้ว จึงถูกเพ่งเล็งสงสัยและฟ้องร้องกล่าวหาจากพระและคนทั่วไปในจังหวัด เพราะความเห็นแตกต่าง ความไม่เข้าใจ และต้องการกลั่นแกล้ง จนท่านพ่อลีต้องถูกสอบสวนจากพระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครอง 

ท่านพ่อลี เมื่อท่านเป็นพระผู้มาบุกเบิกเป็นองค์แรก ท่านย่อมต้องเผชิญโลกธรรม ๘ มา กระทบกระเทือนอย่างหนักหนาสาหัสเหล่านี้ แต่ในใจท่านก็ไม่มีความหวั่นไหว หรือเกรงกลัว ภัยอันตรายใดๆ ที่จะเกิดขึ้นกับท่านแม้แต่น้อย ด้วยอํานาจวาสนาบารมีธรรม ด้วยการปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ด้วยอํานาจแห่งคุณพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ อันมีท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่นเป็นที่ตั้ง และที่สําคัญ ด้วยอุดมการณ์ มโนปณิธานของท่านพ่อลีที่มีจิตใจ เด็ดเดี่ยวแน่วแน่ มุ่งมั่นจะมาทําหน้าที่เผยแผ่พระพุทธศาสนาทางภาคปฏิบัติฝ่ายวิปัสสนาธุระ ให้เจริญรุ่งเรืองงอกงามในจังหวัดจันทบุรี ภาคตะวันออก แล้วขยายผลสู่ภาคต่างๆ ทั่วประเทศ และที่สําคัญขยายเข้าสู่เมืองหลวง กรุงเทพมหานคร จึงทําให้ผ่านพ้นอุปสรรคต่างๆ นานัปการ จนการเผยแผ่ประสบความสําเร็จด้วยดีดังที่ตั้งความปรารถนามา 

ในการทําภารกิจอันใหญ่หลวงให้สําเร็จนี้ ท่านต้องสั่งสมทั้งประสบการณ์และสรรพกําลังทางธรรมไว้อย่างมากมาย ความสําเร็จของท่านก็เริ่มสั่งสมจากเล็กๆ ไปสู่ใหญ่ ซึ่งล้วนเป็นไปตามหลักสามัคคีพร้อมเพรียงและให้เชื่อฟังปฏิบัติตามผู้นํา ดังนั้น การเริ่มบุกเบิกธุดงค์สู่จังหวัดจันทบุรีเป็นลําดับแรก ซึ่งก็เป็นไปดั่งอํานาจธรรม อํานาจกรรม ได้ลิขิตชีวิตของท่านไว้ล่วงหน้าแล้ว โดย ท่านพ่อลี มีจุดประสงค์สําคัญ ๓ ประการด้วยกัน

ประการแรก คือ ท่านมีความมุ่งมั่นที่จะมาบําเพ็ญประโยชน์ทั้งประโยชน์ตนและประโยชน์ พระพุทธศาสนา อีกทั้งท่านมาตามคํามั่นสัญญาที่ให้ไว้กับขุนอํานาจอํานวยกิจ นายอําเภอตะลุง ถ้าเขาลาออกจากราชการ โดยทําตามที่ท่านแนะนําบอกเมื่อคราวอยู่อําเภอตะลุง จังหวัดบุรีรัมย์ ย่อมหมายความว่า ท่านจะได้เขาเป็นกําลังสําคัญฝ่ายฆราวาสในการบุกเบิกวงกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรี เขาจะมาช่วยท่านบุกเบิกสร้างวัดป่าไว้เป็นสถานที่พักจําพรรษาปฏิบัติธรรมของพระเณร และเป็นสถานที่เผยแผ่ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานแก่พุทธบริษัทชาวจันทบุรี ก่อนที่จะนําไปสู่เมืองหลวง เพื่อให้ชาวกรุงเทพฯ รู้จักพระธุดงคกรรมฐานหรือพระป่ามากยิ่งขึ้น

ประการที่สอง จังหวัดจันทบุรีเป็นมงคลสถานสําคัญสําหรับท่านพ่อลี เพราะมีสภาพป่าเขาธรรมชาติอันอุดมสมบูรณ์ วิเวกเงียบสงัด สัปปายะมาก ถือเป็น “มหาวิทยาลัยป่า” อีกแห่ง เหมาะกับการบุกเบิกเป็นที่ธุดงค์บําเพ็ญภาวนาของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น และเหมาะกับการปลูกฝังความเชื่อในเรื่องบาป บุญ นรก สวรรค์ พรหมโลก พระนิพพานว่า มีอยู่จริงตามหลักธรรมคําสอน เพราะเมืองจันทบุรีเป็นเมืองเก่าและคนในเมืองนี้ มีนิสัยวาสนาเป็นสายบุญสายกรรม เคยเกี่ยวข้องเป็นศิษย์เป็นอาจารย์กับท่านมาตั้งแต่อดีตชาติ และที่สําคัญท่านจะต้องได้พระศิษย์องค์สําคัญๆ ที่มีอํานาจวาสนาบารมีธรรมมาเป็นกําลังสําคัญของท่าน ฉะนั้น การสอนธรรมปฏิบัติและการปักหลักจัดตั้งหมู่คณะ จะเป็นการสะดวกง่ายกว่าการไปบุกเบิกในสถานที่อื่นๆ 

ประการที่สาม เพื่อตอบแทนพระคุณโยมมารดาในอดีตชาติที่เพิ่งผ่านมาของท่าน ซึ่งเป็นเศรษฐีนีที่รํ่ารวยมากในตลาดจันทบุรี แต่เป็นคนตระหนี่ถี่เหนียว โดยนําธรรมมาโปรดให้ท่านมีจิตใจเลื่อมใสศรัทธาและรู้จักการบําเพ็ญบุญกุศลในพระพุทธศาสนา ตลอดจนโปรดญาติพี่น้อง ในอดีตชาติของท่าน

การธุดงค์บุกเบิกวงกรรมฐานในจันทบุรี

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร พาลูกศิษย์เดินธุดงค์มาบุกเบิกวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในจังหวัดจันทบุรี ในครั้งแรกนั้น เต็มไปด้วยความทรหดอดทนอย่างยิ่ง ท่านพาเดินธุดงค์จากจังหวัดปราจีนบุรีเรื่อยมาจังหวัดจันทบุรี โดยออกเดินธุดงค์ตัดข้ามดงใหญ่ ซึ่งไม่มีบ้านเรือนผู้คนเลย เป็นระยะทางประมาณ ๗๐ กิโลเมตร ใช้เวลาเดินธุดงค์ทางไกล ๒ คืน ระหว่างทางต้องพักนอนกลางดงทั้ง ๒ คืน เพราะไม่มีหมู่บ้านเลย เดินธุดงค์เรื่อยมาจนกระทั่ง เข้าเขตจังหวัดจันทบุรี ผ่านบ้านตาเรือง บ้านตามูล แล้วผ่านเข้าเขตอําเภอมะขาม จังหวัดจันทบุรี เดินวกไปตามชายดงหลังเขาสระบาป จนทะลุถึงอําเภอขลุง จังหวัดจันทบุรี 

เมื่อมาถึงอําเภอขลุง ท่านก็ได้ทราบข่าวว่า ขุนอํานาจอํานวยกิจได้ลาออกจากราชการ ตามที่ท่านได้แนะนํา และกลับมาพักอยู่ที่จังหวัดจันทบุรีแล้ว ก็รู้สึกดีใจเป็นอันมาก ที่เขามีจิตใจเลื่อมใสศรัทธาต่อพระหนุ่มพรรษาน้อยอย่างท่าน นั่นย่อมเป็นเครื่องบ่งบอกให้เห็นว่า เขาลงใจ และเชื่อในความรู้ความเห็นพิเศษในทางธรรมของท่าน เมื่อคิดเช่นนั้นแล้ว จึงได้ออกเดินทางผ่านเข้าไปในอําเภอเมืองจันทบุรี เพื่อให้เห็นฐานะ สภาพความเป็นอยู่ของชาวจันทบุรี ซึ่งเป็นสถานที่เคยเกิดและเคยตายตั้งแต่เยาว์วัยในอดีตชาติ มองผู้คนที่ท่านรู้จักเขา แต่เขาไม่รู้จักท่าน จากนั้นท่านได้ออกไปพักอยู่กลางทุ่งตรอกบ้านประดู่ ด้านทิศใต้ของตลาดจันทบุรี แล้วได้เข้าไปเยี่ยม ขุนอํานาจฯ ที่บ้าน

ในวันขึ้น ๑ คํ่า เดือน ๔ ตรงกับวันอังคารที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๘ ขุนอํานาจอํานวยกิจ และคุณนายกิมลั้ง ภรรยาขุนอํานาจฯ ได้จัดหาที่พักในป่าช้าผีดิบ อันเป็นป่าเปลี่ยวๆ โดดเดี่ยว วิเวกวังเวง เงียบสงัดมาก ผู้คนไม่กล้าผ่านไปมา ป่าช้าผีดิบแห่งนี้อยู่ห่างจากตลาดจันทบุรีประมาณ ๒๐ เส้น เป็นสถานที่สัปปายะเหมาะกับการบําเพ็ญสมณธรรม ซึ่งถูกกับจริตนิสัยของท่านที่เป็น ผู้สละชีวิตทางโลก มุ่งชีวิตทางธรรม ปรารถนาต่อพระนิพพาน สถานที่นี้เป็นป่าไผ่ ป่าไม้แต้ว มีหญ้าขึ้นรกหนาแน่น มีที่ว่างพอจะพักอยู่ ๑ แห่ง คือ ที่สําหรับเผาผี ที่นี้เขาเรียกว่า “ป่าช้า คลองกุ้ง” จึงได้ออกไปจําวัดพักอาศัยอยู่ในป่าช้าแห่งนี้ ตอนนั้นมีพระแก่ติดตามมาจากจังหวัดปราจีนบุรีองค์หนึ่ง และเด็กลูกศิษย์อีกคนหนึ่ง นอกจากนั้นขอลากลับบ้านหมด

ด้วยท่านพ่อลี ท่านมีโอกาสวาสนาอํานวยที่ได้ออกเที่ยวธุดงค์ติดตามและได้พักจําพรรษา ศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่น พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานแห่งยุค กึ่งพุทธกาล เป็นพระผู้บุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตรกับท่านพระอาจารย์เสาร์ ที่มีปฏิปทาอันเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ ไม่มีใครเสมอเหมือน และเป็นชายชาติอาชาไนยที่เผชิญกับ โลกธรรม ๘ และอุปสรรคต่างๆ แทบล้มเป็นล้มตาย เอาชีวิตแทบไม่รอดมามากมาย จนได้ วิมุตติธรรมอันเลิศเลอมาครองใจ 

แม้ท่านพ่อลีมีโอกาสอยู่กับท่านพระอาจารย์มั่นอย่างใกล้ชิดมา ในระยะเวลาไม่นานนัก แต่ท่านย่อมได้รับประสบการณ์ที่เป็นประโยชน์อันทรงคุณค่ามากมาย เมื่อท่านมาเป็นผู้นําบุกเบิกวงกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรี ท่านได้น้อมนําแนวปฏิปทาท่านพระอาจารย์มั่นและประสบการณ์นี้มาใช้ ซึ่งท่านก็พร้อมแล้วที่จะเผชิญกับโลกธรรม ๘ และอุปสรรคต่างๆ อย่างศิษย์มีครู

การเข้ามาพักอาศัยที่ป่าช้าผีดิบคลองกุ้งในครั้งแรกนั้น ท่านพ่อลีได้ปักกลดพักอยู่ในป่าช้าอย่างองอาจ เด็ดเดี่ยว กล้าหาญ ไม่มีความหวาดกลัวแม้แต่น้อย แม้โดยรอบที่ท่านปักกลด มีแต่หลุมฝังศพระเกะระกะเต็มไปหมดก็ตาม นอกจากหลุมฝังศพแล้ว ก็มีกอไผ่ขึ้นปกคลุมจนมืดมิด และชื้นตลอดทั้งปี บรรยากาศล้วนชวนให้วังเวงน่าหวาดกลัว ซึ่งสถานที่แห่งนี้ไม่เป็นที่ปรารถนาของโลกทั้งหลาย แต่เป็นที่ปรารถนาของพระผู้ต้องการแสวงหาสัจธรรม แม้กระทั่งท่านพ่อลี ในขณะเป็นฆราวาส ท่านก็รังเกียจศพและป่าช้า แต่ท่านกลับมาชอบสถานที่เช่นนั้น 

ในสมัยนั้นจ้างใครให้เข้ามาในป่าช้าผีดิบคลองกุ้ง แม้ตอนกลางวันคนเดียวตามลําพัง หรือยิ่งเป็นตอนกลางคืนให้มีเพื่อนไปด้วยกัน จ้างเท่าไรก็ยังไม่มีใครกล้าเข้าไป ซึ่งตามปรกติของป่าช้าย่อมมีวิญญาณมากมาย แต่ท่านพ่อลีกลับพาพระเณรอยู่ได้อย่างสะดวกสบาย ท่านบําเพ็ญเพียรด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา และแผ่เมตตาอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้สรรพวิญญาณ ตลอด สรรพสัตว์ทั้งหลายได้ไม่นาน สถานที่แห่งนั้นก็สงบร่มเย็น ปลอดภัย และพัฒนาสร้างเป็นวัดป่าสําหรับใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมได้อย่างน่าอัศจรรย์

สถานที่ท่านพ่อลีปักกลดเป็นครั้งแรก คือ บริเวณศาลาธรรมรังสีในปัจจุบันนี้ ซึ่งได้พัฒนาเปลี่ยนแปลงจากสภาพเดิมเป็นอันมาก ตรงบริเวณที่ตั้งศาลาธรรมรังสีนี้เป็นที่สูง จากต้นโพธิ์ หลังศาลาลงไปก็เดินลงท้องนา ซึ่งยิ่งเดินไปก็ยิ่งลึกมาก หน้าพรรษานํ้าท่วมถึงสุดแขนทั้งสองข้าง ยกขึ้นเหนือศีรษะ ต้องใช้เรือแจวจึงจะไปได้สะดวก

สภาพของวัดในสมัยนั้นมีลักษณะเป็นเกาะ ช่วงเข้าพรรษานํ้าท่วมรอบไปหมด เหมือนทะเลสาบ ระยะแรกที่ท่านพ่อลีมาปักกลดนั้นเป็นฤดูแล้ง แต่ต้นไม้กอไผ่ก็รกรุงรัง หาที่ว่างได้ยาก มีแต่หลุมศพไร้ญาติตะปุ่มตะปํ่าเต็มไปหมด พอมีฝนตกนํ้าท่วม เจ้าสัตว์เลื้อยคลานทุกชนิดก็แห่กันมาอาศัยที่เกาะวัดป่านี่แหละ มีงูแทบทุกชนิด โดยเฉพาะงูเห่าชุมที่สุด เพราะมันอาศัยกินหนู ตามทุ่งนา นอกนั้นก็มีแมงป่อง ตะขาบ มดต่างๆ แมลงมีพิษก็มาก แต่เดชะบุญ ไม่ปรากฏว่า เคยทําอันตรายแก่ท่านพ่อลีหรือผู้ที่อาศัยอยู่ใกล้ชิดท่านเลย 

ท่านพ่อลีมาพักปักกลดอยู่ได้นานพอสมควร ก็มีศรัทธาญาติโยมมาช่วยกันถางป่าไผ่และ ถางหญ้าปรับพื้นที่ให้เรียบ แล้วช่วยกันยกกระต๊อบขึ้นโดยใช้ไม้ไผ่ล้วนๆ มาผ่าเป็นฟากสับปูพื้น ฝากับหลังคามุงใบจาก บันไดก็ใช้ไม้ไผ่ พอได้พักอาศัยอย่างสมถะเรียบง่าย ต่อมาไม่นานมี พระศิษย์ติดตามมาอีก ๑ องค์ ชื่อ “พระพุฒ” มาอุปัฏฐากและปฏิบัติธรรมกับท่านพ่อลี ชาวบ้าน ก็ช่วยกันสร้างกุฏิไม้ไผ่ขึ้นอีก ๑ หลัง รวมเป็น ๒ หลัง จากนั้นก็ช่วยกันตัดถางกอไผ่ออก ก็มี แสงแดดส่องและมีลมถ่ายเทบ้างพอสมควร ทําให้บรรยากาศไม่มืดมิดอึมครึมเหมือนแต่ก่อน

การสร้างเสนาสนะป่าช้าผีดิบคลองกุ้งเป็นวัดนี้ ท่านพ่อลีสร้างตามแนววัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น คือ เน้นเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมอันวิเวกเงียบสงัด สะอาด ร่มรื่น มีระเบียบ เป็นสําคัญ โดยกุฏิแต่ละหลัง มีทางเดินจงกรม เมื่อเริ่มสร้างวัด ท่านก็ ยินดีอยู่ในเสนาสนะป่าตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ท่านพาพระเณรอาศัยกุฏิกระต๊อบ ศาลาชั่วคราว ท่านไม่เน้นการพัฒนาทางด้านวัตถุ ยิ่งกว่าการพัฒนาทางด้านจิตใจ ท่านจึงเน้นการสร้างคนเป็นสําคัญ ท่านได้สร้างคุณธรรมให้แก่คนในละแวกนั้นอย่างเต็มที่ ท่านเมตตาแสดงธรรมโปรดญาติโยมเป็นประจํา ก็มีญาติโยมสนใจเข้าวัดมาฟังธรรมทุกวันมิได้ขาด สมกับที่เขาต้องการ พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นมาโปรดจริงๆ 

นอกจากแสดงธรรมแล้ว ท่านพ่อลี ท่านก็เมตตานําไหว้พระสวดมนต์และนําบําเพ็ญสมาธิภาวนา จนปรากฏว่า มีผู้ได้รับธรรมจนเกิดปีติภายในกันมาก ท่านได้แสดงธรรมปฏิบัติได้อย่างละเอียดลึกซึ้งเข้าใจง่าย โดยให้ญาติโยมนั่งภาวนาฟังธรรมไปด้วย ซึ่งแนวทางนี้ถือเป็นอันดับหนึ่งของภาคปฏิบัติ ท่านสอนตามที่ได้รับการศึกษาอบรมมาจากท่านพระอาจารย์มั่น ทําให้ญาติโยมเพลิดเพลินในธรรมนั้น ในเวลาไม่นานก็เกิดความเลื่อมใสศรัทธาสนใจธรรมปฏิบัติเป็นอันมาก

พ.ศ. ๒๔๗๘ – ๒๔๙๒ จําพรรษา ๘ – ๒๒ ที่เสนาสนะป่าช้าผีดิบคลองกุ้ง

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านได้จําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าผีดิบคลองกุ้ง ตําบลตลาด อําเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี เป็นพรรษาแรก ท่านเล่าว่า

“พอถึงเวลาจวนเข้าพรรษา ญาติโยมชาวจันทบุรีได้นิมนต์ให้อยู่จําพรรษาในป่าช้านั้น จึงได้นําเรื่องไปเรียนเจ้าคณะผู้ปกครอง ท่านก็ไม่รับรอง จึงได้สั่งให้ขุนอํานาจอํานวยกิจซึ่งเป็นศิษย์อุปัฏฐาก ไปกราบเรียนเจ้าคณะมณฑลที่กรุงเทพฯ คือ เจ้าคุณราชกวี วัดเทพศิรินทราวาส ท่านเจ้าคุณฯ ได้มีหนังสือถึงเจ้าคณะผู้ปกครองว่าให้อนุญาตให้เราอยู่จําพรรษาในที่นั้นได้”

เจ้าคุณราชกวี ท่านเป็นเจ้าคณะมณฑลปราจีนบุรี มีอํานาจปกครองดูแลจังหวัดจันทบุรี ท่านมีหนังสือแจ้งมายังท่านพ่อลีและพระเณรติดตามมาว่า “ท่านทราบว่า ท่านพ่อลีเดินธุดงค์มา โปรดพุทธบริษัทชาวจังหวัดจันทบุรี มีผู้คนเลื่อมใสในการปฏิบัติและสั่งสอน บัดนี้ ได้มาพักวัดใหม่ ในอําเภอเมืองจันทบุรี ท่านพลอยยินดีด้วย แต่ขอแนะว่าควรอยู่ในความปกครองของคณะธรรมยุต คือ พระครูครุนารถสมาจารย์ วัดจันทนาราม ถึงวันอุโบสถ ควรไปลงอุโบสถวัดนั้น ท่านได้บอกแก่พระครูและเจ้าคณะจังหวัดให้ทราบแล้ว และท่านได้อนุญาตให้พักอยู่ตามสบาย”

นับตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๗๘ เป็นต้นมา ท่านพ่อลี ท่านได้อยู่จําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าผีดิบ-คลองกุ้ง จวบจนถึงปี พ.ศ. ๒๔๙๒ นับเป็นพรรษาที่ ๘ – ๒๒ ขณะท่านมีอายุได้ ๒๙ – ๔๓ ปี นับเป็นการจําพรรษาติดต่อกันอย่างยาวนานถึง ๑๕ พรรษา ถือเป็นวัดป่าแห่งแรกที่ท่านสร้าง และได้อยู่จําพรรษานานที่สุด โดยท่านได้บุกเบิกพัฒนาเสนาสนะป่าชั่วคราวแห่งนี้ จากวัดที่ไม่มี ศาสนถาวรวัตถุใดๆ กลายเป็นวัดถาวรขึ้นมา มีศาสนถาวรวัตถุมากมาย จากญาติโยมที่เลื่อมใสศรัทธาเพียงไม่กี่คน กลายเป็นที่เลื่อมใสศรัทธาของชาวจันทบุรีทั้งจังหวัด โดยท่านเมตตาตั้งชื่อ วัดแห่งนี้เป็นมงคลนามไว้ว่า “วัดป่าคลองกุ้ง” ถือเป็นวัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น แห่งแรกในจังหวัดจันทบุรี ที่เจริญรุ่งเรืองมั่นคงถาวรตราบจนปัจจุบันนี้ 

ในพรรษาแรก ชาวจันทบุรีต่างคนต่างพากันตื่นเต้นสนใจในธรรมปฏิบัติกันเป็นจํานวนมาก ในปีแรกนี้มีพระ ๑ องค์ เณร ๑ องค์ ได้มาจําพรรษาอยู่ด้วยกับท่านพ่อลี  รวมเป็น ๓ รูป 

ท่านพ่อลี ท่านเป็นพระภิกษุหนุ่มที่ให้ความเคารพนอบน้อมและให้ความร่วมมือปฏิบัติตามคําแนะนําของพระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครองด้วยดีตลอดมา เมื่อถึงวันอุโบสถ ซึ่งพระวินัย พระภิกษุสงฆ์จะต้องมาประชุมฟังสวดพระปาฏิโมกข์ หรือพระวินัย ๒๒๗ ข้อ เพื่อตรวจสอบทบทวนความ สะอาดบริสุทธิ์ในศีลของตน ท่านก็จะเดินทางไปลงอุโบสถฟังสวดพระปาฏิโมกข์ที่วัดจันทนาราม ซึ่งสองวัดนี้ตั้งอยู่ไม่ห่างไกลกันมากนัก 

และในกาลต่อมา เมื่อมีผู้มีจิตเลื่อมใสศรัทธาขอบรรพชาอุปสมบท หรือญัตติเป็นธรรมยุต เป็นพระธุดงคกรรมฐาน ท่านก็จะเมตตาพาไปทําการบรรพชาอุปสมบท หรือญัตติที่วัดแห่งนี้ ในตลอดระยะเวลาที่ท่านพ่อลีอยู่จําพรรษา ณ วัดป่าคลองกุ้ง ความสัมพันธ์ของท่านพ่อลีกับ เจ้าอาวาสวัดจันทนาราม เป็นไปอย่างแนบแน่นราบรื่นดีงามมาโดยตลอด 

ท่านพ่อลี ท่านมีนิสัยชื่นชอบการเที่ยวธุดงค์ เมื่อออกพรรษาแล้ว ในช่วงหน้าแล้งแต่ละปี แม้ท่านจะอยู่ห่างไกลท่านพระอาจารย์มั่น ผู้เป็นพระบุพพาจารย์องค์แรก แต่ท่านก็ยังยึดถือ ดําเนินตามอริยปฏิปทาของครูบาอาจารย์อย่างเคารพเคร่งครัดมาโดยตลอด คือ ท่านจะออกบุกเบิกเที่ยวธุดงค์ไปบําเพ็ญภาวนาตามสถานที่ต่างๆ ในเขตจังหวัดจันทบุรี และจังหวัดทางภาคตะวันออก ซึ่งขณะนั้นอุดมสมบูรณ์เต็มไปด้วยป่าไม้ ภูเขา ถํ้า เงื้อมผา อันเป็นผืนป่าธรรมชาติที่เหมาะกับการบําเพ็ญภาวนา

ถูกใส่ร้ายป้ายสี

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เมื่อท่านเผยแผ่ธรรมปฏิบัติฝ่ายวิปัสสนาธุระได้ไม่นาน ได้มีคนสนใจ ในเรื่องธรรมปฏิบัติกันมากขึ้น แต่ในขณะเดียวกันฝ่ายตรงกันข้าม คือ พวกที่อิจฉาริษยา ที่เป็น พระก็มี ที่เป็นโยมก็มี ได้เริ่มโจมตีเป็นการใหญ่ บางวันก็ปรากฏมีบัตรสนเท่ห์เขียนปิดไว้ตามป้ายกลางตลาด ก่อเรื่องเสียหายหนักขึ้นๆ ทุกที

ท่านพ่อลี ท่านก็ไม่ได้มีความหวั่นไหวใดๆ ท่านยึดคติธรรมว่า “การเกิดมาพบกัน ถือว่า เราทํากรรมร่วมกันมา จะแบ่งว่าดีหรือชั่ว มันก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง ใครจะชั่วกับเรา ก็เมตตา ให้อภัย ใครจะดีกับเรา ก็อนุโมทนาสาธุการ ทําจิตให้ได้ให้ดี ชาติภพต่อไปจะได้ไม่ติดค้างกัน”

เรื่องใส่ร้ายป้ายสีท่านพ่อลียังคงดําเนินต่อไป ท่านเล่าว่า

“เช้าวันหนึ่งที่ตลาดจันทบุรี มีผู้หญิงแก่ๆ คนหนึ่ง ได้แสดงตนเป็นลูกศิษย์ของเรา ออกไปเที่ยวเรี่ยไรบอกบุญตามตลาด โดยอ้างว่า ได้ติดตามเรามาด้วย หญิงแก่คนนี้ได้ขอสตางค์เขาบ้าง ขอข้าวสุกบ้าง ขอข้าวสารบ้าง ได้ตระเวนเดินเที่ยวขอจากชาวบ้านร้านตลาดทั่วเมือง จนกระทั่ง ไปถึงบ้านหม่อมอนุวัตรวรพงศ์ฯ หม่อมอนุวัตรวรพงศ์ฯ จึงได้พูดเรียกตัวเข้าไปในบ้าน เมื่อฟัง ความของหญิงแก่คนนั้นแล้ว หม่อมก็ได้เปรียบเปรยมาถึงตัวเรา ทั้งๆ ที่เรายังไม่รู้เรื่องอะไรเลย หม่อมได้พูดตามข้างถนนบ้าง ตามบ้านร้านตลาดบ้าง ว่า “เราเป็นพระเหลวไหลจรจัด ปล่อยให้ศิษย์เที่ยวมาบอกบุญชาวบ้าน”

เรื่องนี้ได้โด่งดังแพร่สะพัดไปทั่วทั้งตลาดจันทบุรี ตัวเองก็ไม่ได้ทราบมูลความจริงอะไรเลย เผอิญคุณนายกิมลั้ง ภริยาขุนอํานาจฯ และนางเฟือง ซึ่งเป็นผู้รู้จักเราอย่างดีว่าเป็นอย่างไร ได้ทราบเรื่องกล่าวหานี้ จึงได้ตรงไปถึงบ้านหม่อมอนุวัตรวรพงศ์ฯ ได้ไปพบผู้ว่าราชการจังหวัดจันทบุรีอยู่ที่บ้านนั้นด้วย คุณนายกิมลั้งจึงได้เอ่ยต่อว่าหม่อมอนุวัตรวรพงศ์ฯ ต่อหน้าผู้ว่าฯ ว่า “ท่านได้เที่ยวพูดกล่าวหาเหยียดหยามหาเรื่องใส่ความพระอาจารย์ของฉัน ทั้งๆ ที่ไม่มีมูลความจริง โดยที่ท่านไม่รู้เรื่องอะไรเลย ต่อไปอย่าได้เที่ยวพูดเช่นนี้อีก”

วันนั้นจึงได้เกิดการโต้เถียงกันขึ้นยกใหญ่ต่อหน้าผู้ว่าราชการจังหวัด แล้วในที่สุดท่านผู้ว่าฯ ก็บอกให้มีการสอบสวน เมื่อได้สืบสวนแล้วก็ได้ความจริงว่า “ยายแก่คนนั้นเป็นคนที่มาอาศัย อยู่กับพระที่วัดใหม่ แกไม่ใช่ศิษย์ของเรา แต่ได้แอบอ้างเอาชื่อของเราไปหากิน และตัวเราเอง เวลาจะไปไหนมาไหน ก็ไม่เคยปรากฏว่า มีศิษย์หญิงติดตาม เรื่องจึงสงบเงียบไป”

เรื่องเกิดขึ้นที่ไหน ควรให้ดับที่นั่น 

ท่านพ่อลีขณะบุกเบิกวงกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรี มีเรื่องใส่ร้ายป้ายสีกลั่นแกล้งมากมายจนลูกศิษย์ทนไม่ได้ นิมนต์ให้ท่านหนี แต่ท่านก็ไม่หนี คล้ายดังเหตุการณ์ในครั้งพุทธกาล ดังนี้

“พระพุทธเจ้าขณะประทับอยู่ที่เมืองโกสัมพี พระนางมาคันทิยาซึ่งมีความโกรธพระศาสดา ได้ว่าจ้างคนที่เป็นมิจฉาทิฐิ ช่วยกันรุมด่าพระองค์ขณะบิณฑบาตให้เสด็จหนีไปเมืองอื่น ด้วยคําด่าหยาบๆ เป็นต้นว่า เจ้าเป็นโจร เจ้าคนพาล เจ้าคนหลง เจ้าอูฐ เจ้าโค เจ้าลา เจ้าสัตว์นรก ฯลฯ จนพระอานนท์ผู้เดินตามหลังพระศาสดาทนไม่ได้ จึงกราบทูลให้หนีไปเมืองอื่น ไปเมืองที่เขาไม่ด่า พระองค์ทรงใช้พุทธวิธี “เรื่องเกิดขึ้นที่ไหน ควรให้ดับที่นั่น”  และตรัสสอนว่า 

“อานนท์ ! เราเป็นเช่นกับช้างที่เข้าสู่สงคราม การอดทนต่อลูกศรที่แล่นมาจาก ๔ ทิศ เป็นภาระของช้างที่เข้าสู่สงครามฉันใด การอดทนต่อถ้อยคําที่คนทุศีลเป็นอันมากกล่าวแล้วเป็นภาระของเราฉันนั้น เราจักอดกลั้นต่อคําล่วงเกิน ดังช้างศึกที่อดทนต่อลูกศร เพราะคนเป็นอันมากเป็นผู้ทุศีล บุคคลผู้อดกลั้นต่อคําล่วงเกินได้ ฝึกตนดีแล้ว เป็นผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ การตบมือข้างเดียวย่อมไม่ดังฉันใด เมื่อฝ่ายตรงข้ามสงบนิ่ง ทําหูทวนลมเสีย การด่าอยู่แต่ ฝ่ายเดียวก็ไร้ประโยชน์ฉันนั้น”

เมื่อพระพุทธองค์ตรัสจบลง คนมากมายที่รับสินบนมาด่าก็ได้บรรลุโสดาบัน เป็นคนดี เลิกด่าตั้งแต่บัดนั้นตลอดชีวิต”

ท่านพ่อลี  ท่านได้ใช้พุทธวิธีนี้ ท่านเล่าว่า

“เมื่อออกพรรษาแล้ว ก็ได้ออกเดินทางเที่ยวธุดงค์ไปเทศน์สั่งสอนอบรมประชาชนตามตําบลต่างๆ ทุกอําเภอในจังหวัดจันทบุรี เมื่อเดินทางกลับมาถึงจังหวัดแล้ว ได้เข้าไปแสดงธรรม ในเรือนจําเกือบทุกวันอาทิตย์ ในเวลานั้นพระนิกรบดีเป็นผู้ว่าราชการจังหวัด ขุนภูมิประศาสน์เป็นนายอําเภอท่าใหม่ ทั้งสองท่านนี้รู้สึกว่าเป็นผู้สนใจให้ความสะดวกในการไปมาอยู่เสมอ บางคราว ก็ได้นิมนต์ไปเทศน์อบรมนักโทษและผู้ต้องหาที่วัดบ้าง ที่อําเภอบ้าง บางครั้งก็นําไปเทศน์อบรมราษฎรตามตําบลต่างๆ ในเขตอําเภอท่าใหม่ โดยเฉพาะตําบลนายายอาม ซึ่งเป็นตําบลที่มี โจรผู้ร้ายชุกชุมมาก เพราะพื้นที่เป็นป่าทึบ โดยพยายามสั่งสอนอบรมประชาชนอยู่อย่างนี้เสมอมา

เหตุการณ์ต่างๆ และเรื่องของบุคคลที่อิจฉาตาร้อน คอยก่อกวนปั้นข่าวใส่ร้ายต่างๆ นานา ก็คงมีอยู่อย่างหนาแน่นในจังหวัด แต่ไม่เคยรู้สึกหวาดหวั่นเกรงกลัวสิ่งใดๆ ทั้งหมด บางวันคุณนาย กิมลั้ง ซึ่งเป็นโยมอุปัฏฐากนับถือประดุจมารดาได้มาเตือนว่า “เขาจะต้องเล่นงานท่านหลายวิธี ทางผู้หญิงบ้าง ทางนักเลงโตบ้าง ให้คอยจับผิดเพื่อหาโอกาสใส่ร้ายบ้าง ท่านจะสู้เขาไหวไหม ถ้าสู้ไม่ไหว ขอนิมนต์ไปอยู่เสียที่อื่นเถอะ” จึงได้ตอบไปว่า “ขอให้ยกกันมาอีก ๒ จันทบูรณ์ ฉันก็ไม่หนี แต่ถ้าเรื่องราวต่างๆ สงบเมื่อไร ฉันอยากหนีเหมือนกัน””

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ขอหลวงปู่กงมาช่วยเผยแผ่ธรรม

หลังจากนั้นก็ได้พยายามสร้างความดีติดต่อกันเรื่อยมา บางหมู่บ้านต้องการพระปฏิบัติ ไปอยู่ประจํา ก็ไม่มีพระจะให้เขา เฉพาะอย่างยิ่งขุนภูมิประศาสน์ นายอําเภอท่าใหม่ ต้องการ นิมนต์ให้ไปอยู่บ้านนายายอาม เพื่อเป็นการช่วยทางบ้านเมืองปราบปรามโจรผู้ร้าย จึงได้รับปากว่าจะหาพระให้ ได้เขียนจดหมายไปขอพระจากท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม วัดป่าสาลวัน ซึ่งเป็นแหล่งแห่งกองทัพธรรมในสมัยนั้น… 

กล่าวถึง หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ สหธรรมิกของท่านพ่อลี ธมฺมธโร ในปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ขณะที่ท่านพ่อลีจําพรรษาที่จังหวัดจันทบุรี เป็นพรรษาแรก ในพรรษาเดียวกันนี้ หลวงปู่กงมา อยู่จําพรรษาที่วัดป่าสว่างอารมณ์ อําเภอสีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา โปรดชาวบ้านใหม่สําโรง เป็นพรรษาสุดท้าย 

สาเหตุที่ หลวงปู่กงมา ไปเผยแผ่ธรรมปฏิบัติที่จังหวัดจันทบุรี มีดังนี้

“ท่านพ่อลี ได้ทําประโยชน์แก่ชาวจันทบุรีมากมาย ท่านได้เผยแผ่ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น จนเป็นที่นิยม เลื่อมใสศรัทธาเป็นอันมาก มีพุทธศาสนิกชนตั้งใจมาฟังพระธรรมเทศนาของท่านกันจํานวนมาก แต่ในขณะเดียวกันก็มีหมู่พวกที่อิจฉาริษยาคอยใส่ร้ายกลั่นแกล้งอยู่เช่นกัน 

เริ่มแรกทีเดียว ท่านพ่อลีมาอยู่จันทบุรีเพียงองค์เดียว ไม่มีใครช่วยเผยแผ่ธรรมปฏิบัติ แล้วท่านก็ได้มีจดหมายไปนมัสการท่านพระอาจารย์สิงห์ ขอให้ท่านจัดส่งพระมาช่วย เพราะประชาชนทางภาคตะวันออก มีความสนใจในการประพฤติปฏิบัติธรรมเป็นอย่างยิ่ง แต่ขาดผู้นําพา ที่มีหลักจิตหลักใจ พร้อมกันนั้นก็มีจดหมายถึงท่านพระอาจารย์กงมา สหธรรมิกของท่าน ขอให้ไปช่วยในการเผยแผ่ธรรมดังกล่าว หลังจากท่านพระอาจารย์กงมาได้รับจดหมายแล้ว ก็นําไปปรึกษาท่านพระอาจารย์สิงห์ ก็ได้รับอนุมัติให้ไปจังหวัดจันทบุรี เพื่อประกาศธรรมคําสอนขององค์สมเด็จ-พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ให้ประชาชนผู้หลงได้ตื่นจากความมืด คือ กิเลส

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๘ พอออกพรรษาแล้ว ท่านพระอาจารย์กงมา ท่านก็ได้ลาญาติโยม บ้านใหม่สําโรง ท่ามกลางความอาลัยอาวรณ์ของญาติโยมที่ไม่อยากให้ท่านจากไปที่อื่น จากนั้นท่านพร้อมด้วยพระเณร ก็เดินทางไปช่วยงานพระศาสนา โดยร่วมกับ ท่านพ่อลี ออกเผยแผ่ ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในแถบจังหวัดจันทบุรี ท่านทั้งสองได้ร่วมกันบุกเบิกวงกรรมฐานด้วยความทุ่มเทเสียสละ เอาจริงเอาจัง จนสามารถปักหลักฐานอันมั่นคงในจังหวัดจันทบุรี และในจังหวัดทางภาคตะวันออก” 

การจัดส่งพระธุดงคกรรมฐานมาช่วยท่านพ่อลี เพื่อเผยแผ่ธรรมปฏิบัติในจังหวัดจันทบุรี ในครั้งแรกนั้น ท่านพระอาจารย์สิงห์เมตตาส่งพระมาให้รวม ๕ รูป โดยมีท่านพระอาจารย์กงมา เป็นหัวหน้า ให้ไปตั้งสํานักขึ้นที่บ้านนายายอาม 

เมื่อท่านพระอาจารย์กงมามาถึงจังหวัดจันทบุรี ก็ได้มาพักกับท่านพ่อลี ที่เสนาสนะป่าช้า-คลองกุ้ง ท่านทั้งสองเป็นเพื่อนสหธรรมิกที่รักใคร่สนิทสนมกันมาก ตายแทนกันได้ เมื่อจากกันมานานหลายปี การพบกันในครั้งนี้ต่างเป็นพระอริยบุคคลขั้นต้นด้วยกันแล้ว ต่างฝ่ายต่างย่อมดีอก ดีใจเป็นธรรมดา และได้พูดคุยสนทนาธรรมกันอย่างเพลิดเพลิน ท่านพ่อลีย่อมเล่าประสบการณ์เที่ยวธุดงค์และการจําพรรษาร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่นทางภาคเหนือ อันน่าซาบซึ้งประทับใจและจะต้องระลึกจดจําไปตลอดให้ท่านพระอาจารย์กงมาฟัง

พักอยู่ไม่นาน ท่านพระอาจารย์กงมา ท่านพ่อลี พร้อมด้วยพระเณรเดินทางไปตั้งสํานักขึ้นที่บ้านนายายอาม ตามคํากราบนิมนต์ของขุนภูมิประศาสน์ นายอําเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี ขณะนั้นไม่มีทางรถยนต์ ต้องเดินไป หมู่บ้านดังกล่าวโจรผู้ร้ายชุกชุม เป็นที่ซุ่มซ่อนของพวกโจรผู้ร้าย พวกที่เล่นคุณไสยก็มาก อีกทั้งคนที่อยู่อาศัยก็ล้วนแต่ขาดศีลธรรม ไม่มีนํ้าใจไมตรีแก่ผู้ใด ขโมยได้ก็ขโมย ฆ่าได้ก็ฆ่า นายอําเภอยังไม่สามารถปราบโจรให้สําเร็จ 

พักอยู่ได้สักระยะหนึ่ง ท่านพ่อลีได้ขอกลับก่อน คงเหลือท่านพระอาจารย์กงมา และ พระเณรเพียง ๓ รูป ท่านพระอาจารย์กงมาต้องพักอยู่ ณ ที่แห่งนี้หลายเดือน ได้พยายามอบรม สั่งสอนศีลธรรมให้เกิดความละอายเกรงกลัวต่อบาป ให้พากันเกรงกลัวบาปกรรม ความชั่วเสียหายที่จะนําตนไปสู่ขุมนรก จนในที่สุดหมู่บ้านที่เคยรุ่มร้อนไปด้วยไฟราคะ โทสะ โมหะ กลับกลายเป็นรมณียสถานอันชุ่มเย็น ชาวบ้านหลับตื่นและอยู่เป็นสุขด้วยธรรมขององค์พระบรมศาสดาแผ่มา ปกคลุมจิตใจ รู้จักบาปบุญคุณโทษ ผู้คนมีศีลธรรม ไม่มีการเบียดเบียนกันอย่างแต่ก่อน มีความรักสมัครสมาน ช่วยเหลือเจือจานซึ่งกันและกัน ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

ด้วยหมู่บ้านนายายอามแห่งนี้ เป็นบ้านที่อัตคัดขาดแคลนมาก จะหาแม้เพียงเสียมขุดหลุมปักเสากุฎีก็หาไม่ได้ เมื่อได้ส่งพระไปจัดตั้งสํานักเรียบร้อยแล้ว ท่านพ่อลีก็ได้พาญาติโยมเดินทาง ไปเยี่ยม อาทิ คุณนายหงส์ ภริยาหลวงอนุทัยฯ คุณนายกิมลั้ง ภริยาขุนอํานาจฯ เป็นหัวหน้าคณะญาติโยม ไปถึงสํานักที่พักบ้านนายายอาม พอได้เห็นภาวะความเป็นอยู่ของชาวบ้านและพระเณร ที่นั่น อยู่ในฐานะอัตคัดขาดแคลน คุณนายกิมลั้งทําท่าโฉงฉางแล้วพูดเอ็ดอึงขึ้นว่า “พาเอาพระมาอดๆ อยากๆ ตกระกําลําบาก ขอพวกท่านอย่าอยู่กันเลย กลับไปอยู่จังหวัดจันทบุรีเสียเถอะ” 

ท่านพระอาจารย์กงมา ซึ่งเป็นหัวหน้าอยู่ที่สํานักนั้น พอได้ยินเช่นนี้ก็ใจเสีย คิดกลับ จันทบุรีจริงๆ ในที่สุดสํานักนี้ก็เลยร้าง ไม่มีพระอยู่จําพรรษาต่อไป ท่านพระอาจารย์กงมาได้พาพระเณรเดินธุดงค์กลับมาพักกับท่านพ่อลีที่เสนาสนะป่าช้าคลองกุ้งอีกครั้ง ต่อมาไม่นานท่านก็ได้ออกไปจําพรรษาอยู่บ้านหนองบัว อําเภอเมืองจันทบุรี และสร้างวัดทรายงาม

อนึ่ง ท่านพ่อลี นอกจากนิมนต์ท่านพระอาจารย์กงมามาจําพรรษาเผยแผ่ธรรมปฏิบัติที่จังหวัดจันทบุรีแล้ว ในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ ท่านมีจดหมายมาขอท่านพระอาจารย์แดง ธมฺมรกฺขิโต จากท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ลงไปอยู่ด้วย ท่านพระอาจารย์แดงได้จําพรรษาร่วมกับท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง ในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ – ๒๔๘๐ ติดต่อกัน ๒ พรรษา ในปี พ.ศ. ๒๔๘๑ จึงได้กราบลาท่านพ่อลีกลับไปจําพรรษาที่อําเภอท่าคันโท จ.กาฬสินธุ์ การจําพรรษาร่วมกัน ทําให้ท่านพ่อลีให้ความไว้วางใจท่านพระอาจารย์แดงมากยิ่งขึ้น ภายหลังท่านได้เป็นผู้ช่วยองค์สําคัญ ในงานต่างๆ ของท่านพ่อลี 

ชาวบ้านหนองบัวกราบนิมนต์ท่านมาสร้างวัด

ในขณะนั้นชาวจังหวัดจันทบุรีโดยทั่วไป ต่างก็มีความประสงค์ที่จะให้คณาจารย์กรรมฐาน เดินทางมาเผยแผ่พระธรรมคําสอนในถิ่นของตนๆ ยิ่งนับวันชาวจันทบุรี ยิ่งให้ความสนใจฝักใฝ่ใน วัตรปฏิบัติแบบพระป่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวบ้านหนองบัว อําเภอเมืองนั้น มีความกระหาย ใคร่ได้เห็น ได้ฟังธรรมพระกรรมฐานเป็นอย่างยิ่ง นับว่าเป็นหมู่บ้านที่มีความศรัทธาแรงกล้ามาก ได้เคยพยายามนิมนต์ท่านพ่อลี ให้มาอยู่หลายครั้งหลายหน ถึงท่านพ่อลีไม่มาอยู่เอง ก็ขอให้ท่านหาพระที่มีหลักจิตหลักใจที่ดีมาอยู่และมาสร้างวัด อบรมสั่งสอนญาติโยมทางบ้านหนองบัวนี้ด้วย เพื่อจะได้มีสถานที่บําเพ็ญบุญและปฏิบัติธรรม

คุณนายหงส์ ภรรยานายอําเภอเมืองจันทบุรี (หลวงอนุทัยธาดา) ในคราวติดตามท่านพ่อลี ไปเยี่ยมท่านพ่อกงมา ที่บ้านนายายอาม ก็เคยเป็นหัวหน้าคณะไปกราบนิมนต์ เพื่อให้ไปอยู่ บ้านหนองบัว เพราะรู้สึกว่าชาวบ้านหนองบัวในสมัยนั้นยังมัวเมาในอบายมุขกันมาก (ชาวจันทบุรีในสมัยนั้นนิยมเรียกครูบาอาจารย์ที่ตนเคารพนับถือด้วยคํานําหน้าชื่อว่า ท่านพ่อ) แม้สมัยหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ซึ่งเป็นชาวบ้านหนองบัวโดยกําเนิด เมื่อเป็นฆราวาสก่อนบวช ในวัยหนุ่มท่านก็เคย เป็นนักพนันตัวยงมาก่อน ท่านเทศน์ไว้ว่า “โยมทุกคนอยู่ในนี้ ซนสู้อาตมาไม่ได้หรอกนะ พระเจ้าพระสงฆ์สู้ไม่ได้ การพนันนี่เป็นทุกอย่าง กบ หัวก้อย โปปา โปปั่น โปกํา ไพ่เจ๊ก ไพ่ไทย ไพ่อะไรเป็นหมดนะ ซนที่หนึ่งเลย…” 

กอปรกับมีคนกลุ่มหนึ่งที่ได้รับการศึกษาทางด้านปริยัติธรรม รู้จักข้อปฏิบัติอยู่บ้าง ได้มองหาพระภิกษุสามเณรรูปใดที่ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบตามหลักธรรมพระวินัย เพื่อจะได้กราบนิมนต์ไปอบรมสั่งสอนญาติโยมในหมู่บ้านของตนเอง พอได้ข่าวว่า ท่านพระอาจารย์กงมา ผู้เป็นศิษย์ของ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และเป็นเพื่อนสหธรรมิกของท่านพ่อลี ได้มาพักอยู่ที่วัดป่าคลองกุ้ง จึงได้แต่งตั้งตัวแทน ๖ คน ไปนิมนต์ในวันที่ ๑๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๙ ตัวแทนได้เดินทางไปนิมนต์ให้ท่านมาจําพรรษาที่บ้านหนองบัว เมื่อได้พบกับท่านพระอาจารย์กงมาก็เข้าไปนิมนต์

ในที่สุดท่านพระอาจารย์กงมาก็รับนิมนต์ออกไปพักและอยู่จําพรรษาที่ป่าช้าบ้านหนองบัว ท่านได้อบรมสั่งสอนญาติโยม และสร้างเป็นวัดป่ากรรมฐานในฝ่ายธรรมยุตเป็นแห่งที่สองขึ้นในจังหวัดจันทบุรี โดยท่านได้เมตตาตั้งชื่อวัดเป็นมงคลนามว่า “วัดทรายงาม” และต่อมาท่านก็ได้ ร่วมกับท่านพ่อลี ช่วยกันเผยแผ่ธรรมปฏิบัติในจังหวัดจันทบุรี ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๔๗๙ – ๒๔๘๔ นานติดต่อกันถึง ๖ พรรษา

เมืองจันทบุรีเป็นเมืองกรรมฐาน

ในการเผยแผ่ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ไปยังทั่วทุกถิ่นแดนไทยของกองทัพธรรมฯ มีประโยชน์ต่อพระพุทธศาสนาและประเทศชาติอย่างใหญ่หลวงเป็นอเนกอนันต์ ทําให้มีผู้เลื่อมใสศรัทธาสนใจการปฏิบัติธรรมและมีผู้ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานสู่ทางสายเอกแห่งความพ้นทุกข์ ออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ตามรอยแห่งองค์พระบรมศาสดากันมากมาย ในระยะนี้ หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ กับ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นผู้นํา ได้เผยแผ่มาภาคตะวันออก ทางจังหวัดจันทบุรี และต่อมา ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ก็ได้ติดตามมา จนวงกรรมฐานปักหลักฐานที่เมืองจันท์สําเร็จ และได้รับการยกย่องเป็นเมืองกรรมฐาน โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เทศน์ไว้ดังนี้

“เมืองจันทบุรีนี้เป็นเมืองกรรมฐาน ลูกศิษย์หลวงปู่มั่นจึงมีมากที่ออกมาสั่งสอนประชาชน อย่างท่านอาจารย์กงมา ท่านพ่อลี มีแต่ลูกศิษย์ของหลวงปู่มั่นทั้งนั้น มาตั้งรากตั้งฐานเป็นกรรมฐานก็คือ ท่านอาจารย์ลีเรา ท่านมาอยู่ที่จันท์ เป็นลูกศิษย์ของหลวงปู่มั่นเรา ท่านอาจารย์ กงมาไปอยู่หนองบัว ทรายงาม แถวนี้ก็มา แล้วท่านก็ไปอยู่หนองบัว ทรายงาม ๕ ปีหรือไง…

พระกรรมฐานเรามีมากอยู่ที่จันท์แห่งหนึ่ง ที่จันท์นี้ ต้นเหตุก็ไปจากท่านอาจารย์ลีเรา ไปที่นั่น เขาค่อยรู้เรื่องรู้ราวแล้ว ครูบาอาจารย์ทั้งหลายก็ไปไล่เลี่ยกันไปแถวนั้น เลยกลายเป็น ตั้งหลักกรรมฐานขึ้นที่จันท์ ตั้งแต่บัดนั้นมาจนกระทั่งป่านนี้ วัดกรรมฐานจึงมีมากอยู่เสมอ เพราะสถานที่ทําเลเหมาะๆๆ มันเป็นป่าเป็นเขา แล้วก็ไปที่นั่นมีแต่ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ นะ ที่จันท์ ท่านอาจารย์ลี ท่านอาจารย์กงมา ท่านอาจารย์จันทร์ (เขมปตฺโต) แล้วท่านอาจารย์มหาทองสุก (สุจิตฺโต)  เหล่านี้มีแต่พระดีๆ ทั้งนั้นไป…

ที่จันท์ยังได้ครูบาอาจารย์เป็นหลักเป็นเกณฑ์ ตั้งเนื้อตั้งตัวทางด้านจิตใจได้ เพราะ ครูอาจารย์เหล่านี้ มีแต่องค์สําคัญๆ เสียด้วยนะไปน่ะ วัดป่าจึงมีมากที่จันท์ ที่ไหนๆ มักจะมีวัดป่าแทบทั้งนั้น แล้วประกอบกับภูเขามากด้วย ป่ามาก พระกรรมฐานมีมาก เนื่องจากครูบาอาจารย์ ไปแนะนําสั่งสอนให้เข้าอกเข้าใจเรื่องอรรถเรื่องธรรม กระจายออกไปเรื่อยๆ จนกระทั่งปัจจุบัน จันท์เป็นวัดที่มีพระกรรมฐานมากตลอดมานะ

ที่จันท์มีสถานที่วิเวกสงัดมากทีเดียว เพราะเป็นป่าเป็นเขา พระผู้ปฏิบัติเพื่อตักตวงเอา มรรค ผล นิพพาน ต้องเป็นผู้เช่นนั้น อยู่ในป่าในเขา เป็นที่สงบงบเงียบ ดังพระพุทธเจ้าประทานพระโอวาทให้ตั้งแต่บวชเสร็จทีแรก ประทานพระโอวาทให้เลย พอบวชแล้วก็ขึ้น รุกฺขมูลเสนาสนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา ตตฺถ เต ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโย แล้วก็เรื่อย บรรพชาอุปสมบทแล้วให้ ท่านทั้งหลายไปอยู่ตามรุกขมูล คือ ร่มไม้ ในป่าในเขา ตามถํ้า เงื้อมผา ซึ่งเป็นสถานที่เหมาะสมกับการบําเพ็ญเพียร ไม่มีใครรบกวน แล้วจงทําความอุตส่าห์พยายามอยู่อย่างนั้นตลอดชีวิตเถิด ฟังว่าตลอดชีวิตนะ ไม่ใช่ธรรมดา”

หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ กับ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้เข้าร่วมกองทัพธรรมฯ และได้ธุดงค์ มาทางภาคตะวันออก เมื่อมาสร้างวัดป่ากรรมฐานที่ จ.จันทบุรี ก็ได้เป็นพระอาจารย์องค์แรกของหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ซึ่งกาลต่อมาท่านทั้งสามได้รับการยกย่องจากองค์หลวงตาพระมหาบัวเป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” ของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น และผลจากการเผยแผ่ธรรมปฏิบัติโปรดพุทธบริษัททางภาคตะวันออกของกองทัพธรรมฯ สายท่านพระอาจารย์มั่น จึงทําให้มี วัดป่ากรรมฐานเกิดขึ้นมากมาย โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ 

“วัดกรรมฐานที่จังหวัดจันทบุรี ก็รู้สึกจะมีมากเป็นพิเศษ ก็เพราะท่านพ่อลีเป็นผู้ไปประสิทธิ์ประสาทอรรถธรรมให้ หลังจากนั้นก็ท่านอาจารย์กงมา ท่านอาจารย์จันทร์ ไปบําเพ็ญสมณธรรมและโปรดพี่น้องชาวจันท์ตั้งแต่บัดนั้นเรื่อยมา ท่านพ่อลีจึงได้มาสร้างวัดที่นี่ จึงเป็นวัด ที่เป็นรากฐานสําคัญในปัจจุบันนี้ เป็นวัดที่มีชื่อเสียงมานมนาน ไม่ค่อยเอนเอียงกับโลกามิส สิ่งหลอกลวงทั้งหลายเหมือนที่อื่นๆ ซึ่งมักมีอยู่เสมอ ดังที่รู้ๆ เห็นๆ กันมา”

นอกจากมีวัดป่ากรรมฐานฝ่ายธรรมยุตเกิดขึ้นมากมายแล้ว ลูกหลานชาวจังหวัดชลบุรี ระยอง จันทบุรี และตราด เมื่อมีอายุครบบวช บิดามารดาและครอบครัวก็ยินดีสนับสนุนให้ออก บวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน หรือพระป่ากันมากมาย ซึ่งผู้ออกบวชเป็นพระป่าได้นั้นจะต้องมีวาสนาบารมีธรรมมาก โดยกาลต่อมาต่างก็ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ และเป็นครูบาอาจารย์ องค์สําคัญๆ ที่เป็นชาวจังหวัดจันทบุรีขึ้นมาหลายองค์ เช่น ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่สนั่น จิณฺณธมฺโม หลวงปู่ถวิล จิณฺณธมฺโม หลวงปู่เจือ สุภโร ฯลฯ 

พ.ศ. ๒๔๗๙ ถูกกล่าวหาเป็น “พระหลอกลวง” – ได้พระศิษย์องค์สําคัญ

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ เข้าพรรษา มีพระศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต อยู่จําพรรษา วัดในจังหวัดจันทบุรี ๒ องค์ ได้แก่ ท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ จําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้า-บ้านหนองบัว หรือ วัดทรายงาม เป็นพรรษาแรก ส่วนท่านพ่อลี ธมฺมธโร จําพรรษาที่เสนาสนะ- ป่าช้าคลองกุ้ง ติดต่อกันเป็นพรรษาที่ ๒ ซึ่งทั้งสองวัดนี้ตั้งอยู่ไม่ห่างไกลกันมากนัก จึงไปมาหาสู่ ปรึกษาสนทนาธรรมกันได้ไม่ยาก โดยตลอดทั้งพรรษาท่านทั้งสองพาพระเณรรักษาข้อวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัด และพาเร่งทําความเพียรภาวนากันอย่างอุกฤษฏ์ 

ท่านพ่อลี ท่านเคร่งครัดในพระธรรมวินัยและธุดงควัตร ท่านฉันมื้อเดียวเป็นวัตร และมี ข้อวัตรปฏิบัติแตกต่างกับพระทั่วไปในสมัยนั้น ซึ่งชาวจันทบุรีที่ยังไม่คุ้นเคยกับพระธุดงคกรรมฐาน และไม่รู้จักการถือธุดงควัตร ส่วนใหญ่คุ้นเคยกับพระที่ฉันเช้าและฉันเพล เมื่อได้มาเห็นท่านพ่อลี และพระเณรฉันในบาตรมื้อเดียว สิ่งที่ถูกต้องจึงกลายเป็นสิ่งที่แปลกปลอม ทําให้เกิดความสงสัยเคลือบแคลงเป็นอันมาก เป็นต้นว่า ท่านฉันมื้อเดียวจริงหรือ ท่านไม่หิวหรือ ท่านแอบฉันมื้อเย็นหรือเปล่า หรือมีวัด มีกุฏิ มีที่นอนสะดวกสบายไม่อยู่ แต่กลับไปอยู่ป่าช้า ไปกางกลดอยู่ในกระต๊อบ ฯลฯ ในพรรษานี้ท่านพ่อลีจึงถูกกล่าวหาว่าเป็น “พระหลอกลวง” ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ต่อมาถึงพรรษาที่ ๒ ได้เกิดมีเรื่องขึ้นอีก ได้มีฆราวาสบางคนนําเรื่องราวของเราไป กราบทูลถวายสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ชื่น สุจิตฺโต) วัดบวรนิเวศวิหาร (ในขณะดํารงสมณศักดิ์ สมเด็จพระวชิรญาณวงศ์) โดยกล่าวหาว่า “เราเป็นพระหลอกลวง” สมเด็จพระสังฆราชเจ้าจึงได้มีหนังสือสั่งให้พระครูครุนารถสมาจาร (เศียร อุตฺตโม) วัดจันทนาราม เจ้าคณะจังหวัดจันทบุรี ไปสืบสวนหาความจริงจากเรา จึงได้คัดลอกหลักฐานใบสุทธิส่งไปถวาย โดยด่วน พระองค์ท่านได้รับสั่งว่า รอให้ออกพรรษาเสียก่อนจะไปดูด้วยตนเอง”

ในพรรษานี้ ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก ชาวจันทบุรี ท่านกําพร้าโยมบิดามารดามาตั้งแต่เด็ก ท่านเพิ่งออกบวชในฝ่ายมหานิกาย ได้มากราบถวายตัวเป็นศิษย์ท่านพ่อลี ท่านพ่อเฟื่องเล่าไว้ดังนี้ 

“ใน พ.ศ. ๒๔๗๘ พออายุครบได้ ๒๐ ปี ท่านจึงบวชที่วัดโบสถ์บางกะจะนั้นเอง พอเริ่มศึกษาเรียนพระธรรมวินัย ท่านจึงรู้ขึ้นมาว่า เพื่อนพระในวัดไม่ได้ปฏิบัติถูกต้องตามคําสั่งสอนของ พระพุทธองค์ และถ้ามีพระองค์ใดพยายามปฏิบัติตัวอย่างเคร่งครัด ก็จะถูกโจมตี ท่านรู้สึกผิดหวัง แต่ความตั้งใจเดิมยังมีอยู่ ท่านจึงตัดสินใจอยู่ต่ออีก ๑ พรรษา

พอเข้าพรรษาที่ ๒ (ปี พ.ศ. ๒๔๗๙) มีโยมคนหนึ่งมาเล่าให้ฟังว่า มีพระธุดงค์มาพักอยู่ในป่าช้าคลองกุ้ง มีคนไปฟังธรรมะจากท่านเป็นจํานวนมาก พระธุดงค์องค์นั้นคือ ท่านพระอาจารย์ลี ธมฺมธโร โยมคนนั้นจึงพาท่านไปฟังธรรมะจากท่านพระอาจารย์ลี พอฟังธรรมะและเห็นปฏิปทาของท่านพระอาจารย์ลีก็เกิดความเลื่อมใสศรัทธา ต่อจากนั้นได้ไปฟังธรรมจากท่านพระอาจารย์ลีทุกวันเป็นประจํา 

ท่านพระอาจารย์ลี ได้เล่าถึงชีวิตความเป็นอยู่ของพระป่า ท่านจึงนึกอยากจะออกธุดงค์ อยู่ป่ากับท่านพระอาจารย์ลี ดังนั้น จึงได้ตัดสินใจทดลองฝึกตนเองก่อนว่า จะมีความอดทนได้ หรือไม่ ทุกวันพอกลับจากบิณฑบาต แทนที่จะฉันร่วมกับหมู่เพื่อน ท่านก็แยกเข้าโบสถ์ อยู่องค์เดียว ฉันองค์เดียว ฝึกหัดนั่งสมาธิภาวนาในโบสถ์องค์เดียว โดยไม่ยุ่งเกี่ยวกับใคร ท่านฝึกฝนจนมั่นใจว่าพออยู่ได้” 

ท่านพ่อเฟื่อง ต่อมาท่านเป็นพระศิษย์อาวุโสองค์สําคัญองค์แรกของท่านพ่อลี เป็นเพื่อนสหธรรมิกของหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท และเป็นพระพี่เลี้ยงของหลวงปู่ถวิล จิณฺณธมฺโม

สมเด็จพระสังฆราชเจ้าเสด็จสอบสวนด้วยพระองค์เอง

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ ออกพรรษาแล้ว สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ชื่น สุจิตฺโต) วัดบวรนิเวศวิหาร พระองค์ท่านทรงเป็นเลิศทางด้านการปกครอง ทรงไม่เชื่อข้อกล่าวหา ท่านพ่อลีว่าเป็นพระหลอกลวง จนกว่าจะพิสูจน์ให้ประจักษ์แน่ชัดเสียก่อน ได้เสด็จสอบสวน ท่านพ่อลีด้วยพระองค์เอง ท่านพ่อลีเล่าว่า

“เมื่อออกพรรษาแล้ว สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ก็ได้ออกเดินทางไปจังหวัดจันทบุรี พอเรา ได้ทราบข่าวว่า เรือเมล์ที่ท่านโดยสารมาถึงท่าแฉลบ จึงได้ชักชวนญาติโยมไปทําการต้อนรับ ท่านได้ไปพักอยู่วัดจันทนาราม ๑ คืน รุ่งเช้าเมื่อฉันจังหันเสร็จแล้ว ท่านได้มาเยี่ยมเราที่ วัดป่าคลองกุ้ง จึงได้นิมนต์ท่านให้แสดงธรรมะแก่บรรดาญาติโยม ท่านรับสั่งตอบว่า “เราไม่ได้ปฏิบัติกรรมฐาน จะให้มาแสดงธรรมะกรรมฐานได้อย่างไร””

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า พระองค์ท่านทรงเป็นยอดนักปราชญ์ ย่อมทราบพระธรรมวินัย ธุดงควัตร และการปฏิบัติธรรมกรรมฐาน เมื่อพระองค์เสด็จมาเยี่ยมวัด ทรงเห็นวัตรปฏิบัติ ตลอดปฏิปทาของท่านพ่อลี ซึ่งเป็นพระมักน้อยสันโดษ สมถะ เป็นพระนักปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์ ไม่ได้เป็นไปตามข้อกล่าวหา “พระหลอกลวง” แม้แต่น้อย จึงตรัสชื่นชม ท่านพ่อลีเล่าต่อไปว่า “ประการต่อไป ท่านได้รับสั่งว่า “เราได้รับทราบว่า มีคนนิยมเลื่อมใสเธอมาก เรานึกว่าพระ อย่างเธอนี้หายาก”  เมื่อได้รับสั่งเสร็จแล้วก็กลับไปวัดจันทนาราม แล้วเดินทางกลับพระนคร”

สมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงกล่าวชื่นชมท่านพ่อลี ขณะเป็นภิกษุหนุ่มว่าเป็นพระหายาก ซึ่งขณะนั้นท่านพ่อลีเป็นพระอริยบุคคลขั้นต้นแล้ว แม้ครูบาอาจารย์ในสายท่านพระอาจารย์มั่นก็ให้การยอมรับ โดยท่านพ่อลีเทศน์ความหมาย “พระหายาก” ไว้ว่า “อะไรดีก็หาได้ง่าย ทุกสิ่ง ทุกอย่างว่าดีๆ นั้นหาได้ง่าย แต่พระดีนี้หาได้ยาก”

สมเด็จพระสังฆราชเจ้าเสด็จเยี่ยมวัดป่าคลองกุ้งในสมัยนั้น นับเป็นสมเด็จพระราชาคณะองค์แรกที่เสด็จเยี่ยม ยังความปลาบปลื้มปีติแก่บรรดาพุทธบริษัทเป็นอันมาก โดยได้มีการจดจารึกบนแผ่นหินแกรนิตไว้เป็นเกียรติประวัติอันเป็นสิริมงคลของทางวัด และในกาลต่อมาก็มีสมเด็จ-พระสังฆราชเสด็จเยี่ยมอีก ๓ พระองค์ ในวาระสําคัญๆ ของทางวัด ได้แก่ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ (วาสน์ วาสโน) และสมเด็จ-พระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน) ตามลําดับ 

ท่านพ่อลี แม้สมเด็จพระสังฆราชเจ้าเสด็จสอบสวนเสร็จแล้วกล่าวชื่นชมก็ตาม แต่ฝ่ายพระและฆราวาสยังจ้องจับผิดหาเรื่องกล่าวหาต่อไป ในระยะนี้ท่านพ่อลีจึงต้องเผชิญโลกธรรม ๘ และอุปสรรคมากระทบอีกมากมาย ซึ่งล้วนเป็นผลดี ทําให้ท่านมีประสบการณ์มากขึ้น และจิตใจของท่านก็เข้มแข็งมากยิ่งขึ้น ทั้งลูกศิษย์ก็มีความเคารพหนักแน่นในท่าน ซึ่งมีมากอยู่แล้ว ก็เพิ่มพูนมากยิ่งขึ้น และก็บอกกันปากต่อปาก ทําให้ท่านพ่อลีมีลูกศิษย์ลูกหาชาวจันทบุรีเพิ่มมากขึ้น 

เรื่องลูกศิษย์นี้ ท่านพ่อลีเทศน์ไว้ว่า

“อาตมาไม่เคยนึกดีใจหรือเสียใจ ในการที่จะไม่มีใคร (ลูกศิษย์) ทําได้หรือไม่ได้ เพราะ ทําได้ เขาก็ดีที่ตัวเขา ไม่ใช่มาดีที่เรา เราถือแต่ว่า การงานของเราที่ทําอยู่นี้ (คือการอบรม สั่งสอน) เป็นความดีก็พอแล้ว คนที่มั่งมีมาก หรือมีเกียรติสูงมาก เขาก็ไม่มาถึงเรา เพราะติดลาภ ยศ สุข สรรเสริญเสีย ส่วนคนที่จนมาก เขาก็มาถึงเราไม่ได้อีก เพราะขัดข้องในประการต่างๆ คนที่ทุกข์หรือจวนจะตายนั่นแหละมักจะมาถึงเรา”

พ.ศ. ๒๔๗๙ ออกพรรษา ท่านพาพระศิษย์ธุดงค์ไประยอง 

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ เมื่อออกพรรษาแล้ว ในหน้าแล้ง ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้ท่องเที่ยวธุดงค์ ไปทางเทือกเขาวงกต ต.นายายอาม อ.เมือง จ.จันทบุรี ในการเดินธุดงค์คราวนี้มีท่านพ่อเฟื่อง โชติโก ซึ่งขณะนั้นเป็นภิกษุหนุ่มฝ่ายมหานิกาย ขอเป็นศิษย์ติดตามไปด้วย ท่านพ่อเฟื่องเล่าว่า

“เมื่อท่านปฏิบัติตามแนวปฏิปทาของพระป่าเห็นว่าพออยู่ได้ ด้วยเหตุนี้เมื่อออกพรรษา ท่านจึงขอติดตามท่านพระอาจารย์ลีเดินธุดงค์ โดยเดินออกจากป่าช้าคลองกุ้งไปทางเทือกเขาวงกต ซึ่งเป็นเขตต่อแดนกับจังหวัดระยอง แล้วเดินธุดงค์ต่อเข้าเขตปากนํ้าประแสร์ โดยมี เพื่อนพระอีกองค์หนึ่งร่วมเดินทางด้วย

ในขณะนั้นเป็นช่วงระยะเวลาที่ท่านตัดสินใจว่า จะสึกหรือจะญัตติเป็นธรรมยุต ท่านดําริว่า “ถ้าสึกออกไปคงไม่มีโอกาสเงยหน้าขึ้น คงจะต้องประสบแต่ความทุกข์ยากลําบากต่อไป แต่ถ้าญัตติอยู่กับท่านพระอาจารย์ลี ก็คงจะได้มีโอกาสเห็นแสงสว่างในชีวิตบ้าง” ท่านจึงตกลงใจ กลับไปวัดโบสถ์บางกะจะ เพื่อลาพระอุปัชฌาย์ ฝ่ายพระอุปัชฌาย์พยายามถ่วงไว้ว่า “รอไว้ก่อน” ส่วนพระครูครุนารถสมาจาร เจ้าอาวาสวัดจันทนาราม ซึ่งเป็นวัดธรรมยุตแห่งเดียวในจังหวัดจันทบุรี ในสมัยนั้น ท่านก็ไม่กล้าให้ญัตติ เนื่องจากจังหวัดจันทบุรีไม่เคยมีพระมหานิกายญัตติเป็นธรรมยุตมาก่อน ท่านเจ้าอาวาสเกรงว่าจะมีวิพากษ์วิจารณ์กันในคณะมหานิกาย 

แต่ในที่สุด อุปสรรคเหล่านั้นท่านก็ผ่านพ้นมาได้ เมื่อท่านกลับไปบอกกับพระอุปัชฌาย์ว่า “ถ้าท่านไม่อนุญาต ผมจะสึกแล้วบวชใหม่” พระอุปัชฌาย์จึงยินยอม ฉะนั้น ท่านจึงได้ญัตติ เข้าคณะธรรมยุต เมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ ที่วัดจันทนาราม ตําบลจันทนิมิต อําเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี โดยมีพระครูครุนารถสมาจาร (เศียร อุตฺตโม) เป็นพระอุปัชฌาย์ และ พระครูพิพัฒน์พิหารการ (เชย) เป็นพระกรรมวาจาจารย์ พอญัตติเรียบร้อย ท่านก็ไปอยู่กับ ท่านพระอาจารย์ลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง ออกพรรษาก็เที่ยวธุดงค์ตามแนวป่าเขตจันทบุรี ตราด ปราจีนบุรี”

การบวชของหลวงปู่เจี๊ยะและการเผยแผ่ธรรมในสมัยนั้น

ท่านพ่อลี กับ ท่านพระอาจารย์กงมา ร่วมกันบุกเบิกวงกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรีได้ ไม่นาน ลูกหลานชาวจันทบุรีเกิดความเลื่อมใสศรัทธา ทยอยออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานกัน โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๐ เป็นปีที่หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ออกบวช ท่านได้ยกย่องท่านทั้งสองเป็นทั้งบุพพาจารย์องค์แรก และเป็นทั้งกัลยาณมิตร ท่านเล่าว่า

“การอุปสมบทในครั้งนี้ เราเป็นผู้มีจิตศรัทธาขึ้นมาเอง อยากบวชด้วย เบื่อด้วย เบื่อพี่สาวมัน เราทํางานแทบตาย ขอเงินก็ไม่ค่อยจะให้ มีเท่าไหร่เก็บเรียบ จึงเป็นเหตุให้บวชอยู่อันหนึ่งเหมือนกัน การบวชไม่มีใครบังคับชักชวนแต่อย่างใด เพียงเพราะคิดในใจว่า สมควรแก่เวลาและอายุที่จะทดแทนบุญคุณของท่านผู้มีคุณทั้งหลายได้แล้ว อีกทั้งในขณะนั้น พระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ ซึ่งท่านเป็นลูกศิษย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ก็จาริกธุดงค์มาประกาศเทศนาธรรม ให้คนทั้งหลายละชั่ว สร้างความดี ในจังหวัดจันทบุรี และก็เดินทางมาที่บ้านหนองบัว ซึ่งเป็น บ้านเกิดของเรา 

ซึ่งในสมัยนั้นพระกรรมฐานแถบทางภาคตะวันออกยังไม่ค่อยมี ก็มีท่านพ่อลี ธมฺมธโร และพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ นี่แหละเป็นผู้นํามาเผยแพร่ ชาวพุทธทางภาคตะวันออกถึงได้ทราบเรื่องราวของพระกรรมฐานและการภาวนา…

ทีนี้มันก็อย่างว่า มันอยู่ที่ได้กัลยาณมิตรเหมือนกัน กัลยาณมิตรเป็นสิ่งสําคัญที่สุด ครูบาอาจารย์ที่จะพาประพฤติปฏิบัติ เรื่องศาสนาเป็นเรื่องที่ชาวโลก โลกสงสารมองไม่รู้ว่า พระพุทธศาสนานี่มีความลึกซึ้งขนาดไหน เข้าใจแต่ว่า พระนี่บวชก็บวชอย่างธรรมดา ไม่มี ความหมายอะไรเลย แต่ก่อนที่ยังไม่บวชก็เข้าใจว่า เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน โยมเขาให้บวช ก็บวช บวชไปอย่างนั้นล่ะ บวชออกมาแล้วก็จะมาหาเมียเท่านั้น แล้วก็มีเรื่องเท่านั้นแหละโลก

ทีนี้ถึงว่ากัลยาณมิตรเป็นสิ่งที่สําคัญ ครูบาอาจารย์ที่ท่านตั้งใจประพฤติปฏิบัติพาให้อยู่ในหลักธรรมวินัยนี่เป็นสิ่งที่หายาก ก็ได้บารมีท่านอาจารย์ลีน่ะ เป็นผู้ที่เข้ามาในเมืองจันท์ คุณอํานาจ (ขุนอํานาจอํานวยกิจ) เป็นคนไปชักจูงท่านอาจารย์ลีมา ไปได้ท่านอาจารย์ลีมาแล้วก็ มาทางบ้านโยมอาตมาก็ไปติดต่อเอาท่านอาจารย์กงมามา… 

เรื่องการทําบุญร่วมกันในชาติปางก่อนจึงเป็นอย่างนี้ คนเราจึงไม่เหมือนกัน เราจะไป เปลี่ยนไม่ได้ ใครเป็นลูกศิษย์ใคร อาจารย์ใคร ก็เลือกเอาเอง ถ้าอาจารย์ไม่เป็นบัณฑิต ก็ให้รีบ ตีตัวออกห่าง เพราะถ้าคบอาจารย์ที่เป็นคนลามก เป็นคนเลว ท่านเปรียบไว้ว่าเหมือนคบกับ งูพิษ ท่านเปรียบไว้เหมือนงูที่ตกลงไปจมอยู่ในหลุมคูถ กัดไม่ได้ก็จริง แต่มันอาจทําคนที่เข้าไปช่วยยกมันขึ้นจากหลุมคูถ ให้เปื้อนด้วยคูถได้ด้วยการดิ้นของมัน ยิ่งเป็นงูตัวใหญ่ๆ ยิ่งสกปรกเยอะ ฉะนั้น จึงให้แสวงหาอาจารย์ที่เป็นบัณฑิต เป็นกัลยาณมิตร เช่นอย่างเรานี้ ก็ได้ท่านพ่อลี ท่านอาจารย์กงมา และท่านพระอาจารย์มั่น เป็นกัลยาณมิตร จึงก้าวเข้าถึงกัลยาณมิตรใหญ่ คือพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ภายในใจ…

ธรรมะทีนี้มันมีหลักการพระพุทธศาสนา คือ มีหลักการเดียว ต้องการให้ภาวนานี่ ทีนี้มา เมื่อมาหลังๆ ประมาณสักหลาย ๑๐ ปีมาแล้ว ถ้าย้อนหลังไปก็ประมาณร่วม ๗๐ – ๘๐ ปี การที่บุคคลที่จะมาสอนกันให้ทําสมาธินี้ไม่มี ขาดคราว หมายถึง ทางบ้านอาตมาก็ยังไม่มี ก็มีโยมยายกับพวกคนเฒ่าแก่เขาไปภาวนากันบ้างเหมือนกัน แต่ว่าไปภาวนาก็อย่างนั้นแหละ ภาวนาไม่รู้เรื่อง แล้วก็มีท่านอาจารย์กงมาท่านมานี่ เข้ามาอยู่ที่บ้านอาตมาได้สักปีกว่าๆ หรือสองปีนี่แหละ อาตมาก็เข้าไปบวช ไปบวชก็สึกหมด บวชตั้งหลาย ๑๐ องค์เหมือนกันก็สึกเกลี้ยง เกลี้ยงไม่มีเหลือ สึกออกไปหมด เข้ามาสอน สอนแนวทางที่ดีที่ชอบ ให้ตั้งใจประพฤติปฏิบัติทําสมาธิ” 

พ.ศ. ๒๔๘๐ มีผู้เคารพเลื่อมใสมากยิ่งขึ้น 

ปี พ.ศ. ๒๔๘๐ ท่านพ่อลีจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง ติดต่อกันเป็นพรรษาที่ ๓ ท่านเล่าว่า

“ต่อมาถึงพรรษาที่ ๓ ประชาชนชาวจันทบุรียิ่งเกิดความนิยมเลื่อมใสขึ้นมาก มีคนในตลาดและตามบ้านมาฟังเทศน์ที่วัดมากขึ้นทุกที จนกระทั่งนายซองกุ่ยเจ้าของรถยนต์โดยสารเกิดความศรัทธาออกประกาศว่า ถ้าใครนั่งรถยนต์ของเขามาฟังเทศน์พระอาจารย์องค์นี้ (หมายถึงตัวเรา) เขายินดีลดราคาค่าโดยสารให้เป็นพิเศษ สําหรับตัวเราเอง ตลอดจนกระทั่งพระเณรในวัด จะเดินทางไปไหนมาไหนไม่ต้องเสียค่ารถ นับวันก็มีคนรู้จักเรามากขึ้นๆ ทุกวัน ตลอดจนกระทั่ง ผู้ว่าราชการจังหวัดและนายอําเภอทุกอําเภอ”

สาเหตุหนึ่งที่มีผู้เคารพเลื่อมใสท่านพ่อลี มากยิ่งขึ้น ท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“ถ้ามีความดีจริงๆ ก็อาจจะเป็นไปได้ ที่เป็นไปได้ยากคืออะไร คือความเห็นบางอย่าง คือมันยังไม่ยอม ยังไม่ยอมจนใจ ยังอยากมั่ง อยากมี อยากลาภ อยากรวย ถ้ามีความอยากมั่ง อยากมี อยากลาภ อยากรวยก็ต้องหา เมื่อหามาได้ดีแล้ว ใครเขาจะช่วยเหลือเรา อันนั้นก็มี อันนี้ ก็มี ของมีนะเป็นเครื่องบังตาของคนที่ให้ ของไม่มีเป็นเครื่องเปิดตาแก่คนที่ให้ 

อย่างที่ไปอยู่ที่จันทบูร มีพวกจีนพวกเจ๊กในตลาดเขาเล่า วัดอื่นไปบิณฑบาตเขาใส่แต่ข้าว แต่กับข้าวไม่ได้ใส่เลย ส่วนวัดป่าน่ะแหม ! ข้าวก็เต็มบาตรปรี่ ลูกศิษย์ก็ถือตะกร้าห่อกลับ แกงเท่านั้นแหละเต็มหมด มีพระบางองค์ไปต่อว่าญาติโยม ทีนี้ส่วนโยมก็ตอบ เขาบอกว่า วัดป่าน่ะ เงินจะบํารุงไม่เคยหา โรงครัวก็ไม่ได้ตั้ง ถ้าใส่แต่ข้าวจะไปกินยังไง จําเป็นจะต้องช่วยท่านใส่กับ ใส่แกงให้สมบูรณ์จึงจะอยู่ได้ ส่วนที่อื่นนั้นโรงครัวก็มี รายได้ก็แยะ ก็ไม่จําเป็นจะต้องใส่กับ ใส่แกง อันนี้ก็แสดงให้เห็นว่า ความมีมันปิดตาของเขา ความไม่มีมันเป็นช่องโหว่ให้เขาแลเห็น นี่มัน เป็นอย่างนี้

อีกเรื่องหนึ่ง ไปอยู่ที่ไหนก็ขี้มักมีอย่างนี้ ไปอยู่โคราชก็เหมือนกัน อยู่ที่วัดหนึ่งเขาอิจฉา ถึงกับเอามีดอีโต้ไปฟันคอลูกศิษย์ เรามันก็ไม่รวยนักหนาหรอก แต่เขาเข้าใจผิดไปว่า รวยอุดมสมบูรณ์ จึงมีคนเอามีดไปฟันคอพระ แต่มันไม่เข้า มีโยมเล่าให้ฟังว่า เคยถูกต่อว่า เรื่องเอาข้าว ไปยืนรอใส่บาตรเฉพาะพระวัดนั้น เมื่อพระวัดอื่นมาไม่ศรัทธา เป็นต้น แกบอกว่า ผมไปดูวัดนั้น ไม่มีอะไรเลย หัวหอมหัวเดียวก็ไม่มีในโรงครัว ไปดูที่กุฏิก็ไม่มี มีแต่ผ้ากับบาตร จะไปหาผัก หาหญ้ามาต้มแกงกินก็ไม่ได้ อย่างวัดอื่นนั้น ก็ตอนคํ่าๆ ไปเก็บผัก ไปไล่กระต่าย ได้หนู ได้ตุ่น อะไรมาก็ตามเรื่อง เมื่อท่านทําอย่างนั้น ผมจะไปทําบุญได้อย่างไร ท่านไปหากินเอง เหลือจนเป็นที่พอใจ ผมจะพอใจกับท่านหรือไม่ ผมก็ไม่ทราบ ผมไม่สนใจ

นอกจากนี้ก็ยังมีอีก ตัวอย่างที่เคยเห็นมาที่จันทบูร จันทบูรเคยไปอยู่นานจนเกือบจะเป็นบ้านตัวเอง รู้เรื่องอะไรต่างๆ ในเรื่องฝ่ายโลกก็ทราบ ในเรื่องของศาสนาก็ทราบ ที่เป็นคติดีมากก็ คือวัดหนึ่งท่านมีทุนทรัพย์ลงทุนซื้อที่ดิน ให้ลูกศิษย์ปลูกเงาะ ปลูกยาง เต็มไปหมด ยางตัดวันหนึ่งก็ได้หลายสิบแผ่น เงาะปีหนึ่งก็ได้แยะ ส่งขายถึงพระนคร แต่ไม่มีใครไปให้กินเลย 

พวกตลาดเขาว่า ไม่มีใครไปให้กิน เงาะของท่านมันสวยมาก งามมาก ราคาสูง ส่งขายที่กรุงเทพฯ ส่วนพวกท่านเองน่ะ กินเงาะขี้ครอก เงาะขี้ครอกเป็นลูกเล็กๆ ดําๆ เขาเรียกเงาะขี้ครอก ส่วนสวยๆ ขายหมด ชาวบ้านเขาก็ไม่ได้นึกว่า ถ้ากินอย่างนั้น ลูกเงาะท่านมองในสวนสวยงาม ลูกใหญ่ ลูกโต ลูกของเราดําๆ น่ะหรือจะไปถวายก็จะกินอย่างไร ของท่านก็พอแรง เลยไม่ไปถวายให้กิน ในที่สุดตัวก็เลยอดไม่ได้กินของดีกับเขาหรอก กินแต่เงาะขี้ครอก 

อันนี้มันเรื่องอะไร ความมีมันเป็นสิ่งบังตาเขา เขาไม่ช่วย นี่เป็นตัวอย่าง นอกจากนี้ยังมีอยู่แยะหลายอย่างหลายเรื่องหลายราวที่มันเป็นไปอย่างนี้ เพราะถ้าใครเป็นผู้ยอมเสียสละตัวให้ไม่มีเสียอย่างหนึ่ง คนนั้นไม่อดตาย ถ้าไม่ยอมเสียสละ ยังต้องการเป็นคนมีอยู่ บางทีก็จะมีกิน บางทีก็จะอด นี่มันเป็นอย่างนี้” 

ศิษย์องค์สําคัญออกบวช – กิจวัตรปฏิปทาท่านพ่อลี

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๐ นี้ หลังจากท่านพ่อเฟื่อง โชติโก ญัตติเป็นธรรมยุตได้ไม่นาน หลวงปู่ เจี๊ยะ จุนฺโท พระศิษย์องค์สําคัญของหลวงปู่กงมา และ ท่านพ่อลี ก็ได้บรรพชาอุปสมบทในช่วงก่อนเข้าพรรษาเล็กน้อย หลวงปู่เจี๊ยะท่านเล่าว่า

“เราบวชเมื่อวันอาทิตย์ที่ ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ เวลา ๑๖.๑๙ น. ณ พัทธสีมา วัดจันทนาราม ตําบลจันทนิมิต (เดิมชื่อตําบลพุงทะลาย) อําเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี โดยมี พระครูครุนารถสมาจาร (เศียร อุตฺตโม) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระครูพิพัฒน์พิหารการ (เชย) เป็นพระกรรมวาจาจารย์ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นพระอนุสาวนาจารย์ ได้ฉายาว่า “จุนฺโท” แปลว่า ผู้ชําระจิตให้เกลี้ยงเกลาหมดจด ผู้หมดกิเลสเครื่องร้อยรัด

ในขณะนั้นเรามีอายุได้ ๒๑ ปี ๑ เดือน กับ ๕ วัน จึงเป็นพระรูปแรกที่ท่านพ่อลีเป็นคู่สวดบวชให้ เมื่อบวชที่วัดจันทนารามเสร็จแล้ว ก็ได้นั่งเรือกลับมาจําพรรษาที่วัดทรายงาม เป็นเวลา ๓ พรรษา ท่านพ่อลี กับ พระอาจารย์กงมา ท่านเป็นอาจารย์องค์แรกของเรา”

ท่านพ่อลีให้ความเมตตาหลวงปู่เจี๊ยะมาก แม้ไม่ได้อยู่จําพรรษาร่วมกัน ท่านก็คอยติดตามฟังข่าวหลวงปู่เจี๊ยะอย่างใกล้ชิด ท่านพ่อลีถือหลวงปู่เจี๊ยะเป็นศิษย์โปรดองค์หนึ่ง ในพรรษานี้ หลวงปู่เจี๊ยะตั้งสัจจะอธิษฐานต่อหน้าพระพุทธรูป ขอให้ฟ้าผ่า แผ่นดินสูบ นํ้าท่วมตาย ไฟไหม้ตาย ท่านยอมตายเพื่อเร่งความเพียรอย่างอุกฤษฏ์จนจิตรวม จนบางคราวท่านพ่อลีกลัวใจหลวงปู่เจี๊ยะจนพูดว่า “ท่านเจี๊ยะนี่ ใครไปยุ่งกับมันไม่ได้ เดี๋ยวมันฮึด ไม่ว่าเทวดามันเอาหมด มันสู้หมด”

ส่วน ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก ในพรรษานี้ท่านได้อยู่อุปัฏฐากและจําพรรษากับท่านพ่อลี ท่านพ่อเฟื่องเล่ากิจวัตรตลอดปฏิปทาของท่านพ่อลีไว้ดังนี้

“การปฏิบัติ เมื่อท่านไปอยู่กับท่านพ่อลี ตามที่ท่านเล่าให้ฟัง ผู้ใดที่จะอยู่กับท่านพ่อลี ต้องหนักแน่นที่สุด มีความตั้งใจ กลางวันปฏิบัติท่านพ่อลี คอยต้มนํ้าชงนํ้าชา เมื่อเวลาท่านพ่อลี มีแขก กลางคืนจะมีการอบรมตั้งแต่ ๖ โมงเย็น ถึง ๔ ทุ่มบ้าง ๕ ทุ่มบ้าง ๖ ทุ่มบ้าง มีการไหว้พระ สวดมนต์ นั่งภาวนา ฟังเทศน์ฟังธรรมจากพระไตรปิฎก บุพพสิกขาวรรณนา และวินัยมุข เป็นต้น พออบรมเสร็จแล้ว ห้ามกลับไปนอนที่กุฏิ ต่างคนต่างเดินจงกรมและนั่งภาวนาต่อ

นอกจากเวลาเทศน์ ท่านพ่อลีเป็นพระที่พูดน้อย ถ้ามีใครปฏิบัติท่าน หรืออยู่รับใช้ท่าน ท่านพ่อลีจะใช้สายตาแทนคําพูด ท่านพ่อลีถือว่า “ถ้าถึงกับต้องพูดกัน แสดงว่าไม่รู้จักกัน” เป็นอุบายฝึกให้ลูกศิษย์เป็นคนช่างสังเกต (อุบายนี้ ท่านพ่อเฟื่องนํามาใช้กับลูกศิษย์ต่อมาด้วย)

บางครั้งท่านพ่อลีจะพูดสั้นๆ ห้วนๆ ผู้ฟังต้องนําไปคิดพิจารณา จึงจะเกิดความเข้าใจ ท่านพ่อเฟื่องเคยเล่าให้ฟังว่าครั้งหนึ่ง มีโยมคนหนึ่งมาพูดกับท่านพ่อลีว่า “ดิฉันจะสร้างกุฏิถวายให้ท่านพ่ออยู่” ท่านพ่อลีก็ตอบว่า “โยมเห็นอาตมาเป็นตัวปลวกตัวมอดหรือ” โยมคนนั้นเลยร้องไห้ เพราะไม่เข้าใจในความหมายของท่านพ่อลี 

ถ้าจะสร้างกุฏิก็ให้อุทิศแก่สงฆ์จากทิศทั้ง ๔ เสีย อย่าอุทิศเฉพาะคนนั้นคนนี้…”

ท่านพ่อเฟื่อง เล่าถึงความประทับใจที่ท่านมีต่อท่านพ่อลีต่อไปว่า 

“ท่านพ่อลีเป็นตัวอย่างในการวางตัวของพระกับฆราวาส การวางตัวของพระต่อฆราวาสญาติโยมที่มาเกี่ยวข้องเป็นเรื่องละเอียดมาก ท่านพ่อลีเคยพูดอยู่เสมอกับพระลูกศิษย์ว่า “จําไว้นะ ไม่มีใครจ้างให้เราบวช เราไม่ได้บวชเพื่อเป็นขี้ข้าใคร” แต่หากพระองค์ใดมาบ่นกับท่านพ่อลีว่า “โยมที่อยู่ประจําวัดไม่ยอมทําตามที่ท่านขอไว้” ท่านพ่อลีจะย้อนถามทันทีว่า 

“ท่านบวชให้เขารับใช้หรือ? ความเป็นอยู่ของเราก็อาศัยเขา เพราะฉะนั้นเราอย่าทําอะไรที่จะต้องหนักที่เขา ถึงเขาจะปวารณา เราอย่าเป็นพระขี้ขอ ผมเองตั้งแต่บวชมา ถึงจะมีคนปวารณา ผมไม่ขออะไรที่เขาจะต้องออกไปซื้อ ได้ปัจจัยมา ผมก็ทําบุญไป ไม่เคยซื้ออะไรเก็บไว้เป็นส่วนตัว นอกจากหนังสือธรรมะ พระเราถ้ากินข้าวของชาวบ้าน แต่ไม่ตั้งใจปฏิบัติให้สมกับที่เขาใส่บาตรเรา ชาติหน้าเรามีหวังเกิดมาเป็นควายใช้หนี้เขา” 

การตั้งชื่อวัดป่าคลองกุ้ง

เมื่อท่านพ่อลี ธมฺมธโร มาพักจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าผีดิบคลองกุ้ง ด้วยปฏิปทาไม่ขอ ไม่รบกวนใดๆ กับญาติโยม ท่านเป็นพระที่เคร่งครัดในปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานข้อนี้มาก ท่านจะไม่กวนบ้านกวนเมือง ท่านอยู่กุฏิกระต๊อบไม้ไผ่ บําเพ็ญสมณธรรม อาศัยศาลาชั่วคราว บําเพ็ญสมณกิจ ฉันจังหันและเทศนาอบรมญาติโยม ตั้งแต่เริ่มสร้างวัดต้นปี พ.ศ. ๒๔๗๘

ท่านพ่อลีอยู่อย่างมักน้อยสันโดษ สมถะ เรียบง่าย อย่างนั้นมาประมาณ ๒ – ๓ ปี พอถึง ปี พ.ศ. ๒๔๘๐ ลูกศิษย์เห็นถึงความจําเป็น อยากให้ท่านมีเสนาสนะถาวรที่ประหยัดเรียบง่าย ตามแบบฉบับปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ได้พร้อมใจกันบอกบุญกับศิษย์ผู้ที่มีจิตศรัทธาทั่วๆ ไป ซึ่งก็ได้รับความร่วมมือเป็นอย่างดี จึงได้มีการจัดสร้างศาลาขนาดเล็กขึ้น ๑ หลัง ขนาดกว้างประมาณ ๕ วา ยาว ๑๒ วา ด้านหลังพระประธานกั้นเป็นห้องสําหรับท่านพ่อลีพักจําวัดได้ ซึ่งในสมัยนั้นถือว่าหรูหราและสะดวกสบายที่สุดแล้ว

ต่อมามีคณะศรัทธาจากที่ต่างๆ ในจังหวัดจันทบุรี ได้ทราบกิตติศัพท์ก็มาสมัครเป็นลูกศิษย์ปฏิบัติธรรมกันมาก โดยเฉพาะชาวบ้านศาลอ่างหินในอําเภอเมืองมากันมากเป็นพิเศษ มีศรัทธา มากันอย่างต่อเนื่อง จึงได้พร้อมใจกันสร้างกุฏิถาวรถวายท่านพ่อลี ๑ หลัง เป็นกุฏิไม้อย่างดี ยังปรากฏอยู่ในปัจจุบันนี้

อยู่มาวันหนึ่งหลังจากทําบุญใส่บาตรในตอนเช้า พวกลูกศิษย์ได้หารือกันว่า วัดป่าของเรามีคนศรัทธามากขึ้นเรื่อยๆ จะต้องเป็นวัดที่เจริญขึ้นอย่างแน่นอน พวกเราลองปรึกษาท่านพ่อลีว่า ควรจะตั้งชื่อวัดใหม่ให้ไพเราะกว่านี้จะดีกว่าไหม ทุกคนเห็นด้วยที่จะได้ชื่อวัดใหม่ที่ทันสมัยนิยม ชื่อวัดหรูๆ คงจะเท่ไม่เบา เพราะอาจารย์ของพวกเราก็ชื่อเสียงโด่งดังแล้ว พอดีท่านพ่อลีเดินมา พวกศิษย์ได้โอกาสก็เสนอเรื่องที่คิดกันต่อท่านในทันทีว่า “ท่านพ่อครับ วัดป่าคลองกุ้งของพวกเรา มีผู้เสนอว่า ควรเปลี่ยนชื่อเสียใหม่ให้ไพเราะเป็นชื่อ “วัดป่าเรไร” หรืออีกชื่อหนึ่ง “วัดป่าเวฬุวัน” ให้ท่านพ่อพิจารณาว่าจะเอาชื่อไหนดี”

ท่านพ่อลีหยุดนิ่งราวอึดใจเดียว ท่านพิจารณาแล้วก็หัวเราะอย่างอารมณ์ดี โบกมือส่ายหัวพร้อมกับกล่าวว่า “ไม่เอาๆ ชื่ออื่นๆ มันกินไม่ได้นาน ชื่อ “วัดป่าคลองกุ้ง” มันมีทั้งกุ้งทั้งปลา กินไม่หมด อย่าเปลี่ยน ให้เรียก “วัดป่าคลองกุ้ง” ตามเดิม ถึงจะเจริญรุ่งเรืองอีกสักเท่าไร ก็ให้เรียกชื่อนี้ อย่าทิ้งชื่อนี้เป็นอันขาด” ด้วยความเคารพเชื่อฟังท่านพ่อลี พวกศิษย์เลยต้องยอมเรียก “วัดป่าคลองกุ้ง” ตามที่ท่านสั่งกําชับเอาไว้และได้เรียกชื่อนี้เรื่อยมาจนถึงปัจจุบันนี้ 

ท่านพ่อลี ท่านตั้งชื่อวัดนี้ ถูกต้องตามความเป็นจริง เพราะคําว่า “วัดป่า” ด้วยสภาพเดิมมันเป็นป่ารกรุงรังสมชื่อจริงๆ ส่วนคําว่า “คลองกุ้ง” คือ มีคลองทอดยาวเข้ามา ตั้งแต่แม่นํ้า จันทบุรี มาถึงข้างหลังโบสถ์หลังปัจจุบันนี้ ในสมัยนั้นกุ้งนาตัวเล็กๆ ชุกชุมมาก ปลาก็ชุกชุมมาก ใช้ชนางลงไปช้อนพักเดียว ได้พอกินสบายๆ แม้ในปัจจุบันนี้ก็ปรากฏว่า วัดป่าคลองกุ้ง ไม่เคย อดอยากขาดแคลนแต่ประการใด พระเณรไม่เคยขาด ญาติโยมก็เข้าวัด บํารุงวัดกันอย่างต่อเนื่องสมกับคําสั่งของท่านพ่อลี ซึ่งมีวาจาศักดิ์สิทธิ์จริงๆ แต่คลองกุ้งในอดีตได้หายไปจากการถมคลอง

ท่านสอนธรรมปฏิบัติเป็นที่อัศจรรย์

ท่านพ่อลีสอนธรรมปฏิบัติเป็นที่อัศจรรย์ ด้วยบุคลิกอันเข้มแข็ง เอาจริงเอาจัง และถ้อยคําอันเฉียบขาดฉับไวได้ใจความ ยังความน่าเกรงขามให้บังเกิดแก่คนที่พบเห็นท่าน ซึ่งเขาจะรู้สึกเลื่อมใสศรัทธาและตื่นเต้น ถ้าเป็นเด็ก ท่านก็จะทําตัวสนิทสนมกับเด็กๆ โดยมีวิธีสอนง่ายๆ เช่น เด็กคนไหนรักษาศีล ๘ ได้ ท่านให้ข้อละ ๑ บาท รวม ๘ ข้อ ๘ บาท เบื้องต้นเด็กต้องการเงิน แต่ต่อมาได้นิสัยทางศีลธรรมก็รักษาศีล ๘ เอง ใครก็ตามเข้ามามอบกราบตัวเป็นศิษย์ มักจะติดใจในรสพระสัทธรรมจากท่าน ที่เคยติดเหล้า ติดยา ติดการพนัน ปรากฏว่า ละเลิกกันเป็นส่วนมาก

กิจวัตรในระหว่างพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้งนั้น

๑. หลังทําวัตรเช้าจบแล้วจะมีการอ่านพระวินัยทุกวัน

๒. หลังทําวัตรคํ่า ท่านพ่อลีจะเทศน์อบรมพระเณรและญาติโยม พร้อมนั่งภาวนามิได้ขาดจนถึงเที่ยงคืน

๓. หากเป็นวันธัมมัสสวนะ เฉพาะพระเณร จะเพิ่มเวลาจากเที่ยงคืนไปจนถึงใกล้ยํ่ารุ่ง ส่วนญาติโยมให้กลับไปพักผ่อนได้ตามอัธยาศัย

๔. ประเด็นสําคัญที่สุดในการอบรม เน้นหนักในการบําเพ็ญสมาธิ และปลุกปลอบให้เร่งรีบกระทําความเพียรกันให้ต่อเนื่องหนักแน่น

การแสดงธรรมของท่านก่อศรัทธาปสาทะยิ่งแก่ผู้ฟัง ในทุกๆ ครั้งที่ท่านเทศนาอบรม ผู้ฟัง ไม่เคยรู้สึกเบื่อ ในพรรษาพระเณรต่างพากันสมาทานธุดงควัตรกันเป็นจํานวนมาก ในข้อธุดงค์ ต่างๆ กัน โดยเฉพาะธุดงค์ชิ้นเอก ที่ท่านพ่อลีปฏิบัติประจํา คือ สมาทานเนสัชชิกังคธุดงค์ (ถือการ ไม่นอนเป็นวัตร)

ใครไปมาหาสู่ ท่านก็ชักชวนให้ฝึกหัดนั่งสมาธิ โดยใช้วิธีกําหนดรู้ลมหายใจเข้าออก เรียกว่า “อานาปานสติ” วิธีแนะให้นั่งสมาธินี้เอง เป็นวิธีที่เอาชนะทั้งกาย วาจา และใจคนได้เป็นอย่างดี ใครที่จะนั่งสมาธิ ท่านสอนให้ถือศีล ๕ เสียก่อนเป็นอย่างน้อย การนั่งสมาธิไม่ใช่เป็นของทําได้ง่าย เพราะผู้ปฏิบัติจะต้องสงบกาย วาจา และทําให้ใจสงบด้วยการภาวนา กําหนดลมหายใจเข้าออก แรกเข้าปฏิบัติทนอยู่ไม่ได้นานนัก เพราะทุกขเวทนาต่างๆ แสดงให้เห็นตามความเป็นจริง แต่เมื่อฝึกไปๆ ก็ค่อยๆ อยู่ได้นานมากเข้า

คืนวันหนึ่งท่านพ่อลีสอนให้ศิษย์นั่งสมาธิ แล้วท่านก็นั่งด้วยเป็นเวลานาน ชั่วโมงแล้ว ชั่วโมงเล่า ยุงก็ชุม ท่านก็ยังคงนั่งหลับตาเฉยอยู่ ศิษย์ทนไม่ไหวก็ค่อยๆ หายไปทีละคนสองคน จนในที่สุด เมื่อท่านลืมตาขึ้น ไม่เห็นศิษย์เหลืออยู่เลยแม้แต่คนเดียว เรื่องนี้ท่านเล่าบ่อยๆ แล้วก็หัวเราะถึงความไม่เอาไหนของมนุษย์ เมื่อมีลูกศิษย์นั่งสมาธิกลัวยุงกัด มาขอคาถากันยุงจากท่านท่านจะสอนว่า

“คาถากันยุงนั้นจะบอกให้ กินอาหารให้มันน้อยๆ เลือดมันจะได้น้อย หนังมันจะได้เหี่ยว ยุงมันก็ดูดเลือดไม่ได้ กระเพาะอาหารเรานิดเดียว แต่ใจของเรามันใหญ่มาก นั่นเพราะ “ตัณหา” เราจะไม่ยอมให้ตัณหา มันขี่คอได้เป็นอันขาด อาตมารบกับเรื่องนี้มาไม่น้อยเหมือนกัน คนกินมากก็ฝันมาก ฝันจนจําไม่ได้ เราพยายามเอาชนะเรื่องกินได้ เอาจนมันไม่ฝัน คนกินหลายนอนหลาย นั้นลําบาก เอาไปไหนด้วยไม่ได้”

ท่านเล่าว่า ครั้งหนึ่งมีคนบ้าขึ้นมาบนศาลา ยกเก้าอี้จะทําร้ายท่าน ท่านจึงลุกขึ้นยืนจับ เก้าอี้ยันไว้ เหลียวดูศิษย์บนศาลาหายไปหมด สักครู่หนึ่งจึงมีผู้มาช่วยจับคนบ้านั้นออกไป แล้วท่านก็ว่า “ที่อาจารย์สอนเพื่อจะให้ศิษย์ไปนิพพาน แต่ถ้าจะชวนให้ตายตามอาจารย์ไปนิพพาน เดี๋ยวนี้ คิดว่าคงไม่มี”

ในเวลาเทศน์ ใครจะเอาเงินมาติดเทียน หรือถือขันไปเที่ยวเรี่ยไรไม่ได้ ท่านห้ามว่า “พระไม่ได้รับจ้างเทศน์” การเทศน์ของท่านก็เทศน์ปากเปล่า ไม่ได้ใช้คัมภีร์ใบลานเทศน์ สอนถึงวิธีนั่งสมาธิ ทําอานาปานสติเป็นหลักใหญ่ นอกจากนั้นก็เทศน์ในข้อวัตรปฏิบัติ ศีล ทาน การทําบุญ เช่น คิหิปฏิบัติ การแสวงหาโภคทรัพย์ได้มาโดยทางที่ชอบ แล้วใช้ทรัพย์นั้นเลี้ยงตน เลี้ยงมารดาบิดา บุตร ภรรยา คนใช้ ลูกจ้างให้มีความสุข เลี้ยงเพื่อนฝูงให้เป็นสุข บําบัด อันตรายที่เกิดแต่เหตุต่างๆ ทําพลีกรรม ๕ อย่าง คือ ญาติพลี สงเคราะห์ญาติ ต้อนรับแขก ทําบุญอุทิศให้ผู้ตาย ถวายเป็นหลวง เช่น เสียภาษีอากร เป็นต้น ทําบุญอุทิศให้เทวดา บริจาคทานในสมณพราหมณ์ ผู้ประพฤติชอบ เหล่านี้เป็นต้น

ข้อปฏิบัติเหล่านี้ ปรากฏว่าเป็นที่ถูกอกถูกใจ ถูกอัธยาศัยของชาวจีน เพราะเขาเคยได้รับการศึกษาอบรมให้เป็นผู้มีความกตัญญูกตเวที เซ่นไหว้พ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย ที่ล่วงลับไปแล้ว มาช้านาน จนเป็นประเพณี ชาวจีนไปหาท่านโดยมากเอาธูป เทียน บุหรี่ ผ้าขนหนูเช็ดหน้า ไปถวายตามศรัทธา ท่านรับของไว้แล้ว เวลาพระเณรลงศาลาสวดมนต์ ท่านก็เอาของเหล่านั้นแจกพระเณรทั่วไป ที่เหลือจึงเป็นของท่าน

ท่านเคยเล่าต่อหน้าพุทธบริษัทบนศาลาการเปรียญวัดป่าคลองกุ้งว่า

“ครั้งหนึ่งเขานิมนต์ไปฉันจังหันในงานศพชาวบ้าน เขาจัดให้ท่านนั่งฉันใกล้ศพที่กําลัง ขึ้นอืด ส่งกลิ่นเหม็นคาวคลุ้ง มีคนเขาท้วงเจ้าภาพว่า “นิมนต์ให้ท่านไปฉันห่างๆ หน่อย” เจ้าภาพตอบว่า “ไม่เป็นไร ท่านเป็นพระกรรมฐานไม่กลัว” ท่านว่าก็จําเป็นต้องทนเอา เพราะนึกในใจว่า “เขายอเราเข้าให้แล้ว” แต่คราวนั้นฉันจังหันไม่ใคร่ลงเลย”

คราวหนึ่งท่านเล่าว่า “ท่านไปธุดงค์ในป่าเปลี่ยวแห่งหนึ่ง มีพรานหาสัตว์ป่าไปพบท่าน เขาแวะสนทนาด้วย ท่านพลั้งปากพูดไปว่า “เมื่อคืนนี้มีนกยูงมานอนที่นี่” เพียงเท่านั้น ครั้นเมื่อเวลากลางคืน ท่านจุดเทียนนั่งภาวนาอยู่ในกลด มีเสือโคร่งมาเดินเวียนรอบๆ กลด แล้วนั่งหันหลังใช้หางแกว่งถูกเทียนในกลดล้มลงดับ ขณะนั้นท่านภาวนาเต็มที่ เล่นเอาเหงื่อแตกเป็นเม็ดข้าวโพดเลย ฉะนั้น พระธุดงค์ไปในป่า ต้องระมัดระวัง กาย วาจา เป็นอย่างดี มิฉะนั้นมักมีเหตุแสดงให้เห็น เช่น พบเสือ พบช้าง เป็นต้น”

พ.ศ. ๒๔๘๑ หน้าแล้งธุดงค์จังหวัดตราด – รวมพลังเมตตาจิตต่อสู้ยุงทะเล

ในระหว่างที่ท่านพ่อลี จําพรรษาอยู่ที่จังหวัดจันทบุรีนี้ เมื่อมีโอกาสก็ได้ออกไปเที่ยวธุดงค์ตามจังหวัดต่างๆ หลายจังหวัด ครั้งหนึ่งได้เดินทางไปจังหวัดตราด ได้ไปพักอยู่ข้างป่าช้าวัดลําดวน มีญาติโยมชาวจังหวัดตราด สนใจพากันมาฟังเทศน์ประมาณ ๒๐๐ คน มีญาติโยมจากจันทบุรีติดตามไปด้วยอีกประมาณ ๑๐ กว่าคน 

ในคืนวันนั้นเวลาหัวคํ่า กําลังจะแสดงธรรมเทศนา ได้มีเหตุเกิดขึ้น โดยมีคนร้ายขว้าง ก้อนอิฐเข้ามาในกลุ่มคน ๓ ก้อนโตๆ ตนเองก็ไม่รู้ความหมายว่า เหตุไรจึงมีคนแกล้งเช่นนั้น พวกญาติโยมก็พากันแตกฮือขึ้น นึกว่าเขาปาระเบิด เพราะปีนั้นอยู่ในภาวะสงครามอินโดจีน เราเองเคยได้ยินเสียงปืนใหญ่ยิงอยู่ในทะเลเสมอๆ พอเกิดเหตุขึ้นก็นึกถึงลูกปืน บางคนลุกขึ้นจะวิ่งติดตามหาตัวคนร้าย เมื่อเห็นเช่นนั้นจึงได้กล่าวเตือนญาติโยมว่า “โยมอย่ายุ่ง อย่าตาม ถ้าเขาเป็นคนดีควรตาม ถ้าเป็นคนร้ายอย่าตาม ตามฉันดีกว่า ฉันไม่กลัวอะไรเลย อย่าว่าแต่ก้อนอิฐ ต่อให้ เอาปืนมายิงอกฉัน ฉันก็ไม่กลัว ยิงปากก็ออกก้น ไม่ต้องกลัวคนร้าย” พอได้ฟังเช่นนี้บรรดา ญาติโยมก็พากันนิ่งเงียบหมด จึงได้แสดงธรรมะให้ฟัง หัวข้อธรรมมีใจความโดยย่อว่า “การไม่เบียดเบียนกันเป็นสุขในโลก”

เมื่อได้พักภาวนาอยู่ที่จังหวัดตราดเป็นเวลานานพอสมควรแล้ว ก็ได้ออกเดินทางไปอําเภอแหลมงอบ เพื่อไปเยี่ยมภริยานายอําเภอแหลมงอบ ได้ไปพักอยู่ ๒ วัน จากนั้นก็พาคณะผู้ติดตาม อันประกอบด้วยพระ เณร และญาติโยมลงเรือข้ามทะเลไปพักอยู่ในป่าลึกอันเงียบสงัดบนเกาะช้าง ได้เทศน์อบรมโปรดญาติโยมบนเกาะอยู่นานพอสมควร จึงได้ลงเรือเดินทางกลับอําเภอแหลมงอบ ได้พักอยู่ที่ตําบลแห่งหนึ่ง อยู่ทางทิศเหนือของที่ว่าการอําเภอแหลมงอบ มีต้นไทรใหญ่อยู่ต้นหนึ่ง มีกิ่งงอกย้อยงดงาม สงบเงียบดี มีญาติโยมตามมาพักด้วยเกือบ ๒๐ คน ต่างคนต่างแยกย้ายกัน จัดเตรียมที่พักของตนโดยรอบๆ บริเวณนั้น จากนั้นก็พักผ่อนกัน 

เมื่อเสร็จเรียบร้อยแล้ว เวลาบ่ายประมาณ ๓ โมง รู้สึกเหนื่อยจึงเข้ากลด นั่งสมาธิภาวนา อยู่สักครู่หนึ่งยังไม่หายเหนื่อยก็ต้องเลิก เพราะหนวกหูพวกโยมที่ก่อไฟบ้าง พูดคุยกันบ้าง หักฟืนเสียงดังบ้าง จึงลุกขึ้นจากการนั่งสมาธิภาวนา เปิดกลดออกไปร้องถามว่า “คุยเรื่องอะไรกัน” พูดได้ไม่กี่คํา ก็เห็นยุงทะเลกลุ่มใหญ่ บินเป็นกลุ่มมืดดําเหมือนก้อนเมฆดํามาทางร่มไทรใหญ่ 

นึกในจิตใจของตนว่า “เรามีเมตตาไม่เคยคิดฆ่าสัตว์เลย ตั้งแต่บวชมา เห็นทีจะต้องรวมพลังเมตตาต่อสู้กับยุงทะเลกลุ่มนี้” คิดเช่นนั้นแล้วก็เปิดมุ้งตลบขึ้น ร้องสั่งญาติโยมและพระเณรทุกคนว่า “ให้ทุกคนดับไฟเดี๋ยวนี้ จุดธูปแล้วตลบมุ้งขึ้น นั่งสมาธิรวมกันทุกคน ฉันจะภาวนา แผ่เมตตาต่อสู้ยุง โดยไม่ต้องแสดงมารยาท” บรรดาสานุศิษย์เมื่อได้ยินดังนั้นก็พากันทําตามทุกคน จึงได้กําหนดจิตแผ่เมตตาอยู่ประมาณ ๕ นาที เป็นที่น่าอัศจรรย์ยิ่ง ยุงกลุ่มใหญ่นั้นก็ค่อยๆ จาง หายไปเกือบหมด ไม่ปรากฏว่า ยุงจํานวนมหาศาลนั้นได้กัดหรือตอมผู้ใดแม้แต่ตัวเดียว

คืนนั้นได้พักภาวนาอยู่ที่นั่น ตอนเย็นได้มีญาติโยม นายอําเภอ พร้อมทั้งข้าราชการ ชาวบ้านร้านตลาดจํานวนมากได้พากันมาฟังเทศน์ จึงได้แสดงธรรมะให้เขาฟัง เมื่อได้พักอยู่ พอสมควรแล้ว ก็ออกเดินทางผ่านตําบลคลองใหญ่ ข้ามเขาอีโต้ เผอิญมาพบศิษย์คนหนึ่งที่ แหลมยาง เขาเอาเรือมาขนไม้หัวหมู (คันไถ) และเขาได้นิมนต์ขึ้นเรือของเขาชื่อ “กุมารทอง” บ้านเขาอยู่ตลาดแหลมสิงห์ ใกล้จังหวัดจันทบุรี เขาได้มาส่งที่ท่าเรือแหลมสิงห์ จากนั้นก็ได้ เดินทางกลับมาถึงวัดป่าคลองกุ้งตามเคย แล้วได้อยู่จําพรรษาที่นี่ เมื่อชาวจันทบุรีทราบข่าวว่า ท่านกลับมาเช่นนั้น ก็พากันปลื้มปีติยินดีเป็นอย่างยิ่ง

พ.ศ. ๒๔๘๑ ก่อนเข้าพรรษา ครูบาอาจารย์วงกรรมฐานเริ่มลงจันทบุรี 

ด้วยในระยะนี้ วัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เกิดขึ้น อย่างต่อเนื่องมากมาย โดยเฉพาะที่จังหวัดจันทบุรี หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ได้บุกเบิกสร้าง วัดป่ากรรมฐานขึ้นอีกหลายแห่ง โดยมีท่านพระอาจารย์จันทร์ เขมปตฺโต กับ ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต ท่านทั้งสองเป็นพระศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น มีอายุพรรษารุ่นราวคราวเดียวกับหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ได้เข้าร่วมกองทัพธรรมฯ เผยแผ่ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทา พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น และได้ช่วยงานหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี สร้าง วัดป่ากรรมฐานที่จังหวัดจันทบุรี 

โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๑ ท่านพระอาจารย์จันทร์ ก็ได้เดินทางมาจันทบุรี และได้จําพรรษา ร่วมกับท่านพระอาจารย์กงมา ที่วัดทรายงาม ท่านได้ช่วยหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลีสร้าง วัดป่าคลองกุ้ง วัดทรายงาม และจากนั้นท่านได้ช่วยท่านพ่อลีสร้างวัดป่ากรรมฐานที่บ้านยางระหง ตําบลเขาบายศรี อําเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี อีกแห่งหนึ่ง (ปัจจุบัน คือ วัดธรรมหรรษาราม) โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๒ – ๒๔๘๓ ท่านพระอาจารย์จันทร์ได้ไปจําพรรษาที่วัดบ้านยางระหง ติดต่อกัน ๒ พรรษา จากนั้นท่านได้เดินทางกลับภาคอีสาน ออกธุดงค์ติดตามท่านพระอาจารย์มั่น เพื่อขอศึกษาธรรม 

ถัดมาไม่นาน ในปี พ.ศ. ๒๔๘๓ ก่อนเข้าพรรษา ขณะที่หลวงปู่กงมา เดินทางเข้า กรุงเทพฯ เข้าพักที่วัดสระปทุม ก็ได้พบกับท่านพระอาจารย์มหาทองสุก ซึ่งเพิ่งเดินทางลงมาจากภาคเหนือ เมื่อทั้งสองสนทนาธรรมกัน หลวงปู่กงมาจึงได้ทราบว่า ท่านพระอาจารย์มั่นเดินทางกลับภาคอีสานแล้ว หลวงปู่กงมาจึงได้ชวนท่านมาจันทบุรี จําพรรษาร่วมกันที่วัดทรายงาม ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก ท่านคิดว่ายังไม่เคยไป เลยตัดสินใจไปจันทบุรี เมื่อไปถึงจันทบุรี ท่านก็ไปเที่ยวธุดงค์ทั่วไปๆ เพราะโดยปกติท่านไม่ชอบอยู่เฉย ท่านได้ไปช่วยท่านพระอาจารย์จันทร์ เขมปตฺโต สร้างวัดป่าที่บ้านยางระหง 

จากบัดนั้นเป็นต้นมา ก็มีบรรดาครูบาอาจารย์วงกรรมฐานเดินทางไปธุดงค์ปฏิบัติธรรมที่จังหวัดจันทบุรีกันมากมายอย่างไม่ขาดสาย ได้แก่ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่สาม อกิญฺจโน หลวงปู่เหรียญ วรลาโภ ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่มหาเขียน ฐิตสีโล ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่จันทร์โสม กิตฺติกาโร หลวงปู่ลี กุสลธโร คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า ฯลฯ ได้ไปพักจําพรรษา ที่วัดหลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี ท่านพระอาจารย์จันทร์ ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก ร่วมกันสร้าง และครูบาอาจารย์ก็ได้สร้างวัดป่ากรรมฐานเพิ่มขึ้นอีกมากมายหลายสิบแห่ง 

ส่วนกุลบุตรชาวจังหวัดจันทบุรีที่มีจิตใจเลื่อมใสศรัทธาพระพุทธศาสนา เมื่ออายุครบบวช ได้พากันบรรพชาอุปสมบทเป็นพระธุดงคกรรมฐานกันอย่างต่อเนื่อง จวบจนถึงปัจจุบันนี้

สองวัดแข่งกันภาวนา

ในสมัยที่บุกเบิกวงกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรี หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ สร้างวัดทรายงาม ส่วนท่านพ่อลี ธมฺมธโร สร้างวัดป่าคลองกุ้ง เพื่อเป็นวัดป่ากรรมฐานอย่างแท้จริง ทั้งนี้เพื่อ ประโยชน์ในการเผยแผ่ธรรมปฏิบัติเพื่อมรรค ผล นิพพาน ท่านทั้งสองอบรมสั่งสอนพระ เณร และศรัทธาญาติโยมด้วยเจตนาอันสะอาดบริสุทธิ์อย่างไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อย โดยไม่มีสิ่งอื่นใดเจือปนแอบแฝง ปรากฏว่าได้ผลดีมาก มีญาติโยมชาวจันทบุรีเลื่อมใสศรัทธากันมากขึ้น เมื่อถึงวันพระ วันสําคัญทางพระพุทธศาสนา จะมาร่วมทําวัตรสวดมนต์ ฟังธรรม นั่งสมาธิภาวนาที่วัดกันมาก

ในการสอนภาวนา หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ท่านเน้นสอนการปฏิบัติตามความเป็นจริง โดยเน้นทําความสงบใจก่อน สอนภาวนา “พุทโธ” สอนการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา ฯลฯ สอนตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น อย่างเข้มงวดและเคร่งครัด ท่านไม่ได้สอนเพื่อหวังลาภสักการะ ยศ ตําแหน่งสมณศักดิ์ หรือสรรเสริญใดๆ นับเป็นครูบาอาจารย์สัปปายะที่มุ่งสอนการภาวนา ควรแก่การเคารพกราบไหว้บูชา จนมี คนเลื่อมใสศรัทธามาปฏิบัติภาวนาที่วัดทั้งสองกันมาก

หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ล้วนเคยศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นมา ท่านทั้งสองย่อมได้รับการแนะนําอุบายวิธีภาวนามาด้วยกัน โดยองค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์อุบายวิธีที่ท่านพระอาจารย์มั่นนํามาอบรมสั่งสอนบรรดาสานุศิษย์ไว้ดังนี้ 

“การภาวนาเป็นเรื่องที่จะให้รู้เรื่องทั้งฝ่ายกิเลส ทั้งฝ่ายธรรมะ แต่ไม่ได้เรื่องอะไรเลย อย่างนี้มันเข้ากันได้ยังไงกับหลักของผู้ภาวนาไม่ได้เรื่องนั้น เราต้องได้สังเกตสอดรู้เสมอ

การสังเกตสอดรู้เป็นเหตุที่จะให้รู้เรื่องของตัวเอง ว่าเคลื่อนไหวไปทางฝ่ายตํ่า หรือฝ่ายสูง เคลื่อนไหวทางไหนมากกว่ากัน เราจึงต้องได้หาอุบายวิธีส่งเสริมทางด้านธรรมะ เพื่อมีกําลังดัดแปลง หรือฝึกทรมานจิตดวงพยศนั้นให้อยู่ในเงื้อมมือของเราได้ จะเป็นด้วยวิธีการอดนอนก็ตาม ผ่อนอาหารก็ตาม หรืออดอาหารก็ตาม เดินมากก็ตาม นั่งมากก็ตาม ด้วยวิธีใดก็ตาม ที่เป็นวิธีฝึกทรมานกิเลสให้หายพยศแล้วเป็นวิธีที่ถูกต้อง ซึ่งเกิดขึ้นจากการสอดรู้ของตัวเองทั้งนั้น ผู้ปฏิบัติ ควรใช้อย่างนี้เสมอ ถ้าไม่ใช้ สักแต่ว่าทําก็ไม่ได้เรื่องได้ราวอะไร

การนั่งหรือการไม่นอน อย่างที่ท่านว่า เนสัชชิก ในธุดงค์ข้อหนึ่ง ไม่นอนเป็นคืนๆ แล้วแต่ จะตั้งสัจอธิษฐานไว้กี่คืนที่ไม่นอน หรือกี่วัน นี่ท่านเรียกว่า เนสัชชิกธุดงค์ ถ้าถูกจริตนิสัยของตัวเอง ก็ได้ผล เราก็สืบต่อไปเรื่อยตามโอกาสที่ควรจะทําได้สําหรับธุดงค์ข้อนี้ ถ้าทําลงไปไม่ค่อยได้ผลเพราะจริตนิสัยไม่ถูกกันก็ให้ทราบ 

ส่วนผู้ปฏิบัติที่มักจะถูกมากกว่าอย่างอื่นใด ก็คือ การผ่อนอาหาร ฉันมื้อเดียว ก็รู้ว่า ฉันมื้อเดียวก็ว่าดีอยู่แล้ว ไม่กังวลวุ่นวาย ไม่เพิ่มเติมอาหารที่จะเป็นกําลัง แต่การฉันมื้อเดียว ฉันมากมันก็เสริมได้เหมือนกัน เพราะฉะนั้นจึงต้องผ่อนลงไปอีก แม้ฉันมื้อเดียวก็ผ่อนลง จนถึง ขั้นที่ว่าหยุด อันนี้รู้ได้ชัดๆ สําหรับนิสัยของผู้ปฏิบัติทั้งหลาย มักจะถูกในข้อนี้มากกว่าอย่างอื่น เราก็ต้องได้ตะเกียกตะกายอยู่นั้นแหละ”

เมื่อท่านทั้งสองนําอุบายวิธีนี้มาปฏิบัติ การภาวนาก็ได้ผลดีด้วยกัน แต่มีความถนัดต่างกัน คือ หลวงปู่กงมา ท่านถนัดการอดนอน ส่วนท่านพ่อลี ท่านถนัดการอดอาหาร แม้จังหวัดจันทบุรี มีอาหารทะเลอย่างดี มีกุ้ง หอย ปู ปลา อุดมสมบูรณ์ แต่ท่านทั้งสองก็เลือกฉันอาหารสัปปายะ ฉันตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ท่านพ่อลี เทศน์ไว้ว่า

“อาหารของพระกัมมัฏฐาน ต้องเป็นพวกผักกับปลา ถ้าเป็นหมู เป็นเป็ด เป็นไก่แล้ว เป็นไม่ได้เรื่อง การกินอาหารมากเกินไปก็ให้โทษ ไฟธาตุในตัวเราเหมือนกับโรงสี ถ้าเราเอาฟืนใส่เข้าไปมาก ความร้อนมันก็มีดีกรีจัดขึ้น ควันก็มากขึ้น ร่างกายก็เช่นเดียวกัน”

ในระยะนั้นที่วัดทรายงาม กับ วัดป่าคลองกุ้ง หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี แม้ท่านทั้งสองอยู่ห่างไกลครูบาอาจารย์ แต่ต่างก็ไม่ทิ้งลวดลายของศิษย์มีครู ต่างได้พาพระ เณร ตลอดศรัทธาญาติโยมสองวัดนี้แข่งกันภาวนาอย่างอุกฤษฏ์ เอาจริงเอาจังกัน จนเป็นที่เลื่องลือกันมากในจังหวัดจันทบุรี โดยครูบาอาจารย์ เทศน์ไว้ดังนี้

“วัดป่าคลองกุ้ง หลวงปู่ลี (ท่านพ่อลี) วัดอโศการาม เป็นผู้เป็นหัวหน้า วัดทรายงาม หลวงปู่กงมาเป็นหัวหน้า สองวัดนี้ภาวนาแข่งกัน ตอนที่หลวงปู่กงมากับหลวงปู่ลีไปอยู่ที่เมืองจันท์นะ คนเข้าไปภาวนาเยอะมาก วัดหนึ่งอดอาหาร วัดหนึ่งอดนอน นี่หลวงปู่เจี๊ยะเล่าให้ฟัง

โอ้ย ! แข่งกันทําความดี เพราะว่าลูกศิษย์หลวงปู่มั่นด้วยกัน หลวงปู่กงมาอยู่วัดทรายงาม หลวงปู่ลีอยู่วัดป่าคลองกุ้ง อดนอน กับ อดอาหาร คนละวัด เพราะความถนัดของแต่ละองค์ ไม่เหมือนกัน แข่งกัน หลวงปู่เจี๊ยะอยู่กับหลวงปู่กงมา หลวงปู่เจี๊ยะก็ได้มาเยอะ หลวงปู่กงมา อดนอน เพราะหลวงปู่เจี๊ยะเล่าให้ฟัง หลวงปู่เจี๊ยะท่านถือเนสัชชิก ท่านบอกว่า กลางคืนง่วง ฉิบหายเลย หลวงปู่เจี๊ยะทําเอง กลางคืนบางทีเดินจงกรม มันง่วงฉิบหายเลย ไม่มีใครเห็นนะ เราก็ไปยืน ไปพิงเสาไว้สักพักหนึ่ง หลวงปู่เจี๊ยะเล่า เราก็ไปยืนพิงเสาไว้สักพักหนึ่ง เฮ้อ ! สดชื่นขึ้น ก็ออกมาใหม่ หลวงปู่เจี๊ยะเนี่ย 

หลวงปู่กงมาอดนอน วัดทรายงามอดนอน หลวงปู่ลีอดอาหาร วัดป่าคลองกุ้งอดอาหาร สองวัดแข่งกัน เนี่ย หลวงปู่เจี๊ยะเล่า หลวงปู่เจี๊ยะเล่าให้ฟังเยอะ เนี่ย ครูบาอาจารย์ที่ดี พาลูกศิษย์ลูกหาไปในทางที่ดีๆ แล้วได้ประสบความสําเร็จมาเยอะ คือว่ามีลูกศิษย์ลูกหา สืบทอดศาสนากันมา เป็นศาสนทายาทให้พวกเราได้มีครูบาอาจารย์ไว้กราบไหว้”

แข่งภาวนาจนถูกร้องเรียนถึงสมเด็จฯ

อุบายวิธีภาวนาด้วยการอดนอน อดอาหาร ผ่อนอาหาร เพื่อช่วยในการบําเพ็ญภาวนา พระพุทธเจ้าทรงอนุญาต เพราะช่วยให้การภาวนาดี พระศิษย์สายหลวงปู่มั่น จึงนิยมปฏิบัติกัน เมื่อแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานเผยแผ่มาทางจันทบุรี ท่านพ่อลี ธมฺมธโร บุกเบิกสร้าง วัดป่าคลองกุ้ง ในปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ก่อนหน้าหลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ บุกเบิกสร้างวัดทรายงาม ไม่นาน ท่านทั้งสองก็ได้พาดําเนินตามอุบายวิธีนี้ จนถูกร้องเรียนถึงสมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ วัดบวรนิเวศวิหาร กรุงเทพฯ หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านเล่าเรื่องนี้ไว้ดังนี้

“สมัยนั้น วัดป่าคลองกุ้ง กับ วัดทรายงาม แข่งกันสร้างความดีด้วยการภาวนา พระ วัดป่าคลองกุ้ง พากันอดข้าวเพื่อภาวนาสมาธิ ส่วนวัดทรายงาม พระพากันไม่นอน ทําสมาธิภาวนากันทั้งคืน ทั้งสองวัด ครูบาอาจารย์พยายามสอนให้เราเร่งทางจิต เมื่อก่อนเราเอาแบบนี้ มึงขี้เกียจ มึงนั่งภาวนาสู้คนแก่ไม่ได้ “ไอ้ห่า มึงแดกห่าชาวบ้านเขา” ว่าหยาบๆ เลย แล้วมึงเอาแต่ขี้เกียจหรือ ขึ้นผางเท่านั้นเอง นี่เราเอาอย่างนั้น เพราะเราหยาบ ต้องด่ามันหยาบๆ ไอ้ขี้เกียจ ไอ้สันดาน แน่ะอย่างนี้ มันก็อยู่สิ ดังไหม ดังทั้งจันทบุรีเลย ทําสมาธิล่อกันทั้งคืนๆ ๓ – ๔ ปี ดังขึ้นเลย 

หลวงตาหล่ายเป็นพระวัดป่าคลองกุ้ง อดข้าวเกือบตาย ขี้ไม่ออก ตดไม่ได้ ทรมานสังขารน่าดู ต้องมาให้หมอสวน เพราะแกอดข้าวเป็นเดือนๆ ท่านพ่อลีก็เหมือนกัน อดข้าวทีหนึ่งๆ เป็นเดือน ตอนนั้นเรา (หลวงปู่เจี๊ยะ) ก็อดนอน ไม่นอนกลางคืน จิตสงบดี ปัญญาก็ว่องไว ปัญญานี้เป็นปัญญาทางธรรม ตอนนั้นเราภาวนาดีแล้ว ภาวนาเป็นแล้ว ได้หลักใจแล้ว เรียกว่า ได้ธรรมสมบัติภายในแล้ว ไม่ได้เล่าให้ใครฟัง แม้แต่ท่านอาจารย์กงมา เราก็ไม่ได้เล่า คนอื่นเขาก็ ไม่ทราบ เพราะคนโดยมากที่หนองบัวเขาเห็นว่า เราเป็นพระดื้อ ถึงพูดให้ฟังก็คงไม่มีคนเชื่อเรา 

สาเหตุที่ท่านอาจารย์กงมาและญาติโยมไม่เชื่อว่าเราภาวนาเป็นนั้น เพราะว่าก่อนเราบวช มันทั้งดื้อ ทั้งซุกซน ใครเขาจะไปเชื่อ แม้เราเอง แต่ก่อนเราก็ไม่เคยเชื่อว่าตัวเองจะมาบวช และ อยู่เป็นพระได้นานขนาดนี้ 

เมื่อพระทั้งสองวัดอดอาหาร อดนอน ปฏิบัติเอาเป็นเอาตาย ถวายชีวิตแด่พระศาสนา พระที่ไม่ปฏิบัติ ทําไม่ได้ก็ว่า เป็นการปฏิบัติอัตตกิลมถานุโยค ทําตนให้ลําบากเปล่า เคร่งเกินไปเดี๋ยวก็ขาด ไม่เดินตามทางสายกลาง จึงนําเรื่องนี้ไปกราบทูล สมเด็จพระสังฆราชเจ้า (ชื่น) พระองค์ท่านจึงเสด็จมาที่วัดทรายงาม เพื่อมาพิสูจน์ความจริง” 

และอยู่ต่อมา เมื่อมีญาติโยมเลื่อมใสศรัทธาเพิ่มมากขึ้น ได้มีคนกลุ่มหนึ่งที่ไม่หวังดีต่อวัด กล่าวให้ร้ายเพื่อให้เกิดการแตกแยก เพราะไม่เคยเห็นพระเณรที่ปฏิบัติแบบนี้ คือ “ฉันมื้อเดียว และยังฉันในบาตร ไม่เชื่อว่าจะทําได้ มาหลอกลวงประชาชนหรือเปล่า ขนาดฉัน ๒ มื้อ ยังอยู่กัน ไม่ค่อยได้ ฉันมื้อเดียวจะอยู่ได้อย่างไร” จนถึงกับส่งคนมาคอยจับผิดว่าจะทําได้จริงไหม บอกว่า ฉันมื้อเดียว ตอนเย็นแอบไปฉันอะไรอีกหรือเปล่า ซึ่งก็เป็นเรื่องธรรมดา เมื่อมีคนชอบก็มีคนชัง แต่เรื่องดังกล่าวไม่ได้อยู่แค่ท้องถิ่น มีคนนําเรื่องนี้ไปกราบทูลสมเด็จพระสังฆราชเจ้า (ชื่น) อีก แต่พระองค์ท่านไม่เชื่อตามที่มีคนกล่าวให้ร้าย จึงได้เสด็จมาพิสูจน์ด้วยพระองค์เอง

สมเด็จฯ ทรงเป็นยอดนักปกครอง เสด็จสอบสวนเอง

การเผยแผ่ธรรมปฏิบัติให้แพร่หลายในจังหวัดจันทบุรี กว่าจะได้ผลตอบรับอันดียิ่งจนทําให้ชื่อเสียง กิตติศัพท์ แห่งการปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบของท่านพระอาจารย์กงมา ท่านพ่อลี สมัยนั้น โด่งดังมาก แม้ว่าท่านทั้งสองต้องเหน็ดเหนื่อยเสียสละ ต้องอุตสาหะพากเพียร และต้องอดทนต่อการสอนเป็นอย่างมาก แต่พวกถือมานะทิฏฐิ ซึ่งใจเต็มไปด้วยกิเลสตัณหา ไม่เห็นด้วยก็ยังมีอยู่ และยังไม่ยอมลดละความพยายามที่จะจับผิดท่านทั้งสอง เกี่ยวกับพระวินัย ตลอดข้อวัตรปฏิบัติต่างๆ ให้จงได้ จึงร่วมกับพระภิกษุที่คงแก่เรียนและทรงสมณศักดิ์บางองค์ ได้นําเรื่องต่างๆ ไปกราบทูลฟ้อง สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ หลายครั้งหลายหน แต่ก็ ไม่สามารถทําให้ท่านพระอาจารย์กงมา ท่านพ่อลี เกิดความหวั่นไหวต่อโลกธรรม ๘ เพราะท่าน ทั้งสองเคารพเคร่งครัดและปฏิบัติตามพระธรรมวินัย โดยครูบาอาจารย์เล่าว่า 

“โลกธรรม ๘ สิ่งนี้เป็นธรรมะเก่าแก่ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า สิ่งนี้มีอยู่โดยดั้งเดิม สัตว์ มนุษย์ โลกต่างๆ มันมีอยู่แล้ว การติฉินนินทา เห็นไหม การสรรเสริญ การเยินยอ มันก็มีอยู่โดยมีกิเลสในหัวใจของสัตว์โลก เป็นสภาวะแบบนั้น สิ่งนี้แต่ใครเข้าไปรู้จริง สิ่งที่รู้จริง เห็นไหม ความเป็นรู้จริง ความรู้จริง คือว่าการรักษาสิ่งนี้ สิ่งที่ว่าให้มันเป็นประโยชน์ไง 

เวลาครูบาอาจารย์เรายึดธรรมวินัย ถ้าธรรมวินัยจะปกป้องสิ่งนี้ แต่เขาเห็นเป็นของ เล็กน้อยไง เห็นเป็นของเล็กน้อย เพราะมุมมองมันต่างกัน มุมมองต่างกัน ที่มาต่างกัน ความเห็นต่างกัน ความเห็นต่างกัน เห็นไหม มุมมองของพวกเรา พยายามหามุมมองเข้าไปถึง เพราะ ยึดธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนึ่ง แล้วองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอก พระอานนท์ไว้หนึ่ง เห็นไหม พระอานนท์เวลาเข้าถึงธรรม จะรักษาสิ่งนี้ จะรักษาสิ่งนี้ เพราะ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกไว้ “กึ่งพุทธกาล ศาสนาจะเจริญอีกหนหนึ่ง”

ความเจริญอีกหนหนึ่ง เห็นไหม ดูสิในประวัติหลวงปู่เจี๊ยะบอกอาจารย์กงมา มาเผยแผ่ธรรมอยู่ที่ทางจันทบุรี แถวจันทบุรีสมัยก่อนนั้น เขาจะเป็นนักปราชญ์นะ ใครไปธุดงค์จันทบุรี พระออกไปธุดงค์จันทบุรี เขาจะมีลองของเลยล่ะ กฐินสองคืออะไร กฐินหนึ่งคืออะไร พรรษาหน้า พรรษาหลัง เพราะอะไร 

เขาศึกษาปริยัติไว้มาก เพราะอะไร เพราะเขาเป็นคหบดี เขาเป็นคหบดี แล้วเขามีฐานะ พอมีฐานะ เขาจะหาที่พึ่งของเขา เขาก็ศึกษาธรรมโดยภาคปริยัติไง เขาจะมีความรู้อย่างนี้มาก เวลาอาจารย์กงมา เห็นไหม หลวงปู่ลีวัดอโศการามไปเผยแผ่ธรรมทางนี้ ไปออกบิณฑบาต เขาก็บอก ธรรมยุตนี่ต้องอุ้มบาตร มาสะพายบาตรอย่างนี้ได้อย่างไร ฟ้องสมเด็จพระสังฆราชนะ”

สมเด็จฯ ท่านคงรําคาญ หรือต้องการจะทราบความจริงของคณะพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺตเถร เพราะสมเด็จฯ ก็ได้ทราบกิตติศัพท์ กิตติคุณนี้มานานแล้ว แต่ยังไม่เคยทราบข้อเท็จจริง หากจะปรักปรําเอาความผิดตามที่ชาวบ้านหนองบัวบางพวกและ พระทรงสมณศักดิ์บางรูปกล่าวหา ก็จะเกิดความเสียหาย เสียผู้ใหญ่และอาจจะเสียการปกครองได้ 

ด้วยสมเด็จฯ ทรงเป็นนักปกครองที่ยึดมั่นในหลักพระธรรมวินัย ทรงเปี่ยมด้วยพระเมตตาและคุณธรรม อีกทั้งทรงมีพระวิสัยทัศน์เล็งเห็นการณ์ไกลว่า พระที่ปฏิบัตินั้นหายาก และที่จะมีความสามารถก็หายาก หากไม่ทราบข้อเท็จจริง เกิดทํางานผิดพลาด ก็จะเสียโอกาสทั้งฝ่ายปกครองและฝ่ายผู้ปรารถนาดีต่อพระพุทธศาสนาได้ หากทํางานถูกต้อง อาจจะเป็นกําลังที่ยิ่งใหญ่ต่อไปในภายหน้า เมื่อสมเด็จฯ ได้คิดเช่นนี้แล้ว พระองค์จึงทรงละความลําบาก แม้จะต้องทรงลําบากเพียงใดก็ตาม ก็มิทรงเห็นแก่ความเหนื่อยยากลําบากนั้นเลย ได้เดินทางจากกรุงเทพฯ ไปจังหวัดจันทบุรี พร้อมกับพระมหาศาสนโสภณ (ป.ธ. ๙)

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ม.ร.ว.ชื่น สุจิตฺโต) ขณะเสด็จ วัดทรายงามในครั้งนั้น ทรงดํารงสมณศักดิ์ สมเด็จพระวชิรญาณวงศ์ และเป็นเจ้าคณะใหญ่ คณะธรรมยุต มีหน้าที่รับผิดชอบกับเรื่องที่ร้องเรียนดังกล่าวโดยตรง (ต่อมาสมเด็จฯ ได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราชเจ้า เมื่อวันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๘) แต่แทนที่พระองค์ จะทรงบัญชาการให้พระในตําแหน่งรองๆ ลงไป หรือพระสังฆาธิการในพื้นที่ดูแลเรื่องนี้ พระองค์กลับเสด็จไปสืบสวนหาข้อเท็จจริงด้วยพระองค์เอง 

ซึ่งในสมัยนั้นยังไม่มีทางรถยนต์ จึงเสด็จโดยสารเรือไฟไปจันทบุรี และทรงพํานักกับ ท่านพระอาจารย์กงมา ที่วัดทรายงาม จังหวัดจันทบุรี รวม ๒ ครั้ง ๒ ครา โดยพระองค์ได้เสด็จ ครั้งแรก เมื่อวันที่ ๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ และเสด็จครั้งที่ ๒ เมื่อวันที่ ๑๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๒ 

ในการเสด็จครั้งแรกนั้น สมเด็จพระสังฆราชเจ้าก็ได้ประจักษ์การปฏิบัติธรรมแบบอุกฤษฏ์ยิ่งยวดด้วยการอดนอนของท่านพระอาจารย์กงมา กับการอดอาหารของท่านพ่อลีนั้น เป็นไป เพื่อมรรค ผล นิพพาน ไม่ได้เป็นไปเพื่อโอ้อวด เพื่อแสวงหาผลประโยชน์ หรือ เพื่อการหลอกลวง แต่ประการใด และการอดอาหาร พระพุทธองค์ทรงบัญญัติไว้ในบุพพสิกขา ส่วนการอดนอน การฉันในบาตรมื้อเดียว ทรงบัญญัติไว้ในธุดงค์ ๑๓ โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“ใครจะไปคิดว่าการอดอาหารนี้เป็นการฆ่ากิเลส ไม่ใช่เป็นการฆ่ากิเลส ดังพระพุทธเจ้า ท่านอดพระกระยาหาร แต่นั้นท่านไม่ได้เกี่ยวกับภาวนา ท่านอดพระกระยาหารเพื่อจะตรัสรู้ด้วยการอดอาหารก็ผิด อันนี้การอดอาหารเป็นเครื่องเสริมในการภาวนา การภาวนาเป็นทางตรัสรู้ เป็นทางบรรลุธรรม สิ้นสุดแห่งทุกข์ได้ไม่สงสัยเป็นอันดับหนึ่งเลย เอกด้วยนะ ทีนี้การประกอบความเพียร เราต้องหาสิ่งที่หนุน อะไรที่เหมาะสมๆ เราต้องเล็ง ดังที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ในธุดงค์ ๑๓ นี้เป็นเครื่องหนุนความเพียรของเราทั้งนั้น ทางไหนดี ให้เลือกเอาในธุดงค์ ๑๓ ข้อ ให้เลือก อันไหนถูกจริตของตน ก็เน้นหนักในข้อนั้นๆ อย่างนี้ เช่น เนสัชชิก อดนอน เป็นต้น 

คําว่า อดนอน นั้น คือ ไม่นอน แต่ภาวนาอิริยาบถ ๓ ยืน เดิน นั่ง ไม่นอน เป็นยังไง ความเพียรดีไหม สติดีไหม ปัญญาดีไหม การฆ่ากิเลสต้องขึ้นอยู่กับสติ ปัญญา ถ้ามันหนุนดีขึ้น ก็เอา อันนี้ดี แล้วค่อยๆ เร่งอันนี้มากเข้าๆ กว่าอย่างอื่นๆ ถ้าอดหลายวันเท่าไร การประกอบ ความเพียร มันยิ่งเบาหวิวๆ ทางจิตใจมันคล่องตัวๆ เรียกว่า ถูกต้อง แต่การอดอาหารนี้ไม่มีใน ธุดงค์ ๑๓ แต่มีในบุพพสิกขา เกี่ยวกับเรื่องธรรม เรื่องวินัย ที่อยู่รวมกันในบุพพสิกขาเล่มเดียวกัน ไปมีอยู่ทางนู้น ในธุดงค์ ๑๓ ไม่มี

บุพพสิกขานั้นบอกว่า การอดอาหาร ถ้าอดเพื่อโอ้เพื่ออวดแล้ว ท่านปรับโทษทุกความเคลื่อนไหวเลย คือ อดอาหารเพื่อโอ้เพื่ออวดเป็นโลก เป็นกิเลสตัณหาไปอย่างงั้น อดเท่าไรเคลื่อนไหวไปไหน ปรับอาบัติตลอดเลย เรียกว่า ไม่ให้อดเด็ดขาด พูดง่ายๆ ว่างั้นเถอะ ถ้าอด เพื่ออรรถเพื่อธรรม เพื่อจิตตภาวนา อดเถิด เราตถาคตอนุญาต นี้อันหนึ่ง อันหนึ่งเวลา พระสาวกเข้ามาเฝ้านี้ บางองค์ท่านก็พูดถึงเรื่องท่านฉันแต่น้อย เอ้อ ! ฉันแต่น้อยแหละดี ตถาคตถ้ามีเวลาว่างๆ ตถาคตไม่ได้ฉันมากนะ มันคล่องแคล่วในธาตุในขันธ์ พอดิบพอดี

สําหรับเรื่องอดอาหารนั้น ท่านบอกไว้อย่างนั้นเลย ว่าอดเถิด ตถาคตอนุญาต ถ้าอด เพื่ออรรถเพื่อธรรม ถ้าอดเพื่อโอ้เพื่ออวดแล้ว ปรับอาบัติตลอดเวลา ความเคลื่อนไหวไปไหน ปรับตลอด คือหมายความว่า อย่าอดเป็นอันขาด ถ้าไม่อยากคอขาด ปรับอาบัติก็เหมือนเราตัดคอ ตัดทีนี้ไม่ขาด ตัดสองหนสามหน มันก็คอขาด ปรับอาบัติตลอดก็ขาดล่ะซี การอดอาหาร ในธุดงควัตรนี้ไม่มี แต่มีการอดนอนที่พระทั้งหลาย ท่านมักจะทํา อิริยาบถ ๓ ยืน เดิน นั่ง ความเพียรดี”

สําหรับการเสด็จครั้งที่ ๒ ท่านพระอาจารย์กงมาถูกกล่าวหาผิดพระวินัยหลายข้อ ได้เสด็จสอบสวนด้วยพระองค์เอง และทรงอยู่ปฏิบัติภาวนาที่วัดทรายงาม ทั้งออกธุดงค์ตามป่าตามเขา ในจังหวัดจันทบุรี อยู่นานถึง ๒๘ วัน จึงได้เสด็จกลับ ทั้งนี้โดยที่ท่านพระอาจารย์กงมาไม่ทราบวัตถุประสงค์การเสด็จมาเยือนของพระองค์ท่านเลย 

การเสด็จสอบสวนหาข้อเท็จจริงทั้งสองวัดของสมเด็จพระสังฆราชเจ้าในครั้งนั้น เสด็จด้วยพระองค์เอง เมื่อได้มาพูดคุยสนทนาธรรมกับ ท่านพระอาจารย์กงมา กับ ท่านพ่อลี แล้ว ทรงเห็นข้อปฏิบัติที่ไม่ได้เป็นไปเพื่อการหลอกลวงแต่อย่างใด แต่กลับเป็นการดียิ่ง ทั้งมีประโยชน์มหาศาล ในการเผยแผ่ธรรมปฏิบัติที่ท่านทั้งสองได้ทําให้ชาวบ้านในถิ่นนั้น ได้รู้จักหลักธรรมคําสอนของ องค์สมเด็จพระบรมศาสดา และได้นําพาประพฤติปฏิบัติ ซึ่งหาผู้ปฏิบัติได้ยากแล้ว ในเวลาไม่นานท่านทั้งสองก็ทําให้ชาวบ้านเลื่อมใสศรัทธาและพากันปฏิบัติภาวนาตามมากมาย 

พระองค์ท่านทรงพึงพอพระทัยเป็นอันมาก ถึงกับตรัสชื่นชมการปฏิบัติภาวนาอันอุกฤษฏ์ยิ่งยวดของท่านพระอาจารย์กงมา กับ ท่านพ่อลี ว่าท่านทั้งสอง “เป็นพระหายาก” และตรัสว่า “การธุดงค์ของท่านกงมาและพระปฏิบัติกัมมัฏฐานนี้ ได้ประโยชน์เหลือหลาย อย่างนี้ธุดงค์มากๆ ก็จะทําให้พระศาสนาเจริญยิ่ง”

กองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ได้บําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ให้กับชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ไว้อย่างยิ่งใหญ่อเนกอนันต์ ทําให้ชาติบ้านเมืองมั่นคงสงบสุข ประชาชนทํามาหากินและอยู่กันอย่างผาสุกร่มเย็นภายใต้ร่มเงาแห่งธรรมในพระพุทธศาสนา และร่มเงาแห่งพระมหากษัตริย์ผู้ทรงทศพิธราชธรรม โดยเฉพาะพระพุทธศาสนาได้กลับมาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดอีกครั้ง โดยกองทัพธรรมฯ ได้ออกเที่ยวธุดงค์เผยแผ่ ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ไปทั่วประเทศและต่างประเทศมากมาย สมดั่งพระพุทธทํานาย ในครั้งกึ่งพุทธกาลพระพุทธศาสนา จะกลับมาเจริญรุ่งเรืองอีกหน และเป็นดั่งที่สมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงรับสั่งเอาไว้

หลังจากสอบสวนหาข้อเท็จจริงของสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ด้วยพระองค์เองในครั้งนั้น นับตั้งแต่นั้นมา พระองค์ทรงให้การสนับสนุนคุ้มครองพระธุดงคกรรมฐาน และทรงสรรเสริญ ท่านพระอาจารย์กงมา มาโดยตลอด และยังได้ทรงนําวัดทรายงามขึ้นทะเบียนเป็นวัดที่ถูกต้องด้วยพระองค์เอง ทั้งสนับสนุนการสร้างวัดป่ากรรมฐานหลายแห่งในจังหวัดจันทบุรี รวมทั้งรับสั่งให้สร้างวัดเขาน้อยท่าแฉลบ

ส่วนข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺตมหาเถร ที่ท่านพระอาจารย์กงมา กับ ท่านพ่อลี นํามาเผยแผ่ที่จังหวัดจันทบุรี ซึ่งถือเป็นสิ่งใหม่ในสมัยนั้น จนพระเจ้าถิ่นที่เคยประพฤติผิดพระวินัยด้วยความเคยชิน จะประพฤติตามได้ยาก และกลับมองเป็นสิ่งแปลกปลอม ก็เป็นเหมือนกับทุกจังหวัดที่กองทัพธรรมฯ ได้ไปเผยแผ่มา แม้จะถูกใส่ร้าย จนถึงขั้นฟ้องร้อง แต่ด้วยการปฏิบัติอันบริสุทธิ์ โดยยึดมั่นตามหลักพระธรรมวินัยและธุดงควัตรอย่างเคร่งครัด อีกทั้งสมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงให้ความเป็นธรรมและคอยให้การสนับสนุนอย่างเต็มที่ จึงสามารถผ่านพ้นข้อกล่าวหาต่างๆ จนเป็นที่ยอมรับจวบจนปัจจุบันนี้

พ.ศ. ๒๔๘๑ ในพรรษาปวดท้องจากโรคกรรม 

นตฺถิ กมฺมสมํ พลํ ไม่มีอํานาจใดจะเหนืออํานาจแห่งกรรมดีกรรมชั่วนี้ไปได้ พระพุทธเจ้า ทุกพระองค์จึงทรงวางรากฐานไว้ที่กรรม เพราะลบล้างไม่ได้ ให้ยอมรับเรื่องกรรม ทําดีได้ดี ทําชั่วได้ชั่ว ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เทศน์เรื่องกรรมไว้ดังนี้

“ในเรื่องของกรรมนั้น พระพุทธเจ้าทรงตรัสว่า “ถ้าเราไม่ทํากับเขา เขาย่อมไม่ทํากับเรา” เพราะเราเคยได้เบียดเบียนเขาไว้ก่อน เราจึงต้องได้รับผลแห่งกรรมนั้นจากเขาบ้าง สัตว์ทั้งหลาย ที่เราได้เบียดเบียนชีวิตของเขามาเป็นอาหารนั้น ความจริงเขาไม่ได้เต็มใจให้ชีวิตแก่เราเลย แต่เรา ก็กดขี่ข่มเหง บีบคั้นเขามาฆ่ากินด้วยประการต่างๆ ถึงแม้เราจะไม่ได้ฆ่าเอง แต่ก็มีส่วนแบ่งในการ กระทําบาปของผู้ที่เขาฆ่ามาให้เรากิน ฉะนั้น ท่านจึงว่า “บาปอยู่กับคนทํา กรรมอยู่กับคนกิน” เมื่อเป็นดังนี้ พวกสัตว์ทั้งหลายเหล่านั้น ก็คงจะต้องมาทวงหนี้ชีวิตเลือดเนื้อของเขาในวันหนึ่ง ถ้าเราไม่มีทรัพย์ คือ บุญกุศลสําหรับใช้หนี้เขา เราก็จะต้องลําบากหน่อย เวลาใกล้ตาย…”

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๑ ช่วงเข้าพรรษา ท่านพ่อลี ท่านต้องเสวยวิบากกรรม ดังนี้ 

“ในพรรษานี้เกิดอาพาธ มีการปวดท้องเป็นกําลัง ฉันยาอะไรก็ไม่หายเลย นั่งสมาธิจนเกือบสว่าง นั่งไปถึงเวลาประมาณตี ๔ ได้เคลิ้มฝันว่า “โรคที่เราเป็นนี้เป็นโรคกรรม ไม่ต้องกินยา” คือ มีความรู้สึกเวลานั่งสมาธิแล้วก็เงียบสนิทคล้ายหลับ แล้วเห็นนิมิตปรากฏขึ้นในใจ “มองเห็น กรงนกเขากรงหนึ่ง นกเขาที่อยู่ในกรงตัวผอมโซ ได้ความว่าครั้งหนึ่งเคยเลี้ยงนกเขาไว้ แล้วลืม ให้ข้าวให้นํ้าแก่นกเป็นเวลาหลายวัน กรรมอันนั้นจึงติดตามมาสนองให้ตัวเองเกิดเป็นโรคกระเพาะ ขึ้นในครั้งนี้ ฉะนั้น มีทางเดียวที่โรคนี้จะหายขาด คือ การทําความดีในทางจิตแล้วแผ่เมตตาอุทิศส่วนกุศลให้มันจึงจะหายได้ ด้วยเหตุนี้จึงได้คิดออกเดินทางไปวิเวกบําเพ็ญสมณธรรมเพียงลําพัง” 

พ.ศ. ๒๔๘๑ ออกพรรษา หนีผู้หญิงจีนขอออกบวชติดตาม

เมื่อออกพรรษาแล้ว จึงได้ออกเดินทางไปทางอําเภอท่าใหม่ ได้พักเทศน์อบรมโปรดญาติโยมไปเรื่อยๆ และปฏิบัติภาวนาตามสมณวิสัย ได้เดินทางไปจนถึงปากนํ้าประแสร์ อําเภอแกลง จังหวัดระยอง ไปพักอยู่ข้างตลาดแห่งหนึ่ง มีชาวตลาดเจ๊กจีนมาทําบุญใส่บาตรกันมากมาย

วันรุ่งขึ้นมีผู้หญิงจีนคนหนึ่ง อายุประมาณ ๔๐ ปี มากราบเราแล้ว เธอก็พูดว่า “ฉันจะมาขอโกนหัวบวชชี จะขอติดตามหลวงพ่อ” เมื่อสอบถามก็ได้ความว่า เขาเพิ่งคลอดบุตรคนเล็กได้ ๒ เดือน พอพบเราแล้ว เธอสบายใจหายทุกข์ หายกังวล เกิดความคิดอยากจะออกบวชติดตาม ท่านไป เธอเตรียมตัวบวช นุ่งผ้าขาวมาเสร็จ แต่ได้เกิดมีเรื่องขึ้น คือ ลูกชายได้ติดตามมา ขอร้องให้กลับบ้าน แกไม่ยอมกลับ จึงได้เกิดเรื่องวุ่นวายถกเถียงกันขึ้น ในที่สุดผู้หญิงจีนคนนั้นได้ลา กลับบ้านไปก่อน แล้วบอกว่า จะกลับมาบวชกับเราทีหลัง ขณะที่เราพักอยู่ที่นั่น ถูกญาติโยม รบกวนมาก กลางวันไม่มีเวลาพัก กลางคืนก็ต้องเทศน์โปรดญาติโยมอีก

อยู่มาวันหนึ่งได้เดินข้ามไปทางทิศตะวันตกของตลาด คือ คิดจะหนีผู้หญิงจีนคนนั้น พอดีแกลากลับบ้านไปเก็บของ ลูกชายแกเดินสวนทางมา วันนั้นพอฉันจังหันเสร็จ ก็หาทางปลีกตัวไป อยู่ตามลําพังในป่าช้าอันลึก รกด้วยพงหนาม ได้หลบเข้าพักภาวนาอยู่ในร่มไม้เตี้ยๆ แห่งหนึ่ง ปูเสื่อกระจูดเพื่อใช้นั่งและนอนพัก ขณะนั้นได้อธิษฐานจิตว่า “ถ้าไม่ถึงบ่าย ๒ โมง จะไม่ออกไป” ยังไม่ทันได้หลับตา สักครู่เดียวได้ยินเสียงซ่าๆ บนยอดไม้เตี้ยๆ มองขึ้นไปเห็นรังมดแดงแตก ที่เป็นดังนี้เพราะมีเถาวัลย์พันอยู่ที่รังมดแดง เรานั่งทับโคนเถาวัลย์เข้า มันก็แตกรังกระจายร่วงหล่นลง มาบนที่นอน แล้วรุมกันกัดเป็นการใหญ่ เรารีบลุกขึ้นนั่ง ปัดมดแดงออกเป็นบางส่วน มดแดงที่ เหลือก็เกาะแข้งเกาะขาเต็มไปหมด ได้ตั้งใจแผ่เมตตาจิตอุทิศส่วนกุศลให้สัตว์ทั้งปวง โดยตั้งสัตยาธิษฐานว่า 

“ข้าพเจ้าตั้งแต่บวชมา ไม่เคยนึกเลยว่าจะฆ่าสัตว์ หรือเบียดเบียนสัตว์นี้ข้อหนึ่ง 

ข้อสอง ถ้าชาติก่อน ภพก่อน ข้าพเจ้าเคยเบียดเบียนกินท่านทั้งหลายเหล่านี้ ก็ขอให้กัดกินเสียให้พอ แต่ถ้าข้าพเจ้าไม่เคยเบียดเบียนท่านมาแต่กาลก่อน ก็ขอจงเลิกแล้วต่อกัน อย่าได้กัดข้าพเจ้าเลย” 

อธิษฐานเสร็จ ก็นั่งสมาธิจนจิตสงบดิ่งแน่วนิ่ง เสียงซู่ๆ ซ่าๆ ของเหล่ามดแดงเงียบหายไป มดแดงแม้แต่ตัวเดียวก็ไม่เกาะจีวรหรือผิวหนังเลย รู้สึกเป็นสิ่งอัศจรรย์ยิ่งในธรรมะ พอลืมตาขึ้นดู เห็นมดแดงเกาะอยู่ตามริมขอบเสื่ออย่างมากมาย เกาะกันเป็นแถว

พอได้เวลาจวนเพล ได้ยินเสียง มีโยมผู้ชาย ๒ คนเดินมาหา เมื่อเข้ามาใกล้ๆ ก็ได้ยินเสียงร้องเอะอะโวยวาย เป็นเสียงเจ๊ก “ไอ้หยาๆๆ” เสียงตีพุ่มไม้สลับกับเสียงร้องดังๆ ว่า “ไอ้หยาๆๆ” เราได้ยินก็นึกขันอยู่ในใจ จึงร้องถามออกไปว่า “เสียงใครมาทําอะไรกันน่ะ” เขาตอบว่า “มดแดงกัดๆ” ผลที่สุดโยมเจ๊ก ๒ คนนั้นก็ไม่สามารถเข้าไปหาเราได้ ต้องนั่งรออยู่ข้างนอก ไม่กล้าเข้าไป นับว่าเราได้มดแดงเป็นทหารเอก คอยป้องกันคนมารบกวนเป็นอย่างดี

ได้เวลาบ่าย ๒ โมง ก็ออกจากที่นั่งพัก กลับมาที่พักข้างนอก จึงได้ความว่า ชายจีน ๒ คน นั้นเป็นลูกชายของผู้หญิงจีนที่จะขอติดตามเราไป จึงได้นั่งสนทนากับเขา ทั้งสองคนต่างพากันร้องไห้ไหว้วอนขอให้หลวงพ่อช่วยพูดกับแม่ของเขา ขออย่าให้แม่ติดตามไป เพราะน้องก็ยังเล็กอยู่ พ่อหรือก็แก่แล้ว ถึงเวลาคํ่าผู้หญิงจีนคนนั้นก็มาถึง ในมือถือร่ม สะพายย่าม นุ่งขาวห่มขาว เมื่อเข้ามา แกก็บอกว่า “ฉันจะติดตามหลวงพ่อไปทุกหนทุกแห่ง” ก็ได้พูดขู่เข็ญแกต่างๆ แกก็พูดอย่างห้าวหาญว่า “ไม่กลัวอะไรทั้งนั้น ขอให้ได้ไปด้วยก็แล้วกัน” จึงบอกแกว่า “ถ้าฉันไม่กินข้าว โยมจะทําอย่างไร” แกก็ตอบว่า “ไม่กินเช่นเดียวกัน” ถามว่า “ถ้าฉันไม่กินนํ้าล่ะ” แกตอบว่า “ไม่กินเหมือนกัน ยอมตายทุกอย่าง” 

แกพูดต่อไปว่า “ฉันทุกข์เรื่องครอบครัวมาหลายปีแล้ว พอได้พบหลวงพ่อ รู้สึกใจเย็น เบิกบานกล้าหาญ เวลานี้ฉันสามารถพูดธรรมะให้ญาติโยมฟังแทนหลวงพ่อได้” ทั้งๆ ที่ความจริง แกพูดภาษาไทยก็ยังไม่ชัด จึงลองขยับถามเรื่องธรรมะกับแก แกก็สามารถชี้แจงเหตุผล ล้วนแต่ เป็นธรรมะทั้งสิ้น จนเป็นที่น่าอัศจรรย์ ทําเอาญาติโยมที่แก่ธรรมะได้ยินแล้วต่างพากันยกมือขึ้น สาธุตามๆ กัน เมื่อได้ฟังแกพูดจบลง แต่ตนเองหนักใจมาก ในที่สุดต้องปลอบสั่งสอนอบรมและชี้แจงเหตุผลให้แกฟังว่า “โยมเป็นเพศหญิงจะไปกับพระไม่ได้ พระมีวินัยเข้มงวดกวดขันในเรื่องสตรี” แสดงธรรมะให้แกฟังอยู่เป็นเวลา ๒ – ๓ วัน ในระยะสั้น

ในระหว่างเวลาเดินทางเป็นโรคปวดท้องทุกวัน ก็ได้พบเหตุการณ์นี้เข้า และได้ภาวนาแผ่เมตตา อาการโรคปวดท้องในกระเพาะก็หายไปหมดสิ้น จากพลังจิต พลังเมตตาที่แผ่เมตตาอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้นกเขาตัวนั้นโดยไม่มีประมาณ นับตั้งแต่วันเริ่มเป็นโรคปวดท้องจนหายปวด รวมทั้งสิ้น ๓๑ วัน

ได้เทศน์อบรมโปรดผู้หญิงจีนอยู่นาน จนแกยอมปฏิบัติตามคําสอนทุกอย่าง ในที่สุดได้ยอมกลับไปอยู่บ้าน จึงได้พูดบอกกับแกว่า “จะหาเวลามาโปรดเสมอๆ ไม่ต้องกลัว ฉันพักอยู่ที่ วัดป่าคลองกุ้ง จันทบุรีนี่เอง” ที่พบกันนั้น เขายังไม่รู้ว่า เราอยู่ที่ไหน แต่พอเห็นเข้าก็แสดง ความยินดีและพอใจ เมื่อได้ทําความเข้าใจกันเป็นที่เรียบร้อยแล้ว เมื่อถึงเวลาเข้าพรรษา ก็ได้ ออกเดินทางกลับจันทบุรี ไปจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง ก็ได้พักอบรมชาวจันทบุรีอีกตามเคย” 

พ.ศ. ๒๔๘๒ ในพรรษายังเร่งความเพียรด้วยการอดอาหาร

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๒ เข้าพรรษา ท่านพ่อลีได้พาพระ เณร ญาติโยมอดอาหาร ผ่อนอาหาร เพื่อเร่งทําความเพียรอย่างที่ทํากันมาเป็นประจํา ผลการปฏิบัติธรรมของท่านพ่อลีอย่างอุกฤษฏ์ ต่อเนื่อง ติดต่อกันมานาน ๖ – ๗ ปี นับจากท่านกลับจากภาคเหนือ ย่อมเป็นไปอย่างก้าวหน้า ตามลําดับ และทําให้เชื่อมั่นได้ว่า ในระยะนี้ภูมิจิตภูมิธรรมของท่าน ต้องทรงอยู่ในอริยธรรมขั้นของพระสกิทาคามี และกําลังพิจารณาอริยธรรมในขั้นของพระอนาคามีต่อไป

อุบายวิธีภาวนา ซึ่งท่านพ่อลี ท่านถนัดการผ่อนอาหาร อดอาหาร แม้ท่านต้องทนทุกข์ทรมานทางร่างกายแทบเป็นแทบตาย แทบเอาชีวิตไม่รอด แต่ทางจิตใจสว่างไสวเบิกบาน ธรรมะก้าวหน้าโดยลําดับ ท่านจึงใช้อุบายวิธีนี้ ในการเร่งทําความเพียรต่อสู้กับกามราคะ เพื่ออริยธรรม ขั้นพระอนาคามีต่อไป โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ซึ่งท่านก็ถนัดการอดอาหาร ท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“เฉพาะอย่างยิ่งราคะตัณหานี้รวดเร็วมาก สําหรับวัยที่ยังหนุ่มยังแน่น เช่น อย่างพวกเราๆ ท่านๆ นี้ ใครๆ ก็จะต้องเหมือนกัน เพราะธาตุขันธ์มีกําลัง ย่อมจะเป็นเครื่องส่งเสริมกิเลสให้มี กําลังมากขึ้นและรวดเร็วหรือคล่องตัวมากขึ้น เช่น ราคะตัณหาจะปรากฏขึ้นอย่างรวดเร็ว คําว่าปรากฏแห่งราคะตัณหานี้ เราไม่ได้หมายถึงว่า เรามองเห็นรูปวิสภาค เช่น รูปหญิงแล้ว จะเกิด ความกําหนัดยินดีขึ้นมาเสียอย่างออกหน้าออกตาอย่างนี้ หรือได้ยินเสียงหญิง เป็นต้น แล้วปรากฏความกําหนัดยินดีขึ้นมา เกิดความรักความชอบขึ้นมาอย่างออกหน้าออกตาอย่างนี้ก็ไม่ใช่ แต่มันปรากฏอยู่ที่จิต ซึ่งเราเฝ้าดูอยู่นั้นด้วยสติสตังของเรา มันแสดงความแปลกประหลาดไปในทางนั้นให้เห็นอยู่ชัดๆๆ จะพยายามระงับเท่าไรมันก็มี มีอยู่ภายในจิตโดยเฉพาะ ไม่ถึงกับว่าแสดงออกมาทางอาการหรืออวัยวะต่างๆ ก็ตาม แต่มันเป็นความเจ็บแสบเอามากทีเดียว 

เพราะเราตั้งหน้าตั้งตาจะฆ่ามันอยู่แล้ว เหตุใดมันจึงมาตั้งหมัดตั้งมวยต่อหน้าต่อตา เตะลมเตะแล้ง เตะเฉียดหน้าเฉียดหลังเรา อยู่ต่อหน้าต่อตาเรา นี่ทําไมคนเราจะไม่เสียใจ ทําไมคนเราที่มีหัวใจอยู่ด้วยกันจะไม่เจ็บไม่แสบภายในจิตใจ นี่ล่ะเป็นเหตุที่จะให้ตั้งข้อสังเกตขึ้นมา หาอุบาย วิธีการต่างๆ ขึ้นมาแก้กัน จึงต้องได้ทรมานหลายวิธีการ ครั้นสุดท้ายก็ไม่พ้นวิธีที่จะได้รับความทุกข์ความลําบากมากๆ จนได้แหละ เช่น อดอาหารไม่ฉันเลยเป็นวันๆ ไปหลายๆ วัน ผ่อนก็ดี แต่มันไม่สมใจ ไม่ทันใจ ไม่ได้อย่างใจหวังของเรา 

เมื่ออดนี้รู้สึกว่า สติเด่นขึ้นๆ อดวันแรก สติค่อยมีขึ้น เหมือนกับว่า ถ้าเป็นคนก็ค่อยรู้ ภาษีภาษาขึ้นบ้าง อดวันที่ ๒ อดวันที่ ๓ เข้าไป ด้วยความเพียรที่ขะมักเขม้นอย่างเต็มที่อยู่นั้นแล กับวิธีการใดแห่งความเพียรก็ตาม แต่มันสู้วิธีการอดอาหารนี้ไม่ได้ เมื่อหลายวันเข้าไป กําลัง ของธาตุของขันธ์นี้ค่อยอ่อนตัวลง อ่อนตัวลง นี่ล่ะสิ่งที่ว่า เครื่องเสริมกิเลส มีราคะตัณหา เป็นต้น ค่อยอ่อนตัวลงไป ไม่รวดเร็ว สติค่อยเด่นขึ้นมา สติเด่นขึ้นมา สุดท้ายใจก็สงบตัวลงได้ เพราะกิเลสทั้งหลาย ความวุ่นวายทั้งหลายไม่รบกวนจิตใจ ไม่ฉุดลากจิตใจไปอย่างรุนแรงต่อหน้าต่อตาของเราเหมือนที่เราฉันอยู่ตามปกติ…

การอดอาหารนี้เป็นวิธีสําคัญวิธีหนึ่งในการฝึกหัดตนเอง เพื่อได้หลักได้เกณฑ์ คือจิต เข้าสู่ความสงบ จิตเป็นสมาธิ ซึ่งเราเคยเรียนตามตํารับตําราก็เรียนมาเสียจนปากแฉะ แต่ก็ ไม่เห็นผล บัดนี้ได้เห็นแล้วด้วยวิธีการอันนี้ นั่นก็จับได้ยึดได้ ทีนี้เมื่อยึดได้อย่างนั้น เราจะไป เดินทางไหน ทางไหนก็ไม่เหมือนทางนี้ ด้วยเหตุนี้จึงจําเป็นต้องบึกต้องบึน ต้องฝ่าต้องฝืน ทุกข์ก็ยอมทุกข์ ทรมานขนาดไหนก็ยอมทรมาน… 

ทุกข์ขนาดไหน ให้เราเห็นว่า ธรรมชาติที่หลุดพ้นจากทุกข์นั้น เป็นของเลิศของวิเศษขนาดไหน เอานั้นมาเป็นอารมณ์ของใจ ใจจึงจะไม่ท้อถอย”

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๘๒ สนับสนุนให้หลวงปู่เจี๊ยะไปอยู่กับหลวงปู่มั่น

หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ กับ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นพระศิษย์องค์สําคัญของ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และต่างมีปฏิปทาเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ ท่านทั้งสองมักกล่าว ยกย่องสรรเสริญกิตติศัพท์ กิตติคุณ คุณธรรม ตลอดแนวปฏิปทาการปฏิบัติอันเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดของหลวงปู่มั่น ผู้เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ให้หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ตลอดพระ เณร และญาติโยมฟังอยู่ เสมอๆ เมื่อหลวงปู่เจี๊ยะฟังแล้ว ท่านย่อมเกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาอย่างแรงกล้า ในชีวิตนี้ จะต้องหาโอกาสเที่ยวธุดงค์ขึ้นภาคเหนือ เพื่อออกติดตามหาและกราบน้อมกายถวายชีวิตฝากตัวเป็นลูกศิษย์หลวงปู่มั่นให้จงได้ 

ในตลอดระยะเวลา ๓ พรรษา ที่หลวงปู่เจี๊ยะ ได้อยู่ร่วมจําพรรษากับหลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ ผู้เป็นครูบาอาจารย์องค์แรก หลวงปู่เจี๊ยะอยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมกับหลวงปู่กงมา จนได้บรรลุธรรมขั้นพระโสดาบัน และ ขั้นพระสกิทาคามี ตามลําดับ โดยไม่ยอมเล่าให้ใครฟัง นอกจากท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เพียงองค์เดียว จากนั้นปลายปี พ.ศ. ๒๔๘๒ ออกพรรษาแล้ว ท่านก็ได้กราบลาหลวงปู่กงมา แล้วไปกราบลาท่านพ่อลี ขึ้นภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ ติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่น เพื่อจะเล่าธรรมที่ท่านได้บรรลุถวายท่านพระอาจารย์มั่น หลวงปู่เจี๊ยะท่าน เล่าเหตุการณ์ในตอนนี้ว่า

“ก่อนวันออกเดินทาง ก็เข้าไปกราบลาท่านพ่อลี เมื่อกราบเรียนท่านว่าจะไปหาท่านพระ-อาจารย์มั่นเท่านั้นแหละ ท่านพ่อลีท่านพูดเสียงดังลั่นเลยว่า “มันต้องอย่างนี้สิ มันต้องอย่างนี้สิ ลูกศิษย์ตถาคต” แล้วท่านพ่อลีก็ให้โอวาทว่า “การไปหาครูบาอาจารย์ต้องปฏิบัติตัวให้ดี และ เอาให้ถึงธรรมให้ได้ ท่านพระอาจารย์มั่นเป็นพระแท้ พระจริง เราต้องทําตัวเราให้ถึงความจริงดังที่ท่านสอน ถ้าเราไม่จริง เราจะไปปลอมปนอยู่กับท่านไม่ได้ เพราะของจริงกับของปลอม มันแยกแยะออกได้ ของสะอาด กับ ของสกปรก เราจะเอามาปนกันไม่ได้ ความสะอาด ก็คือ ความสะอาด ความสกปรก ก็คือ ความสกปรก เราไปหาท่าน เราต้องเป็นแบบท่าน และ พยายามทําให้ถึงธรรมอย่างที่ท่านเห็น แล้วเราก็จะกลมกลืนในสายทางแห่งธรรมอันเดียวกัน การอยู่กับท่านก็จะได้ผลที่สุดเป็นที่หมาย”

ท่านพ่อลี ท่านยํ้าอีกว่า “ท่านจะอยู่กับหลวงปู่มั่นได้หรือ? ทุกขณะจิตของท่าน องค์หลวงปู่ใหญ่ท่านจะทราบหมด ถ้าจะไปอยู่กับท่าน อย่าให้เสียชื่อเรานะ” การได้ฟังโอวาทท่านพ่อลีเช่นนี้ ก็ยิ่งทําให้ใจมันไขว่คว้าในเป้าหมาย คือ “ท่านพระอาจารย์มั่น” ยังไงต้องถึงท่านที่เป็นพระอรหันต์ให้ได้ ในใจลึกๆ มันคิดอย่างนั้น

เมื่อฟังท่านพ่อลีสอนอย่างนั้น ใจมันก็ได้กําลังใจเป็นอย่างมาก แล้วท่านพ่อจึงพูดขึ้นว่า “ท่านเจี๊ยะ ให้ท่านเอาท่านเฟื่อง (ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก) ไปเป็นเพื่อนด้วยนะ เวลามีอะไรขัดข้องจะได้ช่วยเหลือกัน” แล้วท่านก็กําหนดวันออกเดินทางให้ไปพร้อมกับท่าน เพราะท่านจะเดินทางไปอินเดียต้องเข้ากรุงเทพฯ เหมือนกัน พอถึงวันออกเดินทาง มาขึ้นเรือนิภาที่ท่าแฉลบ พร้อมกับ ท่านเฟื่องและท่านพ่อลี ท่านพ่อลีท่านไปอินเดีย ไม่ได้นั่งเครื่องบินไปนะ ท่านเดินเที่ยวธุดงค์ ออกไปทางจังหวัดตากแล้วเข้าไปทางพม่า” 

หลวงปู่เจี๊ยะท่านเล่าว่า “อาจารย์เฟื่องท่านไม่ได้ตั้งใจไปหาท่านอาจารย์มั่นดอก อาตมา นี่เป็นคนตั้งใจ เพราะเรามันมีเรื่องในหัวใจ… แต่ก่อนท่านพ่อลีแขกแยะ แขกแยะจนกระทั่ง ต้องเอาหัวกะโหลกผีมาครอบไว้บันได คนไปหาทั้งวัน ท่านไม่มีเวลาพักผ่อน ตรงวัดป่าคลองกุ้ง ที่ป่าช้าเขียวปี๋ แล้วเวลาเขาเก็บหัวกะโหลก ท่านก็ไปเอาหัวกะโหลกมาวางไว้ไง ตรงบันไดสองข้าง ผู้หญิงเห็นแล้วว้าก ! หนีเลย คุณหญิงคุณนายไปหาแยะ กะโหลกผีมาครอบไว้”

ภาค ๙ ธุดงค์ไปพม่า อินเดีย – ได้พระศิษย์องค์สําคัญอีก

พ.ศ. ๒๔๘๒ ออกพรรษาไปพม่า อินเดีย

ในระหว่างที่ท่านพ่อลีอยู่จําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรี เมื่อถึงเวลาออกพรรษาแล้วได้ออกเดินธุดงค์ทุกปี ได้เที่ยวไปตามจังหวัดต่างๆ เช่น ระยอง ชลบุรี ปราจีนบุรี ฉะเชิงเทรา แล้วได้กลับไปจําพรรษาอยู่ที่จังหวัดจันทบุรี จนถึงปี พ.ศ. ๒๔๘๒ ออกพรรษาในปีนี้นึกอยาก ออกไปเที่ยวประเทศพม่า และประเทศอินเดียบ้าง… 

ท่านพ่อลี ท่านตั้งใจไปศึกษาวัฒนธรรม ประเพณี อารยธรรม และดูร่องรอยแห่งความ เจริญรุ่งเรืองทางพระพุทธศาสนาในอดีต ตลอดจะได้กราบสักการะ เยี่ยมชมสถานที่สําคัญๆ ทางพระพุทธศาสนาในสองประเทศนี้ แต่สาเหตุประการสําคัญที่อยู่ในใจท่านพ่อลีนั้นมีอยู่ว่า ครั้งหนึ่งในปี พ.ศ. ๒๔๗๗ ท่านได้นิมิตถึงพระเจ้าอโศกมหาราช พระมหาราชาผู้ทรงบําเพ็ญคุณประโยชน์ อันยิ่งใหญ่ที่สุดในพระพุทธศาสนา นิมิตอันนี้มีความหมายและเป็นคุณประโยชน์อันยิ่งใหญ่ต่อพระพุทธศาสนามาก ทั้งเกี่ยวข้องกับท่านโดยตรง แต่ในขณะนั้น ท่านกลับมิได้เปิดเผยบอกให้ใครรู้ นอกจากศิษย์ผู้ใกล้ชิดเท่านั้น 

ในวันเดินทาง ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ได้ติดตามท่านพ่อลี ธมฺมธโร นั่งเรือยนต์โดยสารชื่อเรือนิภา จากจันทบุรี ข้ามทะเลมาทางอ่าวไทยเข้ากรุงเทพมหานคร มาขึ้นที่ท่านํ้าราชวงศ์ และไปพักที่วัดสระปทุม (ปัจจุบัน วัดปทุมวนาราม) จากนั้นท่านพ่อลีท่านแยกเดินธุดงค์ไปพม่า อินเดีย โดยท่านพ่อลีเล่าไว้ดังนี้

“เดือนพฤศจิกายน ๒๔๘๒ ได้ออกเดินทางจากจังหวัดจันทบุรีมาจังหวัดพระนคร พักที่ วัดสระปทุม ได้จัดการขอหนังสือเดินทางจนสําเร็จ โดยไปติดต่อกับทางราชการและสถานทูตก็ ได้รับความสะดวกทุกอย่าง มีหลวงประกอบนิติสารเป็นผู้รับรองและช่วยติดต่อทางทูต รับรองทาง การเงิน รับรองความบริสุทธิ์ทั้งฝ่ายสงฆ์และฝ่ายฆราวาสเป็นอันเรียบร้อยตามกฎหมายทุกประการ 

เมื่อได้รับหนังสือเดินทางเรียบร้อยแล้ว ก็ได้ออกเดินทางไปจังหวัดพิษณุโลก แล้วออก เดินทางจากจังหวัดพิษณุโลกไปจังหวัดสุโขทัย จังหวัดตาก เมื่อถึงจังหวัดตาก ได้พักอยู่ที่วัดวัดหนึ่ง โยมได้ติดต่อซื้อตั๋วเครื่องบิน เพื่อข้ามเขาไปยังอําเภอแม่สอด แต่ไม่สําเร็จ เพราะมีคนโดยสาร เต็มทุกเที่ยว ในการไปครั้งนี้ได้มีศิษย์คนหนึ่ง ชื่อ นายชิน ติดตามไปด้วย เป็นคนไม่ค่อยเต็มบาท แต่ใช้งานใช้การได้ดี

รุ่งขึ้นเช้าฉันจังหันแล้ว ได้ออกเดินทางจากจังหวัดตาก ข้ามเขาพะวอ กว่าจะถึงอําเภอ แม่สอด ต้องสิ้นเวลานอนกลางทาง ๒ คืน เมื่อถึงประเทศพม่า ได้ไปพักอาศัยอยู่ในวัดพม่าชื่อ วัดจองตัวยะ (วัดป่า) วัดนี้ไม่มีพระสงฆ์เลย มีแต่คนคนหนึ่งเป็นชาวกุลาอาศัยอยู่ เป็นคนรู้ภาษาพม่า ได้พักอยู่กับแกหลายวันจนได้รู้จักภาษาพม่าบ้าง รวมเวลาที่พักอยู่ประมาณ ๑ อาทิตย์เศษ จึงได้ออกเดินทางต่อไป ได้เดินข้ามแม่นํ้าเมย 

พอเดินข้ามแม่นํ้าไปก็ถึงตลาดเล็กๆ แห่งหนึ่ง มีโยมผู้ชายคนหนึ่งอายุประมาณ ๓๐ ปี วิ่งมาต้อนรับและขอนิมนต์ให้ขึ้นรถ เขาจะไปส่ง เขาบอกว่า เขาเป็นคนไทย ชาวเมืองกําแพงเพชร ได้จากบ้านเดิมมาอาศัยอยู่ในประเทศพม่าเป็นเวลาเกือบ ๒๐ ปีแล้ว สองคนกับนายชินได้รับ นิมนต์ขึ้นรถของเขา โดยเดินทางข้ามภูเขา ตามเส้นทางแคบๆ รถวิ่งเข้าป่าขึ้นเขาสูงวกไปเวียนมา เวลาประมาณบ่าย ๒ โมง รถจึงวิ่งพ้นเขาเทือกนี้ถึงที่ราบ แล้ววิ่งต่อไปถึงหมู่บ้านกร๊อกแกร๊ก (กุดจิก) ถึงเวลามืดพอดีจึงถึงบ้านของแก จึงได้พักอยู่ที่บ้านของโยมผู้นี้ 

เวลาประมาณตี ๔ มีหญิงพม่านําข้าวต้มมาถวาย มาบอกให้ฉัน เราไม่ยอมฉัน เพราะยัง ไม่สว่าง เขาจึงออกไปรออยู่ข้างนอกบ้านจนสว่าง พอสว่างฉันจังหันแล้ว ภริยานายคนนั้นได้ส่งขึ้นรถยนต์ไปท่าจงโต (ท่าเรือไฟ) แล้วได้ขึ้นเรือเดินทางไปเมืองมะละแหม่ง เดินทางทางเรือประมาณ ๔ ชั่วโมง ระหว่างอยู่ในเรือเมล์มีแขกและพม่ามาชวนสนทนาด้วย เราไม่ค่อยรู้ภาษาเท่าไรนัก เวลาประมาณ ๔ โมงเย็น เรือเมล์ถึงจังหวัดมะละแหม่ง จากจังหวัดนี้จะต้องข้ามเรือไปฝั่งเมาะตะมะ ข้ามแม่นํ้าไปอีกหลายนาทีจึงถึงเมาะตะมะ เมื่อมาถึงฝั่งนี้แล้วมองเห็นสถานีรถไฟอยู่ลิบๆ 

เวลาประมาณ ๑ ทุ่ม รถไฟจึงจะออกจากสถานีเมาะตะมะ ระหว่างที่รถไฟยังไม่ออก ได้ไปนั่งพักอยู่ใต้ร่มไม้คอยเวลารถออก ได้มีชายหนุ่มคนหนึ่งอายุประมาณ ๓๐ ปี สังเกตดูเป็นคนอัธยาศัยดีงาม ได้เข้ามาหา แล้วพูดบอกว่า “อนุญาตให้ท่านขึ้นไปนั่งพักบนรถไฟได้เป็นพิเศษ ก่อนรถจะออก เพราะท่านเป็นพระไทยมาจากแดนไกล” เขาเรียกเราว่า “โยธยาคงยี” เราก็ได้พูดแสดงขอบใจกับเขาว่า “Thank you very much” เขาก็ยกมือไหว้อย่างยิ้มแย้มแล้วถามว่า “Where do you come from?” เราตอบเขาว่า “I come from Siam” พูดกันเสร็จแล้ว เราก็ขึ้นไปนั่งพักบนรถไฟ เจ้าหน้าที่รถไฟก็มาติดต่อสนทนากันพอรู้เรื่อง พูดภาษาพม่าบ้าง ภาษาอังกฤษบ้าง ปนกันไป

เมื่อได้เวลารถไฟออก เป็นเวลากลางคืน อากาศหนาว เรานอนคลุมโปง นายชินนั่งเฝ้าบริขาร ขณะรถไฟไปถึงสถานีหงสาวดี มีหญิงคนหนึ่งอายุประมาณ ๓๐ ปี ขึ้นมานั่งใกล้ๆ ที่นอนของเรา เขาถามเป็นภาษาพม่าฟังออกบ้าง ไม่ออกบ้าง แต่ก็ได้ลุกขึ้นสนทนากับเขาโดยมารยาท เราพูดว่า “ตะวาย่างกุ้ง” เขาถามว่า “จะไปพักที่ไหน” โดยภาษาพม่า เราตอบว่า “ชเวดากอง” ได้สนทนากันโดยใช้ภาษาใบ้ๆ แกก็เกิดความเลื่อมใส รถวิ่งไปถึงเวลาประมาณตี ๕ แกได้ลงจากรถไฟ จากกันไป 

เราได้โดยสารรถไฟไปจนถึงเมืองย่างกุ้ง พอดีสว่าง พระออกบิณฑบาต มีโยมผู้ชายคนหนึ่งเป็นชาวพม่า วิ่งขึ้นมาบนรถไฟ มาช่วยรับข้าวรับของ ทําตัวประดุจคนรู้จักคุ้นเคยกัน เขาได้นิมนต์เราขึ้นรถของเขา เราก็พากันขึ้นไปนั่ง โดยไม่ได้พูดอะไร เขาได้พาไปส่งจนถึงที่พักบนพระเจดีย์ ชเวดากอง โยมคนนั้นเลยกลายเป็นโยมอุปัฏฐากส่งเสียให้ความสะดวกทุกสิ่งทุกอย่าง เขาชื่อ “นายหม่องแคว๊น” เขาได้อํานวยความสะดวกให้ทุกประการ ได้พักแรมอยู่บนองค์พระเจดีย์ เป็นเวลา ๑๒ วัน ได้รู้จักคุ้นเคยกับญาติโยมชาวพม่าหลายคน ซึ่งมีความสนใจในตัวเรา พวกเขาแสดงความยินดีที่เรามาเยือนบ้านเมืองพวกเขา สนทนารู้เรื่องราวกันพอสมควรแล้ว ก็ได้ออก เดินทางจากเมืองย่างกุ้ง ลงเรือเมล์ที่ท่าเรือใหญ่เดินทางต่อไปยังประเทศอินเดีย โดยได้รับความช่วยเหลือและอํานวยความสะดวกจากนายหม่องแคว๊นนั่นเอง

ไปอินเดียดินแดนพุทธภูมิครั้งแรก

เรือวิ่งข้ามมหาสมุทรอยู่ ๒ คืน ๓ วัน มืดพอดีถึงท่าเรือกัลกัตตา ประเทศอินเดีย ช่วงที่อยู่ ในเรือ ได้พบพระแขกองค์หนึ่งมาจากเมืองกุสินารา ได้สนทนาภาษาธรรมะ โดยภาษาบาลีบ้าง ภาษาแขกบ้าง ภาษาอังกฤษบ้าง พูดคุยกันครั้งหนึ่ง ต้องใช้ถึง ๓ ภาษาประกอบกันจึงรู้เรื่อง บางคราวขึ้นต้นภาษาแขก ตอนกลางภาษาบาลี ตอนปลายภาษาอังกฤษ แต่ไม่เคยรู้สึกอายเขาว่า เราพูดไม่เป็น เพราะเราก็พูดไม่เป็นจริงๆ แม้จะพูดได้ ก็ไม่ถูกสําเนียง รู้สึกว่าได้สนิทสนมกันมาก ในระหว่างเดินทางในเรือ

เมื่อขึ้นจากเรือที่ท่าเมืองกัลกัตตาแล้ว ได้ขึ้นรถลากไปที่วัดพุทธสมาคม ที่เรียกเป็น ภาษาอังกฤษว่า “Maha Bodhi Society” เพื่อสอบถามเกี่ยวกับที่พักและวิธีเดินทางเที่ยวชมสังเวชนียสถานในพุทธศาสนา ได้รับคําแนะนําให้ไปพักแรมคืนอยู่ที่วัดนาลันทา Buddhist Temple พักอยู่ที่นั่นได้พบเพื่อนคนไทย ชื่อ พระใบฎีกาสด สิงหเสนีย์ ซึ่งเป็นลูกศิษย์ พระโลกนาถ จึงได้สนทนาพอรู้เรื่องราวต่างๆ ในประเทศอินเดียมากขึ้น ในสมาคมนี้ได้ให้สิทธิ์เราเป็นพิเศษ เพราะเป็นพระต่างชาติ อยู่สบาย ฉันก็สบาย มีพระพักอยู่รวม ๘ รูปด้วยกัน ไปพักอยู่ ในวัดนี้ต้องฉันอาหารเจ ถึงเวลาฉันจังหัน นั่งวงรอบรวมกัน มีภาชนะคนละชิ้น ต่างองค์ต่างตักกับ ตักข้าวใส่ภาชนะของตน 

พักอยู่พอสมควรแล้ว ได้ออกเดินทางไปเที่ยวชมถาวรวัตถุและสถานที่โบราณที่สําคัญ เกี่ยวกับพระพุทธศาสนา รู้สึกมีความสังเวชสลดใจเป็นอย่างยิ่ง ดูสภาพของพระพุทธศาสนา เสื่อมโทรมลงไปอย่างมาก แทบจะไม่เหลือร่องรอยดินแดนแห่งพุทธภูมิ เกือบไม่มีเหลือในด้าน วัตรปฏิบัติ และหย่อนยานในพระธรรมวินัยเป็นอันมาก เช่น พระสงฆ์นอนห้องเดียวกับผู้หญิงบ้าง ฉันจังหันเวลาวิกาลบ้าง ขึ้นรถลากกับผู้หญิงบ้าง ดูเขาไม่พิถีพิถันในพระวินัยเสียเลย พอนึกถึง ตอนนี้ก็ไม่อยากจะอยู่ในประเทศอินเดียต่อไปอีก 

ในเวลานั้นประเทศอินเดีย ไม่ค่อยสนใจในทางพระพุทธศาสนาเท่าไรนัก ตามสถิติของ พุทธสมาคม มีคนนับถือพุทธทั้งประเทศประมาณ ๓ แสนเศษ ประกอบด้วยพระภิกษุหลายชาติหลายภาษา อาทิ พระฝรั่ง พระจีน พระธิเบต พระมองโกเลีย พระเยอรมัน ฯลฯ รวมทั้งหมด ในประเทศอินเดีย มีพระอยู่ประมาณ ๘๐ รูปเศษ มีความเป็นอยู่อย่างกันดาร เพราะไม่มีผู้นิยม ใส่บาตรกันเท่าไรนัก

ได้ออกเดินทางไปพุทธคยา โดยขึ้นรถไฟที่สถานีกัลกัตตา ซึ่งออกเดินทางเวลา ๑ ทุ่มตรง ไปถึงเมืองพาราณสี พอดีเพลของวันรุ่งขึ้น แล้วได้ขึ้นรถม้าออกไปตําบลสารนาถ ที่เรียกว่า “ป่ามฤคทายวันเก่า” เป็นสถานที่พระพุทธเจ้าแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตรโปรดพระเบญจวัคคีย์ทั้ง ๕ เป็นปฐมเทศนา อยู่ห่างจากเมืองพาราณสีไปประมาณ ๘ ไมล์ เมื่อได้ไปถึงสถานที่นี้แล้ว รู้สึกร่มรื่น เบิกบานใจ เป็นสถานที่ที่กว้างใหญ่ไพศาล มีพระเจดีย์เก่าๆ มีพระพุทธรูปโบราณตั้งไว้ ในพิพิธภัณฑ์มากมาย บรรยากาศน่าพัก น่าปฏิบัติธรรมยิ่งนัก จึงได้ไปอาศัยพักอยู่ที่นั่นหลายวัน 

แล้วได้ออกเดินทางไปนมัสการสถานที่ดับขันธปรินิพพานของพระพุทธเจ้า ที่เมืองกุสินารา บัดนี้เรียกว่า “กาเซีย” (Kasia) บ้านเมืองแต่ก่อนกลายเป็นทุ่งนาไปหมด ขณะนั่งรถยนต์ผ่าน ทุ่งใหญ่ แลเห็นแต่ต้นข้าวสาลีเขียวชอุ่มรู้สึกเย็นตาเย็นใจ ไปเห็นรกรากเก่าของวัดและสถานที่ ดับขันธปรินิพพาน ซึ่งได้ขุดฟื้นฟูขึ้นมา มีพระเจดีย์องค์ใหญ่องค์หนึ่งตั้งตระหง่านโดดเด่น เป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า แต่องค์ไม่ใหญ่โตเท่าที่เมืองสารนาถ มองแล้วน่า เลื่อมใสยิ่งนัก

ในวันรุ่งขึ้นได้เดินทางต่อ ไปนมัสการสถานที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระพุทธเจ้า สถานที่นี้อยู่ห่างจากสถานที่ดับขันธปรินิพพานประมาณ ๑ ไมล์ แต่บัดนี้ได้กลายเป็นทุ่งนาไปหมด สิ่งก่อสร้างชํารุดหักพัง เหลือให้เห็นแต่เพียงพระเจดีย์ที่หักพังเป็นเครื่องหมาย และกองอิฐที่กระจายอยู่รายล้อม มีต้นไทรใหญ่เกิดขึ้นเกาะอยู่ที่พระเจดีย์ที่หักพัง ตั้งอยู่โดดเด่นท่ามกลางทุ่งนา มองดูแล้วไม่สบายใจ มีพระจีนรูปหนึ่งทําที่พักไว้บนต้นไทรและนั่งภาวนาอยู่ที่นั่น ถึงเวลาตอนเย็น เราจึงได้เดินทางกลับที่พัก

รุ่งขึ้นเช้าฉันจังหันแล้วขึ้นรถยนต์เดินทางกลับมาขึ้นรถไฟกลับไปเมืองพาราณสี ในระหว่างที่พักอยู่ได้ไปดูการล้างบาปตามลัทธิพราหมณ์ที่ริมฝั่งแม่นํ้าคงคา ซึ่งไหลผ่านมาในบริเวณตลาด ของเมืองพาราณสี ดูเทือกเถาบ้านเมืองเก่าแก่พิลึกพิลั่น ได้ถามอาจารย์ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์และภูมิศาสตร์ เขาบอกว่า “เป็นเวลา ๕,๐๐๐ ปีมาแล้ว เมืองนี้ไม่เคยร้าง ย้ายสถานที่ตั้งเมืองไปตาม ลํานํ้าคงคาเสมอ แม่นํ้านี้เขาถือว่าศักดิ์สิทธิ์ เพราะไหลมาจากยอดเขาหิมาลัย ใครได้อาบ ตามเทศกาล เขาถือว่าเป็นการล้างบาป

สมัยครั้งก่อนคนที่ป่วยหนักใกล้จะตาย เขาก็หามไปวางไว้ริมฝั่งแม่นํ้า พอใจขาดก็ผลักศพกลิ้งลงไปในนํ้า ใครทําได้เช่นนี้ถือว่าได้บุญมาก ตายไปไม่ตกนรก ถ้าใครไม่สามารถทําเช่นนั้นได้ ก็นํากระดูกมาทิ้ง ปัจจุบันนี้ลัทธิเช่นนี้ได้หายไป ยังมีเหลืออยู่แต่ลัทธินิยมอาบนํ้าล้างบาป เมื่อถึง ฤดูเทศกาลของเขา คือ เดือนยี่กลางเดือนถือเป็นวันสําคัญวันหนึ่ง ถ้าเราไปดู จะเห็นคนแต่งตัว สวยๆ มีผ้าโพกศีรษะ เดินไปมาเป็นกลุ่มก้อนแถวแนวมากมายแทบไม่มีทางหลีก แล้วพากันลงไปไหว้พระตามริมตลิ่ง 

บางแห่งก็มีโบสถ์ของพราหมณ์ ก่อนจะลงอาบนํ้าต้องทําพิธีไหว้พระศิวะเสียก่อน คือ ทํานิมิตเครื่องหมายไว้ ๒ ชนิด มีของลับผู้หญิงและผู้ชายตั้งไว้กลางโบสถ์ ใหญ่ประมาณกระด้ง ฝัดข้าว ผู้คนพากันเอานํ้าไปสรง ไปพรม โปรยข้าวตอกดอกไม้และเงินทอง เสร็จแล้วก็ลงไปริมตลิ่ง แลเห็นยืนกันเป็นแนว ไปเห็นโยคีนั่งบริกรรม หนวดเครายาวรุงรังขนมาก บางคนก็ไม่นุ่งผ้า นั่งบริกรรมภาวนาอยู่ตามริมฝั่งนํ้า หญิงชายที่จะไปอาบนํ้าล้างบาปก็พากันลงเรือจนเต็มลําแล้วแจวเรือออกไปกลางแม่นํ้า ล่มเรือลงแล้ว ต่างคนต่างก็ดํานํ้าผุดขึ้นฝั่ง ก็ถือว่าเป็นการล้างบาปได้ครั้งหนึ่ง บางพวกก็เห็นชี้มือขึ้นบนฟ้า บางพวกก็ยืนขาเดียว บางพวกก็แหงนหน้าดูตะวัน ถ้าจะพรรณนาถึงลัทธิต่างๆ เหล่านี้ยังมีอีกมากมาย วันนั้นไปเที่ยวดูเสียจนคํ่า 

พอเวลาตอนเย็นก็กลับเข้าที่พักตามเคย บริเวณตําบลสารนาถนี้ เป็นสถานที่ใหญ่โต กว้างขวางมาก มีเนื้อที่ประมาณ ๕๐๐ ไร่เศษเป็นอย่างตํ่า มีต้นไม้ขึ้นเป็นหย่อมๆ มีกุฎีวิหารรกร้าง มากมาย มีคนไปนมัสการพระพุทธรูปในวิหาร วิหารเหล่านี้ก่อด้วยหินทั้งสิ้น มีหญิงคนหนึ่งเกิดมีศรัทธาแรงกล้า ได้มอบเงินให้ท่านธัมมปาละ มาฟื้นฟูปลูกสร้างพุทธสมาคม หญิงคนนี้เป็นชาวฮาวายลูกครึ่งฝรั่ง

ในบริเวณนี้มีวัดอยู่ ๔ วัด คือ

๑. วัดลังกา วัดนี้เป็นสาขาของสมาคมมหาโพธิ์ เลขานุการของสมาคมเป็นพระทําหน้าที่เผยแผ่พระพุทธศาสนาทั่วโลก

๒. วัดพม่า

๓. วัดจีน วัดนี้นายโอวบุ้นโฮ้ว เจ้าของห้างขายยาตาเสือเองอันต๋อง เป็นผู้อุปการะ พระที่ วัดนี้มาจากปักกิ่ง

๔. วัดพราหมณ์ วัดนี้ตั้งอยู่ใกล้ๆ พระเจดีย์ที่พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสร้างไว้ เวลานี้ยอดหักพังลงมาเหลือสูงประมาณ ๘ วา สถานที่นี้ปรากฏว่าเคยมีพระบรมธาตุ แต่บัดนี้ได้นําเอาไปไว้ที่พิพิธภัณฑ์เมืองกัลกัตตา

ได้พักอาศัยเที่ยวสํารวจดูบริเวณนี้อย่างถี่ถ้วน ก็เชื่อมั่น ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ ว่าพระพุทธเจ้า ได้เคยทรงแสดงธัมมจักฯ จริง สถานที่พระองค์นั่งแสดงก็ปรากฏอยู่ วิหารร้างก็มีปรากฏให้ เห็นอยู่หลายแห่ง มีวิหารแห่งหนึ่งหักร้าง จารึกชื่อผู้สร้างไว้ว่า “มหาราชา” มีแท่นหินแห่งหนึ่งขนาดโตประมาณครกตําข้าวสูงประมาณ ๗ ศอก หักออกไปท่อนหนึ่งแล้ว ขณะนี้มีปรากฏอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ มีพระพุทธรูปสําคัญองค์หนึ่ง มีศิลาจารึก “อโศกมหาราชเป็นผู้สร้าง” หน้าตักกว้างประมาณ ๑ ศอกคืบยาวๆ มีความสูงตามส่วนของรูป สวยงามมาก สร้างด้วยหิน

เมื่อได้สํารวจดูพอรู้เรื่องราว พอสมควร ก็ได้เดินทางออกจากเมืองพาราณสี กลับลงมา พุทธคยา ที่เมืองพุทธคยานี้มีที่พักในเมืองแห่งหนึ่งเป็นสาขาของพุทธสมาคม พอลงจากรถไฟแล้ว ก็ขึ้นรถม้าวิ่งไปตามถนน เมืองนี้เป็นเมืองที่ราบรื่นกว้างขวาง มีภูเขาดินเป็นเนินสูง มีแม่นํ้าใหญ่ สายหนึ่งชื่อ “เนรัญชรา” แต่ตื้นเขิน มีนํ้าตลอดปี แม้ในฤดูแล้งก็มีนํ้าไหลผ่านอยู่เสมอ 

ตรงกลางเมืองเป็นสันเนิน ที่กลางสันเนินนี้เป็นสถานที่ที่พระพุทธเจ้าได้เคยไปประทับ เรียกว่า “นิโครธาราม” และมีเทือกเถาบ้านของนางสุชาดาอยู่ในแนวนี้ ต่อจากนั้นไปเป็นแม่นํ้า “อโนมา” แม่นํ้านี้กว้างใหญ่เต็มไปด้วยทราย ในฤดูแล้งเวลานํ้าแห้งแลดูเหมือนทะเลทราย มีนํ้า ไหลนิดๆ เดินทางวกกลับคืนแม่นํ้าเนรัญชรามาได้สักหน่อยก็ถึงพระเจดีย์แห่งหนึ่ง มีต้นทองกวาวขึ้นอยู่เป็นกลุ่มๆ ที่ตรงนี้เรียกว่า “มุจลินท์” คือ สถานที่ประทับของพระพุทธเจ้าในสมัยที่ทรง เสวยวิมุตติสุข มีพญานาคมาล้อมปรก ในระหว่างบริเวณต้นโพธิ์ที่พระองค์ตรัสรู้ มีพระพุทธรูป แกะด้วยหิน มีพระเจดีย์เก่าเล็กๆ แกะด้วยหินมากมาย มีเจ้าลัทธิต่างๆ ไปนมัสการมิได้ขาด

มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๓ เดินทางกลับประเทศไทย

พักแรมอยู่ที่เมืองพุทธคยาพอสมควร ก็ได้กลับมาเมืองกัลกัตตา พักอยู่ที่นาลันทะสแควร์ บุดดิสต์ เทมเปิล (Buddhist Temple) ได้พักอยู่พอสมควรแล้ว ก็ได้รํ่าลาเพื่อนฝูงที่สนิทสนม คุ้นเคยกันกลับลงเรือที่ท่าเมืองกัลกัตตา ในเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๒ ปลายปี (พ.ศ. ๒๔๘๓)

(ในปี พ.ศ. ๒๔๘๓ ประเทศไทย ประกาศให้วันที่ ๑ มกราคม เป็นวันขึ้นปีใหม่ จากเดิมถือวันที่ ๑ เมษายน เป็นวันขึ้นปีใหม่ ดังนั้น มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๒ จึงถือเป็นปลายปีในสมัยนั้น และตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๓ เป็นต้นมา เดือนมกราคม กุมภาพันธ์ และมีนาคม จึงถือเป็นต้นปี)

ในตอนนี้กลิ่นไอสงครามโลกครั้งที่ ๒ กําลังคุกรุ่น ใกล้จะถึงจุดระเบิดขึ้นทางประเทศเยอรมัน ได้แลเห็นเรือรบวิ่งอยู่ในมหาสมุทรอินเดียหลายลํา ได้มองเห็นเรือแล่นผ่านมา นอนอยู่ในเรือกลางมหาสมุทรอินเดีย ๒ คืน ๓ วัน ก็ถึงท่าเรือเมืองย่างกุ้ง ได้ขึ้นไปพักบนพระเจดีย์ชเวดากอง ได้ไปเยี่ยมโยมที่เคยมีอุปการะ ได้พักอยู่พอสมควรแล้ว ก็ออกเดินทางกลับประเทศไทยโดยทางรถไฟ สมัยนั้นเครื่องบินโดยสารยังไม่มี จึงต้องเดินทางกลับตามเส้นทางสายเดิม 

เมื่อมาถึงอําเภอแม่สอด รู้สึกเหน็ดเหนื่อยในการเดินทางข้ามเขา จึงได้ติดต่อขอซื้อตั๋วโดยสารเครื่องบินไทยที่อําเภอแม่สอด ขึ้นเครื่องบินจากอําเภอแม่สอดมาลงที่จังหวัดพิษณุโลก จับรถไฟจากจังหวัดพิษณุโลกไปจังหวัดอุตรดิตถ์ พักอยู่ที่วัดศัลยพงศ์ ได้ไปเยี่ยมญาติโยมและ ศิษย์เก่าพอสมควรแล้ว ได้ออกเดินทางไปพักอยู่ที่วัดพระแท่นศิลาอาสน์ เป็นเวลาพอสมควรแล้วก็ขึ้นรถไฟกลับกรุงเทพฯ พักที่วัดสระปทุม ต่อจากนั้นได้เดินทางกลับไปจําพรรษาที่จังหวัดจันทบุรีอีกตามเคย…

การเยี่ยมชมประเทศพม่าและประเทศอินเดียในครั้งนั้น ก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งต่อตนเอง และต่อพระพุทธศาสนาอย่างใหญ่หลวง เมื่อท่านพ่อลีได้เห็น ได้สัมผัส เยี่ยมชมสังเวชนียสถาน ตลอดสถานที่สําคัญๆ ทางพระพุทธศาสนาในสถานที่จริงด้วยสายตาตนเองแล้ว การได้เข้ากราบสักการบูชาด้วยความเคารพนอบน้อมถึงพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ และการได้ ปฏิบัติธรรมบูชาถวายในสถานที่เช่นนั้น ย่อมเกิดความปีติซาบซึ้งตื้นตันใจอย่างที่สุด แต่เมื่อได้เห็นซากปรักหักพังของพระพุทธรูป เจดีย์ วิหาร กุฏิ ฯลฯ ตลอดสถานที่สําคัญๆ ที่ชํารุดทรุดโทรมไปตามกาลเวลา เหลือไว้เพียงฐานให้เห็น เหมือนไม่มีผู้ดูแล หรือไม่ให้ความสําคัญ ทําให้เกิดความสังเวชสลดใจและเป็นอนุสติเครื่องเตือนใจได้เป็นอย่างดี

เหล่านี้ได้เกิดเป็นแรงบันดาลใจอันสําคัญยิ่งใหญ่ให้ท่านพ่อลี ซึ่งได้เข้าเฝ้าพุทธะภายนอกมาแล้ว ด้วยความที่ท่านเป็นปราชญ์ ท่านจึงได้น้อมนํามาสอนใจตน ให้ย้อนกลับมาเข้าเฝ้าพุทธะภายในใจตน ท่านจะได้เร่งทําความเพียรภาวนาเพื่อความพ้นทุกข์ ให้เกิดพุทธะท่ามกลางหัวใจ เพื่อตามรอยองค์สมเด็จพระบรมศาสดาและท่านพระอาจารย์มั่นต่อไป ซึ่งไม่นานท่านจะได้ก้าวมาเป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส และเป็นศาสนทายาทธรรมองค์สําคัญองค์หนึ่งของท่านพระอาจารย์มั่นอย่างสมบูรณ์แบบ ได้มาเป็นผู้ทําหน้าที่สืบทอดเผยแผ่พระพุทธศาสนาในประเทศไทย โดยท่าน จะมาเป็นผู้นําจัดงานสําคัญ คือ งานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาล ทั้งเป็นผู้สร้าง ศาสนทายาทธรรมและศาสนถาวรวัตถุธรรม ท่านมีส่วนสําคัญที่ทําให้พระพุทธศาสนาได้กลับมาเจริญรุ่งเรืองอีกหน ซึ่งในกาลต่อมา ท่านได้สร้างศาสนทายาทธรรมไว้หลายองค์ และได้สร้าง พระธุตังคเจดีย์เพื่ออัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุมาบรรจุและเป็นสัญลักษณ์การเชิดชูธุดงควัตร ๑๓ 

การไปประเทศอินเดีย ท่านพ่อลีได้ไปเห็นการปฏิบัติของนักบวชต่างศาสนา ซึ่งไม่เป็นไปเพื่อมรรค ผล นิพพาน ท่านได้มาเล่าให้บรรดาลูกศิษย์ฟัง โดย หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท เทศน์ไว้ดังนี้ 

“การที่จะปฏิบัติให้มีสติบริบูรณ์นั้น จะต้องอาศัยการอบรมนี่เอง อย่างที่เราฝึกหัดทําสมาธิกรรมฐานกันอย่างนี้ เป็นต้น แต่ทีนี้ถ้าพูดนัยหนึ่ง การฝึกหัดอย่างนี้ก็มีมาตั้งแต่โบราณกาล แม้แต่พวกฤาษี หรือพวกอินเดียที่บําเพ็ญพรต เขาก็ได้กระทํากันอยู่ เหมือนอย่างเราทําสมาธิเหมือนกัน แต่นี้ถ้าสังเกตดูอย่างหนึ่ง โดยมากพวกนั้นอาศัยเพ่งวัตถุภายนอก เล่นกสิณ เล่นลม เล่นสิ่งต่างๆ อย่างนี้ เพราะฉะนั้นเล่นอย่างนี้เป็นเล่นข้างนอก จิตใจนั้นก็เข้มแข็งเหมือนกัน แต่เข้มแข็งเพ่งอยู่ภายนอก

ครั้งหนึ่งได้ยินท่านอาจารย์ (ท่านพ่อลี) ท่านพูดว่า ไปอินเดีย แล้วก็ปรากฏว่ามีฝรั่งมา มีแขกคนหนึ่งนั่งเพ่งตบะนี่ เอาใบไม้มารวมๆ กองเข้าแล้ว สามารถจะเพ่งให้ใบไม้นั้นลุกขึ้นมา ฝรั่งมาดูกัน เห็นท่านว่าอย่างนั้น นี่อํานาจของใจของเขา ก็มีความเข้มแข็งเด็ดเดี่ยวเหมือนกัน แต่พระพุทธเจ้าของเรานั้น ไม่ทรงสรรเสริญในสิ่งเหล่านั้น สรรเสริญในอาสวักขยญาณ คือ ทําใจให้หมดไปจากกิเลส ตัวนี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐ พระองค์ทรงยกย่องอันนี้ 

เพราะสิ่งเหล่านั้นเมื่อบุคคลกระทําได้แล้ว ไปเพลิดเพลินกับงานการ กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือคลุกคลีกับหมู่คณะมากเข้าโดยไม่ได้บําเพ็ญแล้ว ฌานนั้นก็จะเสื่อมลง พอเสื่อมลงก็เหมือนอย่าง คนธรรมดาเรานี้เหมือนกันอย่างนั้น 

ส่วนพระพุทธเจ้าของเรา หรืออริยเจ้าผู้ที่สําเร็จ ทําอาสวะของตนให้สิ้นไปอย่างนั้น ไม่เป็นอย่างนั้น ทําไมจึงว่าไม่เป็นเช่นนั้น ก็เพราะใจของท่านมันมีสติ มีความสังวรในเรื่องสติ แล้วก็สังวรในอารมณ์ของใจอยู่ได้ตลอด สิ่งใดจะเกิดขึ้น ความรู้สึกตัวนั้น มันก็มาทับของความที่เกิดขึ้นกับใจนั้น เมื่อรู้สึกอย่างนั้นมีสติระลึกอยู่อย่างนั้นแล้ว อารมณ์ที่เกิดขึ้นนั้นก็ย่อมดับไป นี่เปรียบเทียบอย่างนั้น” 

พ.ศ. ๒๔๘๓ ร่วมกันสร้างวัดเขาน้อยท่าแฉลบ

ย้อนกลับไปเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๘๒ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ชื่น สุจิตฺโต) ในขณะเสด็จลงเรือกลับกรุงเทพมหานคร พระองค์ท่านทรงทอดพระเนตรเห็น เขาน้อยอยู่ใกล้ท่าแฉลบ เป็นสถานที่วิเวกเงียบสงัดสัปปายะ ทรงรับสั่งกับหลวงปู่กงมาว่า “กงมา ทําไมไม่มาสร้างภูเขาลูกนี้ให้เป็นวัดเล่า” หลวงปู่กงมาได้น้อมรับด้วยเศียรเกล้า ซึ่งก็ตรงกับความต้องการของท่านที่มาทําหน้าที่เผยแผ่ธรรมปฏิบัติในจังหวัดจันทบุรี เมื่อท่านเที่ยวธุดงค์ภาวนาไป ณ สถานที่ใด หากสถานที่นั้นวิเวกเงียบสงัดสัปปายะ มีความเหมาะสมและมีความพร้อมแล้ว ท่านก็จะสร้างวัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ไว้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมของพระ เณร และศรัทธาญาติโยม จากนั้นจึงได้เสด็จลงเรือกลับ 

หลวงปู่กงมา ท่านได้นําเรื่องนี้มาปรึกษาหารือกับท่านพ่อลี โดยถือเอาพระดํารัสนั้นเป็นนิมิตหมายอันเป็นมงคล ในการสร้างวัดป่ากรรมฐาน ท่านพ่อลีได้ส่งให้พระไปอยู่เลย และไม่นานท่านทั้งสองก็เริ่มต้นสร้างวัดกันขึ้นมา และตั้งชื่อวัดตามลักษณะภูเขาลูกนั้นและตามสถานที่นั้นว่า “วัดเขาน้อยท่าแฉลบ” โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๓ หลวงปู่กงมาท่านยังจําพรรษาที่วัดทรายงาม ส่วนท่านพ่อลีท่านยังจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง ซึ่งในปีนั้น ท่านพระอาจารย์มั่น กับ หลวงปู่เจี๊ยะ ผู้เป็นพระอุปัฏฐาก ได้เดินทางกลับภาคอีสานและได้จําพรรษาร่วมกันที่วัดป่าโนนนิเวศน์ อ.เมือง จ.อุดรธานี ต่อมา หลวงปู่กงมา เมื่อท่านทราบข่าวท่านพระอาจารย์มั่น ผู้เป็นบุพพาจารย์ กลับมาจําพรรษาทางภาคอีสานแล้ว ท่านตั้งใจจะออกติดตาม แต่ด้วยท่านต้องทําตามคําสัตย์ที่ให้ไว้กับ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า  กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ท่านจึงอยู่จันทบุรี ต่ออีกระยะหนึ่ง 

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๓ พอออกพรรษา หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ได้ร่วมกันบุกเบิกพัฒนาสร้างวัดเขาน้อยท่าแฉลบ ท่านสร้างเสนาสนะป่าที่จําเป็น เช่น ศาลา กุฏิกรรมฐานพร้อม ทางเดินจงกรม ท่านสร้างพอได้อยู่อาศัยปฏิบัติธรรม และได้วางรากฐานไว้จนเป็นวัดป่าที่มั่นคงเจริญรุ่งเรือง โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๔ พอเข้าพรรษา หลวงปู่กงมาได้มาอยู่จําพรรษา ณ สถานที่ แห่งนี้ นับเป็นการจําพรรษาสุดท้ายที่จังหวัดจันทบุรี พอออกพรรษาแล้ว ท่านก็กลับไปพักที่ วัดทรายงาม ก่อนที่ท่านจะออกเดินธุดงค์กลับภาคอีสาน เพื่อติดตามท่านพระอาจารย์มั่นต่อไป 

ในสมัยที่ หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ได้ร่วมกันสร้างวัดเขาน้อยท่าแฉลบ ตามพระดําริ ของ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ มีประโยชน์เป็นอันมาก เพราะเมื่อ ครูบาอาจารย์ศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่นเดินทางมาธุดงค์ในจังหวัดจันทบุรี ได้ใช้เป็นสถานที่พัก มีครูบาอาจารย์หลายรูปได้เคยมาพักอาศัยในช่วงระยะสั้นๆ ส่วนหนึ่งก็มาเพื่อรอโดยสารเรือกลไฟเดินทางกลับกรุงเทพฯ เนื่องจากยังไม่มีเส้นทางรถยนต์ และเรือกลไฟก็ไม่ได้แล่นโดยสารทุกวัน เช่น ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่ แหวน สุจิณฺโณ ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต ท่านพระอาจารย์จันทร์ เขมปตฺโต หลวงปู่สาม อกิญฺจโน ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท รวมทั้งครูบาอาจารย์ท่านอื่นๆ 

วัดเขาน้อยท่าแฉลบ หลังจากที่หลวงปู่กงมาเดินทางกลับภาคอีสานแล้ว ท่านพ่อลีได้มาสืบทอดสนองรับสั่งสมเด็จพระสังฆราชเจ้า สร้างเป็นวัดป่ากรรมฐานที่สมบูรณ์ขึ้นมาอีกแห่งหนึ่งจากนั้นมาก็มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญมาพักจําพรรษาปฏิบัติธรรม และพัฒนาวัดต่อเนื่องมา ตามลําดับ โดยเฉพาะในปี พ.ศ. ๒๔๙๑ – ๒๔๙๒ หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี (พระราชนิโรธรังสี) ได้มาจําพรรษา พร้อมกับหลวงปู่จันทร์โสม กิตฺติกาโร ติดต่อกัน ๒ พรรษา จนได้ข่าวอาพาธของ หลวงปู่มั่น จึงได้ออกจากวัดเขาน้อยท่าแฉลบ ไปเยี่ยมอาการอาพาธของหลวงปู่มั่น จนหลวงปู่มั่นมรณภาพในปี พ.ศ. ๒๔๙๒ 

ครูบาอาจารย์เล่าว่า “หลวงปู่เทสก์ก็เคยอยู่วัดเขาน้อยท่าแฉลบ หลวงปู่สามก็เคยอยู่ เคยล้างบาตรให้ท่านสมัยนั้นน่ะ เราเป็นเด็กก็ไปอยู่นั่น ก็อยู่ บางทีพระสวดปาติโมกข์ไม่มี ก็ต้องไปลงปาติโมกข์ที่วัดป่าคลองกุ้ง”

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๙ ได้มีการสร้างพระเจดีย์ เพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและพระอัฐิธาตุ ของครูบาอาจารย์ให้สาธุชนสักการบูชา และต่อมาได้เก็บรักษาอัฐบริขารและหนังสือธรรมะของหลวงปู่เทสก์ และในปี พ.ศ. ๒๕๓๗ ได้มีการสร้างพระอุโบสถ โดยมีหลวงปู่เหรียญ วรลาโภ วัดอรัญญบรรพต อ.ศรีเชียงใหม่ จ.หนองคาย เป็นประธานพิธีสงฆ์ ภายในพระอุโบสถ มีกระจกสีแกะลายเกี่ยวกับภาพพุทธประวัติ และภาพสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ หลวงปู่มั่น หลวงปู่เทสก์ หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี หลวงปู่เหรียญ หลวงปู่จันทร์โสม และ ท่านอื่นๆ ที่สวยสดงดงามมาก 

วัดเขาน้อยท่าแฉลบ เป็นวัดป่ากรรมฐานที่มั่นคงเจริญรุ่งเรืองอีกแห่งหนึ่งในจังหวัดจันทบุรี มาจวบจนปัจจุบันนี้ โดยมีชื่อเป็นทางการว่า “วัดวิเวการาม” หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ถือเป็นบุพพาจารย์องค์แรกๆ ของวัด เช่นเดียวกับวัดทรายงาม

สําหรับวัดทรายงาม อันเป็นวัดป่าแห่งแรกที่หลวงปู่กงมาสร้างร่วมกับท่านพ่อลี และเป็นวัดที่หลวงปู่กงมาได้อยู่จําพรรษา นานติดต่อกันถึง ๕ พรรษา ก็ได้มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ เช่น ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก พระอริยเวที (เขียน ฐิตสีโล) ฯลฯ ตลอดพระศิษย์ของหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ได้มาปกครองวัดตามลําดับ 

ปัจจุบัน วัดทรายงาม เป็นวัดป่ากรรมฐานที่มั่นคงเจริญรุ่งเรืองอีกแห่งหนึ่งในจังหวัด จันทบุรี และชื่อวัดยังคงใช้ชื่อเดิมตามที่หลวงปู่กงมาตั้งไว้ โดยทางวัดได้อนุรักษ์กุฏิเก่าของ หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี ฯลฯ ไว้เป็นอนุสรณ์ และได้สร้างรูปหล่อโลหะของท่านทั้งสองไว้ให้พุทธศาสนิกชนได้กราบไหว้บูชา ทั้งได้อนุรักษ์สระนํ้าเก่าที่ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร นําชาวบ้านขุด

หมู่คณะกลับภาคอีสาน ท่านยังปักหลักอยู่จันทบุรี

ในปี พ.ศ. ๒๔๗๘ ตั้งแต่ท่านพ่อลี ธมฺมธโร มาบุกเบิกวงกรรมฐานที่จังหวัดจันทบุรีแล้ว ท่านยังมีความมุ่งมั่นปักหลักให้แน่นหนามั่นคง เพื่อประโยชน์ในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาต่อไป แม้ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๗๙ – ๒๔๘๕ ในตลอดระยะเวลา ๗ ปีนี้ มีสหธรรมิกในวงกรรมฐานเดินทาง มาธุดงค์ปฏิบัติธรรมและอยู่ช่วยเผยแผ่ธรรมปฏิบัติ รวมทั้งช่วยกันสร้างวัดป่ากรรมฐานในจังหวัดจันทบุรีจนเริ่มแน่นหนามั่นคงแล้วก็ตาม เมื่อหมู่คณะทยอยกันเดินทางกลับภาคอีสานติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่นเพื่อศึกษาธรรมขั้นสูง ท่านพ่อลีก็ยังคงอยู่ปักหลักที่จังหวัดจันทบุรีต่อไป 

โดยปี พ.ศ. ๒๔๘๔ ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต รับเป็นเจ้าอาวาสวัดทรายงาม และได้อยู่จําพรรษาต่อจากหลวงปู่กงมา พอมาในต้นปี พ.ศ. ๒๔๘๕ เมื่อหลวงปู่กงมาเดินธุดงค์กลับภาคอีสานแล้ว ท่านพระอาจารย์มหาทองสุกได้อยู่จําพรรษาที่วัดทรายงามต่ออีก ๑ พรรษา จากนั้นท่านได้เดินทางกลับภาคอีสาน ออกธุดงค์ติดตามหาท่านพระอาจารย์มั่น เพื่อขอศึกษาธรรมปฏิบัติเช่นเดียวกับท่านพระอาจารย์จันทร์ หลวงปู่กงมา 

ส่วนท่านพ่อลี ท่านเป็นองค์เดียวที่ไม่ได้เดินทางกลับไปจําพรรษาทางภาคอีสาน เพื่อศึกษา ธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่น เพราะด้วยอํานาจวาสนาบารมีธรรมที่ท่านบําเพ็ญมามากมายเต็มเปี่ยมแล้ว และด้วยจิตใจองอาจ กล้าหาญ มีนิสัยความเป็นผู้นําเด็ดขาด เที่ยงธรรม ถือธรรมเป็นใหญ่ สามารถนําพาบรรดาสานุศิษย์ซึ่งเป็นสายบุญสายกรรมของท่านได้เป็นอย่างดี และ ที่สําคัญ ท่านมีปฏิปทาในการปฏิบัติที่เด็ดเดี่ยวเฉียบขาดเป็นไปเพื่อความพ้นทุกข์ 

ในระยะที่วงกรรมฐานไปบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติได้ไม่นาน ชาวจันทบุรีก็เกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น เป็นอันมาก ครูบาอาจารย์เล่าว่า 

“สมัยผมเป็นเด็กเรียนหนังสือชั้นประถม มีพระลูกศิษย์ท่านพ่อลีมาพักวิเวกที่บ้านสามผาน มีพระครูมงคลมาพักบ่อยครั้ง วิเวกที่บ้านสามผาน โยมบิดาก็ไปจังหันอยู่บ่อยๆ เท่าที่ผ่านมา เจอท่าน บางครั้งหลวงปู่ฝั้น หลวงปู่กงมา อาจารย์มหาทองสุก ท่านพักวิเวกที่สามผาน ผมเป็นเด็กรุ่น ตอนนี้โตแล้วก็ไปฟังเทศน์ฟังธรรม แต่ฟังแล้วไม่รู้เรื่องหรอก ไม่เข้าใจ ไปด้วยศรัทธา หาดอกไม้ธูปเทียนไปให้โยมเขาบูชาพระ จุดตะเกียงเจ้าพายุเข้าไปบริเวณแสงสว่างที่ที่ท่านมาพัก แล้วท่านพ่อลีมาเป็นบางครั้ง ผมยังเป็นเด็ก ภาษาชาวบ้าน เรียกว่า กินข้าวเย็นหรือข้าวคํ่า 

ท่านพ่อลีเทศน์สอนโยมพ่อโยมแม่ว่า “นั่งก็นั่งทับขี้ นอนก็นอนทับขี้ มือกําขี้ ปากก็อมขี้ ปากก็ปากอมขี้ คือ ขี้เกียจไม่ไหว้พระสวดมนต์ ฯลฯ” โยมพ่อถึงกับพูดกับโยมแม่ว่า “ท่านได้ ฟังเทศน์ฟังธรรมท่านพ่อลีแล้วเลื่อมใสมาก เสียดายมาก สมัยบวชไม่เคยเจอพระอย่างนี้ ถ้าได้เจอพระอย่างนี้ เราอาจจะไม่ได้สึก” พูดกับโยมแม่ว่าอย่างนั้น และพูดกับผมว่า “ไอ้หนูโตขึ้น จะให้ไปบวชวัดป่าคลองกุ้ง เอาเงินไปปันให้เขาสักหนึ่งพัน เป็นค่าบริขารมอบให้ทั้งหมด แล้วจะบวชให้” แล้วโยมแม่ก็บอกว่า “ฉันจะให้ไปบวชที่วัดศรีบางกะจะ เพราะตระกูลโยมแม่อยู่ที่นั่น บางกะจะ สีพยา บ้านอาจารย์เฟื่อง โยมพ่อไม่ยอม “ฉันจะต้องให้ไปบวชวัดป่าคลองกุ้ง” ในที่สุดเมื่ออายุครบบวชแล้ว ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ก็ได้บวชกับท่านพ่อลี ในงานฉลองกึ่งพุทธกาล”

ในระยะนี้ท่านพ่อลีระลึกถึงพระคุณของท่านพระอาจารย์มั่นมาก ท่านอยากนําธรรมในใจ ที่ได้รู้เห็นมาไปเปิดเผยกับท่านพระอาจารย์มั่น โดยปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ช่วงหน้าแล้ง ท่านได้เดินทางไป กราบเรียนและศึกษาธรรมขั้นสูงกับท่านพระอาจารย์มั่น ที่เสนาสนะป่าบ้านโคก ต.ตองโขบ อ.โคกศรีสุพรรณ จ.สกลนคร และท่านก็ได้พบรู้จักกับท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เป็นครั้งแรก ซึ่งขณะนั้นเพิ่งมากราบถวายตัวเป็นศิษย์ศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่น 

ในการสนทนาธรรมครั้งนั้น ท่านพ่อลีได้กราบเรียนเล่าอริยธรรมขั้นต้นที่ได้บรรลุมาถวาย และได้กราบเรียนการพิจารณาธรรมในขั้นของพระอนาคามี พร้อมกราบเรียนขอคําชี้แนะ หลังจากท่านพระอาจารย์มั่นเมตตาแนะนําอนุเคราะห์ธรรมให้แล้ว ท่านก็กลับมาเร่งทําความเพียรและได้ปักหลักอยู่จําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง อ.เมือง จ.จันทบุรี ในเวลาต่อมาไม่นานนัก ท่านก็ได้บรรลุ อริยธรรมขั้นของพระอนาคามี หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท  ท่านเล่าเรื่องนี้ไว้ว่า

“ปีนั้น รู้สึกอาตมา (หลวงปู่เจี๊ยะ) ขึ้นไปหาครูบาอาจารย์เสาร์ แล้วท่านพ่อ (ท่านพ่อลี) เรานี่ก็ไป ไปครูบาอาจารย์ (หลวงปู่มั่น) ท่านก็เข้าห้อง ท่านพ่อเข้าไป ไปโต้กันอยู่ในห้องสององค์ ไม่มีใครรู้หรอก คุยเงียบๆ คุยกันไม่รู้กี่ชั่วโมง ท่านอาจารย์มหาบัวนี่ขโมยเล่า ฉะกันสององค์ ท่านพ่อของเรา ท่านไปเล่าเรื่องภาวนา ไปคุยกันอยู่ในห้อง ไม่มีใครรู้ ท่านอาจารย์มหาบัวท่าน ตอนนั้นปฏิบัติ”

เมื่อท่านพ่อลีปฏิบัติตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นเมตตาแนะนําสั่งสอนมา ท่านก็จะค้นคว้า แสวงหาสัจธรรมและสามารถบรรลุธรรมได้ด้วยตนเอง คล้ายๆ ดั่งกรณีของท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล หลังจากที่ท่านพระอาจารย์มั่นมาแก้ความปรารถนาปัจเจกพุทธภูมิให้ ท่านทั้งสองได้ จําพรรษาร่วมกัน และต่อมาก็ได้จําพรรษาในที่ไม่ห่างไกลกัน ได้ไปมาหาสู่ พูดคุยสนทนาธรรมกันในตลอดระยะเวลายาวนานสิบกว่าปี เมื่อท่านพระอาจารย์มั่นขึ้นภาคเหนือบรรลุธรรมได้ไม่นาน ท่านพระอาจารย์เสาร์ก็ได้บรรลุธรรมด้วยตนเองที่บ้านม่วงสุม แขวงคําม่วน ประเทศลาว 

และคล้ายดั่งกรณีของหลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลังจากอยู่ศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นอย่างใกล้ชิดแล้ว เมื่อท่านพระอาจารย์มั่นเดินทางกลับภาคอีสานแล้ว ท่านทั้งสองยังอยู่บําเพ็ญภาวนาทางภาคเหนือต่อไป ซึ่งหลวงปู่ชอบก็ได้บรรลุธรรม ด้วยตนเองที่ถํ้าหมีเก่า บ้านหนองยวน แขวงเชียงตุง ประเทศพม่า ส่วนหลวงปู่แหวนก็ได้ บรรลุธรรมด้วยตนเองที่วัดป่าอรัญญวิเวก บ้านปง อําเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ ฯลฯ

ท่านพ่อลี ก็เป็นไปตามลักษณะทํานองนั้น ซึ่งท่านพระอาจารย์มั่นสามารถส่งกระแสจิต มาแนะนําสั่งสอนท่านได้ ท่านจึงอยู่เป็นหลักชัยของหมู่คณะวงกรรมฐานและเร่งความเพียรภาวนา ทั้งบําเพ็ญประโยชน์เมตตาสงเคราะห์พุทธบริษัท โดยจําพรรษาอยู่ที่วัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรีต่อไป ในหน้าแล้งท่านก็ออกเที่ยวธุดงค์ และสถานที่ไหนวิเวกเงียบสงัด สัปปายะ เหมาะเป็นที่บําเพ็ญภาวนา ท่านก็จะสร้างวัดป่ากรรมฐานขึ้นมา ซึ่งท่านได้สร้างไว้มากมาย นับเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อบรรดาครูบาอาจารย์ พระ เณรที่เดินทางธุดงค์มาบําเพ็ญภาวนา และต่อญาติโยม พุทธบริษัทจะได้มีวัด มีครูบาอาจารย์นําศาสนธรรมคําสอน ให้เป็นที่พึ่ง ที่ยึดเหนี่ยวจิตใจ 

พ.ศ. ๒๔๘๕ ท่านพ่อลีแสดงอตีตังสญาณ โปรดโยมแม่ในอดีตชาติ

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านมีอตีตังสญาณ หรือญาณหยั่งรู้เหตุการณ์ในอดีตชาติย้อนหลัง ท่านได้เคยปรารภถึงเรื่องอดีตชาติ ก่อนที่จะมาเกิดในชาตินี้ ซึ่งเป็นชาติสุดท้ายของท่านไว้ว่า “ท่านเคยเกิดเป็นชาวจังหวัดจันทบุรี ท่านเป็นบุตรชายคนที่สอง พ่อแม่รักทะนุถนอมมาก ดั่งแก้วตาดวงใจ ครอบครัวมีฐานะมั่งคั่งรํ่ารวยมาก มีชีวิตความเป็นอยู่สะดวกสบาย แต่ชาตินั้นท่านอายุสั้นมาก ท่านต้องมาเสียชีวิตอย่างทุกข์ทรมาน ตั้งแต่ยังอยู่ในวัยเด็ก” 

ในชาตินี้ เมื่อท่านพ่อลีออกบวชบําเพ็ญธรรมจนเป็นพระอริยบุคคลแล้ว ท่านมีวิชชา ๘ และมีพลังจิตแก่กล้า เมื่อมีโอกาสหรือเหตุอันควร ท่านได้นําวิชชา ๘ และพลังจิตอันแก่กล้า เหล่านั้นมาใช้ประโยชน์ เมื่อท่านมาบุกเบิกวงกรรมฐานที่จันทบุรีจนปักหลักได้แน่นหนามั่นคงแล้ว ท่านได้กลับไปโปรดครอบครัว ญาติพี่น้อง ตลอดผู้ที่เคยเกี่ยวข้องกับท่านมาในอดีตชาติ อันเป็นไปตามอริยประเพณีของบรรดาพระพุทธเจ้าและพระอริยสงฆ์สาวกทั้งหลาย

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ท่านพ่อลี ได้ไปโปรดโยมแม่และญาติพี่น้องในอดีตชาติ เรื่องนี้คุณลุงสถิตย์ ไมตรีเวช ซึ่งมีศักดิ์เป็นหลานชายของท่านพ่อลีในอดีตชาติ เล่าไว้ดังนี้

“ชาติก่อนนั้น ท่านพ่อลีเป็นน้องชายของพ่อผม คือ ขุนแพทย์ไพบูลย์ (ไพบูลย์ ไมตรีเวช) ทั้งคู่เป็นบุตรของ ก๋ง (ปู่) จันทร์ และคุณย่าฮ้วย ไมตรีเวช ซึ่งเป็นคนรวย มีที่ดินและห้องแถว ให้เช่าอยู่จังหวัดจันทบุรี แต่ย่าเป็นคนที่มีนิสัยหนักไปทางตระหนี่ถี่เหนียว ไม่ชอบทําบุญสุนทาน อะไรเลย

ชาตินั้นท่านพ่อลีอายุสั้นมาก ตายตอนอายุได้แค่ ๘ ขวบเท่านั้นเอง ท่านตายไปได้ไม่กี่ปีท่านก็มาเกิดใหม่อีกในชาตินี้ คุณแม่และพี่ชายของท่านยังมีชีวิตอยู่ เรียกได้ว่า “ทวิภพ” คือ “ท่านเป็นคน ๒ ภพ” คือ ตายแล้วเกิดใหม่ พ่อแม่เก่าและญาติพี่น้องก็ยังคงอยู่ เป็นเรื่องน่าพิศวงฉะนั้น ผมซึ่งเป็นหลานของท่านจึงได้ทันพบท่าน และพอรู้เรื่องราวจากพ่อผมเล่าให้ผมฟังว่า

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ท่านพ่อลีซึ่งบวชเป็นพระแล้ว ได้มาหาย่าที่บ้าน ย่าก็รู้สึกแปลกใจสงสัยว่าพระมาทําไม? ไม่ได้รู้จักกันซักหน่อย ด้วยความที่ย่าเป็นคนตระหนี่ถี่เหนียวมาก ก็กลัวว่าพระ จะมาขอเรี่ยไรเงิน จึงถามท่านพ่อว่า “ท่านชื่ออะไร? มาจากไหน? มาทําไม?”

ท่านพ่อลี ท่านก็ไม่ลีลามาก ท่านก็พูดโต้งๆ ซื่อๆ ว่า “อาตมาชื่อ “ลี” มาจาก วัดป่าคลองกุ้ง มาหาคุณแม่ คุณแม่เป็นโยมแม่ของอาตมาเมื่อชาติปางก่อน” คุณย่าได้ฟังดังนั้นก็ตกใจ ไม่เชื่อ คิดว่าท่านพ่อลีมาหลอก เพราะทราบว่า “ตัวเป็นคนรวย คงอยากได้เงิน ได้สมบัติ ล่ะสิ” ในส่วนตัวผมคิดว่า ท่านพ่อลีหวังว่าจะมาโปรดให้คุณย่ารู้จักทําบุญทําทานเสียบ้าง อายุ มากแล้ว ตอนนั้นก็อายุตั้ง ๗๙ ปี ยังไม่รู้จักการให้ทาน รักษาศีลเท่าไหร่… งกที่สุด

จากนั้นท่านพ่อลีจึงบอกว่า “โยมแม่ อาตมาไม่ได้หวังสมบัติอะไรของโยมเลย โปรดฟังอาตมาก่อน แล้วค่อยตัดสินใจว่า สิ่งที่อาตมาพูด เป็นความจริง หรือเป็นความเท็จ หรือแต่งเรื่อง ขึ้นมา” คุณย่าจึงเรียกพ่อผมมาฟังด้วย เพราะฟังคนเดียวเดี๋ยวโดนพระหลอก

“ท่านพ่อลี จึงเล่าเรื่องแต่ปางก่อนอย่างช้าๆ ว่า “โยมแม่จําได้ไหมว่า ไฟเคยไหม้ที่ตลาดของเรา เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๔๕ ตอนนั้นอาตมาอายุได้เพียง ๘ ปี โดนไฟคลอกพุพองไหม้เกรียมไป ทั้งร่าง โยมแม่ร้องไห้แทบเป็นแทบตาย เบื้องต้นอาตมายังไม่ตาย โยมแม่เฝ้าถนอมรักษาอยู่นานวัน หลังจากนั้นไม่นาน อาตมาก็ถึงแก่ความตาย ตอนอายุ ๘ ปี หลังจากตายไป ๔ ปี คือ ในปี พ.ศ. ๒๔๔๙ อาตมาก็มาเกิดใหม่ที่จังหวัดอุบลฯ ตอนนี้แม่ที่อุบลฯ ก็ตายแล้ว อาตมาอยากตอบแทน บุญคุณแม่ที่ยังไม่ตาย คือ แม่ที่นั่งอยู่ต่อหน้าต่อตาอาตมานี้เอง”

คุณย่าฮ้วยและพ่อผมนั่งฟังนิ่ง พยายามลําดับเรื่องราวเหตุการณ์ต่างๆ ในอดีต ตามที่ ท่านพ่อลีเล่า ถึงแม้เรื่องนี้จะผ่านมานานแล้ว แต่คุณย่ายังจําฝังใจไม่มีวันลืมเลือนในเหตุการณ์ ครั้งนั้น ถ้าหากท่านเล่าผิดนิดเดียว นั้นแสดงว่าหาข้อมูลมาโกหก แม้ที่ท่านพ่อลีพูดมานั้นจะ ถูกต้องทุกเรื่อง แต่ก็มิได้ทําให้คุณย่าฮ้วยเชื่อและลงใจ แกก็ยังลังเลที่จะเชื่อว่าเป็นลูกของตัวจริงๆ

 ท่านพ่อลี จ้องหน้าคุณย่าด้วยสายตาคมกริบและพูดอย่างหนักแน่นว่า “โยมแม่ ! อาตมาลืมบอกไปเรื่องหนึ่ง คือ ตอนที่อาตมาเป็นเด็ก ในครั้งนั้นอาตมามีแผลเป็นอยู่ตรงขาด้านซ้าย ซึ่งเกิดจากตอนเป็นเด็กซุกซนมาก ขามีแผลเหวอะหวะ คุณแม่ยังคอยเอายามาทาให้ เรื่องนี้นอกจากคุณแม่และพี่ชายและอาตมาแล้ว คงไม่มีใครอาจรู้ได้”

คุณย่าฮ้วยกับพ่อผมได้ฟังดังนั้น เหมือนฟ้าดินถล่มภายในดวงใจถึงกับนํ้าตาไหล ย่าฮ้วย จ้องมองท่านพ่อลีด้วยนัยน์ตาแห่งความอ่อนโยน อันสื่อมาจากความรักเอ็นดูของแม่ สงสาร ท่านพ่อลีเป็นกําลัง ถ้าไม่ใช่พระ คุณย่าคงเข้าไปโอบกอดท่านแล้ว

“แม่… เรื่องในครอบครัวนี้ไม่มีใครจะสามารถรู้ได้ นอกจากพวกเราเอง” พ่อผมพูดขึ้น

“โถ ! ลูกแม่” ย่าฮ้วยอุทานพร้อมทั้งนํ้าตาที่ไหลออกมาเป็นสาย

“พระท่านสอน บุญบาปมี ชาติหน้ามีจริง นรก สวรรค์มีจริงแท้ๆ” ย่าฮ้วยอุทานอีกครั้ง “บุญคํ้าจุนแท้ๆ ที่ได้พบกัน” ย่าฮ้วยพรํ่ารําพันแล้ว รําพันเล่า และท่านพ่อลี ก็ได้เล่าเรื่องต่างๆ ในอดีตให้ย่าฮ้วยฟัง เสียดายผมจําจากพ่อไม่ได้หมด” คุณลุงสถิตย์บ่นเสียดาย “ผมสรุปสั้นๆ ก็ แล้วกันว่า คุณย่าเชื่อสนิท” จากนั้นท่านพ่อลีก็ไปๆ มาๆ ที่บ้านย่าฮ้วยเป็นประจํา มาดูแลย่า เช่น ยามเวลาย่าเจ็บป่วย ก็ส่งคนมาช่วยดูแล ส่วนท่านก็มาถามไถ่ว่า เป็นไงบ้างโยมแม่ และหาของ มาฝากมาให้เสมอ คุณย่าก็ยิ่งรักท่านพ่อลี รักมากๆ รักเหมือนลูกในไส้ พวกเราทั้งตระกูลก็รักท่าน

กาลต่อมาคุณย่ากราบขออ้อนวอนให้ท่านสึกมารับทรัพย์มรดก ท่านก็ไม่สึก ท่านพ่อลี ตอบว่า ถ้าจะให้ก็ไม่ต้องให้ส่วนตัวหรอก ทําบุญไปเลย ให้วัดไปเลย อาตมาไม่เอา คุณย่าเห็นว่าท่านพ่อมีความตั้งใจอย่างนั้นจริงๆ จึงทําตามที่ท่านพ่อบอก ที่จําได้ ย่ายกสมบัติที่มีให้วัด ยกที่ให้โรงเรียน ส่วนหนึ่งของวัดป่าคลองกุ้งก็เป็นที่ย่า ติดกับบ้านที่ย่าอยู่ มีสวนมะม่วงด้วย ผมเคย ทานข้าวที่บ้าน แล้วไปนั่งส้วมที่สวนมะม่วง ใกล้กันมาก แหงนหน้ามีแต่มะม่วง เก็บมะม่วงด้วย เพราะส้วมสมัยนั้นไม่มีหลังคา พ่อผมก็ยินดีที่ย่าเอาสมบัติส่วนของท่านพ่อลี ทําบุญถวายวัดไป เพราะพ่อก็แน่ใจว่า ท่านพ่อลี คือน้องชาย ที่ตายไปตอนอายุได้ ๘ ขวบจริงๆ

ต่อมาภายหลัง พ่อกับย่ามาอยู่ที่บางคล้า แปดริ้ว พ่อมาเป็นคหบดีที่นี่ ย่ามาตายที่บางคล้า ยังไม่ทันเผาศพย่า พ่อก็ตายอีก พอท่านพ่อลีทราบข่าว ก็มาที่บางคล้า ถามไถ่ลูกหลานว่าเป็นยังไง ทําบุญยังไง งานศพคุณย่ากับงานศพพ่อทําที่วัดแจ้งเป็นงานใหญ่มาก ท่านพ่อลีแข็งขันมาก ท่านมาจูงศพให้เอง ทําเหมือนกับท่านเป็นเจ้าภาพองค์หนึ่ง ท่านมาจากเมืองจันท์ฯ มากันหลายคน ท่านนั่งตรงที่ตั้งศพ คนจันท์ฯ ก็จะนั่งอยู่ข้างๆ 

ความที่เราไม่รู้ประสีประสา ความคารวะอะไร เราก็ไม่รู้เรื่อง ได้แต่สงสัยว่า แหม ! เขาคอยอะไรกันนะ สักพัก ท่านพ่อมาคายชานหมาก เขาก็รีบรับมาแบ่งกัน แล้วก็บอกว่าอมเข้าไปแล้ว จะรู้สึกคล้ายๆ อมพิมเสน จะเย็น แต่ท่านไม่เห็นให้ผมเลย ผมก็คิดว่า “เอ ! เคี้ยวกันเองก็ได้ ทําไมต้องคอยจากที่ท่านคายมา” ท่านพ่อลี มีปานดําที่ลิ้น ลิ้นของท่านดํา ฉะนั้น ชานหมากของท่านจึง “เฮี้ยน !” ต้องแย่งกัน ถ้ามีใครขออะไรท่าน ท่านจะบอกว่าให้นั่ง “พุทโธ”

ตอนที่ย่าฮ้วยตาย มีปัญหาจัดการเรื่องมรดกไม่ลงตัว พี่น้องมีปากมีเสียงกันนิดหน่อย พอท่านพ่อลีขอ ก็เลิกๆ กันไป ท่านสอนไม่ให้โลภ

ท่านเคยมาเยี่ยมผม ท่านก็ถาม “สบายดีไหม ถ่ายรูปดีไหม ขยันๆ เน้อ” ตอนนั้นผมเปิด ร้านถ่ายรูป ท่านก็พูดธรรมดา ไม่เคยสอน ไม่เคยให้อะไรมาก ไม่ให้คาถาด้วย ก่อนที่ท่านจะกลับเมืองจันท์ ท่านมาเยี่ยม คืนนั้นถ่ายรูปท่านตอนประมาณ ๒ – ๓ ทุ่ม รูปที่ท่านนั่ง ผมเป็นคนถ่าย ที่บ้านผม สมัยนั้นใช้กล้องใหญ่ถ่าย กล้องแบบขาตั้ง คลุมหัวแล้วก็หมุน สมัยนั้นกล้องเล็กๆ ไม่ค่อยมีหรอก ไฟก็ไม่ต้อง ใช้ตะเกียงเจ้าพายุ แล้วก็รีบล้างให้ท่าน ไม่สะดวกเหมือนสมัยนี้ ท่านจะลงอักขระที่รูปให้ ก็เหลืออยู่แผ่นเดียวรูปนี้ ส่วนโต๊ะเก้าอี้ที่ท่านพ่อลีนั่งตอนถ่ายภาพ ตลอด ชามโบราณที่ใช้ใส่ถวายอาหาร เมื่อครั้งท่านมาเยี่ยมย่าฮ้วยที่บ้าน ผมยังเก็บรักษาไว้เป็นอย่างดี

ตอนท่านมาอยู่วัดอโศการาม ผมได้ไปหาท่าน ท่านให้พระดินที่ท่านสร้างพร้อมกับยันต์ หน้าท่านพ่อลีคล้ายพ่อผมมากเลย กรามเกริมอะไรนี่ เหมือนมาก ทุกวันที่ ๒๖ เมษายน ผมต้องไปทําบุญที่วัดอโศฯ ทุกปี บูชารูปมาบ้าง ผมเคารพนับถือท่านพ่อลีมาก”

ท่านพ่อลีแสดงธรรมเรื่องกรรม 

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร แสดงถึงส่วนกรรมและผลของกรรมที่บุคคลทํากรรมอันใดไว้ ก็จักต้องได้รับผลของกรรมนั้น เพราะกรรมเป็นของของตน ไม่มีใครอื่นจะรับแทนกันได้ 

เหตุนี้ท่านจึงทรงสอนให้เราหมั่นทําบุญทํากุศลไว้ เพื่อใช้หนี้เวรกรรมที่เรามองไม่เห็น ให้มีการเสียสละทรัพย์ของตน บูชาพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และเป็นทานแก่คนอื่น เป็นต้น ซึ่งนับว่าเป็นบุญกุศลอย่างหนึ่งที่เรียกว่า ทาน หรือ การบริจาค ของสิ่งใดที่จะเป็นภัยแก่จิตใจ ให้ทําลายหรือสละสิ่งนั้นเสีย แล้วผู้นั้นก็จะได้ความสุขเป็นการตอบแทน 

การบริจาคนี้มีอยู่ ๒ อย่างคือ การบริจาค “ทรัพย์ภายนอก” อย่างหนึ่ง และ “ทรัพย์ภายใน” อย่างหนึ่ง ทรัพย์ภายนอกเป็นของของโลก เป็นของกลาง อยู่ๆ ก็อย่าไปถือว่าเป็นของ ของเรา เพราะมันจะอยู่กับเราตลอดไปนั้นไม่ได้ มันต้องยักย้ายถ่ายเท เมื่อไปอยู่กับคนเขา ก็ถือว่าเป็นของของเขา เช่น บุตร ภรรยา สามีและทรัพย์สินเงินทองเหล่านี้ ย่อมจัดว่าเป็นทรัพย์สินภายนอกทั้งสิ้น ใครหลงรักใคร่ยึดถือไว้ว่า เป็นของของตน ก็ย่อมจะเป็นภัยแก่จิตใจของผู้นั้น หาความสุขมิได้ ดังนี้ ท่านจึงกล่าวเป็นคติไว้ว่า “รักลูกก็เหมือนเชือกผูกคอ รักสามีภรรยาก็เหมือนปอผูกศอก รักทรัพย์สมบัติภายนอกก็เป็นห่วงผูกข้อเท้า” ถ้าผู้ใดติดอยู่บ่วง ๓ บ่วงนี้แล้วก็ย่อมจะกระดิกตัวไม่ไหว ไปไหนไม่รอดแน่ จะต้องติดอยู่ในโลกนี้เอง… 

แล้วท่านพ่อลีท่านก็กล่าวสอนยํ้าอีกว่า “สิ่งใดที่เป็นของรัก สิ่งนั้นย่อมเป็นศัตรูแก่ดวงใจ จึงควรละสิ่งนั้นเสีย แล้วตนเองก็จะมีความสุข

… มรรค ผล นิพพาน ไม่ใช่สมบัติของคนโง่หรือคนฉลาด แต่เป็นสมบัติของผู้มีสัจจะ ความตั้งใจจริงในการประกอบความดีให้แก่ตนเอง ซึ่งเป็นนิสัยบารมีอันติดอยู่ในจิตตสันดาน ของเขาด้วย ฉะนั้น จึงอย่าไปเหยียดหยามดูถูกคนที่เขามีปัญญาน้อย หรือฐานะกําเนิดชาติสกุล ของเขาที่ตกอยู่ในความตํ่าต้อยก็ดี เพราะสิ่งเหล่านี้มันขึ้นอยู่ที่กรรมแห่งบุคคลซึ่งทําไว้ในกาลก่อน จึงส่งผลจําแนกให้มาเป็นในลักษณะต่างๆ กัน 

บางคนแม้จะตกไปอยู่ในสกุลที่ลําบากยากเข็ญใจ ก็สักแต่ว่ากรรมซัดไปเท่านั้น แต่ความดี ซึ่งติดอยู่ในจิตตสันดานของเขามีอยู่ เขาก็อาจจะสําเร็จมรรคผลได้ในวันใดวันหนึ่ง ที่กรรมนั้นซัดไปให้เกิดในสกุลยาก ก็เพื่อจะทรมานเขาให้แลเห็นทุกข์ เห็นโทษ และใช้หนี้เวรเก่าของเขาให้หมด สิ้นไปก็มี เพราะคนเราทุกคนที่เกิดมานี้ ย่อมเกิดมาแต่ผลของกรรมเก่าที่ตนกระทําไว้ทั้งสิ้น ถ้าผู้ใดมีดวงตาญาณ ผู้นั้นก็อาจจะรู้ถึงชาติภพของตนที่กระทํากรรมอันใดไว้ ผู้ใดที่ดวงตายังมืดอยู่ด้วยอวิชชา ผู้นั้นย่อมมองไม่เห็น 

เรื่องของกรรมนี้ พระพุทธเจ้าท่านก็ทรงสอนไว้มิให้เราประมาท ผู้ใดทําดีย่อมไม่หนีจากกรรมดี ผู้ใดทําชั่วก็ย่อมไม่หนีจากกรรมชั่วนั้น เหตุนั้น จึงควรมีความสํารวมระวัง อย่าประมาท ในสิ่งที่เรามองไม่เห็น อย่าเหยียดหยามติเตียนในวัตถุทานของผู้ใด ในศีลของเขาก็ดี ในภาวนา ของเขาก็ดี เขาอาจมีสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเป็นความดีแฝงอยู่ภายใน แต่ถูกปกปิดไว้ด้วยกรรมที่มอง ไม่เห็น ถ้าเราไปประมาทเขาเข้า กรรมนั้นอาจกลับมาเป็นโทษสนองตัวเราเอง ให้ได้รับผลวิบาก ในกาลภายหน้าก็ได้…”

พ.ศ. ๒๔๘๖ ท่านเมตตาให้คาถาเด็ก

ท่านพ่อลี ท่านมีความเมตตารักเด็ก หากทารกเป็นเด็กชายไปวัดกับพ่อแม่ ท่านจะเมตตาอุ้มเด็กทารกชายนั้น นอกจากท่านมีพลังจิตแก่กล้าเป็นเลิศ ท่านยังมีพลังแห่งเมตตาธรรมเป็นเลิศเช่นเดียวกัน จนเด็กๆ สามารถที่จะสัมผัสรับรู้ได้ 

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๖ หลวงปู่เหลือง ฉนฺทาคโม ขณะเป็นฆราวาสวัยเด็กอายุได้ ๑๕ – ๑๖ ปี ท่านได้มีโอกาสกราบและพักกับท่านพ่อลี ธมฺมธโร ที่วัดป่าคลองกุ้ง ในครั้งนั้น เด็กชายเหลือง ได้ออกเดินธุดงค์ติดตามพระพี่ชายทั้งสอง คือ พระครูสมุห์ฉัตร ธมฺมปาโล และ พระอาจารย์- สมุห์เสร็จ ญาณวุฑฺโฒ ซึ่งเป็นศิษย์ของท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม จากสุรินทร์บ้านเกิด ไปถึงนครราชสีมา ไปฉะเชิงเทรา ชลบุรี จันทบุรี ระยอง

ด้วยอายุเพียงเท่านั้น แต่ท่านมีบุญได้กราบครูบาอาจารย์แล้วหลายรูป อาทิ หลวงปู่ดูลย์ อตุโล แห่งวัดบูรพาราม จ.สุรินทร์ พระผู้สรุปอริยสัจ ๔ จากการปฏิบัติไว้ชนิดคนสามัญขนานนาม ท่านว่า บิดาแห่งการภาวนาจิต ท่านพ่อลี ธมฺมธโร แห่งวัดป่าคลองกุ้ง ฯลฯ รวมทั้งได้มอบกายถวายใจเป็นศิษย์ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่เขียน ฐิตสีโล 

หลวงปู่เหลือง ท่านเล่าถึงอดีต ครั้งไปกราบถวายตัวเป็นศิษย์ท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้งว่า 

“ตอนนั้นสภาพวัดป่าคลองกุ้งยังเป็นป่าอยู่ ต้นไม้ใหญ่ๆ มีศาลาทําบุญไม้หนึ่งหลังและ กุฏิกรรมฐานเล็กๆ ตั้งอยู่ตามโคนต้นไม้ เงียบสงัด พระฉันแล้วก็เข้ากรรมฐานหมด ไม่เพ่นพ่านรุ่งเรืองเหมือนสมัยนี้ ไปพักอยู่กับท่าน ๑ เดือน… 

พระอาจารย์ฉัตรกราบเรียนท่านพ่อลีว่า จะขอธุดงค์ต่อไปทางบ่อไพลิน เข้าสู่แดนเขมร แต่ท่านพ่อลีก็ห้าม เพราะตอนนั้นปลายสงครามโลกครั้งที่ ๒ เหตุการณ์ยังไม่ปรกติ เกรงจะเป็นอันตราย แต่พระอาจารย์ฉัตรพี่ชายก็จะขอไปให้ได้ ก็ต้องยอมผ่อนผันให้ไป 

ท่านพ่อลีเมตตาอาตมามาก เพราะยังเป็นเด็ก กลัวจะลําบาก ท่านเลยบอกว่า “จะให้ คาถาป้องกันตัว สั่งให้ท่องไว้ตลอดเวลา ไม่ต้องกลัวเสือช้างอะไรทั้งสิ้น” คาถาที่ท่านพ่อลีให้ไว้คือ “นะบัง โมบัง พุทโธบังหน้า ธัมโมบังหลัง” 

สภาพบ้านเมืองในเวลานั้นช่างต่างจากเวลานี้นัก ท่านว่าใช้เวลาเดิน ๓ คืนบุกป่าฝ่าดงจากจันทบุรีทะลุถึงบ่อไพลิน ประเทศเขมร ตามรายทางนั้น “เห็นพลอยเกลื่อนกลาด แต่ไม่ได้เก็บ เพราะพระอาจารย์ฉัตรท่านว่า เรามาธุดงค์แสวงบุญ ไม่ได้มาหาเพชรพลอย” การธุดงค์ในครั้งนั้น ต้องประสบกับความทุกข์ยากลําบากและฝ่าฟันอันตรายมานานัปการ แต่แคล้วคลาดปลอดภัย กลับมา โดยเด็กชายเหลืองท่านได้บริกรรมคาถาที่ท่านพ่อลีให้ไว้ ท่านว่า “คาถาของท่านพ่อลียัง จําได้จนถึงบัดนี้” ซึ่งการธุดงค์จบลงด้วยการย้อนกลับมาที่วัดป่าศรัทธารวม จ.นครราชสีมา และเด็กชายเหลืองได้เข้ากราบถวายตัวเป็นศิษย์หลวงปู่ฝั้น” 

ต่อมาหลวงปู่เหลืองเข้าไปฝากตัวเป็นศิษย์หลวงปู่ฝั้น ขณะอายุ ๑๗ ปี หรือราวช่วง พ.ศ. ๒๔๘๖ – ๒๔๘๗ โดยบรรพชาเป็นสามเณรที่วัดสุทธจินดา จ.นครราชสีมา มีพระโพธิวงศาจารย์ (สังข์ทอง นาควโร) เป็นพระอุปัชฌาย์ ลุถึงปี พ.ศ. ๒๔๙๐ จึงได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ มีสมเด็จ-พระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) เป็นพระอุปัชฌาย์ ณ วัดป่าศรัทธารวม หลวงปู่เหลืองท่านให้ ความเคารพเทิดทูนบูชาท่านพ่อลีเป็นครูบาอาจารย์ ภายหลังท่านได้มาเป็นเจ้าอาวาสวัดกระดึงทอง อ.บ้านด่าน จ.บุรีรัมย์ ท่านได้สร้างรูปเหมือนท่านพ่อลีให้พุทธบริษัทได้กราบไหว้บูชา ท่านครอง สมณเพศถือปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานมายาวนาน และได้ถึงแก่มรณภาพเมื่อ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๖ สิริอายุ ๙๕ ปี ๗๖ พรรษา โดยท่านได้รับพระราชทานสมณศักดิ์สุดท้ายเป็นพระราชาคณะที่ พระเทพมงคลวัชราจารย์ 

พ.ศ. ๒๔๘๗ ได้พระศิษย์องค์สําคัญชาวเขมร

ในระยะนี้ชื่อเสียง กิตติศัพท์ของ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นที่โด่งดังไปทั่วจังหวัดจันทบุรีและจังหวัดทางภาคตะวันออก ได้มีพระศิษย์องค์สําคัญมีบุญญาธิการหลายองค์ เข้ามากราบถวายตัวเป็นศิษย์ มาบวชศึกษาปฏิบัติธรรมกับท่านอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเป็นไปดั่งเจตนารมณ์ที่ท่านมาบุกเบิก วงกรรมฐานจังหวัดจันทบุรีตั้งแต่แรก พระศิษย์เหล่านี้ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานตั้งแต่อยู่ในวัยหนุ่ม ได้อยู่ครองสมณเพศตลอดชีวิต และได้มาเป็นกําลังสําคัญของท่านพ่อลีในการสืบทอดพระพุทธศาสนาและวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น 

โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๗ ท่านพ่อลีได้ตามท่านอาจารย์เฟื่องกลับมาจําพรรษา โดยก่อน เข้าพรรษา หลวงปู่พิศดู ธมฺมจารี ได้มากราบถวายตัวเป็นศิษย์ หลวงปู่พิศดูถือกําเนิดในประเทศเขมร ท่านกําพร้าโยมพ่อโยมแม่มาตั้งแต่เด็ก พออายุได้ ๑๔ ปี ท่านออกบวชเป็นสามเณรในฝ่ายมหานิกาย และอพยพหนีสงครามมาอยู่จังหวัดตราด เมื่อท่านอายุ ๒๑ ปี ได้พํานักอยู่ที่วัดเขาแก้ว ท่านเจ้าคุณวินัยบัณฑิต เจ้าคณะจังหวัดตราด ธรรมยุต ได้ทําหนังสือส่งตัวท่านพร้อมกับเณรอีก ๒ รูป ฝากมายังท่านพ่อลี ซึ่งขณะนั้นท่านเป็นเจ้าอาวาสวัดป่าคลองกุ้ง จ.จันทบุรี 

ท่านพ่อลี ท่านจะไม่รับตําแหน่งพระอุปัชฌาย์ เหมือนครูบาอาจารย์วงกรรมฐานทั้งหลาย แต่ท่านจะเมตตารับเป็นภาระในการจัดอุปสมบทให้ โดยบางครั้งท่านก็เป็นพระกรรมวาจาจารย์ บางครั้งท่านก็เป็นพระอนุสาวนาจารย์ให้กับบรรดาพระศิษย์ 

ในคราวหลวงปู่พิศดูอุปสมบทเป็นพระกรรมฐานในฝ่ายธรรมยุต ท่านพ่อลีได้เมตตาจัดอุปสมบทให้ ณ พัทธสีมา วัดจันทนาราม อ.เมือง จ.จันทบุรี เมื่อวันที่ ๑๗ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๗ โดยมี พระอมรโมลี (เสงี่ยม จิณฺณาจาโร ป.ธ.๖) เป็นพระอุปัชฌาย์ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็น พระกรรมวาจาจารย์ พระครูพิพัฒน์พิหารการ (เชย) เป็นพระอนุสาวนาจารย์ โดยได้รับฉายา ทางพระพุทธศาสนาว่า ธมฺมจารี  แปลว่า ผู้ประพฤติธรรม

หลังจากบวชเป็นพระภิกษุแล้ว หลวงปู่พิศดูท่านก็ได้จําพรรษาอยู่ที่วัดป่าคลองกุ้ง อ.เมือง จ.จันทบุรี และอยู่ปรนนิบัติรับใช้ ศึกษาพระธรรมวินัยกับท่านพ่อลี ยอดขุนพลแห่งกองทัพธรรมฯ สายป่า จนซึมซับสามารถเจริญรอยตาม โดยรักษาข้อวัตรปฏิบัติ ธุดงควัตร และปฏิปทาของ ท่านพ่อลีได้อย่างไม่ผิดเพี้ยน ท่านพ่อลีเห็นแววว่า “พระภิกษุพิศดูรูปนี้ ต่อไปจะได้บวชยาว และจะได้ดีในวันข้างหน้า” จึงรับไว้ในการดูแลและให้ช่วยงานอยู่วัดป่าคลองกุ้ง

ขณะที่หลวงปู่พิศดูได้อยู่จําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง และได้ดูแลอุปัฏฐากรับใช้ท่านพ่อลีด้วยดี ก็ได้ศึกษานักธรรมบาลี จนสอบได้นักธรรมชั้นโท ท่านเป็นคนที่มีปัญญา และความจํา เป็นเลิศมาก ไม่ว่าจะเรียนรู้อะไรก็สามารถสําเร็จและเจนจบได้อย่างรวดเร็ว แม้แต่การท่องจําบท พระปาฏิโมกข์ซึ่งค่อนข้างยาก แต่ท่านก็สามารถท่องจําได้จบภายใน ๑๕ วัน โดยที่ไม่ต้องเปิดทวนตําราเลย จากนั้นจึงเข้าสู่เส้นทางศึกษาการปฏิบัติธรรมอย่างจริงจัง โดยรับเอาพระกัมมัฏฐาน การปฏิบัติภาวนา “พุทโธ” ตามแบบพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต

หลวงปู่พิศดู ท่านเคยเล่าว่า ในช่วงที่เริ่มเรียนกัมมัฏฐานกับท่านพ่อลี ก็ได้เดินจิตตาม คําสอน ท่านก็ทําตามได้ไม่นาน จิตก็รวมลงเข้าสู่ฐานของอัปปนาสมาธิได้อย่างรวดเร็ว บังเกิด ความสว่างไสวขึ้นมาอย่างน่าประหลาดใจเป็นที่สุด จากนั้นท่านก็มุ่งเอาดีแต่ทางภาคปฏิบัติเพียง อย่างเดียว ท่านได้เที่ยวเดินตามธุดงค์ไปกับท่านพ่อลีและคณะ ไปกันทั่ว ทั้งบุกป่าฝ่าดงไปตาม ป่าเขาลําเนาไพร จนถึงประเทศเพื่อนบ้าน เพื่อการขัดเกลากิเลสและได้ผจญภัยมาทุกรูปแบบ 

ท่านพ่อลี ท่านยึดถือปฏิปทาของท่านพระอาจารย์มั่นอย่างเคร่งครัด ในการธุดงค์ไปบําเพ็ญภาวนา ท่านจะพิจารณาว่า พระศิษย์องค์ไหนมีจิตใจกล้าแข็งและมีอุบายพอเอาตัวรอด ได้แล้ว ท่านจะแนะนําให้ออกธุดงค์ไปองค์เดียวตามลําพัง เพราะท่านเคยปฏิบัติจนได้ผลดีมาแล้ว การไปธุดงค์ผู้เดียว การฝึกฝนทรมานอยู่คนเดียวในที่เปล่าเปลี่ยวกลางป่า ท่ามกลางภัยอันตรายรอบด้าน ถ้าไม่มุ่งต่อความสุขจากความวิเวกก็คงอยู่ไม่ได้ สมดังภาษิตว่า “สุโข วิเวโก ตุฏฺฐสฺส ความวิเวกของผู้สันโดษเท่านั้นที่อยู่เป็นสุข” ท่านพระอาจารย์มั่นท่านจะให้โอวาทธรรมแก่ พระศิษย์ ว่า “ไป๊ – ไปผู้เดียวนั่นแหละ จะได้กําลังจิต”

จากลักษณะนิสัยของหลวงปู่พิศดู ที่ชอบอยู่คนเดียว รักธรรมชาติ รักป่า และเคยเที่ยวธุดงค์ตั้งแต่ครั้งเป็นสามเณร ทําให้ท่านชอบออกเดินธุดงค์ ท่านจะเข้าๆ ออกๆ ป่าเป็นประจําเสมอ พอถึงหน้าฝนก็จะกลับมาอยู่วัดป่าคลองกุ้งกับท่านพ่อลี เมื่อถึงหน้าแล้ง ท่านก็จะออกเดินธุดงค์อีก เป็นอย่างนี้เสมอ หรือในบางครั้งก็ไม่กลับวัดเลย อยู่ในป่าตลอด มีอยู่ครั้งหนึ่ง ท่านได้หนีท่านพ่อลีออกธุดงค์ไปถึงเกาะหมาก จ.ตราด เมื่อครั้นกลับมา นึกว่าท่านพ่อลีจะดุ แต่ท่านกลับไม่ดุว่าอะไร กลับบอกว่า “ดี สงบดี อยู่คนเดียวสบายดีเสียอีก”

หลวงปู่พิศดู ท่านเป็นพระศิษย์สําคัญองค์หนึ่งที่ท่านพ่อลีเมตตาไว้วางใจและโปรดปราน มากเป็นพิเศษ ถึงกับขนาดบอกและฝากฝังกับลูกศิษย์ต่างๆ เอาไว้ว่า “ต่อไปภายหน้า ถ้าเกิดเราไม่อยู่แล้ว ให้พวกเธอไปหาท่านพิศดูแทน ต่อไปท่านพิศดู ท่านจะแทนเราได้” 

พ.ศ. ๒๔๘๘ ได้พระศิษย์องค์สําคัญชาวจันท์ 

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๘ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านได้พระศิษย์องค์สําคัญอย่างต่อเนื่อง หลวงปู่สนั่น จิณฺณธมฺโม ในสมัยเป็นฆราวาสได้มากราบถวายตัวเป็นศิษย์ หลวงปู่สนั่น ท่านถือกําเนิด ณ บ้านบางสระเก้า อ.แหลมสิงห์ จ.จันทบุรี เมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๖ ท่านกําพร้าโยมพ่อโยมแม่มาตั้งแต่เด็ก ท่านอยู่กับยาย ได้ติดตามยายเข้าวัดตั้งแต่เด็ก ขณะเป็นฆราวาสอายุได้ ๑๕ ปี ท่านได้พบท่านพ่อเฟื่อง โชติโก ศิษย์ท่านพ่อลี เดินธุดงค์องค์เดียวตามลําพัง มาพักภาวนาที่ เขาน้อยท่าแฉลบ สมัยยังไม่ได้สร้างเป็นวัด ท่านได้อยู่ปรนนิบัติรับใช้จนเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทา และได้เคารพนับถือเป็นพระอาจารย์องค์แรกของท่านตลอดมา จากนั้นท่านได้มากราบถวายตัวเป็นศิษย์ท่านพ่อลี

ในช่วงชีวิตวัยหนุ่มของหลวงปู่สนั่น ท่านได้รับใช้ชาติเป็นทหารผ่านศึกอยู่ปีกว่า หลังจากปลดกองหนุนแล้ว ท่านมีจิตศรัทธาอุปสมบทเป็นพระภิกษุ เมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๘ โดยมี พระอมรโมลี (เสงี่ยม จิณฺณาจาโร ป.ธ.๖) เจ้าอาวาสวัดจันทนาราม เป็นพระอุปัชฌาย์ พระครูพิพัฒน์พิหารการ (เชย) วัดจันทนาราม เป็นพระกรรมวาจาจารย์ มีท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นพระอนุสาวนาจารย์ ได้รับฉายาทางพระพุทธศาสนาว่า “จิณฺณธมฺโม” อันมีความหมายว่า “ผู้ประพฤติตามธรรมอันดีแล้ว”

หลังจากอุปสมบทแล้ว ท่านพ่อลีได้ให้ท่านอยู่จําพรรษา ณ วัดเขาน้อยท่าแฉลบ เป็นเวลา ๓ พรรษา จากนั้นปี พ.ศ. ๒๔๙๐ หลังออกพรรษาแล้ว ท่านจึงได้มีโอกาส ออกติดตามธุดงค์ไปกับท่านพ่อลี ธมฺมธโร ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๙๑ – ๒๔๙๒ หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี ท่านได้มาจําพรรษาที่วัดเขาน้อยท่าแฉลบ ท่านได้กลับมาอยู่ศึกษาธรรมกับหลวงปู่เทสก์

กล่าวถึงการปฏิบัติธรรมภาวนาของหลวงปู่สนั่น สมัยเมื่อครั้งจําพรรษาร่วมกับท่านพ่อลี เป็นการฝึกตนอย่างเข้มข้น ท่านเล่าให้ฟังว่า การนั่งภาวนากับท่านพ่อลีนั้น ท่านพ่อลีจะให้นั่งบนแคร่ไม้ไผ่ หากนั่งแล้วสัปหงก ไม้ไผ่จะขยับและเกิดเสียงดัง เมื่อนั่งแล้วยังสัปหงกอยู่ หลวงปู่สนั่น จึงตั้งใจอย่างเด็ดเดี่ยวไปนั่งริมหน้าผา ตั้งใจว่า หากวันนี้ยังนั่งภาวนาแล้วสัปหงก จิตไม่สงบ ก็จะ ถือว่าวันนี้จะเป็นวันตายของท่าน การปฏิบัติธรรมของท่านตลอดทั้งชีวิตที่ผ่านมา ท่านเอาชีวิตเป็นเดิมพัน ไม่เห็นแก่ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้า มีแต่จะมุ่งให้การปฏิบัติเป็นไปด้วยความก้าวหน้า ท่านจึงได้ผลการปฏิบัติเป็นที่น่าพอใจ

หลวงปู่สนั่น ท่านเป็นพระปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ นับเป็นศิษย์อาวุโสของท่านพ่อลี ธมฺมธโร องค์เดียวที่ยังมีชีวิตอยู่ ปัจจุบัน (มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๖๖) ท่านมีอายุ ๑๐๐ ปี ยังดํารงธาตุขันธ์ รักษาอาพาธอยู่ที่วัดอโศการาม

กรรมกําพร้า – ท่านพาทําตามโอวาทปาฏิโมกข์

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร และบรรดาพระศิษย์อาวุโสองค์สําคัญๆ ของท่านพ่อลี เป็นต้นว่า ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่พิศดู ธมฺมจารี หลวงปู่สนั่น จิณฺณธมฺโม ฯลฯ ล้วนเป็นลูกกําพร้า พลัดพรากจากโยมบิดา – มารดาซึ่งเสียชีวิตในขณะที่ท่านยังเป็นเด็ก 

ท่านพ่อลี ท่านกําพร้าโยมมารดามาตั้งแต่เด็ก

ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่พิศดู หลวงปู่สนั่น ท่านกําพร้าทั้งโยมบิดา – มารดา มาตั้งแต่เด็ก

ซึ่งล้วนเป็นไปตามหลักกรรมที่เคยทํามาแต่อดีตชาติ จึงต้องมาชดใช้กรรมอย่างหลีกเลี่ยง ไม่ได้ กรรมเป็นอจินไตย 

พระพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า “สิ่งที่เป็นอจินไตย” มีอยู่ ๔ อย่าง คือ ๑. พุทธวิสัย วิสัยของพระพุทธเจ้า ๒. ฌานวิสัย วิสัยของผู้ได้ฌาน ๓. กัมมวิบาก ผลจากกรรม ๔. โลกจินดา ความคิดเรื่องโลก ทั้ง ๔ อย่างนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ไม่ควรคิด ผู้ที่คิดจะพึงมีส่วนแห่งความเป็นบ้า ได้รับความลําบากโดยเปล่าประโยชน์

กรรมมีอํานาจ มีอิทธิพลเหนืออํานาจใดๆ พระพุทธเจ้า พระสงฆ์สาวก เทวดา อินทร์ พรหม ตลอดสัตว์โลกทั้งหลาย ล้วนต้องตกอยู่ภายใต้อํานาจกรรม 

พระพุทธเจ้าจึงทรงสอนให้เชื่อกรรม “ทําดีได้ดี ทําชั่วได้ชั่ว” และหลักธรรมคําสอน อันเป็นหัวใจพระพุทธศาสนาที่บรรดาพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงประทานไว้ คือ “ทําความดี ละเว้นความชั่ว ทําจิตให้ผ่องใส” หรือ  “โอวาทปาฏิโมกข์”

เป็นที่น่าสังเกตว่า ท่านพ่อลี และบรรดาพระศิษย์อาวุโสองค์สําคัญ ท่านต้องเป็นสายบุญ สายกรรมกันมา จึงได้มาเป็นอาจารย์และศิษย์กัน และได้มาเป็นประจักษ์พยานในเรื่องกรรม ในอดีตชาติที่คล้ายคลึงกันมา เป็นต้นว่า ยินดีสนับสนุนทําสงครามร่วมกันมา ฆ่าสัตว์ ขายสัตว์ นําไปฆ่า ฯลฯ จนได้รับผลกรรมเหมือนกัน คือ ต้องประสบความทุกข์ยากลําบากตรากตรํา ทุกข์กาย ทุกข์ใจ เสียใจจากการพลัดพรากจากโยมบิดา – มารดาที่เคารพรักยิ่งมาตั้งแต่เด็ก 

และที่สําคัญ ได้เป็นประจักษ์พยานในเรื่องบําเพ็ญคุณงามความดีตามหลักธรรมคําสอนทางพระพุทธศาสนาได้เป็นอย่างดี ท่านพ่อลีได้พาบรรดาพระศิษย์ “ทําความดี ละเว้นความชั่ว ทําจิตให้ผ่องใส” ในชาติปัจจุบันนี้ เมื่อต่างองค์ต่างได้ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน เพื่อมุ่งต่อความพ้นทุกข์แล้ว ท่านพ่อลีก็ได้เป็นผู้นําพาบรรดาพระศิษย์ออกเที่ยวธุดงค์บําเพ็ญภาวนาตามป่า ตามเขา ตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น อย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด จนแต่ละองค์ได้มาเป็นครูบาอาจารย์ เป็นพระอริยสงฆ์สาวก และเป็น พระอรหันตพุทธสาวก ผู้ห่างไกลสิ้นจากกิเลส มีชื่อเสียง กิตติศัพท์ กิตติคุณ ตลอดคุณธรรม อันเลื่องลือโด่งดัง ให้พุทธบริษัทได้มากราบไหว้บูชาเป็นสิริมงคล เป็นขวัญตาขวัญใจ และเป็น ร่มโพธิ์ร่มไทร ดังที่ทราบกันเป็นอย่างดี 

พ.ศ. ๒๔๘๙ สั่งให้ศิษย์ฆราวาสออกบวช

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๙ ก่อนเข้าพรรษา ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเป็นผู้สั่งให้ท่านพระอาจารย์ถวิล จิณฺณธมฺโม สมัยเป็นฆราวาส ซึ่งเป็นผู้มีอํานาจวาสนาบารมีธรรมออกบวช ในกาลต่อมา ท่านได้ครองสมณเพศยาวนาน จนเป็นครูบาอาจารย์องค์สําคัญอีกองค์หนึ่งของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งพุทธบริษัทรู้จักกันเป็นอย่างดี 

ท่านพระอาจารย์ถวิล ท่านเป็นคนบ้านหนองบัว อ.เมือง จ.จันทบุรี โดยกําเนิด เป็นคน บ้านเกิดเดียวกับหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท สมัยเด็กท่านเติบโตมาท่ามกลางป่าเขาเรือกสวนผลไม้ อาทิ เงาะ ทุเรียน ครอบครัวของท่านเป็นสัมมาทิฐิ มีจิตใจเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา ในคราวที่ ท่านพ่อลี กับ หลวงปู่กงมา มาเผยแผ่ธรรมปฏิบัติโปรดชาวจันทบุรี ครอบครัวของท่านให้ความเคารพเลื่อมใสศรัทธาเป็นอันมาก ฉะนั้น ท่านพระอาจารย์ถวิล สมัยเป็นฆราวาสก่อนบวช ตั้งแต่วัยหนุ่ม ท่านจึงได้รู้จักและเคารพครูบาอาจารย์ทั้งสองเป็นอย่างดี แต่ท่านไม่อยากออกบวช 

เมื่ออายุครบเกณฑ์ทหาร ท่านได้ไปรับใช้ชาติบ้านเมืองเป็นทหารออกทําศึกกับข้าศึกที่เมืองเชียงตุง ครั้นพอปลดประจําการ ท่านจึงมีสภาพเป็น “ทหารผ่านศึก” ทางการปล่อยให้ท่าน กลับบ้าน แต่มาส่งแค่ จ.ลําปาง เท่านั้น ท่านเล่าเชิงขบขันว่า “อาตมามองหารถไม่มี ก็เลยต้อง ออสตีน” จากลําปางจนถึงบางกอก จากกรุงเทพฯ เดินเรื่อยมาถึงเมืองชลบุรี ระยอง บุกป่าฝ่าดง ไปทะลุเอาที่จันทบุรี พอมาถึงก็เข้าวัดป่าคลองกุ้ง เลยป่วยเป็นไข้ป่ามาลาเรีย เล่นเอาเกือบตาย ได้ท่านพ่อลีมาดูอาการไข้ แล้วเอายาให้กิน ภายหลังหายจากโรคแล้วก็เดินทางกลับบ้าน 

ครั้นไปถึงบ้าน มารดาและญาติๆ ลงมติว่า จะให้ท่านออกบวช แต่ทุกคนก็ได้ยินคําปฏิเสธจากท่านอย่างหนักแน่นว่า “ไม่บวช ยังไงก็ไม่บวช” มารดาพี่น้องทุกคนต่างอ่อนอกอ่อนใจไปตามๆ กัน จึงพากันไปนมัสการท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง เพื่อขอให้ช่วยเหลือ ท่านพ่อลีจึงมี จดหมายเรียกตัวท่านให้ไปหาที่วัด ด้วยท่านเคารพเลื่อมใสในท่านพ่อลีมาก จึงไม่ขัดขืน เดินทางมาที่วัด บรรดามารดา พี่น้องและญาติโยมก็มากันเต็มศาลาเหมือนได้นัดกันไว้ ท่านพ่อลีจึงพูดว่า “เจ้าต้องบวช ไม่มากก็น้อย เจ้าจะต้องบวช” ท่านก็เลยต้องฝืนใจรับปากไปว่า “บวชก็บวช” 

ครั้นถึงวันอุปสมบท ท่านก็ได้รับความเมตตาจากท่านพ่อลี จัดการบวชให้ เมื่อวันที่ ๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๙ โดยมีพระอมรโมลี (เสงี่ยม จิณฺณาจาโร ป.ธ.๖) วัดจันทนาราม เป็นพระอุปัชฌาย์ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นพระกรรมวาจาจารย์ พระครูพิพัฒน์พิหารการ (เชย) เป็นพระอนุสาวนาจารย์ ณ วัดป่าคลองกุ้ง อ.เมือง จ.จันทบุรี ได้รับฉายาว่า จิณฺณธมฺโม อันมี ความหมายว่า “ผู้ประพฤติตามธรรมอันดีแล้ว” 

ท่านพระอาจารย์ถวิล บวชแล้วได้จําพรรษากับท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง ซึ่งในพรรษานี้ท่านพระอาจารย์แดง ธมฺมรกฺขิโต ได้กลับมาร่วมจําพรรษากับท่านพ่อลี ท่านพระอาจารย์ถวิลตั้งใจว่าจะขอบวชเพียง ๓ เดือนเท่านั้น ด้วยท่านมีวาสนาได้อยู่ใกล้ครูบาอาจารย์อันประเสริฐอย่าง ท่านพ่อลี ครั้นเมื่อครบ ๓ เดือนแล้ว ท่านจึงเข้าไปกราบเรียนกับท่านพ่อลี เพื่อลาสิกขาบท แต่ท่านพ่อลีท่านเล็งทราบด้วยญาณว่า “พระถวิล เกิดมาเพื่อรับใช้พระพุทธศาสนา” ท่านจึง พูดว่า “เฮ้ย ! ไปบุกป่าเสียก่อน ฝึกสมาธิสัก ๒ เดือนแล้วค่อยมาลาใหม่” 

ในที่สุดท่านพระอาจารย์ถวิลจึงต้องจําใจปฏิบัติตาม โดยท่านพ่อลีสั่งให้ท่านพระอาจารย์เฟื่อง โชติโก เป็นผู้นําท่านพระอาจารย์ถวิลแบกกลด สะพายบาตรเข้าป่า นับว่าเป็นอุบายให้ เข้าถึงธรรมะของพ่อแม่ครูบาอาจารย์ เพราะอุบายวิธีนี้ ท่านพระอาจารย์มั่นก็เคยสั่งให้ท่านเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติภาวนาในสถานที่สําคัญๆ ทางภาคเหนือมาก่อน ท่านจึงเห็นความสําคัญ เห็นคุณค่า ในการเที่ยวรุกขมูลตามป่าตามเขาว่า มีประโยชน์อย่างยิ่งต่อผู้ออกบวชใหม่ที่จะได้ครองสมณเพศ บําเพ็ญสมณธรรมตลอดชีวิต เพื่อความพ้นทุกข์ และเพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนา

ส่วนท่านพระอาจารย์เฟื่องนั้น ท่านพ่อลีได้พาเที่ยวธุดงค์ด้วยตนเองตั้งแต่ออกบวชใหม่ๆและในปลายปี พ.ศ. ๒๔๘๒ ท่านพ่อลีสนับสนุนให้ท่านกับหลวงปู่เจี๊ยะ ไปศึกษาธรรมปฏิบัติ กับท่านพระอาจารย์มั่นทางภาคเหนือ ท่านได้อยู่ภาคเหนือและได้จําพรรษากับหลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลายพรรษา ท่านได้เที่ยวธุดงค์กับหลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร และได้เที่ยวธุดงค์องค์เดียวที่หมู่บ้านชาวเขาเผ่ามูเซอดํา ฯลฯ ในปี พ.ศ. ๒๔๘๗ ท่านพ่อลีให้ท่านกลับมาจําพรรษาที่จันทบุรี ท่านเป็นศิษย์อาวุโสองค์สําคัญองค์หนึ่งที่ท่านพ่อลีเมตตาให้ความไว้วางใจมาก

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๙ พอออกพรรษาแล้ว ในช่วงหน้าแล้ง ท่านพระอาจารย์เฟื่องได้พา ท่านพระอาจารย์ถวิล ออกเที่ยวธุดงค์ไปปักกลดในป่าช้าแห่งหนึ่ง มีศพคนตายขึ้นอืดพองไปทั้งตัว ส่งกลิ่นเหม็นอย่างขนาดหนัก ท่านพระอาจารย์เฟื่องท่านว่า “เอาตรงนี้แหละ กลางวันก็หอม กลางคืนก็หอม” พอปักกลดเรียบร้อย ท่านก็ให้เดินจงกรม หลังจากเดินจงกรมแล้ว ก็นั่งสมาธิต่อ จิตเกิดรวมขนาดหนัก รู้สึกตัวเองนั่งแข็งเป็นเหล็ก มีสติทุกขณะจิต ดูเหมือนเต็มเปี่ยมในทุกอิริยาบถ ความสุขจากการภาวนาในครั้งนั้น นตฺถิ สนฺติปรํ สุขํ ความสุขอื่นยิ่งกว่าความสงบไม่มี ได้กลายเป็นอจลศรัทธาให้ท่านอยู่ในสมณเพศเร่งบําเพ็ญสมณธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ต่อไป 

ท่านพระอาจารย์เฟื่อง และ ท่านพระอาจารย์ถวิล บุกป่าฝ่าดงไปหลายแห่ง ต่างเร่งบําเพ็ญเพียรอย่างหนัก ไม่เคยทิ้งอิริยาบถใดให้เคลื่อนจากองค์ภาวนา บัดนี้ท่านพระอาจารย์ถวิล ได้พบของดีแล้ว ความคิดที่อยากจะสึกออกไปใช้ชีวิตทางโลก ดูเหมือนจะลืมไปเสียแล้ว จิตใจมีแต่ความอิ่มเอิบเบิกบานในศีล สมาธิ และปัญญาที่ได้ และเมื่อธุดงค์กลับมาที่วัดป่าคลองกุ้งก็ไม่เคย พูดถึงเรื่องที่จะขอลาสึกอีกเลย และท่านยิ่งให้ความเคารพเทิดทูนบูชาท่านพ่อลี เป็นบุพพาจารย์องค์แรกที่ชี้ทางพ้นทุกข์ให้ เป็นกัลยาณมิตรองค์สําคัญของท่าน และต่อมาไม่นานท่านพ่อลีก็สนับสนุนให้ท่านไปศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่น

ท่านพ่อลี ท่านมักปรารภถึงกิตติศัพท์ กิตติคุณ คุณธรรมของท่านพระอาจารย์มั่น ผู้เป็นครูบาอาจารย์ของท่านให้บรรดาศิษย์ฟัง ท่านพระอาจารย์ถวิลครั้นพอได้ยินชื่อเท่านั้น ก็เกิดมีความรู้สึกศรัทธาเลื่อมใสเป็นอย่างยิ่ง จึงเข้าไปกราบลาท่านพ่อลี เพื่อแจ้งความประสงค์ว่าจะไปกราบศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นที่สกลนคร แต่ท่านพ่อลี พูดเพียงประโยคเดียวว่า “ยังไม่ให้ไป” ท่านพระอาจารย์ถวิล จึงต้องอยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมที่วัดป่าคลองกุ้งต่อไป และเมื่อได้โอกาส ท่านและคณะอีก ๔ องค์ ก็ได้เข้าไปขออนุญาตอีกเป็นครั้งที่ ๒ ท่านพ่อลีพิจารณาแล้ว จึงได้อนุญาต จากนั้นท่านพ่อลีได้กล่าวอบรมเมตตาสั่งสอนแนวทางการดําเนินชีวิตในป่าดงพงไพร ที่เต็มไปด้วยอันตรายนานาชนิด โดยให้มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง 

จากนั้นคณะธุดงค์ก็ได้เริ่มออกเดินธุดงค์ผ่านทางระยอง – ชลบุรี – กรุงเทพฯ แต่ละแห่งพักอยู่ไม่เกิน ๒ วัน แล้วเดินทางมุ่งหน้าไปภาคอีสานด้วยความมุ่งมั่นเด็ดเดี่ยว ขอเพียงได้กราบเท้าท่านพระอาจารย์มั่น สักครั้งเดียวก็พอใจแล้ว ซึ่งในที่สุด ในปี พ.ศ. ๒๔๙๑ ท่านพระอาจารย์อุ่น กลฺยาณธมฺโม ได้นําท่านและคณะมากราบถวายตัวเป็นศิษย์หลวงปู่กงมา และได้จําพรรษาร่วมกันที่วัดดอยธรรมเจดีย์ เมื่อออกพรรษาแล้ว ในหน้าแล้ง หลวงปู่กงมาก็ได้พาเดินธุดงค์ไปกราบและศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นที่วัดป่าบ้านหนองผือ อ.พรรณานิคม จ.สกลนคร

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๘๙ ท่านพระอาจารย์จวนมากราบฟังธรรม

ในปี พ.ศ. ๒๔๘๙ ออกพรรษาแล้ว ในหน้าแล้ง ท่านพ่อลี ได้เดินทางกลับจังหวัด อุบลราชธานี โดยไปพักที่วัดป่าแสนสําราญ อ.วารินชําราบ จ.อุบลราชธานี ซึ่งวัดป่ากรรมฐาน แห่งนี้ ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล เป็นผู้บุกเบิกสร้างขึ้นมา ในปี พ.ศ. ๒๔๗๖ และตั้งชื่อ วัดว่า “วัดสําราญ” จากนั้นมาก็มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญมาพักและจําพรรษากันเรื่อยมา เช่น ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่บุญจันทร์ กมโล  ฯลฯ

ในสมัยก่อนครูบาอาจารย์ในวงกรรมฐาน ก่อนที่จะเดินทางจากอุบลราชธานีไปยังจังหวัดต่างๆ หรือเดินทางกลับอุบลราชธานี ท่านเดินทางโดยรถไฟ ซึ่งสะดวกและทันสมัยที่สุด ด้วยที่ตั้งวัดป่าแสนสําราญอยู่ใกล้สถานีรถไฟอุบลราชธานี ท่านจึงนิยมแวะมาพักกัน 

ในขณะที่ท่านพ่อลีพักที่วัดป่าแสนสําราญ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ เพิ่งจะอายุพรรษา ๔ ได้มาพักและมานมัสการสนทนาธรรมกับท่าน ซึ่งขณะนั้นท่านเป็นพระเถระแล้ว อายุพรรษาได้ ๑๙ เมื่อมีภิกษุหนุ่มออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น มุ่งจาริกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา เพื่อแสวงหาโมกขธรรม ท่านย่อมยินดีและให้การส่งเสริมสนับสนุนอย่างเต็มที่ เมื่อท่านพระอาจารย์จวนมานมัสการสนทนาธรรม ท่านย่อมทราบว่า ท่านพระอาจารย์จวนออกบวชปฏิบัติเพื่อมรรค ผล นิพพาน ท่านเป็นภิกษุหนุ่มที่มีอํานาจวาสนาบารมีธรรมมาก มีนิสัยเด็ดเดี่ยว การปฏิบัติก็เอาจริงเอาจังมาก จึงให้ความเมตตาเอ็นดูมาก และได้เมตตาสนทนาธรรมโปรด ทั้งให้กําลังใจท่านพระอาจารย์จวนเป็นอันมาก 

โดยในปี พ.ศ. ๒๔๘๙ ท่านพระอาจารย์จวน ท่านได้อยู่จําพรรษาและศึกษาธรรมปฏิบัติ กับท่านพระอาจารย์มั่นที่วัดป่าบ้านหนองผือ พอหน้าแล้งท่านก็ออกเที่ยวธุดงค์ และท่านได้มาพบ พระศิษย์รุ่นอาวุโสของท่านพระอาจารย์มั่นถึง ๓ องค์ คือ ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี ซึ่งท่านทั้งสามมีอายุและพรรษาใกล้เคียงกัน และมีพระอุปัชฌาย์องค์เดียวกัน คือ ท่านเจ้าคุณปัญญาพิศาลเถร (หนู ฐิตปญฺโญ) โดยท่านพระอาจารย์จวน  ได้เล่าเรื่องนี้ไว้ดังนี้

“นี้ในระยะนั้น ต่อแต่นั้นข้าพเจ้าก็เดินธุดงค์ไปตามแถวภูพาน จังหวัดสกลนคร ไปพบกับ ท่านพระอาจารย์มหาทองสุก ซึ่งเป็นเจ้าอาวาสวัดสุทธาวาสในสมัยนั้น และได้ไปฟังธรรม ท่านอาจารย์กงมา ซึ่งกําลังอยู่ที่บ้านห้วยหีบ พักอยู่กับท่านอาจารย์มหาทองสุกและท่านพระ-อาจารย์กงมา ฟังเทศน์ฟังธรรมท่านพอประมาณแล้วก็รํ่าลาเลิกกัน ข้าพเจ้าก็เที่ยวไปตามแถว ภูพาน เที่ยวลงไปทางเมืองอุบลราชธานี แล้วจะไปเที่ยวภาคเหนือ คือ จังหวัดเชียงใหม่ เดินทาง ไปสู่เมืองอุบลฯ อําเภอวารินชําราบ จังหวัดอุบลฯ ซึ่งเป็นสถานีรถไฟ จุดที่จะไปขึ้นรถไฟ ที่หัวสถานีอําเภอวารินชําราบ เผอิญได้ไปพบกับท่านพระอาจารย์ลี ธมฺมธโร ท่านพักอยู่ที่วัดป่า- วารินฯ (วัดป่าแสนสําราญ อ.วารินฯ) เลยเข้าไปนมัสการสนทนาธรรมะกับท่านพอสมควรในคืน วันนั้น แล้วรุ่งเช้าก็ขึ้นรถไฟสายอุบลฯ ไปเชียงใหม่”

ส่วนท่านพ่อลี พักที่วัดป่าแสนสําราญ อ.วารินฯ อีกระยะหนึ่ง จากนั้นไม่นาน ท่านก็ เดินทางกลับวัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรี

พ.ศ. ๒๔๙๐ หลวงปู่เจี๊ยะกลับภาคอีสานกราบคารวะท่านพ่อลี

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร กลับมาพักวัดป่าคลองกุ้งได้ไม่นาน หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านจาก บ้านเกิดจันทบุรีมานานถึง ๘ ปี เมื่อท่านกลับถึงบ้านเกิด เพื่อโปรดโยมบิดามารดา ท่านตรงเข้าพักที่วัดป่าคลองกุ้งก่อน ด้วยความสํานึกระลึกถึงพระคุณของท่านพ่อลี ผู้เป็นครูบาอาจารย์สอนธรรมองค์แรกๆ และเป็นผู้เมตตาให้กําลังใจท่านขณะเที่ยวธุดงค์ขึ้นภาคเหนือ ท่านเข้ากราบคารวะ เยี่ยมเยียนและสนทนาธรรมกับท่านพ่อลี 

อาจารย์และศิษย์ไม่ได้พบกันมานานถึง ๘ ปี เมื่อพบกันในครั้งนี้ ต่างฝ่ายต่างย่อมรู้สึกดีใจ ท่านพ่อลีย่อมภาคภูมิใจในตัวของหลวงปู่เจี๊ยะผู้เป็นศิษย์ยิ่งนัก เพราะท่านได้เห็นความมุ่งมั่นตั้งใจภาวนาจริงของหลวงปู่เจี๊ยะตั้งแต่ขณะออกบวชใหม่ๆ พรรษายังไม่มาก ก็ได้ฉายวี่แววที่จะก้าวมาเป็นศาสนทายาทธรรมองค์สําคัญอีกองค์หนึ่งของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น

ท่านพ่อลี ท่านได้ถามสารทุกข์สุขดิบ และถามหลวงปู่เจี๊ยะถึงการอยู่ปฏิบัติธรรมร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่น ตลอดการบําเพ็ญภาวนาเป็นอย่างไร ท่านฟังหลวงปู่เจี๊ยะเล่าถวายด้วยความสนใจยิ่ง ทั้งสองได้พูดคุยสนทนาธรรมกันตามหลักสัลเลขธรรมอย่างเพลิดเพลิน สมกับที่ได้จากกัน ไปบําเพ็ญภาวนานานถึง ๘ ปี จนต่างฝ่ายต่างก็ทราบดีว่า ต่างเป็นพระอริยบุคคลด้วยกันแล้ว ในระยะนี้ภูมิจิตภูมิธรรมของท่านพ่อลีเป็นพระอนาคามี ส่วนหลวงปู่เจี๊ยะก็ใกล้จะบรรลุอริยธรรมเป็นพระอนาคามี และในกาลต่อมาอีกไม่นาน ต่างก็จะได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันต์ 

หลังจากหลวงปู่เจี๊ยะกราบลาท่านพ่อลีแล้ว ท่านก็เดินทางมาพักและอยู่จําพรรษาที่ วัดทรายงาม เพื่อโปรดโยมพ่อโยมแม่ อยู่ติดต่อกัน ๒ พรรษา หลวงปู่เจี๊ยะท่านเล่าว่า

“ปี ๒๔๙๐ – ๒๔๙๑ เรากลับมาจําพรรษาที่บ้านเกิดนั้น มีพระจําพรรษาด้วยกัน ๑๑ รูป ตอนนั้นการพิจารณาอะไรรวดเร็วได้ดั่งใจ จิตมีหลักแล้ว ไม่กังวลอะไร”

ในระยะที่หลวงปู่เจี๊ยะจําพรรษาวัดทรายงาม แม้ท่านไม่ได้อยู่ในรัศมีธรรมของหลวงปู่มั่นแต่ท่านก็ยังยึดถือปฏิปทาของหลวงปู่มั่นอย่างเคร่งครัด คําสอนอันเป็นอริยปฏิปทาข้อสําคัญของหลวงปู่มั่นที่เน้นยํ้าสานุศิษย์ คือ “สอนตนให้รู้เห็นธรรมก่อน แล้วจึงนําธรรมนั้นมาสั่งสอนโลก” รวมทั้งคําสอนของท่านพ่อลีที่มักนํามาสอนศิษย์เสมอ คือ “ให้สร้างตัวเองก่อนเถอะ แล้วค่อยสร้างวัด”  คําสอนเหล่านี้ยังคงกึกก้องในใจของหลวงปู่เจี๊ยะตลอดเวลา

ท่านธุดงค์เจอภูเขาทองคําอยู่ในดิน

ท่านพ่อลี เคยปรารภว่า “ทรัพย์นั้น อาตมาก็อยากได้เหมือนกัน แต่ต้องเอาอย่างนี้นะ ชี้นิ้วมือพับให้ภูเขาลูกนี้เป็นทองมาทันที นั่นแหละจึงจะเอา” เหตุการณ์เจอภูเขาทองคํานี้เกิด ในระยะที่หลวงปู่เจี๊ยะกลับจังหวัดจันทบุรี ท่านพ่อลีท่านได้พาพระเณรออกธุดงค์ตามปกติทุกปี ซึ่งหลวงปู่เจี๊ยะท่านได้ร่วมติดตามไปด้วย ครูบาอาจารย์เล่าว่า

“เราอยู่กับหลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่เจี๊ยะบอกเลย ท่านธุดงค์ไปที่ปราจีนฯ ไปกับหลวงปู่ลี (ท่านพ่อลี) ไปกับหลวงปู่ลี แล้วท่านนั่งสมาธิไป ในพื้นดิน ท่านบอกเลยนะ “มันเป็นเหมือนภูเขาเลยนะ ไม่ใช่ทองน้อยๆ ทองนี่เหมือนภูเขาเลยอยู่ในดิน” แล้วพอท่านนั่งไปแล้วมันเห็น พอมันเห็นปั๊บ แล้วพอเห็น มันก็รู้แล้วใช่ไหม แล้วคนอื่น แบบว่า ถ้าบอกไป คนที่ไม่มีวาสนาไง ที่บอกว่าเรื่องของบุญน่ะ บอกว่าจะให้คนแบบที่มันมีทองคํา 

คิดดูสิว่า ทองคําเป็นภูเขาๆ อยู่ในดินนี่ เราจะขุดเอาไหม แล้วจะขุดเอา ถ้าคนมีบุญ คนนั้นจะได้สิทธิ์ตรงนี้ แล้วตรงนั้น คนมันไม่มีบุญไง ไม่มีบุญนี่ มันเลื่อนหนี ทองคําในภูเขาในดิน เป็นเหมือนภูเขาเลย มันเลื่อนหนี หลวงปู่เจี๊ยะบอกเอง แล้วหลวงปู่เจี๊ยะท่านอยู่ในป่า พอทองคําในดินมันเลื่อน ลองคิดดูสิว่า แผ่นดิน แล้วมันมีวัตถุอันใหญ่อย่างนั้น มันเลื่อนในดิน แล้วมันจะเกิดอะไรขึ้น

หูตั้งหรือยัง หลวงปู่เจี๊ยะบอกนะ ป่าไม้นี่มันลั่น เพาะๆ ลั่นไปหมดเลย ป่าไม้นี่มันลั่น ไปหมดเลยนะ ทองคําในดินน่ะ ทองคํา ภูเขาทองคํามันเคลื่อนหนี เพราะมันไม่ใช่บุญของผู้ที่จะไปแสวงหาอยู่ มันเคลื่อนหนี แล้วหลวงปู่เจี๊ยะ ท่านเห็นของท่านนะ นี่หลวงปู่เจี๊ยะเล่าให้ฟังเอง มันเคลื่อนหนี พอมันเคลื่อนหนี เสียงมันดังใช่ไหม เสียงป่าไม้มันลั่นหมด พอมันลั่นหมดปั๊บ หลวงปู่เจี๊ยะก็ไปถามหลวงปู่ลี ว่านี่มันคืออะไร หลวงปู่ลีว่า “นี่มันไม่ใช่บุญของเขา” นี่ไง บุญกรรมที่ว่านี่ไง… 

หลวงปู่ลีบอกว่า มันไม่ใช่ของของเรา มันเคลื่อนหนี มันไม่ได้ เราเอามาไม่ได้ ถ้าเป็นของของเรานี่นะ เราทําอะไร เราก็ได้ ทั้งๆ ที่มันมีอยู่นะ มันเคลื่อนหนีไปๆ แต่พวกเรานี่ไปหาเหมืองแร่ทองคํากันนะ กะจะไปทําเหมืองแร่อยู่ในแอฟริกานี่ เรื่องอย่างนี้วิทยาศาสตร์พิสูจน์ได้ไหม ทั้งๆ ที่เป็นแร่ธาตุนะ นี่แร่ธาตุนะ แล้วถ้าเป็นจิตนะ ธาตุรู้ ธาตุนามธรรม ลึกลับมหัศจรรย์กว่าเยอะเลย ลึกลับมหัศจรรย์กว่าไอ้แร่ธาตุที่มันเคลื่อนที่นี่อีก โอ๊ย ! หลวงปู่เจี๊ยะเวลาเล่าเรื่องนี้ เล่าเยอะ แต่ มันต้องอารมณ์ดีๆ เวลาอารมณ์ดีๆ อยู่ด้วยกัน เดี๋ยวออกแล้ว ท่านไปเที่ยวมา ที่ไหนๆ ท่านบอก” 

จิตหมุนเป็นธรรมจักร

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๐ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ยังจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง ท่านเร่งทําความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวดและต่อเนื่อง ในระยะนี้ธรรมของท่านเป็นธรรมขั้นอัตโนมัติแล้ว สติปัญญาก็เป็นมหาสติมหาปัญญาคอยแผดเผาย่างกิเลสอยู่ตลอดเวลา เว้นแต่พักผ่อนหลับนอน จิตของท่านหมุนเป็นธรรมจักร ใกล้จะหลุดพ้นจากทุกข์ในไม่ช้านี้แล้ว เปรียบดังดอกบัวตูมที่โผล่พ้นนํ้า ใกล้จะเบ่งบานแล้ว โดยองค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์การพิจารณาธรรมในขั้นนี้ไว้ดังนี้

“การฝึกหัดสติปัญญาต้องฝึกไปตามอาการแห่งธรรมทั้งด้านวัตถุและนามธรรม มีขันธ์เป็นฐานที่ตั้งแห่งการพิจารณา จนเกิดความชํานาญในตัวเอง ปรากฏเป็นสติปัญญาอัตโนมัติขึ้นมา คือหมุนตัวเองโดยไม่ต้องบังคับให้ทํางาน เช่นเดียวกับไฟได้เชื้อย่อมลุกลามไปเอง ฉะนั้น กิเลสอนุสัยซึ่งเป็นเชื้อของภพชาติมีอยู่ภายในใจ สติปัญญาอัตโนมัติจะตามขุดค้นไม่มีการล่าถอย ทั้งกลางวันกลางคืน 

สติปัญญาขั้นนี้ ผู้บําเพ็ญจะรู้สึกมีความรื่นเริงในกระแสแห่งธรรมทั้งฝ่ายละและฝ่ายบําเพ็ญเป็นอย่างยิ่ง และจะเห็นกําลังของสติปัญญาทําหน้าที่ถอดถอนกิเลสไปพร้อมๆ กัน โดยไม่มีการ อิดเอื้อนต่อสถานที่และกาลเวลา มีความพอใจต่อการขุดค้นกิเลสอาสวะทั้งภายนอกภายในอย่างเต็มกําลัง ในอิริยาบถทั้งสี่จะเต็มไปด้วยความสนใจต่อทางหลุดพ้น เหมือนหนึ่งแดนแห่งวิมุตติ พระนิพพาน ตะโกนร้องเรียกปรากฏศัพท์สําเนียงที่เต็มไปด้วยความหวัง และความเมตตาจะช่วยฉุดลากขึ้นจากหลุมลึกให้พ้นไปในขณะนั้น 

ฉะนั้น ความเพียรทุกประโยคของผู้บําเพ็ญด้วยความมุ่งมั่นต่อแดนหลุดพ้น จึงมิได้พรากสติปัญญากับปัญญา แทบจะกล่าวได้ว่า ความเพียรของมหาสติมหาปัญญาเป็นผู้นํา

แต่การพิจารณาขั้นนี้มีนามธรรม คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เป็นที่ทํางานตาม จริตชอบในขันธ์ใด และขันธ์ใดเป็นผู้ก่อเหตุให้กระเทือนถึงสติปัญญา ขันธ์นั้นจะถูกพิจารณาก่อน และจะวิ่งถึงกันโดยตลอด ไม่มีขันธ์ใดจะไม่ถูกพิจารณา เพราะขันธ์เหล่านี้มีความเกี่ยวเนื่องกันอยู่โดยธรรมชาติ อันเป็นเหตุจะให้สติปัญญาหยุดตัวอยู่เพียงขันธ์ใดขันธ์หนึ่งไม่ได้ 

แม้จิตอวิชชาที่เคยมีอํานาจครองขันธ์และคอยบังคับขันธ์นั้นๆ ให้เป็นไปตามคําสั่งของตนมาตลอดอนันตกาล ก็เริ่มไหวตัวหาทางออก เพราะอํานาจของสติปัญญาซึ่งมีกําลังกล้าตามขุดค้นอยู่ตลอดเวลา นับแต่ขันธ์เข้าไปถึงต้นเหตุ อันเป็นที่เกิดขึ้นแห่งขันธ์และกิเลสทั้งมวล ทําการขุดคุ้ยคลี่คลายและถอยไปถอยมาเพื่อความเห็นแจ้งในหลักความจริง อันเป็นทางรู้เท่าและปล่อยวาง

จิตอวิชชาก็ดี ขันธ์ทั้งหลายก็ดี ไตรลักษณ์ทั้งสามก็ดี จึงเป็นเป้าหมายและเป็นที่ทํางานของสติปัญญาขึ้นมาโดยหลักธรรมชาติ ปราศจากการกดขี่บังคับและความคาดคะเนใดๆ ทั้งสิ้น มี สติ กับ ปัญญา เป็นผู้ทําหน้าที่ในวงแห่งธรรมทั้งสามไม่ขาดวรรคขาดตอนในทางความเพียร เช่นเดียวกับนํ้าซับนํ้าซึมอันไหลรินอยู่ทั้งหน้าแล้งหน้าฝน จนสามารถรื้อถอนอวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏทุกข์ออกจากใจได้โดยสิ้นเชิง”

กล่าวถึง แนวทางในการบําเพ็ญภาวนาเพื่อความพ้นทุกข์ของท่านพ่อลี จะคล้ายคลึงกับ ท่านพระอาจารย์มั่น คือ ท่านบําเพ็ญภาวนาไปพร้อมกับการอบรมสั่งสอนสานุศิษย์ โดยท่านพ่อลีท่านจะอบรมสั่งสอนพระ เณร ฆราวาส ไปพร้อมๆ กัน ซึ่งจะแตกต่างจากครูบาอาจารย์องค์อื่นๆ ที่มุ่งบําเพ็ญภาวนาเพื่อความพ้นทุกข์โดยถ่ายเดียว ทั้งนี้เกี่ยวกับนิสัยวาสนาบารมีธรรมของท่านเป็นปัจเจกเฉพาะองค์ ท่านพระอาจารย์มั่นจึงมีแต่ชื่นชมและสนับสนุนท่านพ่อลี

ท่านพ่อลี นอกจากท่านสร้างตนเอง บําเพ็ญภาวนาตามหลักสมถ – วิปัสสนากรรมฐานมาโดยตลอด ธรรมในใจท่านเจริญก้าวหน้ามาตามลําดับจนจวนใกล้จะพ้นทุกข์แล้ว ท่านยังสร้างพระ สร้างคน สร้างวัดไปพร้อมๆ กัน บรรดาศาสนธรรมทายาทที่ท่านปลุกปั้นมากับมือก็มั่นคงทางธรรม มาเป็นกําลังสําคัญองค์แล้วองค์เล่า พระเณรก็เข้ามาอาศัยร่มเงากันมากขึ้น ส่วนพุทธบริษัทจํานวนมากมายที่ท่านเมตตาอบรมสั่งสอนมาก็เจริญงอกงาม มีศีล มีธรรม มีความเลื่อมใสศรัทธา พระพุทธศาสนาเป็นอจลศรัทธา และมีจํานวนเพิ่มมากขึ้นทุกปี ซึ่งเป็นไปตามที่ท่านได้ตั้งใจไว้ตั้งแต่คราวบุกเบิกวงกรรมฐานในจังหวัดจันทบุรี เพื่อจะได้เผยแผ่ในกรุงเทพมหานคร และจัดงาน เฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาลอันยิ่งใหญ่

เมื่อท่านพ่อลี ธุดงค์บุกเบิกในจังหวัดจันทบุรีและจังหวัดอื่นๆ ทางภาคตะวันออก ท่านไป ณ สถานที่ใด ยังความศรัทธาให้กับมวลหมู่ชน ณ สถานที่นั้นมากมาย ชาวบ้านได้พากันเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ท่านก็ได้สร้างวัดแล้ววัดเล่า และได้พัฒนาเป็นวัดป่าถาวรที่เจริญมั่นคงทางพระพุทธศาสนา ศาสนถาวรวัตถุที่จําเป็นและมีประโยชน์ เช่น กุฏิ ศาลา วิหาร เจดีย์ ก็เกิดขึ้นมากมายตามลําดับ นับเป็นประโยชน์อย่างยิ่งต่อบรรดาครูบาอาจารย์วงกรรมฐานเมื่อธุดงค์มาบําเพ็ญภาวนาทางภาคตะวันออกก็ได้มาพักและจําพรรษากัน ซึ่งพุทธบริษัทญาติโยมล้วนให้การสนับสนุนพระธุดงคกรรมฐานเป็นอย่างดี

ในพรรษานี้ หลวงปู่สาม อกิญฺจโน เพื่อนสหธรรมิกของท่านพ่อลี ได้ธุดงค์มาพักที่ วัดเขาน้อยท่าแฉลบ ในพรรษานี้ได้จําพรรษาที่เกาะหมาก จังหวัดตราด พอออกพรรษา ท่านได้โปรดพุทธบริษัทชาวตราด และท่านได้แวะมาพักกับท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง ก่อนเดินทางกลับภาคอีสาน เพื่อศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นต่อไป ท่านทั้งสองจากกันมานานหลายปีต่างได้ไต่ถามสารทุกข์สุขดิบและสนทนาธรรมกันอย่างเพลิดเพลิน จากนั้นไม่นานท่านพ่อลีท่านเตรียมออกเดินธุดงค์ย่างกิเลสให้หมดสิ้นจากใจต่อไป

ภาค ๑๐ บรรลุอรหัตตผล – เสาหลักวงกรรมฐานภาคกลาง

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๐ ย่างกิเลสที่เขาฉกรรจ์

กว่าครูบาอาจารย์ ท่านจะได้วิมุตติธรรมอันเลิศเลอลํ้าค่ามาครองใจ แล้วนํามาสั่งสอนโลก ท่านล้วนเป็น “นักรบธรรมเดนตาย” ต่อสู้กับกิเลสอวิชชามาอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวดและโชกโชนมาก ซึ่งท่านต้องล้มลุกคลุกคลาน สมบุกสมบัน อดอยากขาดแคลน ทุกข์ยากลําบากอย่างแสนสาหัส เสี่ยงเป็นเสี่ยงตาย ยอมสละชีวิตเพื่อแลกกับธรรม ตามรอยองค์พระบรมศาสดามาด้วยกันทุกองค์ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ก็เป็นเช่นนั้น ในปฏิปทา ๔ ท่านพ่อลี ท่านจัดอยู่ในประเภททุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา คือ ปฏิบัติลําบากและรู้ได้ช้า เช่นเดียวกับบรรดาครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น 

ปฏิปทา ๔ หมายถึง แนวทางการปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นของแต่ละบุคคล ซึ่งมีความ แตกต่างกัน ๔ ประเภท ดังนี้ 

๑) ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา คือ การปฏิบัติลําบาก ทั้งรู้ได้ช้า

๒) ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา คือ การปฏิบัติลําบาก แต่รู้ได้เร็ว 

๓) สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา คือ การปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า 

๔) สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา คือ การปฏิบัติสะดวก ทั้งรู้ได้เร็ว

ในที่สุดความเพียรพยายามในการปฏิบัติธรรมอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด ด้วยอุบายวิธีการ อดอาหารตามที่ท่านถนัดมาตลอด ๒๐ พรรษา นับตั้งแต่ญัตติเป็นธรรมยุตมา บัดนี้ ท่านพ่อลีก็ได้ประสบความสําเร็จสูงสุด “สมความประสงค์” ในปี พ.ศ. ๒๔๙๐ ออกพรรษาแล้ว ท่านพ่อลี พาศิษย์ออกเดินธุดงค์จากวัดป่าคลองกุ้งไปยังเขาฉกรรจ์ และหนึ่งในศิษย์ที่ติดตาม คือ หลวงปู่สนั่น จิณฺณธมฺโม  ท่านยืนยันว่า “ท่านพ่อลีได้บรรลุธรรมขั้นสูงที่นี่”  หลวงปู่สนั่นเล่าว่า

“ยามว่างหลังจากออกพรรษาทุกๆ ปี ท่านพ่อลี ปรารถนาแสวงหาที่วิเวกภาวนาอยู่เสมอ ท่านเป็นผู้ไม่หยุดนิ่งในเรื่องความพากเพียรทางด้านจิตใจ ใคร่ได้ใคร่ถึงวิมุตติธรรม มีความเพียร แก่กล้าหาผู้เทียบได้ยาก ท่านเป็นผู้มีพลังจิตสูงส่ง แม้แต่โจรที่ว่าร้ายๆ เจอท่านก็ยังหมอบราบเหมือนแมวหรือกระรอก กระแตตัวน้อยๆ 

อันว่าเขาฉกรรจ์อยู่ห่างไกลจากกิ่งอําเภอสระแก้วประมาณ ๑๕ กิโลเมตร ถํ้าเขาฉกรรจ์นี้อุดมไปด้วยสัตว์ดุร้ายนานาชนิด อาทิ เสือ หมี ช้าง ฯลฯ ซึ่งอาศัยอยู่รอบๆ เชิงเขา เวลากลางคืน ดึกสงัด ขณะนั่งสมาธิได้ยินเสียงช้างร้อง เดินเอางวงหักกิ่งไม้อยู่รอบๆ เชิงเขา หมู่บ้านที่พระได้อาศัยบิณฑบาตตั้งอยู่ห่างจากเขานี้ประมาณ ๑ กิโลเมตร

ภายในถํ้านี้เป็นสถานที่เงียบสงัดวิเวก ไม่มีคนรบกวน ผนังถํ้าเป็นเสมือนหลังคาที่กัน แดดฝนได้เป็นอย่างดี หน้าถํ้าปลอดโปร่ง แต่ส่วนยอดของถํ้าสูงมาก มีปล่องทะลุออกไปสุดสายตา ผนังถํ้าเต็มไปด้วยรวงผึ้งหลายสิบรัง ภายนอกถํ้า ทั่วอาณาบริเวณมีฝูงลิงใหญ่เล็กมากระโดด โลดเต้นและเฝ้ามองอยู่โดยรอบ ในที่ไม่ไกลมากนัก มีลําธารนํ้าใสสะอาด จนมองเห็นกรวดทรายเบื้องล่าง และเย็นจนหนาวสะท้านเมื่อได้ลงสรง ใช้ภาชนะ คือ กระบอกไม้ไผ่ที่มีปล้องยาวๆ พอบรรจุนํ้า โดยใช้เถาวัลย์เป็นสายสะพาย ทางเดินไปบิณฑบาตค่อนข้างไกล ทุรกันดาร”

หลวงปู่สนั่น ท่านเล่าเรื่องท่านพ่อลีต่อด้วยความเคารพเลื่อมใสอย่างยิ่งว่า

“พูดก็พูดเถอะ สาธุ ! ท่านพ่อลี ท่านทําอะไร ทําจริง เด็ดขาด ท่านพ่อเทียบให้ฟังว่า ไก่บ้าน ไก่ป่า ไก่บ้านขันคอยาว ไก่ป่าขันเอิกเดียวแล้วก็บินไป อาศัยความเด็ดขาดว่องไว เฉียบแหลม ท่านพ่อสอนว่า “ให้สร้างตัวเองก่อนเถอะ แล้วค่อยสร้างวัดวา”

เขาฉกรรจ์ เสือมีมาก แต่โจรผู้ร้ายยังมากกว่าเสือ มีโจรรู้ว่าลูกคนรวยมาบวช มีเงิน มานั่งสมาธิ มันจะมาปล้น ท่านพ่อใช้พลังจิต มันชักปืนออกมา ปืนสู้พลังจิตท่านไม่ได้ มันจึง ยอมกราบ ท่านให้ศีล ๕ แต่พอมันลงจากเขาไป ก็ไปขโมยหมูชาวบ้านไปด้วย

มีอดีตกํานัน เป็นคนมีเงินในถิ่นนั้น โจรผู้ร้ายจ้องจะปล้น กํานันรู้ตัวหนีขึ้นไปขออาศัยนอนที่เขาฉกรรจ์ พอเห็นท่านพ่อลีก็ร้องไห้โฮเสียงดัง บอกว่าหลวงพ่ออย่าหนีไปไหนนะ ถ้าหลวงพ่อไป ฉันจะนอนกับใคร นอนบ้าน โจรจะมาปล้น ที่บ้านกินข้าวเย็นเสร็จ คนในบ้านต่างคนต่างออกไปหาที่นอนตามทุ่งตามป่า เช้าค่อยกลับมาใหม่”

การปฏิบัติธรรมย่างกิเลส หรือธรรมขั้นสูงสุดของท่านพ่อลี ที่ถํ้าเขาฉกรรจ์ในคราวนั้น ท่านยอมสละชีวิตเพื่อธรรม ด้วยการอดอาหารเร่งความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด คล้ายดังสมัย ครั้งพระกัสสปพุทธเจ้า มีพระเถระ ๗ องค์ เห็นพระเณรประพฤติย่อหย่อนต่อพระธรรมวินัยก็เกิดความสลดใจ พากันธุดงค์เข้าสู่ป่า ไปพบเขาสูงชัน เห็นถํ้าอยู่บนหน้าผานั้น ได้ทําบันไดปีนขึ้นไป แล้วพร้อมใจอธิษฐานจิตอย่างเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ ยอมสละชีวิตเพื่อธรรม ได้ผลักบันไดทิ้ง จะยอม อดอาหารเร่งความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด 

ในคืนแรกมีพระเถระองค์หนึ่งบรรลุพระอรหันต์ เช้าเหาะไปบิณฑบาตมาเลี้ยง ก็ไม่มีใครยอมฉัน อีก ๒ – ๓ วันต่อมา มีอีกองค์หนึ่งบรรลุพระอนาคามี เช้าก็เหาะไปบิณฑบาตมาเลี้ยง ที่เหลือก็ยังไม่มีใครยอมฉัน สุดท้ายที่เหลือ ๕ องค์ ไม่มีใครบรรลุธรรม อดอาหารมรณภาพแล้วไปบังเกิดบนสวรรค์ จากนั้นทั้ง ๕ องค์ จุติจากสวรรค์ลงมาบังเกิดในโลกมนุษย์ ได้มาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตสาวกในสมัยพระสมณโคดมพุทธเจ้า 

หลวงปู่สนั่น  เล่าต่อไปว่า

“ที่เขาฉกรรจ์นี้มีทางปีนป่ายขึ้นสูงไปหาถํ้า ภายในถํ้ามี ๓ ชั้น วันนั้นท่านพ่อลีท่านให้ทําบันไดชั่วคราว ๑๑ ขั้น ปีนขึ้นไปอยู่บนชั้นที่สูงสุด คือ ชั้นที่ ๓ แล้วท่านก็ผลักบันไดลงมา ท่านบอกว่า “จะปฏิบัติย่างกิเลส ๑๕ วัน งดหมดเรื่องอาหารการกินภายใน ๑๕ วัน จะขอฉันนํ้าเพียง กาเดียวเท่านั้น ถ้าไม่ได้ (เห็นธรรมขั้นสูง) จะไม่ลง ยอมตาย”

พวกพระที่ติดตามท่าน ก็ปฏิบัติอยู่ที่ถํ้าเบื้องล่าง รอคอยท่าน ท่านก็อยู่เงียบของท่านเหมือนคนตายแล้ว ภายใน ๑๕ วัน ไม่เห็นแม้แต่เงาท่าน ไม่รู้ท่านอยู่ได้อย่างไร ท่านคงเสวย ฌานสมาบัติ พอครบ ๑๕ วัน ก็เอาบันไดไปคอยรับท่าน ท่านก็ลงมา พูดแทบไม่มีเสียง เสียงแหบๆ เบาๆ ท่านบอกว่า “สมความประสงค์” ที่สมความประสงค์ของท่าน คงหมายถึง ธรรมขั้นสูง ท่านสู้ของท่าน ความเพียรพยายามในทางศาสนาของท่าน หาผู้เสมอเหมือนได้ยาก ท่านสู้ สุดตัวไม่มีถอย หาไม่มีแล้วในสมัยปัจจุบันที่ใครจะหาญกล้าทําอย่างท่านได้…”

ในราวปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๐ ในคราวบําเพ็ญภาวนาครั้งสําคัญที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในชีวิตของ ท่านพ่อลี ท่านเด็ดเดี่ยวกล้าหาญอย่างที่สุดถึงกับยอมสละชีวิตเพื่อธรรม หากท่านไม่ตาย กิเลส ต้องตายโดยถ่ายเดียว ในตลอด ๑๕ วัน ท่านได้บําเพ็ญสมถ – วิปัสสนากรรมฐาน แผดเผาย่าง กิเลสอวิชชาอย่างสุดกําลังสติปัญญาความสามารถ ด้วยอํานาจแห่งมหาสติมหาปัญญา และด้วยอํานาจแห่งวิปัสสนาญาณอันแก่กล้าแหลมคมรวดเร็ว ได้ติดตามซึมซาบเผาทําลายสังหารกิเลสอวิชชาอย่างไม่หยุดไม่ถอย ประดุจดังเพลิงแห่งอัคคีธรรมอันระอุร้อนแรงได้ลุกโชนโหมกระหนํ่าไหม้ย่างเชื้อกิเลส แม้เชื้อกิเลสอันละเอียดแหลมคมจะหลบซ่อนอยู่ ณ ที่ใดในใจ ก็ติดตามย่างถึง ณ ที่นั้น เหมือนดั่งไฟไหม้เชื้อ เชื้อก็ไม่ทราบความหมายของไฟ ไฟก็ไม่ทราบความหมายของตน และไม่ทราบความหมายของเชื้อ แต่ก็ลุกลามกันไปตามธรรมชาติของไฟ เชื้อไฟอยู่ที่ไหน ไฟจะ ตามลุกลามไปได้หมด

และในที่สุดท่านพ่อลีได้สมุจเฉทปหานย่างกิเลสทําลายอวิชชา จนมอดไหม้หมดสิ้นจากใจ โดยไม่มีหลงเหลือแม้เศษส่วนเชื้อแห่งการเกิด ท่านได้ยุติภพชาติวัฏสงสารอันไม่มีต้น ไม่มีปลาย และนับไม่ได้ลงอย่างสิ้นเชิง ในใจท่านเหลือแต่เพียงวิมุตติธรรม หรือธรรมธาตุอันบริสุทธิ์เด่นดวง ท่านได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันตพุทธสาวก ทรงอภิญญา ๖ และมีพลังจิตอันแก่กล้า ที่ถํ้าเขาฉกรรจ์ ต.เขาฉกรรจ์ อ.เขาฉกรรจ์ จ.สระแก้ว ขณะท่านมีอายุได้ ๔๑ ปี อายุพรรษา ๒๐ 

อภิญญา ๖ หรือความรู้ยิ่งยวด ได้แก่ อิทธิวิธี ความรู้ที่ทําให้แสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้ ทิพพโสต ญาณที่ทําให้มีหูทิพย์ เจโตปริยญาณ ญาณที่ให้กําหนดใจคนอื่นได้ ปุพเพนิวาสานุสสติ ญาณที่ ทําให้ระลึกถึงชาติได้ ทิพพจักขุ ญาณที่ทําให้มีตาทิพย์ และ อาสวักขยญาณ ญาณที่ทําให้อาสวะสิ้นไป อภิญญา ๖ ใน ๕ ข้อแรกเป็นโลกียะ เป็นโลกียอภิญญา ผู้สําเร็จฌานโลกีย์ก็มีภูมิความรู้นี้ได้ ส่วนข้อสุดท้ายเป็นโลกุตตระ คือ “อาสวักขยญาณ” การทําลายกิเลสให้สิ้นไปจากจิตใจของ ตนเอง คือ คุณสมบัติของ “พระอรหันต์”  ท่านผู้สิ้นทุกข์แล้วเท่านั้นที่มีคุณสมบัติข้อนี้ได้

วัฏสงสาร ประดุจกรงขังวัฏจิตอันแน่นหนามั่นคง กักขังดวงจิตที่ยังมืดมนด้วยกิเลสอวิชชา ยากที่จะเล็ดลอดหลุดออกมาได้ การบรรลุอริยธรรมเป็นพระอรหันต์หลุดพ้นจากวัฏสงสาร หรือการเล็ดลอดหลุดออกมาจากกรงขังวัฏจิต จึงเป็นงานที่ยากเย็นแสนเข็ญที่สุด และจัดเป็นงานที่ ยากที่สุดในบรรดางานทั้งปวง ผู้ที่จะหลุดพ้นจะต้องบําเพ็ญบารมีมาอย่างน้อยหนึ่งแสนกัป เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นได้ยากมากและเกิดขึ้นไม่บ่อยครั้งนัก ไม่ทราบว่าจะเกิดขึ้นเมื่อไร ไม่ทราบว่าจะอีกนานสักเท่าไร และก็ไม่ทราบว่าในบุคคลจํานวนมหาศาลมากสักเท่าไร ถึงจะเกิดอัจฉริยบุคคลขึ้นสักรายหนึ่ง จึงเป็นเรื่องสําคัญและใหญ่โตมากในแดนโลกมนุษย์ และย่อมกระเทือนไปทั่วทั้ง สามแดนโลกธาตุ 

การบรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดของท่านพ่อลีก็เช่นเดียวกัน เป็นวาระมหาอุดมมงคลฤกษ์ พระอรหันตพุทธสาวกอีกองค์หนึ่งได้บังเกิดขึ้นแล้วบนโลก และจะมาบําเพ็ญคุณประโยชน์อย่างใหญ่หลวงในพระพุทธศาสนาสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล จึงย่อมเป็นที่ทรงทราบและรับทราบของบรรดาพระพุทธเจ้าและพระอรหันตพุทธสาวกทั้งหลาย รวมทั้งท่านพระอาจารย์มั่นผู้เป็นครูบาอาจารย์ เพราะเมื่อบําเพ็ญถึงที่สุดแห่งธรรมนี้แล้ว ประดุจเข้าถึงมหาวิมุตติมหานิพพาน เป็นธรรมธาตุเหมือนกันหมด จึงกระเทือนถึงพระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์ และพระอรหันตพุทธสาวกทุกๆ องค์ ตลอดบรรดาเหล่ากายทิพย์ เช่น เทวบุตรเทวดา อินทร์ พรหม พญานาค ฯลฯ ย่อมทราบและอนุโมทนาสาธุการยินดีในเหตุการณ์สําคัญครั้งนี้ 

ถํ้าเขาฉกรรจ์ อันเป็นมงคลสถานที่ที่มีบุญมีคุณกับท่านพ่อลี เป็นมหาบุญมหาคุณให้ท่าน ได้ระลึกจดจําไปตลอดอนันตกาล ในขณะที่ท่านบรรลุธรรม ท่านย่อมกราบระลึกถึงพระเมตตา มหากรุณาธิคุณของพระพุทธเจ้าที่ทรงวางพระธรรมวินัยให้ท่านได้ดําเนินตาม และกราบระลึกถึงพระคุณของท่านพระอาจารย์มั่นที่เมตตาอบรมสั่งสอนท่านมา ทั้งระลึกถึงพระคุณของโยมบิดามารดาผู้ให้กําเนิดท่านมา ฯลฯ

ก่อนที่ท่านพ่อลีจะจากถํ้าแห่งนี้ไปนั้น แม้ร่างกายของท่านจะอิดโรยอ่อนแรงเป็นอันมาก เนื่องจากการอดอาหารมานานถึง ๑๕ วัน โดยมีนํ้าในกาฉันเพียงกาเดียว แต่ธรรมธาตุในใจท่านกลับเป็นสุข บรมสุขอย่างที่สุด สุขอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน สมดังบทธรรม นิพพานํ ปรมํ สุขํ พระนิพพานเป็นความสุขอย่างยอดยิ่ง ท่านได้พิจารณามองดูโดยรอบถํ้า บรรยากาศภายในถํ้า อันเย็นกายเย็นใจ แหงนมองปล่องถํ้า ธรรมชาติของท้องฟ้ากว้างอันแจ่มใส และมองธรรมชาติของป่าไม้อันอุดมสมบูรณ์เขียวขจี ตัดกันได้อย่างกลมกลืนงดงามมาก ตลอดสัตว์ป่า สัตว์ร้าย และฟังเสียงร้องขับขานของนก แมลง ด้วยความเพลิดเพลินรื่นเริงในธรรม และมองด้วยความซาบซึ้ง สํานึกตื้นตันใจอย่างที่สุด ภายหลังท่านยังได้หวนธุดงค์กลับมาบําเพ็ญภาวนาและแวะเยี่ยมชมถํ้า เพื่อรําลึกถึงบุญถึงคุณของมงคลสถานที่มหาคุณแห่งนี้ 

ท่านพ่อลี ท่านบรรลุธรรมขั้นสูงสุดจากการภาวนา แม้จะเป็นงานที่ยากที่สุด แต่ท่าน ให้ความสําคัญกับการภาวนามาก เพราะเป็นหนทางเดียวเท่านั้นที่จะทําให้หลุดพ้นจากวัฏสงสาร อันไม่มีต้น ไม่มีปลาย และเต็มไปด้วยกองทุกข์นี้ได้ ภายหลังท่านได้นํามาสั่งสอนให้เป็นกําลังใจ และเตือนบรรดาสานุศิษย์ว่า

“การภาวนานั้น ถึงแม้จะไม่ทําให้เราสําเร็จมรรคผลในชาตินี้ ก็ย่อมเป็นปัจจัยให้เรา เป็นผู้มีสติปัญญาเฉลียวฉลาดในชาติหน้า”

“อย่าเห็นแก่กิน อย่าเห็นแก่นอน กลางคืนสว่างด้วยพระจันทร์ กลางวันสว่างด้วย พระอาทิตย์นั้น มันเป็นเรื่องของโลก แต่เรานั้นลืมตาก็ต้องให้มันเห็น หลับตาก็ต้องให้มันรู้ ทั้งกลางวันและกลางคืน”

พ.ศ. ๒๔๙๑ อยู่ด้วยวิหารธรรม – ได้พระศิษย์ลูกผู้ดี

ท่านพ่อลี เมื่อท่านบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้ว งานชําระกิเลสอันเป็นงานสําคัญที่ องค์พระบรมศาสดาทรงมอบงานนี้ให้พระสงฆ์สาวกทั้งหลาย ท่านได้ชําระกิเลสจนหมดสิ้นแล้ว

วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ กตํ กรณียํฯ การประพฤติพรหมจรรย์ได้สิ้นสุดลงแล้ว งานที่ควรทํา คือ งานฆ่ากิเลสได้ทําเรียบร้อยแล้ว งานอื่นที่จะทําให้ยิ่งกว่างานฆ่ากิเลสไม่มี 

บทธรรมนี้ได้ประจักษ์ชัดในใจท่านพ่อลีแล้ว ท่านก็อยู่ด้วยวิหารธรรมครองจิตครองขันธ์ตามอริยประเพณีของบรรดาพระพุทธเจ้าและพระอรหันตสาวกทั้งหลาย ภายหลังที่ท่านกลับจากถํ้าเขาฉกรรจ์ ในปี พ.ศ. ๒๔๙๑ ท่านได้จําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้งเหมือนเช่นทุกปี เพราะเป็น วัดป่าแห่งแรกที่ท่านบุกเบิกสร้างมา เป็นสถานที่วิเวกเงียบสงบสงัด ถูกกับจริตนิสัยของท่าน และเหมาะกับท่านผู้เพิ่งบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตพุทธสาวกมาได้ไม่นาน ซึ่งท่านก็ยังประกอบความพากเพียร ด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา เพื่อรักษาธาตุขันธ์ไว้บําเพ็ญคุณประโยชน์ตราบจนวันหมดอายุขัย 

ในพรรษานี้ หลวงปู่บุญฤทธิ์ ปณฺฑิโต ขณะเป็นภิกษุหนุ่มพรรษา ๓ ท่านเป็นลูกผู้ดี มีชาติตระกูลและความรู้สูง ท่านได้ทราบกิตติศัพท์ท่านพ่อลี จึงได้เดินทางมาจังหวัดจันทบุรี มากราบถวายตัวเป็นศิษย์และขอมาอยู่จําพรรษากับท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง หลวงปู่บุญฤทธิ์เล่าการนิมนต์พระไปเทศน์ที่บ้านในสมัยนั้นไว้ว่า

“ก็เกิดบังเอิญมีคนที่เคยภาวนากับท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ (จันทร์ สิริจนฺโท) วัดบรมนิวาส (สมัย ร.๖ ภาวนามาตั้ง ๔๐ ปี) เป็นมารดาของคุณปกรณ์ อังศุสิงห์ อยู่บางกะแจะ จันทบุรี ใช้ให้ คนมานิมนต์ท่านหลวงพ่อลีไปเทศน์เรื่อง อริยสัจ ๔ ที่บ้าน ผู้นิมนต์กําลังนิมนต์อยู่ ท่านพระ-อาจารย์ลี ท่านอยู่บนกุฏิไม้ชั้นบนสูง ก็พอดีเราเดินผ่านหน้ากุฏิท่าน ตอนนั้นท่านร้องส่งเสียงดัง ลงมาสั่งทันทีว่า “บุญฤทธิ์ไปเทศน์เรื่องอริยสัจ ๔ ที” เท่านั้นเอง แล้วท่านก็ไม่ได้แนะได้สอนอะไร

พูดเรื่องการไปแสดงธรรมเทศนานี้ โยมแม่ของคุณปกรณ์ อังศุสิงห์ ซึ่งภาวนามา ๔๐ ปีแล้ว และเป็นลูกศิษย์พระใหญ่ๆ อย่างเป็นศิษย์ท่านเจ้าคุณพระอุบาลีฯ นี้ เวลานิมนต์พระไปเทศน์ โยมจะตั้งหัวข้อให้เลย พระก็ต้องเทศน์ตามหัวข้อนี้แหละ”

ออกพรรษาแล้ว หลวงปู่บุญฤทธิ์ได้กราบลาท่านพ่อลีขึ้นภาคเหนือ และต่อมาท่านได้ไป จําพรรษากับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่เสนาสนะป่าบ้านผาแด่น 

พระนิพพาน 

ท่านพ่อลี ท่านเป็นพระที่มีเมตตาธรรมมาก อันเป็นปรกติของผู้ที่มีจิตบริสุทธิ์หลุดพ้นแล้ว กอปรกับท่านมีบุญญาธิสมภาร มีอัธยาศัยกว้างขวางมาก ท่านจะต้องมาบําเพ็ญคุณประโยชน์พระพุทธศาสนา มาสงเคราะห์โลก ซึ่งท่านจะต้องมาบันลือสีหนาทแสดงอนุสาสนีปาฏิหาริย์ธรรม เพื่อโปรดญาติโยมพุทธบริษัท หากมีโอกาสท่านก็จะเทศน์เรื่องพระนิพพานอันเป็นธรรมขั้นสูงสุด และเป็นเป้าหมายอันสูงสุดของพระพุทธศาสนาให้สานุศิษย์ฟังอยู่เนืองๆ ทั้งนี้เพื่อเป็นขวัญกําลังใจ ในการประพฤติปฏิบัติธรรม เป็นต้นว่า 

“นิพพานพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสาร ถึงความเกษมสําราญนิราศภัย ทาน ศีล ภาวนา ทั้งสามประการนี้ ย่อมอํานวยวิบากสมบัติให้แก่ผู้ปฏิบัติได้รับสมบัติทั้งสามประการ คือ มนุษย์สมบัติ สวรรค์สมบัติ นิพพานสมบัติ ตามกําลังความสามารถของตน”

แล้วท่านก็พูดเรื่องพระอรหันต์ว่า 

“พระอรหันต์ที่เป็นผู้รู้แจ้งโลก ละโลกขาดเป็นสมุจเฉทปหานได้แล้วนั้น ถ้าขันธ์ ๕ ยังปรากฏแก่โลกอยู่ก็เป็นขันธวิสุทธิ หมดบุญ หมดบาป เพราะดวงจิตมิได้เข้ายึดมาเป็นกรรมสิทธิ์ จิตพ้นแล้วจากอาการของขันธ์ คือ สังโยชน์ ๑๐ ดับสนิท มิได้มาพัวพันดวงจิตอีก ได้แล้ว 

ที่เรียกว่า “พระนิพพานธรรม” คือ จิตผ่องใส ไม่มีราคะ โทสะ โมหะ มาปกปิดอีก ได้ถึงธรรมชาติอันสว่าง ไม่มีสิ่งที่จะเปรียบได้ เมื่อความสว่างอันนั้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมทําลายความสว่างของโลกทั้ง ๓ ให้หายไปหมด ไม่ปรากฏว่ามีภพนั้นภพนี้อีกเลย เมื่อจิตของตนยังไม่พ้นไปจากกิเลสแล้วย่อมเห็นว่า ทั้ง ๓ ภพ มีความสว่างอยู่หรือเป็นสุขอยู่ 

เมื่อใดใจของตนเข้าถึงโสดาบัน ขั้นแรก และเห็นความสว่างของโลก ๓ มืดไปบ้าง หรือให้ปรากฏมีสีแดงไปบ้าง 

ถ้าเข้าถึงสกิทาคามี ขั้นที่สอง จะปรากฏความสว่างของโลก ๓ ให้สีแดงหรี่ลงทุกที 

ถ้าเข้าถึงอนาคามี ขั้นที่สาม จะปรากฏความสว่างของโลก ๓ ให้มืดมัวลง หรี่ลงทุกที แต่ยังเหลืออยู่ 

ถ้าเข้าถึงอรหัตตมรรค ขั้นที่สี่ จะปรากฏความสว่างของโลก ๓ มัวมืดหรี่ลงเกือบจะดับ

พอศีล สมาธิ ปัญญา เข้าสันนิบาตในดวงจิตได้แล้ว อวิชชากับอริยมรรคเบื้องบนดับ พร้อมกันแล้ว มิได้ปรากฏเลยว่า โลกมีลักษณะ สี สัณฐานอย่างไร อยู่ทิศไหน แดนใด มีแต่ใส สว่างกระจ่างแจ้ง คือ “พระนิพพาน” โลกทั้งหลายละลายสิ้นด้วยอรหัตตมรรคและผล นี้ย่อมเป็นของจริงอยู่ แต่ไม่รู้เพราะความหลงความมืด ความสว่างอันนี้กําจัดความมืดของโลกให้หมดไป จะปรากฏได้แต่พระนิพพานธรรม ความสว่างของนิพพานบังคับ และปิดบังความสว่างของโลกให้หมดไป

มีข้ออุปมาอุปไมยดังนี้ เปรียบประหนึ่งว่า แสงพระอาทิตย์ส่องโลกให้สว่างกลางวันใน หมู่มนุษย์และสัตว์ เมื่อแสงพระอาทิตย์แผ่รัศมีมีกําลังกล้าเต็มที่แล้ว ย่อมขจัดทําลายเสียซึ่งความสว่างของดาราทั้งปวงที่มองเห็นอยู่ในท้องฟ้าในเวลากลางคืน ถ้าพระอาทิตย์ปรากฏขึ้นมา แสงดารา คือ ดาวย่อมดับไป นี้อุปมาฉันใด พระนิพพานธรรมย่อมกําจัดความสว่างของโลก ฉันนั้น 

อีกอุปมาหนึ่งว่า เปรียบเหมือนแสงเทียนที่มนุษย์ติดไฟขึ้น ย่อมทําความสว่างขึ้นแก่ตา ถ้าหากมีแสงตะเกียงอันสว่างกล้ามาปรากฏในที่ใกล้แห่งแสงเทียน แสงเทียนนั้นย่อมไม่ปรากฏ เสียเลย ถ้าผู้ที่มิได้สังเกตจริงๆ แล้ว จะเห็นว่าแสงเทียนไม่มีเลยนี้แลฉันใด ดวงจิตที่เข้าถึง พระนิพพานธรรมอันสว่างย่อมกําจัดแสงพระอาทิตย์ แสงพระจันทร์ และฤทธิ์เดชสวรรค์ มาร พรหม ยมโลก มิให้ปรากฏขึ้นในใจได้ เพราะเหตุนี้จึงเรียกว่า “พระนิพพานสูญ” คือไม่ปรากฏ โลก ๓ เป็นอารมณ์เลย คือใจมิได้เข้าสัมปยุตโลก ๓ นั้นเอง คือ สูญจากโลกต่างหาก ไม่มีความเกิด แก่ เจ็บ ตายอีกแล้วฉันนั้น 

พระนิพพานเป็นของที่มีแท้ไม่แปรผัน เสื่อมไม่เป็น มีอยู่คงที่อย่างนั้น แต่ผู้จะทําเหตุ ให้รู้เห็นพระนิพพานไม่มี ความเกิด แก่ เจ็บ ตายมีอยู่ตราบใด พระนิพพานก็มีอยู่ตราบนั้น เพราะความไม่เกิดก็มาจากเกิด ความไม่ตายก็ฝังอยู่ที่ความตายนั้นเอง 

พระนิพพานไม่ถอยไปถอยมา แต่ผู้ปฏิบัติศีล สมาธิ ปัญญา ถอยออกถอยเข้า เปรียบประหนึ่งว่า มนุษย์ที่ไปหัวเมืองหนึ่ง เมื่อตนเดินไปถึงครึ่งทางก็กลับมาเสียแล้ว ไปอีกเดินกลับไปกลับมาอยู่เช่นนั้น ควรจะถึงใน ๓๐ วัน จะเดินอยู่สัก ๓ ปี ก็ไม่ถึง ถ้าจรไปไม่ถึงแล้ว ยังจะต้อง บอกคนอื่นอีกว่า เมืองนั้นไม่มี เช่นนั้นเป็นความผิดอย่างมากทีเดียว นี้ฉันใด ผู้ปฏิบัติ ศีล สมาธิ ปัญญา ถอยไปถอยมาอยู่ ไม่รู้แจ้งความจริงแล้ว ยังมาประกาศกับคนอื่นอีกว่า “พระนิพพานสูญ ไม่มี เสื่อมไปหมดแล้ว เพราะพระพุทธเจ้านิพพานนานแล้ว” ดังนี้ผิดจากความจริงมาก

เปรียบเหมือนพื้นที่ บิดามารดาพาทํานามาเคยได้ผลดีเสมอ แต่ถ้าหากว่าบิดามารดา ตายไป ความขี้เกียจของตนเกิดขึ้น ไม่ทําแล้ว ความอดจะต้องมี ถ้าอดแล้วเราจะว่าบิดามารดา เอาข้าวหรือไร่นาไปด้วยได้ไหม เหล่านี้ฉันใด พระนิพพานมีอยู่ แต่ตนไม่ประกอบเหตุขึ้น ยังจะมา ตู่อีก จะมีโทษสักเพียงไร นึกดูเอาเถิด ถ้าเราไปไม่ถึงหรือไม่รู้ 

ถ้าปฏิบัติใกล้เข้าไปจริงๆ จะเห็นว่า โลกนี้คลุกคลีไปด้วยอสรพิษและกองเพลิงทั้งนั้น ถ้าตนมีญาณแล้ว จะแลเห็นปราสาทและวิมานของเทวดา ราวกับว่าบ้านคนจัณฑาลไป ย่อมไม่ยินดีที่จะอยู่ เพราะได้รู้พระนิพพานแล้ว 

ที่ว่านิพพาน นิพพานนั้นมิใช่อื่น ก็คือจิตใจธรรมดาของเรานี้เอง แต่พ้นไปจากอาสวะ ทั้งปวงได้แล้ว คือถึงธรรมชาติจิตเดิม ธรรมชาติของเขาย่อมเป็นของไม่เกิด ไม่แก่ ไม่เจ็บ ไม่ตาย ที่เกิดอยู่นั้น คือ หลงอารมณ์ต่างหาก ธรรมชาติดวงจิตย่อมเป็นของผ่องใส แต่อวิชชา มาปกปิดไว้ให้ขุ่นหมอง อย่าว่าแต่ดวงจิตเลย จะยกตัวอย่างหยาบๆ เช่น มีคนคนหนึ่งมาพูดว่า  นํ้าในทะเลเป็นธรรมชาติที่ใส ใครมีปัญญาย่อมแลเห็นดินได้ ดังนี้ จะหาคนเชื่อคําพูดนั้นยากเหลือที่สุด แต่เขาพูดเป็นคําพูดที่จริง

ที่คนแลไม่เห็นดินนั้น เพราะอาศัยเหตุหลายอย่าง เหตุ คือ มีดินรองพื้น ละอองสัตว์และ ลม เป็นต้น มาผสมอยู่ ถ้าใครกําจัดดิน ลมและละอองอันละเอียดออกได้หมด ให้มีแต่ธรรมชาตินํ้าอย่างเดียวแล้ว ย่อมใสบริสุทธิ์ รู้ได้ว่าลึกหรือตื้น ไม่ต้องไปงมดําให้เสียเวลา นี้แหละฉันใด ใจเรา ที่โง่ก็ไม่ควรจะไปหางมเรื่องพระนิพพานในที่อื่น ให้ชําระจิตใจตนนี้จึงจะแลเห็นได้ 

โดยมากผู้ปฏิบัติที่มักคํานวณและเดา และตัดสินเรื่องพระนิพพานอย่างนั้นอย่างนี้ แต่ ความจริงนั้นพระนิพพานนี้ มิใช่ของลึกลับเท่าไรนัก ที่ลึกลับนั้นอาศัยไม่มีปัญญาต่างหาก พระนิพพานเป็นของมีประจําโลก โลกมีอยู่ตราบใด พระนิพพานย่อมมีอยู่ตราบนั้น แต่ไม่มี ผู้ค้นหาความจริง จึงเป็นของห่างไกลลึกลับ เมื่อความไม่เข้าใจอย่างนี้ บางทีก็ว่า 

นิพพานดับไปบ้าง นิพพานสูญไปบ้าง 

นิพพานไม่เกิด แก่ เจ็บ ตาย บ้าง 

นิพพานเป็นตัวเป็นตนบ้าง นิพพานไม่ใช่ตัวตนบ้าง ดังนี้เป็นต้น 

แต่ความจริงเรียกเช่นนั้นก็เป็นโวหารที่ไม่ผิดไม่ถูก ถูกและผิดอยู่กับบุคคลผู้เรียก เพราะพระนิพพานนั้นเป็นของผู้ที่พ้นไปจากสมมุติ ใครจะเรียกอย่างไรก็คงเป็นอยู่เช่นนั้น”

เทศนาธรรมเรื่อง “พระนิพพาน” ที่ท่านพ่อลีได้แสดงไว้ข้างต้น เป็นเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น แต่เป็นพยานแห่งการบรรลุธรรมขั้นสูงสุดของท่านได้เป็นอย่างดี ท่านจึงแสดงได้อย่างผู้รู้จริง และท่านพร้อมแล้วที่จะเป็นครูสั่งสอนพระนิพพาน ดังที่พระพุทธองค์ทรงตรัสไว้ดังนี้

“ดูกรอานนท์ บุคคลผู้ไม่รู้ ไม่แจ้งไม่เข้าใจในพระนิพพาน ไม่ควรจะสั่งสอนพระนิพพานแก่ท่านผู้อื่น ถ้าขืนสั่งสอนก็จะพาท่านหลงหนทาง จะเป็นบาปเป็นกรรมแก่ตน ควรจะสั่งสอนแต่ เพียงทางมนุษย์สุคติ สวรรค์สุคติ เป็นต้นว่า สอนให้รู้จักทาน ให้รู้จักศีล ๕ ศีล ๘ ให้รู้กุศลกรรมบถ ให้รู้จักปฏิบัติมารดาบิดา ให้รู้จักอุปัชฌาย์อาจารย์ ให้รู้จักก่อสร้างบุญกุศลต่างๆ ที่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น เพียงเท่านี้ก็อาจจะได้มนุษย์สมบัติ สวรรค์สมบัติพอสมควรอยู่แล้ว 

ส่วนความสุขในโลกุตตรนิพพานนั้น ผู้ใดต้องการจริง ต้องรักษาศีล ๕ ศีล ๑๐ ศีลพระปาติโมกข์เสียก่อน จึงชื่อว่า เข้าใกล้ทาง มีโอกาสที่จะได้จะถึงโลกุตตรนิพพานโดยแท้ แม้ผู้ที่จะเจริญทางพระนิพพานนั้น ก็ให้รู้จักท่านผู้เป็นครู ว่ารู้แจ้งทางพระนิพพานจริง จึงไปอยู่ เล่าเรียน ถ้าไปอยู่เล่าเรียนในสํานักของท่านผู้ไม่รู้ไม่แจ้ง ก็จะไม่สําเร็จโลกุตตรนิพพานได้ เพราะว่าทางแห่งโลกุตตรนิพพานนี้ เล่าเรียนได้ด้วยยากยิ่งนัก ด้วยเหตุสัตว์ยินดีอยู่ในกามสุข อันเป็นข้าศึกแก่พระนิพพานโดยมาก” 

พ.ศ. ๒๔๙๑ ออกพรรษา กราบเยี่ยมหลวงปู่มั่นที่วัดป่าบ้านหนองผือ

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลังจากประสบธรรมปีติอย่างใหญ่หลวงได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ท่านก็เหมือนกับบรรดาพระศิษย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ของท่านพระอาจารย์มั่น ท่านย่อมซาบซึ้ง ตื้นตันใจในพระคุณอันใหญ่หลวงที่ชุบเลี้ยงทั้งด้านร่างกายและจิตใจมา ท่านจึงมีความตั้งใจที่จะเดินทางไปกราบคารวะเยี่ยมเยียนฟังธรรม และไปเปิดเผยธรรมธาตุในใจให้ท่านพระอาจารย์มั่น ผู้เป็นครูบาอาจารย์ได้รับทราบ ทั้งเป็นการสนทนาธรรมตรวจสอบคุณธรรมในใจ เพื่อความเป็นมงคล มหาอุดมมงคลแก่พระพุทธศาสนา

ในระยะนี้ท่านพระอาจารย์มั่น จําพรรษาที่วัดป่าบ้านหนองผือ ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่ทุรกันดารห่างไกลและเป็นช่วงสิ้นสุดของสงครามโลกครั้งที่ ๒ ปัจจัย ๔ จึงเป็นไปอย่างอัตคัดขาดแคลน บรรดาพระศิษย์จะพากันเดินธุดงค์เข้าไปกราบคารวะเยี่ยมเยียนฟังธรรม ซึ่งธรรมเนียมการกราบคารวะเยี่ยมเยียนนับเป็นอริยประเพณีที่ถือเป็นอริยปฏิบัติ ซึ่งได้ทําสืบทอดต่อๆ กันมา และระยะนี้ ท่านพระอาจารย์มั่นเข้าสู่วัยชราภาพมากแล้ว พระศิษย์ต่างเอาใจใส่ เป็นห่วงเป็นใยในธาตุขันธ์ อะไรที่พอหามาถวาย ท่านก็จะนําเข้าไปถวาย ซึ่งล้วนเป็นสิ่งที่จําเป็น เช่น ข้าวปลาอาหารแห้ง ผ้า มีดโกน ไม้เจีย ยา ฯลฯ 

ท่านพ่อลี ในปี พ.ศ. ๒๔๙๑ พอออกพรรษาแล้ว ท่านได้เดินทางจากจันทบุรีมากราบ คารวะเยี่ยมเยียนฟังธรรมท่านพระอาจารย์มั่น นอกจากนี้ท่านยังได้นําธรรมธาตุในใจท่านมา กราบเรียนเปิดเผย ซึ่งท่านพระอาจารย์มั่นก็ได้เมตตาสนทนาธรรมตรวจสอบและรับรองคุณธรรมให้ท่านพ่อลี เหตุการณ์ท่านพ่อลีเดินทางมาวัดป่าบ้านหนองผือ ท่านพระอาจารย์มั่นทราบล่วงหน้าด้วยญาณหยั่งทราบ ท่านจึงได้สั่งให้ท่านอาจารย์พระมหาบัวไปจัดกุฏิกรรมฐานไว้คอยต้อนรับ 

เมื่อมีบรรดาพระศิษย์อาวุโสประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” เป็นต้นว่า หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ฯลฯ ได้เดินทางไกลมากราบคารวะเยี่ยมเยียน และมา ฟังธรรม สนทนาธรรมกับท่านพระอาจารย์มั่นกันอย่างไม่ขาดสาย ท่านพระอาจารย์มั่นจะ มอบหมายให้ท่านอาจารย์พระมหาบัว ไปจัดกุฏิถวาย และองค์หลวงตาฯ ในฐานะพระอุปัฏฐากใกล้ชิดก็จะไปนั่งฟังการสนทนาธรรมทุกครั้งไป เพราะอริยสัจมีหนึ่งเดียว ผลการปฏิบัติจะต้องเหมือนกัน ด้วยสาเหตุนี้เอง ท่านอาจารย์พระมหาบัว ท่านถึงทราบคุณธรรมของครูบาอาจารย์ แต่ละองค์ รวมทั้งของท่านพ่อลีเป็นอย่างดี ครูบาอาจารย์เทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้

“เราจะบอกว่า สิ่งที่ในวงกรรมฐาน เวลาเขามาพูด เขาไม่ไปพูดกันเอง เขามาพูดกับ ผู้รู้จริง เขามาเปิดอกกับหลวงปู่มั่น หลวงตา ครูบาอาจารย์เรา ท่านก็เปิดอกกับหลวงปู่มั่น แล้วเวลาหลวงปู่มั่นท่านตรวจสอบกับตัวท่าน ท่านตรวจสอบกับหลวงปู่เสาร์ ท่านตรวจสอบกับเจ้าคุณอุบาลีฯ นี่แล้วความที่มั่นคงที่สุด คือปัจจัตตัง คือสันทิฏฐิโกในหัวใจของหลวงปู่มั่น”

หลวงปู่มั่นสั่งจัดกุฏิให้ท่านพ่อลีแล้ว ท่านไปดูเอง

เวลาครูบาอาจารย์ไปหา ก็ท่านอาจารย์ลีนี้แหละจะเรียกว่าเป็นพิเศษก็ได้ ไม่ผิด บรรดา ครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่ๆ ไปหาท่าน องค์ไหนไปหา เรา (องค์หลวงตาพระมหาบัว) จะไม่ยอมหนี ไปไหนนะ เราจะจ้อฟังดูกิริยาอาการที่ท่าน (หลวงปู่มั่น) ต้อนรับลูกศิษย์ของท่าน ผู้ใหญ่ๆ แต่ละองค์ๆ องค์นี้มา ท่านจะปฏิบัติยังไง กิริยาอาการทุกอย่างภายนอกภายใน ท่านจะมีอะไร เราจะฟังจับเอาทุกแขนงเลย ทุกอาจารย์ เราไม่ยอมหนีแหละ ครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่ๆ ไปหาท่าน 

ทีนี้พอท่านพ่อลีมานี้ โอ๊ย ! ท่านพูดกันด้วยความยิ้มแย้มแจ่มใส ดูลักษณะท่าทางยิ้มแย้มแจ่มใส เข้ากันได้กับท่านพ่อลีเด็ดเดี่ยว พ่อแม่ครูจารย์มั่นยิ่งเด็ดเดี่ยว เป็นอาจารย์ของท่านพ่อลี พูดกันนี้ขึงขังตึงตัง ยิ้มแย้มแจ่มใสทุกอย่าง เรานั่งข้างๆ เราฟัง เราไม่ออกไปไหน ถ้ามีครูอาจารย์ ไป เราจะแอบฟังทุกอย่างเลยเชียว พอเสร็จแล้วหันหน้ามานี้ “ไปจัดโน้นให้ท่านลีนะ ท่านมหา” ชี้มาเลย “ไปจัดในป่าให้ท่านลีนะ ท่านลีอยู่ในตลาดมานานแล้ว กระดูกหมู กระดูกวัวเต็มหัวมัน นั่นแหละ” บทเวลาท่านจะพูด “ท่านลีอยู่ในบ้านในเมืองมานานแล้ว กระดูกหมู กระดูกวัวเต็มคอ เห็นไหม ไปจัดนู้น” นั่นท่านเมตตาขนาดนั้นพูดอย่างนี้นะ ไม่ใช่ตําหนินะ กิริยาภายนอกฟังไม่ได้ ภายในของท่านลึกลับด้วยกัน

“ให้ท่านมหาไปจัด” พอท่านว่าอย่างนั้น เราก็ไปจัดที่พักให้ท่าน มีแคร่เรียบร้อย อยู่ในป่าลึกๆ พอเหมาะพอดีแหละ วันนั้นมันคํ่าแล้วท่านไม่ไป บอกแต่เราไปจัดที่ให้ องค์อื่นองค์ใดท่านก็ ไม่ค่อยบอก ไม่เคย แต่ท่านอาจารย์ลีไปนี้ท่านบอก “ให้ท่านมหาไปจัดที่นู่นให้นะ” ชี้ไปทางป่า เราก็รู้แล้ว เป็นที่เหมาะสม พอตอนเช้าฉันเสร็จแล้ว ท่านไปเลย ท่านไปเอง เราเข้าไปก่อนแล้ว ท่านตามหลังไป หลวงปู่มั่นเรานี่ ท่านไม่เคยไปกับองค์ไหนนะ แต่ท่านพ่อลีท่านไป ท่านไปดู “ไหน จัดที่ไหนให้ท่านลีล่ะ” จัดแคร่เป็นร้านเล็กๆ ให้เอาเตียงเอาอะไรไปวางไว้เรียบร้อยให้ท่าน พักที่นั่น นั่นล่ะท่านไปดู กับท่านอาจารย์ลีท่านไปดูเอง พอท่านมองไปเห็น “เออ ! เข้าท่าดี พอดีล่ะ มันอยู่ในเมืองในนามาพอแล้ว มาอยู่ในป่าเสียบ้าง ลูกศิษย์ตถาคตอยู่ในป่านะ ไม่ได้อยู่ ในตลาด” ท่านว่างั้น นี่พูดกับลูกศิษย์ของท่านพูดด้วยความเมตตาโปรดปรานมาก 

เวลาท่านพูดปัญหาที่ว่า “ให้ไปอยู่ในป่า อยู่ในเมืองมานานแล้ว กระดูกหมู กระดูกวัว เต็มคอ” ท่านพูดแบบลึกๆ นะ ใครไม่รู้ ดูภายนอกฟังไม่ได้เลย แต่ภายในท่านลึกลับของท่าน ท่านโปรดกันอย่างซึ้ง เข้าใจไหม เวลาพูดธรรมะกลางคืนก็เหมือนกัน ท่านพูดเด็ดเลยเชียวนะ ลูกศิษย์ผู้เด็ดเข้าไปหาท่านพูดแบบนั้น ปึ๋งๆ เลยมีแต่ธรรมะเด็ดๆ ทั้งนั้นออกผึงๆ เลย ฟังทุกระยะ ไม่เคลื่อนไหวไปไหนเลย บรรดาครูบาอาจารย์องค์ไหนไปนี้ เราจะจ้อตลอด จะเป็นนิสัยอะไรก็ ไม่ทราบมันหากเป็นอย่างนั้นแหละเรา กับท่านพ่อลีรู้สึกว่าเป็นพิเศษอยู่ กับท่านอาจารย์ฝั้นเรานี้ 

ท่านอาจารย์ลีนี้สําคัญอยู่มาก เวลาท่านคุยธรรมะธัมโมกัน ท่านคุยอย่างเด็ดๆ กับ ท่านอาจารย์ลีนี้ ธรรมะมีแต่เด็ดๆ คําพูดกิริยาทุกอย่างเด็ดๆ เข้ากับนิสัยนั้นได้ดีๆ ความหมาย ว่างั้น ครูบาอาจารย์องค์นี้ไป ท่านใช้กิริยาอย่างไร ภายนอกภายใน ภายใน คือ ธรรมภายในใจ ภายนอกกิริยาอาการต่างๆ ภายในเป็นเรื่องธรรมภายในใจโดยเฉพาะ ท่านใช้กิริยายังไงๆ เราจะฟังหมดแหละ

พูดถึงท่านอาจารย์ลีท่านโปรดมานาน โปรดมาเป็นประจํา ไม่เคยเห็นข้อใดว่า ท่านตําหนิท่านลีไม่ดีอย่างนั้นอย่างนี้ ไม่เคยมี ยกขึ้นแต่ว่าเด็ดเดี่ยว ท่านลีเด็ดเดี่ยวมาก เด็ดเดี่ยวอาจหาญ ท่านยกแต่คํานี้ขึ้น เด็ด เพราะฉะนั้นเวลาท่านต้อนรับกันจึงมีแต่คําเด็ดเดี่ยวๆ ออก ออกตามกิริยาที่ท่านเคยพูดชมเชยมาแต่ก่อน เวลาท่านพูดต่อกันนี้ก็เด็ดๆ ตลอดเลย ไม่พูดธรรมดานะ มีกิริยาเด็ดๆ อยู่ในนั้น โอ๊ย ! ดูอากัปกิริยาของท่านต้อนรับกันนี้ เราดูทุกกิทุกกี ยกให้นิ้วหนึ่งเลย หลวงปู่มั่นกับท่านพ่อลีต้อนรับกัน นั่นเห็นไหม ท่านต้อนรับกัน ภายในท่านดูกันรู้กัน จะปฏิบัติอย่างไรถึงเหมาะสมต่อกัน ท่านจะออกตามภายในของท่านที่พิจารณาเรียบร้อยแล้ว”

ครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ดังนี้ 

“วงในของพระนี่ เราได้ยินข่าวอยู่ว่า พระผู้ใหญ่สมัยนั้นน่ะ เขาจะหาว่าหลวงปู่ลี (ท่านพ่อลี) นี่ เหมือนกับเข้าเมืองน่ะ แล้วพระป่าท่านอยู่ป่าไง เขาว่าหลวงปู่ลีนี่แบบว่ามาเข้าเมือง ก็แบบว่าติดญาติโยม ว่างั้นเถอะ ในมุมมองของพระเขาคิดกันอย่างนั้นไง

แต่ทีนี้พอหลวงปู่ลีไปกราบหลวงปู่มั่นไง หลวงปู่มั่นให้หลวงตาไปสร้างกุฏิให้เฉพาะอยู่ในป่าลึกๆ เลย แล้วหลวงปู่มั่นบอกว่า “ท่านลี ท่านลีมาจากในเมือง” ท่านลีมานี่ คือว่าท่านมี คุณธรรมของท่านไง หลวงปู่มั่นรู้ไง อันนี้อํานาจวาสนาท่านเป็นอย่างนั้นใช่ไหม ทีนี้คนที่อยู่ป่าเคยมันก็… นะ เราก็อยู่ป่าอยู่เขา เราพระป่า เรามีศักยภาพไง แล้วเห็นพระอีกองค์หนึ่งไปอยู่ในเมือง มันก็แปลกๆ อยู่นะ มันก็มีมุมมองแปลกๆ อยู่ นี่หลวงปู่มั่นท่านก็ต้อนรับอย่างนี้เห็นไหม เพราะหลวงปู่มั่นใช้ให้หลวงตาเป็นคนไปทํากุฏิให้โดยเฉพาะ

หลวงตาถึงเอามาเล่าไง หลวงตาถึงบอก “ถ้าหลวงปู่มั่นมีนํ้าใจ มีความรับรู้กับพระ องค์ไหนนี่ หลวงตาท่านบอก ต้อง ๑๐๐ %” แล้วพอหลวงปู่มั่นท่านให้หลวงตาไปทํากุฏิให้ หลวงปู่ลี เสร็จแล้วหลวงปู่มั่นท่านชราภาพ ท่านไม่ค่อยได้ไปไหน เพราะคนชราภาพ ท่านจะใช้จิตดูหมด ท่านไม่ค่อยได้ไปด้วยร่างกาย กุฏิหลวงปู่ลีนี่ หลวงปู่มั่นท่านเดินไปดูเองเลย 

นี่หลวงตาท่าน โอ้โหย ! ท่านจับทุกกระเบียดเลยนะ ท่านจับทุกอย่างว่า หลวงปู่มั่นแสดงออกกับครูบาอาจารย์ที่มาหาอย่างไร ทีนี้หลวงปู่ลี เราก็ดูอยู่ หลวงปู่มั่นท่านเป็น ครูบาอาจารย์ของเรา ท่านสร้างบุคลากร แต่เหมือนกับหลวงปู่ลีครูบาอาจารย์ของเราเป็นแม่ทัพนายกอง ที่เอาธรรมะของครูบาอาจารย์ออกไปขยาย เพราะฉะนั้นเวลาท่านต้อนรับ ท่านถึงเวลาเทศน์ของท่านน่ะ มันถึงมีหลายระดับไง” 

ท่านสนทนาเรื่องกายทิพย์กับหลวงปู่มั่น

ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เล่าเรื่องนี้ไว้ดังนี้

“สมัยหนึ่งท่านพ่อลี ได้เดินทางไปคารวะเยี่ยมอาการอาพาธของท่านพระอาจารย์มั่น ที่ วัดบ้านหนองผือ ขณะนั้นมีพระผู้ใหญ่หลายรูปที่เป็นรุ่นพี่ของท่านพ่อลี หลวงตามหาบัว ตอนนั้นยังไม่รู้จักกันกับท่านพ่อลี รู้แต่เพียงว่า “ท่านพ่อลีเป็นลูกศิษย์หลวงปู่มั่น” และได้ไปอยู่จันทบุรี ตามธรรมดาปฏิปทาของท่านพระอาจารย์มั่นในตอนหัวคํ่า ถ้าวันไหนท่านจะให้ลูกศิษย์เข้ารับฟังโอวาทธรรม ท่านจะบอกให้พระไปจุดตะเกียงไว้เป็นสัญลักษณ์ พอได้เวลาพระทั้งหลายก็พากันมารับฟังโอวาทกันหมด เหลือเพียงท่านพ่อลีองค์เดียวที่ไม่มา มีพระผู้ใหญ่ที่พรรษามากกว่าตําหนิว่า

“ท่านลี ! จากครูบาอาจารย์ไปเสียนาน แล้วไม่เคยมาเยี่ยม ท่านอาจารย์ใหญ่ (หลวงปู่มั่น) อีก เมื่อมาก็มีลูกศิษย์ลูกหาตามมามากมาย ยั้วเยี้ยยังกับมดแดงไต่ตามต้นมะม่วง แล้วนี่ยัง หัวคํ่าโพล้เพล้ ไม่ทราบว่านอนหรือนั่ง เอามุ้งกลดลงแล้ว น่าจะเข้ามาหาครูบาอาจารย์ซะบ้าง จะได้มารับรู้รับฟังอุบายธรรมอันแยบยล”

หลังจากที่ท่านพระอาจารย์มั่น ได้ปฏิสันถารโอวาทธรรม ให้แก่พระเณรในวัดจบลง เป็นเวลาประมาณ ๔ ทุ่ม ทุกรูปต่างก็กลับไปที่พัก เพื่อเจริญสมณธรรมตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นสั่งสอน เมื่อสบโอกาสอันควร ท่านพ่อลีจึงเดินย่องออกจากที่พัก ฉายไฟฉายสีแดงมัวๆ ออกมา บังเอิญท่านอาจารย์พระมหาบัวและท่านพระอาจารย์ถวิลเห็นเข้า จึงเกิดความสงสัยขึ้นมาว่า ใครกันหนอที่อาจหาญชาญชัยบังอาจมาถํ้าเสือ (กุฏิท่านพระอาจารย์มั่น) ในตอนดึกๆ ท่านทั้งสองจึงย้อนกลับมาไม่ให้ใครเห็น โดยหลบอยู่ใต้ถุนกุฏิของท่านพระอาจารย์มั่น 

พอท่านพ่อลี ขึ้นไปกราบท่านพระอาจารย์มั่นเท่านั้นแหละ ท่านพระอาจารย์มั่นพูดทักทายขึ้นทันทีว่า “ท่านลี ภาคเหนือภาวนาดี เพราะเทพเทวดา พวกกายทิพย์เขาอาศัยกันอยู่เยอะ” ท่านพ่อลีตอบว่า “ขอโอกาส ! เดี๋ยวนี้ไม่ได้เป็นเหมือนดังแต่เก่าก่อน เทพเทวดามิได้มีมาก ตอนนี้สู้ทางภาคอีสานบางแห่งไม่ได้ มีกายทิพย์เยอะแยะไปหมด เดี๋ยวนี้เทพเจ้า เหล่ากายทิพย์ เขาย้ายตามท่านพระอาจารย์ใหญ่ (มั่น) มาอยู่ทางอีสานกันเยอะแล้ว”

ท่านผู้มีวิจัยธรรม ได้ตีความหมายในเรื่องนี้ว่า ท่านพระอาจารย์มั่น มุ่งทดลองภูมิจิต ภูมิธรรมท่านพ่อลีว่า จะสามารถรู้ในเรื่องนี้ได้จริงหรือไม่ อีกประการหนึ่ง อาจจะเป็นเพราะมีพระบางพวกตําหนิท่านพ่อลีอยู่ในขณะนั้น ท่านจึงหวังมุ่งสอนให้คนได้รู้ภูมิจิตภูมิธรรมของท่านพ่อลี ให้เป็นประจักษ์ในหมู่สงฆ์ เพราะท่านพระอาจารย์มั่น ท่านทราบอยู่เป็นแน่ว่ามีผู้มาแอบฟัง

เมื่อท่านอาจารย์พระมหาบัวและท่านพระอาจารย์ถวิลได้ยินดังนั้น ถึงกับอุทานว่า

“อู้ฮู ! อาจารย์ลีองค์นี้ไม่ใช่ธรรมดา กล้าพูดโต้แย้งเรื่องเทพยดากับท่านพระอาจารย์มั่นเชียวหรือ? ท่านต้องมิใช่พระธรรมดาอย่างที่เราคิดไว้เสียแล้ว แม้กุฏิที่พักท่านพ่อลี ท่านพระ-อาจารย์ใหญ่ (มั่น) ก็ให้จัดถวายเป็นกรณีพิเศษ ซึ่งองค์ท่านมิเคยปฏิบัติต่อศิษย์องค์ใดมาก่อน”

ท่านพ่อลี ท่านอยู่พักปรนนิบัติท่านพระอาจารย์มั่นอีกระยะหนึ่ง จากนั้นท่านก็กราบลา ท่านพระอาจารย์มั่นเดินทางกลับจังหวัดจันทบุรี ซึ่งท่านพระอาจารย์มั่นทราบว่าท่านพ่อลีเสวยวิมุตติธรรมแล้ว ท่านจึงฝากพระศาสนาไว้กับท่านพ่อลีอีกองค์หนึ่ง เช่นเดียวกับที่เคยฝากไว้กับหลวงปู่ชอบ หลวงปู่ขาว  เมื่อหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๙๐ ที่วัดป่าบ้านหนองผือ ดังนี้

“ท่านชอบ ท่านขาว ต่อไปนี้พวกท่านไม่ต้องมาขอนิสัยกับเราอีกนะ อ้ายเฒ่าผู้นี้ไม่มีนิสัย ที่จะมาอบรมสั่งสอนอะไรให้อีกแล้ว พวกท่านพ้นนิสัย ได้เสวยวิมุตติธรรมแล้ว เป็นครูบาอาจารย์สอนโลกสอนธรรมแทนเราได้แล้ว ต่อไปนี้การขอนิสัยให้เป็นเรื่องของพระหนุ่มเณรน้อย พวกน้องๆ ไปเสีย พวกท่านเป็นพี่ใหญ่พ้นนิสัยกันแล้ว เรื่องสอนธรรมในศาสนา ให้พวกท่านเป็นแขนเป็นขาแทนเรา เราขอฝากพวกท่านเอาไว้ พ่อแม่เลี้ยงดูลูกมาจนใหญ่กล้าหน้าบานก็หวังได้อาศัย กินเหงื่อกินแรงจากลูก ให้พวกท่านพากันพิจารณาในเรื่องนี้ดู”

องค์หลวงตาฯ ชมท่านพ่อลี

ในกาลต่อมาท่านอาจารย์พระมหาบัวเทศน์ชมท่านพ่อลีไว้ในหลายวาระ ดังนี้ 

“เรามองดูท่านอาจารย์ลีทีแรก เราก็เลื่อมใสเลยนะ เรามองดู เราจ้อง จ้องเป็นกรณีพิเศษจริงๆ เราดูในลักษณะท่าทาง ตลอดถึงการก้าวเดิน การนั่ง การอะไรในกิริยาอาการทุกอย่าง เหมือนกับว่าเราจับแน่นเลย บทเวลาสุดท้ายก็ลงว่า 

ท่านเป็นผู้มีบุญวาสนาจริงๆ นะ น่าชมเชย น่าเคารพเลื่อมใส มีสง่าราศี สง่าผ่าเผย องอาจกล้าหาญ เด็ดเดี่ยวจริงจัง เป็นในหลักธรรมชาติของนิสัยนะ ไม่ใช่ดัดแปลงเสแสร้ง เป็นลักษณะท่าทางโดยตรงของท่าน 

ท่านพระอาจารย์มั่นโปรดที่จะสนทนาและเมตตามาก ไม่เคยตําหนิอะไร มีแต่ยกย่องชมเชย เรารัก เราเคารพท่านมากตลอด ท่านอาจารย์ลีเป็นพระที่ละเอียด พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงปู่มั่น) ก็ชม เวลาพูดให้หมู่ให้เพื่อนฟัง ท่านพูดถึงเรื่องความเด็ดเดี่ยว ความจริงจังต่อ หลักธรรมหลักวินัย ต่อหน้าที่การงานทุกอย่าง ท่านลีนี้เก่ง  ท่านว่างั้นนะ…

ท่านพ่อลีเป็นลูกศิษย์ที่โปรดที่สุดของหลวงปู่มั่นเรา ท่านพูดถึงท่านพ่อลีนี้ โห ! รู้สึกท่านพูดคึกคักนะ เพราะท่านพ่อลีเป็นนิสัยเด็ดเดี่ยวเฉียบขาด ปฏิบัติเคร่งครัดตามหลักธรรมหลักวินัย พูดนี้เหมือนขวานผ่าซาก คือ ออกมาจากใจที่เด็ด เข้าใจไหมล่ะ กิริยาที่แสดงออกมาจึงเด็ด คือภายในใจมันเด็ดอยู่ภายใน เวลาเทศนาว่าการนี้ ผึงผังๆ ท่านพ่อลี ท่านไปอยู่จันท์ นั่นล่ะ เหตุเบื้องต้นที่ชาวจันท์กับวัดป่าบ้านตาดจะได้มาเกี่ยวโยงกันตั้งแต่โน้นมาล่ะ ตั้งแต่ท่านพ่อลีไปอยู่ที่นั่น เราก็ไปที่จันท์ ไปวัดป่าคลองกุ้งนั่นแหละ

ท่านอาจารย์ลี ท่านเป็นพระที่เด็ดเดี่ยว หลวงปู่มั่นชมตลอดนะ บอกว่าท่านไปอยู่จันท์ ท่านก็บอกว่า “เหมาะ” ท่านจะได้ไปหรือไม่ไป ไม่ทราบ ท่านว่า “ที่นั่นเหมาะดี ป่าเขามาก” ท่านว่างั้นนะ เราก็ไม่ได้ถามท่าน ท่านก็ไม่ได้เล่าว่าไปที่ไหนแถวนั้น เล่าตั้งแต่ทางเขาใหญ่ ทางนครนายกมากต่อมาก ท่านเล่าถึงเรื่องความเด็ดเดี่ยว เรื่องเคร่งครัดเด็ดเดี่ยวทุกสิ่งทุกอย่าง จริงจังทุกอย่าง ท่านว่างั้นนะ แล้วก็เป็นอย่างนั้นด้วย นิสัยท่านจริงจังมาก เด็ดเดี่ยว… 

ท่านอาจารย์ลี ท่านเป็นนักเสียสละ ของเล่นเมื่อไร เพราะฉะนั้นท่านถึงมีลูกศิษย์ลูกหามากมายทั่วทุกแห่งทุกหน เฉพาะอย่างยิ่งชาวจันท์เป็นลูกศิษย์ของท่านทั้งนั้น แถวนั้นเป็นหมด ภาคตะวันออก ท่านมีนิสัยเด็ดเดี่ยวจริงจัง การเสียสละยกให้เลยเทียว เป็นที่หนึ่งๆ ท่านไม่สนใจอะไร มีมาเท่าไรแจกตลอดเวลา เด็ดเดี่ยวเฉียบขาดอยู่แบบนี้ตลอด พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นไม่เคยตําหนิเลยนะ มีแต่ยกย่องว่า “ท่านลีนี่เฉียบขาดด้วยศีลด้วยธรรมตลอด” เราเรียกท่านว่า ครูอาจารย์ลี  ไม่ได้เรียก ท่านพ่อลี เหมือนที่คนอื่น”

พ.ศ. ๒๔๙๒ จําพรรษาวัดป่าคลองกุ้งเป็นพรรษาสุดท้าย – ซิ้มหลาอยากรวย

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเมตตาญาติโยมพุทธบริษัท โดยไม่มีการแบ่งชาติ ชั้น วรรณะ แม้เป็นญาติพี่น้องของท่าน ท่านก็ไม่เคยเอ่ยให้ใครทราบ ท่านให้ความเมตตา ให้ความเสมอภาคเท่าเทียมกันตามธรรม ในระหว่างที่ท่านจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง มีผู้เคารพเลื่อมใสศรัทธามาปฏิบัติธรรมกับท่านมากมาย รวมทั้งชาวจีน กลางคืนมาฟังเทศน์ที่วัด จะมานั่งกันจนเต็มแน่นศาลา 

เหตุการณ์สําคัญในปี พ.ศ. ๒๔๙๒ หน้าแล้ง หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านก็ได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันต์พุทธสาวก ประเภทเตวิชโช ถึงพร้อมด้วยอภิญญา ณ เชิงเขาบายศรี อ.ท่าใหม่ จ.จันทบุรี ท่านได้มากราบนมัสการสนทนาธรรมและพักกับท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง ด้วยหลวงปู่เจี๊ยะ ท่านเป็นชาวจันท์ เชื้อสายจีน ท่านพูดภาษาจีนได้ ท่านได้มาช่วยท่านพ่อลีอบรมสอนการทําสมาธิภาวนาให้กับชาวจีน ท่านว่า “จ๋อๆๆ (นั่ง) จ๋อเตี้ยมๆ (นั่งเงียบๆ) พุทโธๆ จ๋อๆ” 

หลวงปู่เจี๊ยะท่านพักอยู่ไม่นาน ก็ได้กราบลาท่านพ่อลี กลับไปวัดทรายงาม จากนั้นออกธุดงค์ไปทางภาคใต้ ท่านว่า “ภาคใต้เป็นภาคที่เรายังไม่เคยไปมาก่อน ท่านพ่อลีท่านไปประกาศ ศาสนธรรมอยู่ทางใต้ การที่เราลงทางใต้ก็เป็นการเดินตามรอยเก่าครูบาอาจารย์” พอจวนใกล้ เข้าพรรษา ท่านได้จําพรรษาที่ถํ้าขวัญเมือง อ.สวี จ.ชุมพร พอออกพรรษาแล้วท่านธุดงค์ไปจังหวัดนครศรีธรรมราช สงขลา ไปตามรอยธรรมของท่านพ่อลี แล้วเดินทางต่อไปยังอําเภอนาหม่อม บ้านนาหม่อม เข้าไปภาวนาแถววัดควนจง (ภูเขาล้อม) วัดควนมิตร ซึ่งล้วนเป็นที่ท่านพ่อลีท่านมาวางรากฐานไว้แล้ว และหลวงปู่เจี๊ยะท่านได้พบท่านพระอาจารย์ถวิล จิณฺณธมฺโม ศิษย์ผู้น้องและเป็นสหธรรมิกของท่าน

ส่วนท่านพ่อลี ในปี พ.ศ. ๒๔๙๒ ท่านยังจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง เป็นพรรษาสุดท้าย ท่านเป็นที่พึ่งของบรรดาญาติโยมพุทธบริษัทมากมาย และก็มีชาวจีนมาเลื่อมใสศรัทธากันมากขึ้น 

เหตุการณ์ต่อไปนี้เป็นเรื่องของสตรีชาวจีนที่มีชื่อว่า “ซิ้มหลา” ซึ่งเป็นคนอพยพมาจาก เมืองจีน ได้ติดตามญาติผู้เป็นอาเข้ามาอยู่ในเมืองไทย ที่จังหวัดจันทบุรี ในระยะแรกนั้นมีฐานะยากจนมาก เมื่ออยู่เมืองจีน ซิ้มหลามีพ่อแม่ที่มีฐานะดีพอสมควรไม่ลําบากนัก เป็นคนที่มีความกตัญญู ครั้นเข้ามาอยู่เมืองไทย ต้องมาอาศัยญาติที่เป็นอา และต้องหาเลี้ยงครอบครัวด้วยความยากลําบาก เพราะมีลูกๆ ถึง ๙ คน ต่อมาซิ้มหลาได้พูดคุยปรึกษากับแม่ชีคนหนึ่ง แม่ชีได้แนะนํา ให้ไปกราบท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง บอกว่า “ท่านพ่อลีเป็นอาจารย์ที่มีความศักดิ์สิทธิ์” ซิ้มหลาแกไม่เข้าใจ จึงถามว่า “ศักดิ์สิทธิ์” แปลว่าอะไร? แม่ชีก็ตอบไปว่า “แปลว่า ช่วยให้รวยได้”

ซิ้มหลาแกอยากรวยจึงตอบตกลงไปกราบท่านพ่อลี แม่ชีจึงพาแกไปหาท่านพ่อลีครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๔๙๒ พอไปถึงวัดป่าคลองกุ้ง เห็นมีคนเฒ่าคนแก่นั่งอยู่หลายคน เพราะแกไม่เคย เข้าวัดมาก่อน พอแกเข้าไปถึงก็ไม่รู้จะทําอย่างไร ต้องคอยรอดูเขาทํากัน เขากราบพระกันอย่างไร ก็กราบตามอย่างเขา ท่านพ่อลีเห็นซิ้มหลาก็เมตตาสงสาร ท่านสนทนาพูดคุยกับเขา จึงทราบว่า แกเข้าวัด เพราะความอยากรวยและอยากให้ท่านช่วย ท่านเห็นซิ้มหลาเป็นคนซื่อๆ พูดจา ตรงไปตรงมา ไม่มีมารยาเสแสร้ง ท่านจึงเมตตาสอนการทําสมาธิภาวนาให้ 

ท่านพ่อลีเดินเข้าไปในห้องพร้อมกับถือธูปเทียนออกมาส่งให้ซิ้มหลา ๑ กํามือ แล้วบอกว่า “ให้ไปจุดธูปเทียนบูชาพระ แล้วอยากได้อะไรก็ให้อธิษฐานเอา” แกก็ทําตาม เสร็จแล้วท่านก็ใช้อุบายสั่งสอนว่า “โยมต้องนั่งสมาธิด้วยถึงจะรวย” ซิ้มหลาเกิดมาไม่เคยรู้จักคําว่า “นั่งสมาธิ” แต่แกอยากจะนั่งมาก เพราะแกอยากรวยมากๆ แกจึงถามด้วยสีหน้าตางงๆ “นั่งสมาธิเขาทํากันอย่างไร เพราะฉันไม่รู้จัก” ท่านพ่อลีจึงได้เมตตาสอน “ให้นั่งหลับตาเฉยๆ พร้อมกับภาวนาว่า “พุทโธๆๆ” โดยหายใจเข้าก็ภาวนา “พุท” หายใจออกก็ภาวนาว่า “โธ” อยู่อย่างนี้ ให้นั่งไป เรื่อยๆ ไม่ต้องกลัว” ท่านพ่อลีสอนเน้นๆ ช้าๆ ยํ้าวิธีการหลายครั้งหลายหน แกก็นั่งขัดสมาธิตามที่ท่านสั่ง แกนั่งไปก็กลัวไป ตัวสั่นเหมือนเจ้าเข้าทรง นั่งนานๆ เข้า ตัวเริ่มเบาคล้ายจะลอยขึ้น จากพื้น รู้สึกสบาย

ท่านพ่อลีก็ถามว่า “เห็นอะไรหรือเปล่า” แกนั่งนิ่งเฉยไม่ตอบ อีกสักพักท่านก็ถามอีก คราวนี้แกตอบว่า “เห็นกระถางธูปที่ไหว้หอมตลบอบอวลไปหมด” “เออ ! ดีแล้ว” ท่านพ่อลีให้กําลังใจ ต่อมาอีกสักพักท่านพ่อก็ถามว่า “เห็นอะไรอีกไหม?” “เห็นป้ายตัวหนังสือสีทองพื้นสีแดง สวยมาก” “ดีแล้ว” แล้วท่านพ่อลีก็เพ่งกระแสจิตใส่ตัวแก จวนมืดคํ่าคนเขากลับกันหมด แกก็ยังนั่งอยู่กับตาแป๊ะหงวนสองคน แกได้รู้ได้เห็นอีกหลายอย่างแต่ไม่ชัด รู้สึกสบายมาก และหลังจาก นั้นมาแกก็จะทําสมาธิทุกครั้งที่มีเวลา

อยู่มาวันหนึ่งซิ้มหลาเข้าไปกราบท่านพ่อลีแล้วพูดว่า “ท่านพ่อ ฉันไม่เห็นรวยขึ้นเลย” ท่านพ่อลีบอกว่า “ซิ้มไม่ต้องกลัว เพราะซิ้มเป็นคนกตัญญู” ท่านพ่อลีท่านมีวาจาศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งต่อมาซิ้มหลาก็มีฐานะดีขึ้น 

ปรารภการไปอินเดีย – หลวงปู่มั่นมรณภาพ

เมื่อใกล้เวลาออกพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๙๒ นับเป็นเวลาที่ท่านพ่อลีอยู่จังหวัดจันทบุรีมาครบ ๑๕ ปี ท่านพ่อลีได้มีดําริที่จะเดินทางไปประเทศอินเดียอีกเป็นครั้งที่ ๒ หลังจากที่ท่านเคย เดินทางไปครั้งแรกเมื่อ ๑๐ ปีที่แล้ว (ออกพรรษา ปี พ.ศ. ๒๔๘๒) ท่านพ่อลีเล่าว่า 

“พ.ศ. ๒๔๙๑ สงครามก็ยังมีอยู่ นึกอยากออกไปเมืองนอก ดูที่ประสูติ ตรัสรู้ และ ปรินิพพานของพระพุทธเจ้า พ.ศ. ๒๔๙๒ พม่า อินเดีย ก็ยังมีการรบกันอยู่ พ.ศ. ๒๔๙๓ ค่อยสงบ จึงเดินทางออกจากประเทศไทยไปพม่า อินเดีย”

ก่อนการเดินทาง ท่านพ่อลีได้เตรียมตัวเรียนภาษาอังกฤษ แต่กลับกลายเป็นว่าท่านเก่ง กว่าผู้ที่สอนท่านเสียอีก การไปครั้งนี้หมู่คณะพากันตื่นเต้นระคนตกใจ ทั้งพระเณรญาติโยม ส่วนมากแสดงความเป็นห่วง แต่ก็ไม่สามารถทัดทานขัดความประสงค์ของท่านได้ เพราะการไป ในครั้งนี้ ท่านมีจุดประสงค์เป็นอจินไตย  ไม่สามารถอธิบายให้ใครเข้าใจได้หมด

แต่ปรากฏว่าหลังออกพรรษาได้ไม่นาน เกิดเหตุการณ์มหาวิปโยคขึ้น คือ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ทิ้งขันธ์เข้าสู่แดนนิพพาน ท่านถึงแก่มรณภาพโดยอาการสงบ ที่วัดป่าสุทธาวาส อําเภอเมือง จังหวัดสกลนคร เมื่อวันศุกร์ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ เวลา ๐๒.๒๓ น. นับเป็นการสูญเสียครั้งสําคัญ ครั้งยิ่งใหญ่ที่สุดของประวัติศาสตร์ชาติไทยและพระพุทธศาสนา บรรดาพุทธบริษัท โดยเฉพาะพระศิษย์ที่เคยศึกษาอบรมกับท่านพระอาจารย์มั่นอย่างเมตตาใกล้ชิด ต่างย่อมเศร้าโศกเสียใจและสลดสะเทือนใจอย่างที่สุด 

เหตุการณ์สําคัญในคืนวันนั้น โลกธาตุย่อมเลือนลั่นสนั่นหวั่นไหว เทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหม พญานาค ที่เคยมากราบฟังธรรมท่านพระอาจารย์มั่น ย่อมล่วงรู้และประสานเสียงให้ทราบ ทั่วถึงกันหมด โดยเฉพาะบรรดาพระศิษย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ซึ่งบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ไปก่อนที่ ท่านพระอาจารย์มั่นถึงแก่มรณภาพ และไม่ได้อยู่ในเหตุการณ์คืนวันมหาวิปโยคที่วัดป่าสุทธาวาส มีหลายองค์ที่มีนิมิตท่านพระอาจารย์มั่นเมตตาไปบอก และมีศิษย์หลายองค์ย่อมทราบด้วยญาณหยั่งทราบ เช่น หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ฯลฯ ที่นํามาเล่าอย่างเปิดเผยในภายหลังมีหลวงปู่ชอบ ฐานสโม นอกจากนี้ฝ่ายแม่ชีที่เป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” ก็มี คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า ซึ่งหลวงปู่มั่น เมตตาไปบอกในนิมิตอยู่หลายคืน โดยองค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์เรื่องนี้ไว้หลายวาระ

ในคืนวันท่านพระอาจารย์มั่นถึงแก่มรณภาพเข้าสู่อนุปาทิเสสนิพพาน สู่แดนพระนิพพาน บรมสุข ซึ่งพระศิษย์แต่ละองค์ที่นิมิตเห็นในลักษณะเช่นนี้ ต่างก็อยู่คนละสถานที่ และก็อยู่ห่างไกลกันมาก แต่กลับเห็นนิมิตนี้ในคืนวันเดียวกันและเห็นในทํานองเดียวกัน จึงนับเป็นเรื่องอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ในทางพระพุทธศาสนาครั้งสําคัญอีกครั้งหนึ่ง

หลวงปู่เจี๊ยะ หลังทราบข่าวการมรณภาพของท่านพระอาจารย์มั่น ท่านปลงธรรมสังเวชนํ้าตาไหลพราก และท่านรีบเดินทางกลับจังหวัดจันทบุรี ท่านเล่าว่า

“พอว่าท่านพระอาจารย์มั่นมรณภาพเท่านั้นแหละ เราลุกขึ้นจากที่ฉันข้าวทันที เดินดิ่งหลบไปทางด้านหลัง ปลงธรรมสังเวชสุดที่จะอธิบายได้ จิตก็หวนรําลึกคําพูดของท่านว่า “อายุ ๘๐ ปี ท่านจะตาย”

เมื่อทราบข่าวดังนั้น เราก็รีบขึ้นรถไฟกลับทันที ในระหว่างที่เดินทางกลับมานั้นตั้งใจไว้ว่า เราจะต้องเข้าไปหาท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้งก่อน เผื่อว่าท่านจะสั่งให้ทําอะไรพิเศษ เราไปถึง คํ่าแล้ว (หลวงปู่เจี๊ยะเดินทางถึงวัดป่าคลองกุ้ง คืนวันอาทิตย์ที่ ๒๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ ตรงกับวันพระใหญ่ วันแรม ๑๕ คํ่า เดือน ๑๒) ทราบว่าท่านพ่อลีท่านนั่งรออยู่ ยังไม่ยอมลง ปาฏิโมกข์ ทั้งๆ ที่เราก็ไม่ได้กราบเรียนล่วงหน้าว่า เราจะมาหาท่าน หลังจากนั้นท่านพ่อลีก็สั่งให้ เรา ท่านเฟื่อง โชติโก และ ท่านเจือ สุภโร เดินทางไปร่วมงานศพท่านพระอาจารย์มั่นก่อน แล้วท่านจะเดินทางตามไปทีหลัง”

หลวงปู่เจือ สุภโร ท่านเป็นพระมหาเถระ เป็นศิษย์สําคัญองค์หนึ่งของท่านพ่อลี ท่านเกิดเมื่อ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๐ เป็นชาวจันทบุรีโดยกําเนิด ท่านเข้ารับราชการตํารวจที่จังหวัดจันทบุรีอยู่นานถึง ๑๒ ปี มีความเคารพเลื่อมใสศรัทธาและได้มากราบถวายตัวเป็นศิษย์ท่านพ่อลี โดยท่านออกบวชเมื่อ ๙ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๙๒ ขณะอายุ ๓๒ ปี และได้ครองสมณเพศบําเพ็ญสมณธรรมยาวนานจนถึงแก่มรณภาพเมื่อ ๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๖๐ สิริรวมอายุเกือบ ๑๐๐ ปี พรรษา ๖๘ 

เนื่องจากในระยะนั้น ท่านพ่อลีท่านมีภารกิจที่สําคัญติดพันอยู่และช่วงเวลาก็บังคับอยู่มาก หลังจากเสร็จภารกิจ ท่านรีบเดินทางไปกราบคารวะศพท่านพระอาจารย์มั่น ที่วัดป่าสุทธาวาส และท่านได้เข้าร่วมประชุมสงฆ์ครั้งสําคัญ เพื่อเตรียมจัดงานเพลิงศพท่านพระอาจารย์มั่น โดยมี ท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) เป็นประธานสงฆ์ นับเป็นการประชุมคณะสงฆ์ที่ พระศิษย์หลวงปู่มั่นมาร่วมประชุมกันอย่างเนืองแน่น เช่น หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ดูลย์ อตุโล หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านพระอาจารย์วัน อุตฺตโม หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต หลวงปู่ผาง ปริปุณฺโณ  ฯลฯ

ที่ประชุมสงฆ์พร้อมใจกันกราบอาราธนานิมนต์ท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ เป็นประธาน จัดงานถวายเพลิงศพ โดยมีหลวงปู่ฝั้นเป็นหัวหน้างาน ท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ได้แจกบริขารของท่านพระอาจารย์มั่นให้กับพระที่อุปัฏฐากดูแลและถวายพระเถระผู้ใหญ่

ในระยะที่ท่านพระอาจารย์มั่นมรณภาพไปได้ไม่นาน ก็มีบรรดาพระศิษย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ของท่านได้มาทําหน้าที่เป็นศาสนทายาทธรรมและเป็นผู้นําภาคปฏิบัติด้วยกันหลายองค์ เป็นต้นว่า หลวงปู่ดูลย์ อตุโล หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ฯลฯ 

ในระหว่างเตรียมงานถวายเพลิงศพท่านพระอาจารย์มั่น นับตั้งแต่วันมรณภาพ วันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ ถึงวันถวายเพลิงศพ วันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ นี้ ในระยะนี้ ธรรมของทั้งหลวงปู่กงมา กับ ท่านอาจารย์พระมหาบัว เป็นธรรมอัตโนมัติแล้ว สติปัญญาของท่านทั้งสองก็เป็นมหาสติมหาปัญญา จิตก็เป็นจิตธรรมจักรหมุนทําลายกิเลสอวิชชา ใกล้จะหลุดพ้นโดยถ่ายเดียวแล้ว อยู่กับใครไม่ได้แล้ว จึงต้องการอยู่บําเพ็ญภาวนาในสถานที่สงบสงัดตามลําพังเพียงองค์เดียว บรรดาครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” ในวงกรรมฐานซึ่งผ่านพ้นไปก่อนหน้า ที่มาช่วยงานถวายเพลิงศพท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งในขณะนั้นได้เดินทางกันมาหลายองค์ เช่น หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ ต่างย่อมทราบและเข้าใจเป็นอย่างดี เพราะแต่ละท่านล้วนเคยผ่าน ประสบการณ์นี้มาโดยตรง ท่านจึงยินดีและให้การสนับสนุนกันอย่างเต็มที่

สําหรับคําบรรยายเหตุการณ์ตั้งแต่หลวงปู่มั่นอาพาธหนักครั้งสุดท้าย จนถึงคราวมรณกาล ตลอดเหตุการณ์งานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านได้เทิดทูนบันทึกไว้ (รายละเอียดอ่านได้จากหนังสือประวัติท่านพระอาจารย์มั่น โดยท่านอาจารย์พระมหาบัว จัดพิมพ์โดยมูลนิธิพระสงบ มนสฺสนฺโต หัวข้อ ท่านดับขันธ์นิพพาน ณ วัดสุทธาวาส และ หัวข้อ เหตุการณ์อัศจรรย์วันมรณภาพจนถึงวันถวายฌาปนกิจศพท่าน)

หลังถวายเพลิงหลวงปู่มั่นเหมือนบ้านแตกสาแหรกขาด

องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้บันทึกไว้ดังนี้

“พอถวายเพลิงท่านอาจารย์มั่นผ่านไปแล้ว ปรากฏว่าพระเณรสายของท่านมีความกระวน-กระวายระสํ่าระสายมากพอดู เพราะปราศจากที่พึ่งที่ยึดทางใจ ระเหเร่ร่อนไปทางทิศใต้ทิศเหนือเหมือนว่าวเชือกขาดอยู่บนอากาศฉะนั้น เพราะความร้อนรุ่มกลุ้มใจเหมือนพ่อแม่ตายจาก มีแต่ ลูกกําพร้าตัวเล็กๆ ไม่มีความรู้ความสามารถปกครองตนได้ ฉะนั้น วงคณะปฏิบัติสายของท่าน รู้สึกสั่นสะเทือนไปมากในระยะที่ผ่านไปใหม่ๆ กว่าจะจับกันเป็นกลุ่มเป็นกอ เป็นหลักเป็นฐานได้ ก็นับว่าพอเห็นโทษแห่งความไม่มีครูอาจารย์มากพอดู ฉะนั้น การผ่านไปของครูบาอาจารย์องค์มีคุณสมบัติสําคัญแต่ละองค์มิใช่เรื่องเล็กน้อย เป็นความสะเทือนในวงพระสงฆ์และผู้ปฏิบัตินั้นๆ มาก จนอาจพูดได้ว่าแผ่นดินถล่มไปพักหนึ่ง ถ้าคณะลูกศิษย์มีความสามารถตั้งตัวได้ด้วยข้อปฏิบัติและทางจิตใจพอทรงตัวและทรงหมู่คณะไว้ได้ ไม่เดือดร้อนเหลวไหลในกาลต่อไป

การสูญเสียท่านผู้เป็นหัวหน้าที่ดี ไม่ว่าทางครอบครัว สังคม บริษัทห้างร้าน วงราชการ งานแผ่นดินแผนกต่างๆ และคณะสงฆ์ ตลอดวงพระปฏิบัติทุกๆ แขนง ย่อมเป็นความสูญเสีย อันใหญ่หลวงไปตามๆ กัน ผู้น้อยซึ่งหวังความเจริญก้าวหน้าทั้งปัจจุบันและอนาคต จึงไม่ควร นิ่งนอนใจในการเตรียมตัวเตรียมใจไว้ต้อนรับสถานการณ์ต่างๆ ที่จะต้องประสบอยู่โดยดีในวันหรือเวลาหนึ่งแน่นอน” 

แม้หลวงปู่มั่นท่านจะมรณภาพก้าวเข้าสู่แดนพระนิพพานบรมสุขไปแล้วก็ตาม แต่บรรดา พระศิษย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ที่ท่านเคี่ยวเข็ญฝึกอบรมอย่างหนักไว้เป็นธรรมทายาท เพื่อ สืบทอดรักษาวงกรรมฐานก็มีด้วยกันหลายองค์ ด้วยเมตตาธรรมอันไม่มีประมาณของหลวงปู่มั่น ต่อบรรดาพระศิษย์รุ่นต่อๆ มา เหมือนท่านตั้งใจสั่งเสียไว้ก่อนมรณภาพ โดยมีนัยสําคัญบอกถึงธรรมทายาทองค์สําคัญๆ เพื่อให้พระศิษย์รุ่นหลังๆ ซึ่งปรารถนามรรคผลนิพพาน แต่ยังไม่มีหลักใจและจําเป็นต้องพึ่งพาครูบาอาจารย์ จะได้เข้าไปฝากถวายตัวเป็นศิษย์ เช่น ท่านบอกพระศิษย์ว่า “ท่านขาวพึ่งได้” หรือ “เมื่อเราตาย มหาบัวพึ่งได้” ดังนี้เป็นต้น บางองค์ก็จดจําคําพูดของท่าน และต่อมาก็ได้ออกติดตามเพื่อไปศึกษาอบรมอยู่กับหลวงปู่ขาว หรือ องค์หลวงตาพระมหาบัว เพื่อหวังพึ่งเป็นพึ่งตาย เป็นต้น รวมทั้งกรณีหลวงปู่มั่นเมตตาฝากให้พระศิษย์ช่วยดูแลกันก็มี เช่น ท่านฝากหลวงปู่ขาวให้ช่วยดูแลหลวงปู่เจี๊ยะ และช่วยอบรมสั่งสอนท่านพระอาจารย์จวน 

ส่วนกรณีของท่านพ่อลี ท่านพระอาจารย์มั่นได้ฝากท่านพ่อลี ตั้งแต่ครั้งอยู่ภาคเหนือ ขณะจําพรรษาร่วมกัน ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ที่วัดเจดีย์หลวง ท่านสั่งว่า “ให้คุณช่วยฉันนะในเรื่อง ข้อวัตรปฏิบัติ เพราะฉันมองไม่ใคร่เห็นคนที่จะช่วยได้” และต่อมาท่านได้กล่าวชมท่านพ่อลีให้พระเณรฟังไว้มากมาย พร้อมกับยกย่องว่า “ท่านลีนี่เฉียบขาดด้วยศีลด้วยธรรมตลอด” เป็นต้น ซึ่งเหล่านี้ล้วนเกิดจากความรู้พิเศษภายใน คือ ญาณหยั่งทราบล่วงหน้าของท่านว่า ต่อไปบรรดาพระศิษย์เหล่านี้จะเป็นครูบาอาจารย์องค์สําคัญที่มาสืบทอดวงพระธุดงคกรรมฐาน ช่วยกันสืบทอดรักษาข้อวัตรปฏิบัติ ธุดงควัตร และการบําเพ็ญสมถ – วิปัสสนากรรมฐาน เพื่อจรรโลงเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้มั่นคงยั่งยืนสถาพรสืบต่อๆ ไป ซึ่งในกาลต่อมาสิ่งที่ท่านสั่งไว้นั้นก็ล้วนเป็นจริงทุกประการ

เมื่อเสร็จงานประชุมเพลิงหลวงปู่มั่น บรรดาพระธุดงคกรรมฐานทั้งหลาย โดยเฉพาะที่พรรษาไม่มาก ซึ่งจําเป็นต้องพึ่งพาอาศัยครูบาอาจารย์ ก็แยกย้ายไปตามครูบาอาจารย์องค์ต่างๆ ซึ่งท่านเป็นพระศิษย์อาวุโสรุ่นแรกๆ เช่น หลวงปู่สิงห์ หลวงปู่มหาปิ่น หลวงปู่เทสก์ หลวงปู่ขาว หลวงปู่ฝั้น ท่านพ่อลี หลวงปู่ตื้อ ฯลฯ รวมทั้งหลวงตาพระมหาบัว ตามแต่ตนจะคุ้นเคยและ สนิทใจกับพ่อแม่ครูบาอาจารย์องค์ใด บางองค์ก็เที่ยวอยู่แถวภาคอีสานต่อไป บางองค์ก็ธุดงค์ขึ้นไปทางภาคเหนือ บางองค์ก็ลงไปทางภาคกลางและภาคใต้ ส่วนหลวงปู่เจี๊ยะ แม้ท่านมีวิมุตติธรรม อันเลิศเลอมาครองใจ และมีปณิธานสืบทอดพระพุทธศาสนาแล้วก็ตาม แต่ขณะนั้นท่านยังเป็น พระภิกษุหนุ่มและอายุพรรษายังไม่มาก ท่านจึงเข้าสนองงานครูบาอาจารย์ของท่านก่อน ท่านได้ระลึกถึงท่านพ่อลี ผู้เป็นพระบุพพาจารย์องค์แรก ซึ่งขณะนั้นอยู่วัดป่าคลองกุ้ง ท่านจึงตั้งใจเดินธุดงค์กลับจังหวัดจันทบุรี เพื่ออยู่ใต้ร่มเงาร่มบารมีธรรมของท่านพ่อลีต่อไป ท่านเล่าว่า

“ส่วนเรา (หลวงปู่เจี๊ยะ) ธุดงค์ย้อนกลับจันทบุรีกับท่านเฟื่อง (ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก) เข้ามาพักกับท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง ทราบข่าวว่า โยมแม่ไม่สบาย ป่วยหนัก จึงเดินทางมายัง วัดทรายงาม บ้านหนองบัว ช่วยโยมพ่อดูแลโยมแม่ …

เมื่ออาการของโยมแม่ดีขึ้นบ้าง ก็เข้าไปหาท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง กราบเรียนท่านที่จะ ไปภาวนาตามป่าตามเขา ดังที่เคยไปเสมอมา ท่านพ่อลีจึงสั่งว่า “ท่านเจี๊ยะ ให้ท่านไปอยู่ที่ เนินเขาแก้วนะ ที่นั่นวิเวกดี สัปปายะเหมาะ” เมื่อท่านพ่อลีสั่งอย่างนั้น จึงต้องไปอยู่ที่เนินเขาแก้วตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา”

หลวงปู่เจี๊ยะ ท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาท่านพ่อลี เป็นพระบุพพาจารย์องค์แรก พอท่านพ่อลีสั่งให้ท่านมาอยู่เนินเขาแก้ว ท่านจึงน้อมรับด้วยความเคารพ เพราะตามปรกติแล้ว ท่านพ่อลีท่านมักสั่งสอนศิษย์เสมอๆ “ให้สร้างตัวเองก่อนเถอะ แล้วค่อยสร้างวัด” ท่านพ่อลี กับ หลวงปู่เจี๊ยะ ท่านทั้งสองเมื่อพบกัน ต้องพูดคุยสนทนาธรรมกันตามหลักสัลเลขธรรม ตามประสาอาจารย์กับศิษย์ ทําให้ต่างฝ่ายต่างย่อมทราบภูมิจิตภูมิธรรมของกันและกันเป็นอย่างดี ซึ่งทั้งสองขณะนั้นต่างเป็นพระอรหันต์ด้วยกันแล้ว ท่านพ่อลีจึงสั่งเช่นนั้น 

หลวงปู่เจี๊ยะ ท่านได้จําพรรษาเนินเขาแก้ว ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๓ – ๒๕๐๓ เพื่อสนองงาน ท่านพ่อลี เป็นเวลาติดต่อกันนานถึง ๑๑ พรรษา ท่านได้พัฒนาวัดเขาแก้วจนเป็นวัดป่ากรรมฐาน ที่เจริญรุ่งเรืองมั่นคงถาวรในพระพุทธศาสนาอีกแห่งหนึ่งในจังหวัดจันทบุรี มาจวบจนปัจจุบันนี้

ที่มาวัดเขาแก้ว

วัดเขาแก้ว ตั้งอยู่ตําบลท่าช้าง อําเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี 

ที่มาก่อนจะเป็นวัดเขาแก้ว เดิมเป็นสถานที่ ท่านพ่อลี ท่านเดินธุดงค์มาปักกลดภาวนาบริเวณเนินเขาแก้วเป็นองค์แรก ท่านปักกลดตรงใต้ต้นมะม่วง บริเวณนั้นใบมะม่วงมันร่วง เพราะเป็นช่วงหน้าแล้ง ตามโคนต้นมะม่วงนั้นเต็มไปด้วยมดแดง ท่านพ่อลีก็ปักกลดอยู่อย่างนั้น ไม่ยอมย้ายไปไหน ท่านแผ่เมตตาให้กับมัน ต่างคนต่างอยู่ ท่านก็อยู่ภาวนาของท่านได้สบาย โดยมดแดง ไม่ได้มากัด มารบกวนท่าน มันก็อยู่หากินของมัน ตาสอนและยายทัตสองผัวเมียเป็นเจ้าของที่บริเวณนั้นมาเห็นเข้า ก็นิมนต์ท่านพ่อลีว่า “ท่านพ่อ อยู่ตรงนี้ไม่ได้หรอก มดแดงมันเยอะ ขอให้ ย้ายไปตรงอื่นเถอะ” “ไม่ย้าย เราจะอยู่ตรงนี้ ถึงแม้นเอาข้าวของมาถวายตรงที่อื่น เราก็ไม่รับ เราจะอยู่ตรงนี้ ปักกลดตรงนี้แหละ”

เมื่อสองตายายนําเอาอาหารเช้าและข้าวของมาถวายท่านพ่อลี มดแดงมันก็กรูกันออกมามากมาย ยิ่งเหยียบใบไม้เสียงดังแกรก ! แกรก ! มดแดงมันยิ่งออกมากันใหญ่ มันกรูกันออกมามากมายเป็นกองทัพมดแดง แต่เป็นเรื่องที่แปลกประหลาดอัศจรรย์มาก เป็นเพราะพลังอํานาจจิตและพลังแห่งเมตตาธรรมของท่านพ่อลี กองทัพมดแดงเมื่อได้รับกระแสเมตตาธรรมอันชุ่มเย็นนั้นก็รับรู้และได้เป็นมิตรกับท่าน จึงไม่มีมดแดงตัวใดกัดท่านแม้สักตัวเดียว ท่านอยู่เป็นเพื่อนกับมดแดงได้อย่างสบาย สักพักหนึ่งกองทัพมดแดง มันก็ทยอยหนีกันจนหายเกลี้ยงอย่างน่าอัศจรรย์ 

เมื่อสองตายายเห็นดังนั้นแล้ว ก็นึกไปว่าท่านพ่อลีต้องเป็นพระผู้วิเศษ จึงเกิดความเลื่อมใสศรัทธาและให้ความเคารพนับถือท่านพ่อลีมากยิ่งขึ้น ก็เลยไปป่าวประกาศและเล่าเรื่องอัศจรรย์นี้ให้คนทั้งหลายในละแวกนั้นฟัง ให้เขาเข้ามาทําบุญกับท่าน เขามาทําบุญ เขาก็เลื่อมใสศรัทธาท่าน ต่อมาจึงทําศาลา ทํากุฏิชั่วคราวขึ้น พอได้อยู่อาศัย ค่อยทํา ค่อยเป็นค่อยไป เริ่มแรกก็มุงจาก เสาไม้ป่า ท่านพ่อลีก็อาศัยอยู่อย่างงั้น ท่านอยู่ไปๆ คนก็เลื่อมใส เขาก็มาช่วยกันสร้างวัดขึ้นมา ช่วยกันตัดไม้ป่ามาสร้าง ตัดไม้ไผ่ หลังคามุงจาก เริ่มจะเป็นวัดทีแรก ก็เพราะว่าตาสอนและยายทัตสองคนผัวเมียศรัทธาท่านพ่อลี จึงได้บริจาคที่ดินตรงนี้ถวาย 

ท่านพ่อลี ท่านนับเป็นบุพพาจารย์องค์แรกของวัดเขาแก้ว หลังจากนั้นในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ท่านก็เมตตาไว้วางใจให้หลวงปู่เจี๊ยะมาอยู่รักษาวัด เมื่อหลวงปู่เจี๊ยะมาอยู่เป็นหลักชัยให้หมู่คณะวงกรรมฐานทางจังหวัดจันทบุรีแล้ว ได้ช่วยแบ่งเบาภาระท่านพ่อลีเป็นอันมาก ท่านพ่อลีจึงได้ไป จําพรรษาตามสถานที่ต่างๆ และได้เมตตาไปโปรดญาติโยมทางภาคกลาง กรุงเทพมหานคร และสร้างวัดอโศการาม ขึ้นที่จังหวัดสมุทรปราการ 

เรื่องดื้อของหลวงปู่เจี๊ยะ ท่านเทศน์ต่อไปว่า “ท่านพ่อลี มีคนคนหนึ่ง เขาไม่เจออาตมา ๓๐ ปี เกือบ ๔๐ ปี เขาว่า ท่านว่า ท่าน (ท่านพ่อลี) บอกกับผม (โยม) “ท่านอาจารย์ (หลวงปู่ เจี๊ยะ) นี่ดื้อ ใครเอาไม่อยู่ เรายังเอาไม่ค่อยอยู่” ท่านบอกกับเขา “เพราะฉะนั้นท่านอาจารย์เจี๊ยะนี่ ไม่ไปไหนง่ายๆ นะ ดื้อ” ท่านว่าอย่างนี้เลย แล้วคนคนนั้นเขามาเล่าให้อาตมาฟัง โห ! ตั้งหลาย ๑๐ ปี ท่านบอกมา “ให้ไปอยู่วัดเขาแก้ว ๓ – ๔ ปี ไม่ยอมไปอยู่ หนีไปอยู่ที่อื่น” ทีหลังจึงไปอยู่ นี่ถ้าท่านยังอยู่ ก็หนีไม่ได้อีกล่ะ”

สมเด็จฯ เมตตาท่านพ่อลี

เดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ เมื่อท่านพ่อลี ได้รับอนุญาตให้เดินทางไปต่างประเทศได้เป็นทางการ ตามระเบียบจากเจ้าคณะจังหวัดธรรมยุตและกรมการจังหวัด จากนั้นท่านพ่อลีและ พระสมุทร พร้อมกับศิษย์อีก ๑ คนชื่อว่า “ธรรมนูญ” จึงเดินทางไปกรุงเทพฯ เพื่อขอหนังสือ เดินทางจากกระทรวงการต่างประเทศ และขอแลกเงินปอนด์เพื่อนําไปใช้ในต่างประเทศ ในอัตราราชการ ไม่ใช่ตลาดมืด ซึ่งขณะนั้นระเบียบนี้ยังไม่เคยนํามาใช้กับภิกษุไทยมาก่อน จึงเป็นเหตุให้ล่าช้า แต่ผลที่สุดก็เป็นที่เรียบร้อยในเวลาต่อมา

ระหว่างรอการเดินทางไปต่างประเทศนั้น ท่านพ่อลีได้พักอยู่ ณ วัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ ปรากฏว่ามีผู้สนใจในการปฏิบัติธรรมกับท่านพ่อลีมากขึ้นโดยลําดับ เหตุจูงใจประการหนึ่งที่ผู้คน พากันหันมาสนใจการทําสมาธิภาวนา น่าจะเนื่องมาจากท่านพ่อลีได้ถวายศรัทธาแด่เจ้าประคุณ-สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส)  เจ้าอาวาสวัดบรมนิวาสได้สําเร็จ

มูลเหตุที่ท่านพ่อลีได้มีโอกาสถวายศรัทธาดังกล่าว เพราะในเวลานั้นพระมหาสมบูรณ์ ซึ่งเป็นเพื่อนสหธรรมิกของท่านพ่อลี ป่วยเป็นโรคมะเร็งรุมเร้า ได้รับทุกขเวทนาอย่างหนัก หมอบอกให้เตรียมตัวตายได้ ท่านพ่อลีได้สอนวิธีกําหนดสติภาวนา และช่วยเพ่งกระแสจิตช่วยระงับทุกขเวทนาอันแสนสาหัสนั้น ทําให้พระมหาสมบูรณ์มีจิตใจกระปรี้กระเปร่า จิตสงบไม่หวั่น ต่อความตาย เจ้าประคุณสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ ทราบเรื่องดังกล่าวจึงเรียกท่านพ่อลีเข้าไปหา เพราะในช่วงขณะนั้น สมเด็จฯ สูงอายุ มีอาพาธบ่อยๆ ท่านพ่อลีจึงได้มีโอกาสถวายการปรนนิบัติอยู่เป็นประจํา สมเด็จฯ โปรดที่จะปฏิสันถารธรรมะ เป็นที่ทราบกันทั่วไปว่า ท่านดํารงตําแหน่งสังฆนายก มีอํานาจมากในคณะสงฆ์ และเป็นผู้ฉลาดรอบรู้ในพระปริยัติธรรมเป็นอย่างดี

เมื่อท่านพ่อลีมีโอกาสเข้านมัสการครั้งใด ท่านมักจะชวนสนทนาธรรมครั้งละนานๆ เสมอ โดยเจ้าประคุณสมเด็จฯ จะเป็นฝ่ายแสดงให้ท่านพ่อลีฟัง และมักจะสอบถามในตอนท้ายเนืองๆ ว่า “ที่เราพูดมานี่ถูกไหม? เข้าใจไหม? เธอเห็นเป็นอย่างไร?” ท่านพ่อลีจะเป็นฝ่ายพนมมือ ปลกๆ พร้อมกับยอมรับความถูกต้องในธรรมะที่ท่านแสดงทุกครั้ง โดยไม่เคยมีข้อโต้แย้ง แต่ประการใดมาตลอด จริยาวัตรของท่านพ่อลี ในการปรนนิบัติวัฏฐากเจ้าประคุณสมเด็จฯ และการเป็นนักฟังที่ดี อ่อนน้อมถ่อมตน เป็นที่ถูกอัธยาศัยของท่านตลอดมา

ท่านพ่อลี ย่อมทราบว่าธรรมะที่สมเด็จฯ แสดงนั้นเป็นธรรมะภาคปริยัติจดจํามาจากตํารา ไม่ใช่ธรรมะภาคปฏิบัติจากการปฏิบัติตามความเป็นจริง ท่านจึงหาอุบายให้สมเด็จฯ ให้หันมาสนใจปฏิบัติภาวนาจนประสบความสําเร็จ โดยหลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน  เทศน์ไว้ดังนี้

“ท่านอาจารย์ลีเรานี่ล่ะทรมานสมเด็จมหาวีรวงศ์ (ติสฺโส อ้วน) วัดบรมนิวาส ได้ นอกนั้น ไม่ได้ นี่ก็เป็นบ้ายศเหมือนกัน เราพูดตรงๆ อย่างนี้ล่ะ ภาษาธรรมต้องพูดอย่างนี้ เป็นบ้ายศ ไล่กรรมฐานออกจากป่าจากเขา แต่ก็ดีตอนท้ายนะ ท่านรู้เนื้อรู้ตัวตอนไปเผาศพหลวงปู่เสาร์ พอไปเผาศพหลวงปู่เสาร์เสร็จแล้ว ตอนนั้นไปพบกับหลวงปู่มั่นเรา หลวงปู่มั่นเราเข้าไปกราบท่าน “เออ ! ท่านมั่น ผมต้องขอโทษวงกรรมฐานเรามากๆ นะ ตอนนั้นผมกําลังเป็นบ้ายศ” นี่ก็ดี อย่างหนึ่ง

เป็นบ้ายศไล่พระกรรมฐานออกจากป่า ก็เท่ากับไล่พระพุทธเจ้าออกจากป่า ตัวเท่าอึ่งไปไล่ราชสีห์ออกจากป่า ท่านว่าอย่างนั้น เราขอโทษเธอนะ วงกรรมฐานทั้งหมด เราเป็นบ้ายศ ท่านก็ฟัง แล้วพอดีเจ้าคุณอุปัชฌาย์เราซึ่งเป็นตัวแสบกันกับสมเด็จมหาวีรวงศ์ ตัวแสบ ขมิ้นกับปูนไม่ถูกกัน ทางนี้เป็นบ้ายศทางสมเด็จมหาวีรวงศ์ ทางนี้เป็นลูกศิษย์พ่อแม่ครูจารย์มั่น เรียกว่าเหมือนขมิ้นกับปูนเข้ากันไม่ได้เลย

ทางนั้นไปขอโทษท่านอาจารย์มั่น ไปเผาศพหลวงปู่เสาร์ มาก็ผมขอโทษในวงกรรมฐานเราทั้งหลาย ตอนนั้นผมเป็นบ้ายศ ท่านก็ดีอย่างหนึ่ง ว่าผมเป็นบ้ายศ พอเจ้าคุณอุปัชฌาย์เรานี่ล่ะ ท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์ไปฟังอยู่ด้วยกันซี ท่านรู้สึกว่า ท่านดีใจจนนํ้าตาท่านร่วงนะ ท่านพอใจ ที่สมเด็จมหาวีรวงศ์ไปขอโทษวงกรรมฐาน แต่ก่อนท่านไม่ได้เรียกธรรมดา ท่านว่า “บักอ้วน” ว่าอย่างนั้น

ท่านดูถูกกรรมฐานซึ่งเป็นเหมือนพ่อเหมือนแม่ท่าน เฉพาะอย่างยิ่งหลวงปู่มั่นท่านเคารพสุดหัวใจเลย แล้วทางนู้นไปดูถูกกรรมฐาน พอไปขอโทษวันนั้นท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์ท่านนั่งฟัง อยู่นั้นท่านนํ้าตาคลอเลย ท่านพอใจ “เอาล่ะที่นี่วงกรรมฐานเราจะอยู่เย็นเป็นสุข พวกเทวทัต ยอมตัวแล้ว” ท่านบอก “เทวทัตยอมตัวแล้ว” น่าฟังนะ เจ้าคุณธรรมเจดีย์ ท่านเป็นลูกศิษย์ หลวงปู่มั่นเรา แล้วทางนั้นก็เป็นบ้ายศ ไล่กรรมฐานอยู่ตามบ้านโคกบ้านค้อที่ไหน เราทราบได้ดี ท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์เรานี้นํ้าตาคลอแล้วนํ้าตาร่วง ไปฟังกรรมฐานครูบาอาจารย์ของท่าน เช่นท่านอาจารย์มั่น เป็นต้น ถูกบ้ายศไล่ ว่างั้น ทีนี้พอทางนู้นขอโทษแล้ว ท่านก็นํ้าตาคลอเหมือนกัน “เอ้อ ! เอาล่ะที่นี่กรรมฐานเราจะอยู่เย็นเป็นสุข พวกเทวทัตลงแล้ว” ท่านว่าอย่างนั้น

นี่ล่ะยศมันทําคนให้เป็นบ้า ให้ฟังเอานะ เราได้เป็นคติเครื่องเตือนใจมา ผู้ใหญ่ยศมากเท่าไรยิ่งเป็นบ้าหนักเข้าไปๆ ยกตัวอย่างเช่น สมเด็จมหาวีรวงศ์ (ติสฺโส อ้วน) วัดบรมนิวาส ขู่เข็ญ พระกรรมฐาน ขับไล่พระกรรมฐาน พูดจังๆ อย่างนี้ล่ะภาษาธรรม ร้อนมากอยู่นะตอนนั้น พอท่านลงเท่านั้นแหละก็เย็นไปหมดกรรมฐาน ท่านขอโทษวงกรรมฐาน ชัดเจนก็ตอนไปเผาศพหลวงปู่เสาร์เรา ขอโทษหลวงปู่มั่นเราต่อหน้าพระสงฆ์มากๆ จนนํ้าตาท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์เรานี้คลอ ออกจากนั้นก็นํ้าตาร่วงเลย

นี่ล่ะคนเราถ้าเป็นบ้ายศ ไม่ว่าพระ ไม่ว่าฆราวาส ใครเป็นบ้ายศเสียทั้งนั้นแหละ บ้ายศ คือกิเลส พวกส้วมพวกถานพอกเข้าเป็นดินเหนียวติดหัวก็ว่าตัวมีหงอนเสีย หงอนดินเหนียวเลยเป็น บ้ายศไป ใช้ไม่ได้เลย ฟังแล้วออกทั่วประเทศ ไม่มีใครพูดได้ เราพูดได้ชัดเจน ไม่มีสะทกสะท้าน สามแดนโลกธาตุไม่มี ใหญ่ขนาดไหน เทวบุตรเทวดาใหญ่มาเถอะ ว่าอย่างนั้นเลย ไม่มีอะไร เหนือธรรม ธรรมจ้าครอบโลกธาตุจะว่าอะไร

อย่างนั้นล่ะ พวกดินเหนียวติดหัวว่าตัวมียศๆ แล้วลืมเนื้อลืมตัว มียศมากเท่าไร ยิ่งเป็นฟืนเป็นไฟมาก แทนที่มียศถาบรรดาศักดิ์สูงเท่าไร จะเป็นคติตัวอย่างและเป็นความร่มเย็นให้แก่ผู้น้อยมันไม่เป็น… กิเลส แล้วพองตัวๆ ใครอยากเป็นบ้า ให้ยศมากๆ นะ พระเราก็ดี ฆราวาสก็ดี ให้หายศมามากๆ มันขวางโลก ขวางสงสาร ธรรมท่านไม่ขวาง ไปไหนไม่ขวาง”

หลังจากเหตุการณ์นั้นมา สมเด็จฯ ท่านก็เข้าใจพระป่า อุดหนุนส่งเสริมในการสร้างวัดป่ากรรมฐานมากยิ่งขึ้น แต่ก็ยังไม่สนใจการปฏิบัติภาวนา จวบจนท่านพ่อลีได้แก้ไขจนสําเร็จ ดังนี้ 

“พระสมเด็จฯ ผู้มีปฏิปทาอย่างนี้หายากยิ่งนัก เพราะสมัยนี้อย่าหวังว่าจะหาพระสมเด็จฯ ที่อ่อนน้อมถ่อมตน ยอมลดตน ลดทิฏฐิมานะเพื่อธรรมชั้นสูงนั้นเจอ … หาเข็มในมหาสมุทรยังง่ายกว่าเป็นไหนๆ …

ในสมัยที่ท่านพ่อลีท่านพักอยู่กับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) วัดบรมนิวาส เขตปทุมวัน กรุงเทพฯ ท่านได้รับความเมตตาจากเจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นอย่างมาก แต่สมเด็จฯ ท่านไม่ค่อยจะเชื่อนํ้ายาพระกรรมฐานสักเท่าไร ท่านเคยออกคําสั่งไล่พระกรรมฐานออกจากป่า แม้หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต เอง ก็เคยถูกท่านไล่มาแล้ว…”

ท่านพ่อลีจึงคิดหาทางที่จะดัดนิสัยสมเด็จฯ ให้รู้เสียบ้างว่า

“ธรรมของจริง ผู้รู้จริงเป็นอย่างไร สมเด็จฯ ท่านอ่านตํารามาก ชอบวิจารณ์วิจัย แต่ละวันๆ ผ่านไปโดยไม่ปฏิบัติสมาธิภาวนาพิจารณาสังขาร ทําแต่งานภายนอก คิดดูแล้วก็ น่าสงสาร ท่านเป็นผู้มีคุณูปการต่อเรา เราต้องปฏิบัติการตอบแทนคุณท่าน ด้วยธรรมที่รู้เห็นมาตามสติปัญญาที่มี”

เมื่อท่านพ่อลีคิดอย่างนั้น ท่านก็เริ่มปฏิบัติการ เบื้องต้น ท่านพ่อลีจึงกําหนดจิตเพ่งกสิณ นํ้าและไฟ ในบางคราวเพ่งกสิณนํ้าใส่สมเด็จฯ สมเด็จฯ ก็จะหนาวสะบั้นสั่นเทาเหมือนคนเป็น ไข้จับสั่น บางคราวเพ่งกสิณไฟ กําหนดเป็นไฟไปเผา สมเด็จฯ ร้อนรนกระวนกระวายผ่าวไปทั้งร่างแต่การเพ่งกสิณทั้งนี้ไม่ให้เป็นอันตรายต่อสุขภาพ กลับเป็นประโยชน์ต่อร่างกาย 

เมื่อเป็นเช่นนี้บ่อยๆ สมเด็จฯ ท่านจึงเรียกท่านพ่อลีมาถามว่า “เอ ! วันนี้มัน มันเป็นอะไรกันนะ เดี๋ยวร้อนเหมือนถูกไฟเผา เดี๋ยวหนาวจนสะบั้น” เมื่อท่านพ่อลีเข้าไปหา ทําทีจับโน่นจับนี่พูดว่า “ไหน… ไหน… มันเป็นอะไร? อากาศร้อนหนาว มันก็เปลี่ยนแปลงบ้างแหละขอรับ เจ้าประคุณ” เมื่อเป็นหลายครั้งหลายหน สมเด็จฯ ท่านเป็นนักปราชญ์ฉลาดหลักแหลม ช่างสังเกตหาเหตุผลเสมอ จึงเอะใจ เป็นที่น่าสงสัย เพราะถ้าท่านพ่อลีมาเมื่อใดอาการนั้นก็หายทันที ท่านจึงพูดกับพระใกล้ชิดว่า “เหตุที่เป็นดังนี้ ท่านลีคงทําเราแล้วแหละ เราเคยดูถูกพ่อของพระกรรมฐาน คือ ท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งเป็นอาจารย์ของท่านลี” พอท่านพ่อลีเพ่งไฟใส่อีก สมเด็จฯ ก็เป็น ไข้อีก เมื่อได้โอกาสท่านพ่อลีก็ถวายคําแนะนําสมเด็จฯ “ต้องพุทโธแล้วมันจะหายไข้”

โดยต่อมาวันหนึ่งเจ้าประคุณสมเด็จฯ อาพาธมาก มีอาการหงุดหงิด ฟุ้งซ่าน รําคาญ ไม่สามารถผ่อนคลายทุกขเวทนาลงได้ รับสั่งให้พระเรียกท่านพ่อลีเข้าเฝ้าเพื่อสอนสมาธิ ท่านพ่อ ได้ถวายอานาปานสติภาวนาวิธี โดยอาราธนาเจ้าประคุณสมเด็จฯ นั่งสมาธิ แล้วถวายการอธิบาย ซึ่งเป็นวิธีของท่านพ่อไปโดยลําดับ ปรากฏว่า เจ้าประคุณสมเด็จฯ ท่านได้รับความสงบเป็นเวลานานพอสมควร ยังความปีติปราโมทย์ให้แก่องค์ท่านเป็นอย่างยิ่ง และต่อมาท่านพ่อลีก็จะถูก เรียกตัวอยู่เสมอ ไม่ว่าท่านพ่อลีไปอยู่แห่งหนตําบลใด เจ้าประคุณสมเด็จฯ ท่านก็จดหมายไป ตามมาทุกครั้ง นี่คือจุดเริ่มต้นที่ท่านพ่อลีต้องมีส่วนผูกพันกับเจ้าประคุณสมเด็จฯ จากนั้นท่านพ่อลีก็ได้มาจําพรรษาร่วมกับเจ้าประคุณสมเด็จฯ ที่วัดบรมนิวาส

หลวงตาพระมหาบัว ได้เล่าสรุปเรื่องนี้ไว้ว่า “ท่านพ่อลีนี่เอง เป็นผู้ที่สามารถเอาชนะใจสมเด็จฯ ได้” ท่านเล่าพร้อมทั้งหัวเราะ แววตาเต็มเปี่ยมไปด้วยความเมตตา และมีรอยยิ้มที่ ริมฝีปาก เป็นกิริยาที่น่าเคารพเลื่อมใสของพระอรหันต์ที่มีจิตเป็นธรรมธาตุสะอาดบริสุทธิ์

การปฏิบัติต่อกันระหว่างสมเด็จฯ กับ ท่านพ่อลี ในการถวายธรรมปฏิบัติ แม้จะมีความแตกต่างกันมากทั้งภายใน คือ ธรรมภายใน กับ ภายนอก คือ สมณศักดิ์ วัยวุฒิ แต่เพราะต่างฝ่ายต่างมุ่งต่อธรรม การปฏิบัติต่อกันจึงเป็นไปด้วยความราบรื่นดีงาม งดงามยิ่ง และเป็นไปตาม หลักธรรม ท่านทั้งสองจะถือธรรมเป็นใหญ่ โดยยึดหลักธรรมวินัยเป็นที่ตั้ง ไม่ได้ถือโลกหรือถือยศเป็นใหญ่ หรือถือวัยเป็นใหญ่ เพราะการบรรลุธรรม บรรลุด้วยใจที่สร้างอํานาจวาสนาบารมีธรรมมาเต็มเปี่ยม ด้วยความพากเพียรปฏิบัติตามหลักศีล สมาธิ ปัญญา โดยมีสติเป็นพื้นฐานสําคัญ และต้องมาจากการปฏิบัติตามความเป็นจริงขึ้นมา ไม่ได้บรรลุด้วยยศถาบรรดาศักดิ์ ด้วยความสูงวัย หรือด้วยสัญญาความจดจํา ความตรึกนึกคิดจินตนาการเอา

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ในหน้าแล้ง ท่านพ่อลีพักอยู่ที่วัดบรมนิวาส ถวายคําแนะนําการปฏิบัติภาวนาให้เจ้าประคุณสมเด็จฯ จากนั้นไม่นาน ท่านได้เดินทางไปประเทศพม่าและจําพรรษาที่ประเทศอินเดียดินแดนพุทธภูมิเป็นครั้งแรก

๑๕ ปีที่อยู่จังหวัดจันทบุรี (พ.ศ. ๒๔๗๘ – ๒๔๙๒)

ท่านพระอาจารย์ลี ธมฺมธโร ได้บําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ให้กับจังหวัดจันทบุรี ทั้งพัฒนาในด้านวัตถุ และ ด้านจิตใจ ไว้อย่างมากมายเป็นอเนกอนันต์ โดยท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ  ได้มาร่วมบําเพ็ญตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๗๙ – ๒๔๘๔ เป็นเวลา ๖ ปี

ในตลอดระยะเวลา ๑๕ ปี ที่ท่านพ่อลีได้อยู่จําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรี ท่านได้บําเพ็ญคุณประโยชน์ให้กับประเทศชาติและพระพุทธศาสนาอย่างยิ่งใหญ่ โดยเฉพาะการแนะนําสั่งสอนธรรมะตามหลักอนุปุพพิกถา ๕ ได้แก่ ทาน ศีล สวรรค์ โทษแห่งกาม อานิสงส์แห่งการออกจากกาม ให้กับประชาชนทั่วไป ตลอดจนสอนธรรมปฏิบัติให้ทั้งฝ่ายบรรพชิตและคฤหัสถ์ ที่สนใจ ด้วยการเทศนาธรรมและพาปฏิบัติภาวนาอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวดให้เห็นเป็นแบบอย่าง

จังหวัดจันทบุรี ในขณะนั้น ท่านพระอาจารย์กงมา และ ท่านพระอาจารย์ลี หรือที่ ชาวเมืองจันท์ได้พากันขนานนามด้วยความเคารพเทิดทูนบูชาอย่างสูงสุดว่า “ท่านพ่อกงมา” และ “ท่านพ่อลี” ทั้งยกย่องเป็น “ปูชนียอริยบุคคล” โดยภายหลังเมื่อท่านทั้งสองมรณภาพแล้ว ได้มีการสร้างเจดีย์ พิพิธภัณฑ์ วิหาร และรูปเหมือน เพื่อเป็นอนุสรณ์ให้อนุชนรุ่นหลังได้กราบไหว้บูชา เพราะท่านทั้งสองได้ช่วยกันเผยแผ่ธรรมปฏิบัติและบําเพ็ญประโยชน์อย่างยิ่งใหญ่ โดยฝากผลงานด้านศาสนถาวรวัตถุไว้มากมายและได้ปรากฏจนถึงปัจจุบันนี้ โดยเฉพาะวัดป่ากรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ได้แผ่ขยายออกไปอย่างกว้างขวางและรวดเร็วมาก จากการเที่ยวธุดงค์ปักกลดภาวนาตามป่าตามเขา ตามรอยองค์พระบรมศาสดาและครูบาอาจารย์ของท่านทั้งสองนั่นเอง กล่าวได้ว่าขยายออกไปแทบทุกอําเภอและหลายๆ ตําบล ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ได้จําพรรษาอยู่ในจังหวัดจันทบุรีเป็นเวลานานถึง ๑๕ พรรษา จนเกือบถือได้ว่าเป็นบ้านของตนเอง ปัจจุบัน มีสํานักที่ได้จัดตั้งขึ้นในจังหวัดจันทบุรี รวมทั้งสิ้น ๑๑ สํานัก คือ

๑. วัดป่าคลองกุ้ง อําเภอเมือง

๒. วัดทรายงาม บ้านหนองบัว อําเภอเมือง

๓. วัดเขาแก้ว อําเภอเมือง

๔. วัดเขาน้อย ท่าแฉลบ อําเภอเมือง

๕. วัดยางระหง อําเภอท่าใหม่

๖. วัดเขาน้อย อําเภอท่าใหม่

๗. วัดเขาจําฮั่น อําเภอแหลมสิงห์

๘. วัดแหลมยาง อําเภอแหลมสิงห์

๙. วัดใหม่ดํารงธรรม อําเภอขลุง

๑๐. วัดบ้านอีมั้ง อําเภอขลุง

๑๑. สํานักสงฆ์สามแยก สถานีทดลองกสิกรรมนํ้าตก เขาสระบาป

สํานักเหล่านี้ได้มีพระประจําอยู่ทุกแห่ง ได้ตั้งเป็นวัดถาวรแล้วก็มี ยังเป็นสํานักสงฆ์อยู่ก็มี

ต่อมาปี พ.ศ. ๒๔๘๔ ได้เกิดสงครามอินโดจีนและมหาสงครามโลกครั้งที่ ๒ ในระหว่างสงครามได้ท่องเที่ยวธุดงค์ไปในจังหวัดต่างๆ วกไปเวียนมา อยู่ตลอดเวลาจนถึง พ.ศ. ๒๔๙๒ เมื่อสงครามโลกสงบลงแล้ว ก็นึกจะออกไปประเทศอินเดียอีก พอถึงเดือนพฤศจิกายนก็ได้ เตรียมการขอหนังสือเดินทาง”

ผลงานทางด้านศาสนถาวรวัตถุของท่านพระอาจารย์กงมา และท่านพ่อลี ได้ร่วมกันสร้างนั้นมีมากมาย ส่วนทางด้านธรรมะ อันเป็นด้านจิตใจ ที่สําคัญ คือ การหยั่งรากและปักฐานแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ให้เกิดขึ้นในจังหวัดจันทบุรี จนมั่นคงตราบเท่าทุกวันนี้

กล่าวคือ มีผู้ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานที่เคารพยึดมั่นในพระธรรมวินัย ธุดงควัตร ตลอดข้อวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัด และขยันหมั่นเพียรในการไหว้พระสวดมนต์ ปฏิบัติภาวนา เพื่อมรรค ผล นิพพาน ทําให้เกิดพระแท้ที่มีคุณภาพไปเป็นสมภารให้แก่วัดต่างๆ ซึ่งกําเนิดมาจาก วัดทรายงาม หนองบัว ที่เคยได้รับการศึกษาอบรมจากหลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี ไปเป็นสมภาร มี พระครูสุทธิธรรมรังษี (เจี๊ยะ จุนฺโท) พระครูอรัญญาภิรัต (ถวิล จิณฺณธมฺโม) พระครู- ญาณวิโรจน์ (ปทุม ธนปาโล) ท่านพระอาจารย์สันติ์ สนฺติธมฺโม พระมหาเข้ม จิตฺตธมฺโม ฯลฯ 

รวมทั้งศิษย์องค์สําคัญ ที่ได้รับการอบรมจากท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง และได้ทําประโยชน์ต่อมาภายหลัง มี ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่แว่น ธนปาโล หลวงปู่บุญฤทธิ์ ปณฺฑิโต หลวงปู่พิศดู ธมฺมจารี หลวงปู่สนั่น จิณฺณธมฺโม หลวงปู่เจือ สุภโร ฯลฯ

ส่วนฝ่ายอุบาสก อุบาสิกา ก็ซาบซึ้งในรสพระธรรม หันมานับถือพระรัตนตรัย เชื่อมั่นและปฏิบัติภาวนาเพื่อมรรค ผล นิพพาน ทั้งได้สืบทอดมาจนถึงลูกหลาน ซึ่งต่างก็ได้พากันเข้าวัด ฟังธรรม และปฏิบัติธรรมจนมีหลักใจ โดยได้รับผลสืบต่อมาจากบิดามารดา จนปรากฏว่าทุกๆ วัด ที่เกิดขึ้นจากการดําเนินงานของศิษย์ท่านพระอาจารย์ทั้งสอง ยังมีการปฏิบัติธรรมกันเป็นอย่างดี สําหรับครอบครัวที่ศรัทธาแรงกล้า ฝ่ายชายเมื่อมีอายุครบอุปสมบท ก็ส่งเสริมให้ออกบวชเป็น พระธุดงคกรรมฐาน ฝ่ายหญิงก็สนับสนุนให้เข้าวัดนุ่งขาวห่มขาว รักษาศีล ภาวนากัน

ในขณะที่ท่านพ่อลีจําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง ท่านยังได้เขียนหนังสือศีลสิกขา จิตตวิชชา ๑ เล่ม หนังสือรัตนะวิจารณ์ ๑ เล่ม อานาปานสติ ภาวนามัย ๑ เล่ม นอกจากนั้น ก็เป็นการ เขียนหนังสือเบ็ดเตล็ด มีแปลจากภาษาไทยเป็นภาษาอังกฤษหลายเล่ม ตลอดถึงการโต้ตอบ จดหมายต่างๆ ทั้งแก่ชาวไทยและชาวต่างประเทศเรื่อยมา 

นับว่าท่านพ่อลี ธมฺมธโร บําเพ็ญคุณประโยชน์ไว้ให้แก่ชาวจังหวัดจันทบุรีอย่างมากมาย

เรื่องเล่าท่านพ่อลีจากหลวงตาเสาร์

หลวงตาเสาร์ ธมฺมรกฺขิโต พระหลานชายของท่านพ่อลีเล่าว่า “สมัยนั้นเราจริงๆ แล้ว พี่ชายกับน้าชายไปอยู่ก่อน น้าชายเป็นพระ พี่ชายเป็นเณร เรายังไม่ได้ไปตอนนั้น ทีนี้เขามาเอา แม่ไป พี่สาวท่านพ่อลีคนโต คนเล็ก ชาวจันท์เขาเรียกว่า แม่ใหญ่ แม่เล็ก แม่เราชื่อแม่เล็กไปอยู่ ทีนี้แม่กลับขึ้นไปแล้ว เราจึงไปทีนี้ ๒๔๙๓ ไปอยู่กับท่านนะ 

เราก็จบ ป.๔ พอดี ท่านก็พูดกับโยมแม่ โยมพี่เขย พี่สาว “ขอเอาเสาร์ไปด้วยอะไรอย่างนี้ ไม่มีคนถือเงิน” เรื่องเงินเรื่องทอง โอ้ย ! แน่นอน ท่านพ่อยิ่งแน่กว่าใครเลย ท่านไม่เคยแตะเลยแน่นอน ที่เห็นมา ไม่แตะ ไม่ต้อง พวกเราอะไรไม่รู้ยึกยักๆ ไล่หนีไหนออกไปตายวัดอื่นก็มี หลวงพ่อทองเขามาบอก หลวงพ่อองค์นั้นนับเงินจึกจั๊กๆ ไล่หนีไปวัดโน้น ไปตายทางโน้นเลย ท่านพ่อนี่เรื่องเงิน โอ้โห ! เข้มงวด ไปที่บ้านโปรดญาติโปรดโยมอะไรนี่นะ เขาก็มาทําบุญกัน เขาทําเป็นต้นขึ้นเหมือนประสาทเพิง ใส่เงินเสร็จ ท่านก็เรียกผู้อํานวยการโรงเรียนมา เอาไปซื้อฟุตบอลให้เด็ก ซื้อเครื่องเล่นของเด็ก ท่านไม่เอาไป เงินเกิดที่ไหน เอาไว้ที่นั่น ไม่เอามา

ท่านพ่อลีนี่นะ นิสัยท่านไม่เหมือนใคร ไม่มีใครเหมือน ไป แทนที่ท่านจะบอกว่าไอ้นี่ ลูกหลานอย่างนั้นอย่างนี้ เรื่องเหล่านี้ท่านจะไม่พูดเด็ดขาดเลย ไม่พูดให้คนโน้นคนนี้ฟัง นี่หลานมาอยู่ด้วย ไม่มี คําเดียวไม่เคยมี ไม่เคยบอก ท่านสอนว่า “เสาร์ ให้รักษาศีล ๘ นะ จะให้รางวัล ให้ศีลตัวละบาท ๘ ตัว ๘ บาท” ว่างั้น มันง่ายอยู่แล้ว เราทําได้อยู่แล้ว กินข้าวมื้อเดียวอยู่แล้ว ท่านก็ให้ตามนั้นแหละ เสื้อผ้า ท่านก็ซื้อให้ต่างหาก ซื้อให้เรา ทีนี้ไปอยู่นั่น ท่านพ่อท่านจะ บิณฑบาตใกล้ๆ บ้านโยมแขก ไม่ไกล โยมแขกเขาเลี้ยงวัว รีดนมวัวขาย บิณฑบาตใกล้ๆ พระหนุ่มๆ ไปตลาด 

วันหนึ่งก๋งนอนอยู่โรงไฟ ไอ้แก่นขนุนชาวสวนมันตาย ท่อนใหญ่ๆ ตัดมาให้เต็มไปหมด ก๋งก็เฝ้าอยู่นั่น วันหนึ่งเดินมา “ไปไหนก๋ง” “ไปหาท่านพ่อ หม้อทองต้มนํ้าแก่นขนุนใบใหญ่ๆ สี่หูเนี่ย เขากวนทุเรียน เขาเอามาให้วัด มันหาย หายไปวันไหนไม่รู้ ไม่มี จะไปบอกท่านพ่อ” ว่างั้น ไป ก็ไปบอกท่าน ไปกราบเรียนท่าน ส่วนมากท่านจะพูดคําเดียวนะ รู้ จะผ่านหลายหน ไอ้คําคํานี้เราจําได้ทุกวัน “ท่านพ่อ หม้อทองมันหาย มันหายแต่เมื่อไรไม่รู้ แต่วันนี้มันไม่มี” ว่างั้น ท่านพ่อ “ก็ช่างมัน ของเขา เขาเอาไป ของเราเอามาคืน” ไอ้คํานี้ได้ยินตั้งสองหน “ของเราเอามาคืน” ว่างั้น ตอนเอาหม้อทองนี่นะ บิณฑบาตมาแล้ว ท่านบอก “ไปเอาหม้อทอง” แล้วก็ไปสามคนหิ้วหูออกมา เอามาคืน… 

วันหนึ่งคุณนายเทพ อยู่ในวังพระเจ้าตากสิน หลังบ้านเขาอยู่นั่น มีสมอไทยต้นหนึ่ง เคยไปเอา สมอต้นนั้นอร่อย ไปเก็บมาปิ่นโตเถาใหญ่ๆ อย่างนี้ มาถวายท่านพ่อที่ศาลาหลังนี้ล่ะ มา ท่านพ่อท่านก็เปิด ท่านก็ตักใส่บาตร พระเณรตักใส่บาตร ตักให้แล้วก็ส่งไปๆ ยายนี่ไม่พอใจ ในใจ จะให้ท่านพ่อลีฉันคนเดียว ความหมายแก พอท่านพ่อฉันเสร็จ ท่านพ่อจะลุกห่มผ้า ใส่บาตรจะเดินกลับกุฏิ แกถกผ้าขึ้นข้างหนึ่งเลย “ท่านพ่อทําไมทําอย่างนั้นล่ะ ฉันเจาะจงมาถวายท่านพ่อ” ท่านพ่อไม่พูดอะไร ท่านหัวเราะเฮอะๆ ในใจ เสร็จแล้วแกไปเอาลูกน้องมาสองคน ผู้หญิง คุณนายเทพทีนี้ก็กลับบ้าน 

กลับบ้านก็เรียกเราไป “ไอ้นูญ กับเด็กวัดนี่ไป ไปบ้านยายนี่ มันจะตกนรกกันนี่” ว่างั้น ไป ท่านก็ไปเทศน์โปรด เทศน์โปรดกัณฑ์เดียวรู้จัก “บุญมันได้แต่แล้ว ได้ตั้งแต่นานแล้ว พวกนี้ จะทําอันนี้ๆ ไปถวายพระมันได้แล้วแต่ยังไม่ได้ใส่บาตรนู้น บุญมันได้แต่โน้น พรุ่งนี้จะทําของ ดีๆ อย่างนี้ๆ” ท่านก็เทศน์ให้ฟัง แกเข้าใจ มาทีหลังประเคนแล้วก็แล้ว ท่านแจกไปไหนเป็นเรื่องของท่าน แกเข้าใจ โปรดได้ มันแปลกโว้ย !

ไอ้โยมแขก เขากินเหล้า จะผ่านวัดทุกวั้นทุกวัน ท่านก็ไม่บอกไม่ถามนะ ถ้าถามมันก็จะยัง ไม่เลิก ท่านก็อาจจะรู้อย่างนี้ก็ได้ หลายปี แต่เราก็เคยเห็น แกกําขวดเหล้ามาจากตลาดผ่านวัดแล้ว เลี้ยวเข้าบ้าน ปีจะเลิกได้ มันสมควรจะเลิกแล้วมั้ง หรือยังไงก็ไม่รู้ ท่านจะรู้อย่างงั้นหรือเปล่าไม่รู้ “โยมแขกถืออะไร” หลุดมือ แตก เลิกเหล้าตอนนั้นเลย เป็นเรื่องแปลกนะ 

ครั้งหนึ่งท่านจะอดข้าวน่ะ ท่านจะอดข้าว ๗ วัน พระครูมงคล อยู่กับครูอาจารย์สนั่น ทุกวัน “พระครูมงคล เราจะอดข้าวนะ ๗ วันว่าอย่างนั้น” ท่านบอก ทีนี้ท่านก็เข้าที่ เงียบเลย ครบ ๗ วันก็ยังไม่ออกมา พระไปบิณฑบาตก็กลับมาแล้ว เตรียมอาหารใส่บาตร ท่านก็ยังไม่ออก อาจารย์มงคลก็ตัดสินใจ “เอ้า ! ด่าก็ด่าโว้ย !” ว่างั้น เอาบันไดพาดหน้าจั่ว เอาซากูไรแยงๆ ท่านก็นั่ง “เฮ้ย ! คนกินข้าว มันจะตายก่อนคนไม่ได้กินข้าวหรือวะ” รีบลงอย่างแรงเลยทีนี้ มันเป็นอย่างนั้น ท่านพ่อน่ะ”

โอ๊ย ! เรื่องวินัย ท่านพ่อเข้มงวดนะ ตู้กัปปิยะ ไม่ได้เก็บไว้ในตู้ในเต้อเหมือนเราทุกวันนี้ ไม่รู้อะไร นํ้าส้มนํ้าหวานยัดใส่ตู้เย็นไว้ อาบัติกินหัวทุกวัน ของท่านไม่มี ตู้กัปปิยะอยู่ที่กอไม้ไผ่ข้างกุฏินั่นล่ะ นํ้าผึ้ง นํ้าอ้อย เนี่ยตักมาจากนั่น เวลาจะกิน ไอ้นูญ วันนี้จะฉันนํ้าผึ้งกับโซดา เขารินใส่แก้วยาวขนาดไหน ลึกขนาดไหน ท่านเคยฉันแค่ไหน เขาจําได้ เขาก็รินมาเอามานี่ อันนี้กินได้ จนตาย เนี่ย มันจะเกิน ๗ วัน ก็ยังกินอยู่อย่างงั้น อาบัติแดกหัวอยู่ ท่านว่างี้”

สามสหธรรมิกชาวจันทบุรีศิษย์ท่านพ่อลี

ในบรรดาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ทางภาคตะวันออก ที่ออกบวชเป็นรุ่นแรกๆ คือ ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่ถวิล จิณฺณธมฺโม ท่านทั้งสามเป็นชาวจังหวัดจันทบุรี โดยกําเนิด ถือเป็นศิษย์อาวุโสรุ่นแรกๆ ของท่านพ่อลี ธมฺมธโร และในเวลา ต่อมาได้น้อมกราบถวายตัวเป็นศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านพ่อลีเห็นแววพระศิษย์ ทั้งสามองค์นี้ตั้งแต่ขณะออกบวช ทุกองค์ล้วนเกิดมาเพื่อรับใช้พระพุทธศาสนา ต่อไปภายหน้า จะเป็นครูบาอาจารย์องค์สําคัญที่ทําหน้าที่สืบทอดพระพุทธศาสนาและวงกรรมฐาน ซึ่งกาลต่อมา ก็เป็นเช่นนั้นจริงๆ ท่านทั้งสามเป็นพระธุดงคกรรมฐานที่เคร่งครัดในพระธรรมวินัย ธุดงควัตร และ ข้อวัตรปฏิบัติ ต่างบําเพ็ญภาวนาจนตั้งใจบวชไม่สึก และตั้งความปรารถนาพ้นทุกข์ จนได้เป็น พระอริยเจ้า เป็นครูบาอาจารย์ ที่ชาวจังหวัดจันทบุรีและพุทธศาสนิกชนทั่วไปให้ความเคารพ กราบไหว้บูชากัน 

ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล เป็นเพื่อนสหธรรมิกที่สนิทสนมรักใคร่กันมาก ของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เคยออกเที่ยวธุดงค์และปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา เคยร่วมทุกข์ ร่วมสุข ร่วมเป็นร่วมตายด้วยกันมาตั้งแต่สมัยวัยหนุ่ม ทั้งสามองค์ได้ไปมาหาสู่คารวะเยี่ยมเยียนสนทนาธรรมกัน ช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ดูแลเอาใจใส่ซึ่งกันและกันมาโดยตลอด จวบจนเข้าสู่วัยชราภาพ อาพาธหนัก และมรณภาพ คล้ายๆ กับกรณีของ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ขาว อนาลโย สามเส้าธรรม พระอริยเจ้า “เพชรนํ้าหนึ่ง” ชาวอีสาน ซึ่งเป็นพระศิษย์รุ่นอาวุโสของท่านพระอาจารย์มั่น 

สหธรรมิกทั้งสามนี้ไม่เพียงแต่เป็นศิษย์ร่วมอาจารย์เดียวกันแล้ว ยังอุปสมบทในพัทธสีมาเดียวกัน คือ พระอุโบสถ วัดจันทนาราม อ.เมือง จ.จันทบุรี ท่านพ่อเฟื่องมีอายุและพรรษา มากกว่าหลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล โดยท่านพ่อเฟื่อง เกิดวันที่ ๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ ญัตติ เป็นธรรมยุต พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ ถือเป็นพี่คนโต หลวงปู่เจี๊ยะ เกิดวันที่ ๖ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๕๙ บวช ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๐ ถือเป็นพี่คนรอง ส่วนหลวงปู่ถวิล เกิดวันที่ ๑๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๓ บวช ๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๘๙ ถือเป็นน้องคนเล็ก 

ท่านพ่อลี ตลอดระยะ ๑๕ ปี ที่อยู่จังหวัดจันทบุรี ท่านสร้างวัดไว้มากถึง ๑๑ แห่ง ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ เป็นต้นมา ท่านพ่อลีเมตตาไว้วางใจ ได้มอบหมายให้พระศิษย์ทั้งสามองค์นี้ ช่วยกัน เผยแผ่แนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น และช่วยกันดูแลพัฒนาวัดที่ท่านก่อตั้งและสร้างขึ้น โดยท่านพ่อเฟื่อง รับเป็นเจ้าอาวาสวัดป่าคลองกุ้ง หลวงปู่เจี๊ยะ รับเป็น เจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว และหลวงปู่ถวิล รับเป็นเจ้าอาวาสวัดยางระหง ฯลฯ และต่อมาท่านทั้งสามได้เป็นกําลังสําคัญของท่านพ่อลีในการจัดงานวิสาขบูชาพร้อมกับงานวันอัฏฐมีบูชาที่วัดป่าคลองกุ้ง และการจัดงานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาลที่วัดอโศการาม 

ท่านพ่อลี ได้ศิษย์สามสหธรรมิกและบรรดาศิษย์ ซึ่งต่างมีความมั่นคงในพระพุทธศาสนาและเป็นหลักชัยให้กับญาติโยมพุทธบริษัทชาวจันทบุรีได้ยึดมั่นแล้ว โดยต่างได้แยกย้ายกันไป จําพรรษาตามวัดป่ากรรมฐานที่ท่านพ่อลีกับเพื่อนสหธรรมิกได้มาช่วยกันสร้างไว้ ท่านพ่อลีก็ได้ทําตามเจตนาความมุ่งมั่นอันยิ่งใหญ่สูงสุด ในการบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติและปฏิปทาพระธุดงค-กรรมฐานในภาคกลางเมืองหลวงต่อไป โดยท่านได้เดินทางไปจําพรรษาที่ประเทศอินเดียและตามภาคต่างๆ รวมทั้งจําพรรษาที่วัดบรมนิวาส กรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นเหตุเริ่มต้นให้ท่านได้สร้าง วัดอโศการาม ขึ้นที่จังหวัดสมุทรปราการ 

ภาค ๑๑ ไปพม่า อินเดีย ครั้งที่ ๒ จําพรรษาที่อินเดีย

ไปประเทศพม่า อินเดีย ครั้งที่ ๒ 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ท่านพ่อลี ได้มอบหมายท่านพ่อเฟื่องรักษาการแทนที่วัดป่าคลองกุ้ง เพื่อท่านจะเดินทางไปประเทศพม่า อินเดีย เป็นครั้งที่ ๒ ซึ่งในครั้งนี้เต็มไปด้วยอุปสรรค แต่ด้วยจิตใจที่เด็ดเดี่ยวแน่วแน่และวาสนาบารมีธรรมของท่านพ่อลี ที่สําคัญความมุ่งมั่นตั้งใจที่จะสืบทอดพระพุทธศาสนาอันเต็มเปี่ยมในใจท่าน ทําให้ผ่านพ้นอุปสรรคต่างๆ ได้อย่างไม่ยากนัก ท่านเล่าว่า

“การไปประเทศอินเดียในครั้งนี้ออกจะยุ่งยาก เพราะสงครามเพิ่งสงบใหม่ๆ พอเตรียมการทําหนังสือขออนุญาตก็ได้ถามโยมอุปัฏฐากและไวยาวัจกร คือ ขุนอํานาจฯ ว่า “มีมูลค่าปัจจัยอยู่เท่าไร” ได้รับคําตอบว่า “มี ๗๐ บาท” แต่จะต้องเสียค่าธรรมเนียมหนังสือเดินทาง (Passport) ประมาณ ๑๒๐ บาท เมื่อเป็นดังนี้ญาติโยมที่ทราบเรื่องต่างพากันมาร้องทุกข์ห้ามไม่ให้ไป แต่ได้ตอบว่า “ฉันต้องไป” โยมบอกว่า “มีเงินเท่านี้ (๗๐ บาท) ไปไม่ได้” จึงได้ตอบว่า “ฉันไม่ได้ให้ เงินไป ฉันเอาตัวไปต่างหาก” เมื่อพูดเช่นนี้สานุศิษย์ก็เข้าใจว่า เราต้องไปจริง ต่างคนต่างช่วยกันบริจาคทรัพย์เป็นค่าพาหนะเดินทาง

อยู่มาวันหนึ่ง พระยาลัดพลีธรรมประคัลภ์ กับ นายชํานาญ ลือประเสริฐ ได้เดินทางไปพักอยู่ที่วัด เมื่อได้ทราบว่าเราจะเดินทางไปประเทศอินเดีย จึงได้สนทนากันดังต่อไปนี้

พระยาลัดพลีฯ ได้ตั้งปัญหาถามขึ้น ๒ ข้อว่า “๑. ท่านจะไปทําไม ธรรมะมีกับตัวเรา ทุกคน ๒. ท่านรู้จักภาษาของเขารึ?” จึงได้ตอบว่า “พม่า แขก ก็เป็นคนเหมือนกับอาตมา คนกับ คนไม่รู้จักภาษากันมีหรือในโลกนี้”

พระยาลัดพลีฯ “ท่านจะไปยังไง เงินของท่านมีพอไหม” ตอบว่า “พอเสมอ” 

พระยาลัดพลีฯ “ถ้าเงินท่านขาด ท่านจะไปได้อย่างไร” ตอบว่า “เงินที่จะขาดไปนั้น มันก็คงขาดเหมือนผ้านุ่งขาด คือ ค่อยๆ ขาดทีละช่อง ทีละตอนฉันใด อาตมาก็ฉันนั้น ก่อนเงินหมดจะไม่รู้อะไรบ้างหรือ”

พระยาลัดพลีฯ “ท่านรู้จักภาษาฝรั่งไหม” ตอบว่า “อาตมาอายุ ๔๐ ปี ถ้าไปเรียนภาษาฝรั่งเศส หรือภาษาแขก อาตมาเห็นว่า จะสามารถเรียนได้ดีกว่าลูกแขกหรือลูกฝรั่ง”

ในที่สุดก็หมดโอกาสคุยกัน แล้วพระยาลัดพลีฯ ได้พูดขึ้นอีกว่า “แกล้งพูดกับท่านเฉยๆ” เราจึงพูดว่า “สําหรับอาตมาไม่ได้ถือสาเจ้าคุณ แต่ต้องพูดไปอย่างนี้แหละ”

ต่อจากนั้น ญาติโยม พระเณร ต่างพากันบริจาคช่วยเป็นค่าเดินทางได้มูลค่าทั้งสิ้นประมาณ ๑ หมื่นเศษ จึงได้เดินทางจากจังหวัดจันทบุรีมาพักอยู่ที่วัดบรมนิวาส ได้ติดต่อสถานทูตขอวีซ่าหนังสือเดินทาง ก็ได้รับความสะดวก โดยการอนุเคราะห์ของศิษย์ฝ่ายตํารวจมี พ.ต.อ.สุดสงวน ตัณสถิตย์ เป็นผู้จัดการช่วยเหลือ ส่วนการขอแลกเงินตราต่างประเทศได้วิ่งเต้นช่วยเหลือกัน เกือบไม่สําเร็จ เพราะขณะนั้นราคาเงินปอนด์ในตลาดมืดขึ้นสูงถึงปอนด์ละ ๕๐ บาท แต่อัตราของทางราชการ ๑ ปอนด์ต่อ ๓๕ บาท 

การวิ่งเต้นขอแลกเงินตราต่างประเทศนี้รู้สึกว่ายุ่งยากมาก เกือบๆ จะหมดหวัง จึงได้ตั้งอธิษฐานจิตว่า “เราจะเยี่ยมเพื่อนและสถานที่ที่พระพุทธเจ้าประทับ เพราะไปมาคราวก่อน ยังไม่ชัด จึงอยากไปอีกครั้งหนึ่ง” ได้ตั้งอธิษฐานว่า “ถ้าจะไปได้จริงในครั้งนี้ ขอให้มีคนใด คนหนึ่งมาช่วยให้แลกเงินตราต่างประเทศได้สําเร็จ”

หลังจากที่ได้ทําการอธิษฐานได้ ๔ วัน นายบุญช่วย ศุภสีห์ (ขณะที่เขียนบันทึกนี้มี ยศเป็น ร.ต.ท. ตํารวจม้า) ได้โผล่หน้าขึ้นมาถามว่า “ท่านพ่อ แลกเงินได้หรือยังครับ” จึงตอบว่า “ยังไม่ได้” นายบุญช่วย ศุภสีห์ “ผมจัดการเอง” จากนั้นเขาได้วิ่งเต้นติดต่ออยู่ประมาณ ๑ อาทิตย์ ได้ไปติดต่อกับกระทรวงการคลัง กระทรวงศึกษาธิการ และกระทรวงมหาดไทย เขาได้หนังสือแนะนําจากเพื่อนฝูง และหนังสือรับรอง ๑ ฉบับจากอดีต รมต. เลียง ไชยกาล ส.ส. จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งขณะนั้นดํารงตําแหน่งรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย ไปติดต่อกับ ธนาคารชาติ ครั้งแรกไปติดต่อได้รับคําชี้แจงว่า “ไม่อยู่ในหลักเกณฑ์ที่จะอนุญาตให้แลกได้” 

นายบุญช่วยฯ จึงได้ปรึกษากับนายจรัส แตงน้อย และนายสมปอง จันทรากูล ซึ่งทํางานอยู่ในธนาคารชาติ ตกลงผลสุดท้ายได้มีสิทธิ์แลกเปลี่ยนเงินปอนด์ตามอัตราราชการได้ โดยนายจรัส ได้เสนอความคิดเห็นสนับสนุนว่า “ควรให้แลก เพราะเป็นการเดินทางไปเผยแผ่พระพุทธศาสนา ในต่างประเทศ ซึ่งเป็นประโยชน์ส่วนรวมแก่ประเทศชาติและศาสนา” จึงแลกเปลี่ยนเงินปอนด์ได้ทั้งสิ้น ๙๘๐ ปอนด์ เมื่อแลกเงินตราต่างประเทศได้แล้ว ก็ได้ติดต่อขอวีซ่าหนังสือเดินทาง ทางด้านกระทรวงต่างประเทศ ก็มีนายประชา โอสถานนท์ เป็นหัวหน้าแผนกออกหนังสือเดินทาง ได้ช่วยจัดการให้เป็นที่เรียบร้อยทุกอย่าง ตลอดจนกระทั่งการติดต่อกับเพื่อนที่อยู่ประจําใน สถานทูตไทยในต่างประเทศ แล้วได้ขอวีซ่าที่สถานเอกอัครราชทูตอังกฤษ เป็นอันเรียบร้อย ทุกอย่างในการออกเดินทาง”

เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๓ พักในประเทศพม่า ๑๕ วัน

ในการเดินทางไปประเทศพม่า อินเดีย ครั้งที่ ๒ ของท่านพ่อลี ธมฺมธโร เริ่มออกเดินทาง ในวันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๓ โดยมีพระเณรและญาติโยมตามไปส่งที่สนามบินดอนเมือง ประมาณ ๒๐๐ คนเศษ ท่านพ่อลีเล่าว่า 

“ได้ออกเดินทางจากประเทศไทยโดยเครื่องบิน นางประภาซึ่งเป็นศิษย์ทํางานอยู่บริษัท เดินอากาศไทย จํากัด ได้ช่วยซื้อตั๋วให้ในราคาพิเศษ ได้ส่วนลดเกือบ ๕๐ เปอร์เซ็นต์ เครื่องบิน ออกจากท่าอากาศยานดอนเมืองเวลาประมาณ ๐๘.๐๐ น. การเดินทางครั้งนี้มีพระภิกษุติดตามไป ๑ รูป ชื่อ พระสมุทร มีศิษย์ ๑ คน ชื่อ นายธรรมนูญ ผดุงพันธ์ เวลาประมาณฉันเพล เครื่องบินก็ ถึงสนามบินมังกาลาดอน เมืองย่างกุ้ง มีเจ้าหน้าที่สถานเอกอัครราชทูตไทยประจําประเทศพม่า มาต้อนรับที่สนามบิน คือ ม.ล.ปีกทิพย์ มาลากุล คุณสุบรรณ เศวตมาลย์ คุณสนั่น นาคประชา เขาได้พาไปอยู่ในวิหารบนพระเจดีย์ชเวดากอง

พระเจดีย์ชเวดากอง มีความสูง ๙๙ เมตร เป็นพระเจดีย์ขนาดใหญ่ที่งดงามและสูงค่ายิ่ง เพราะประดับไปด้วยทองคําทั้งองค์ มีเจดีย์บริวารโดยรอบอีก ๘๔ องค์ เหลืองอร่ามงามโชติช่วง องค์พระเจดีย์ตั้งอยู่บนยอดเขาสูงเด่นเป็นสง่า จะมีบันไดขึ้นจากพื้นล่างทั้ง ๔ ทิศ เชื่อกันว่ามีการบรรจุพระเกศาธาตุของพระโคตมพุทธเจ้า จํานวน ๘ เส้น ยอดสุดขององค์เจดีย์บริเวณลูกแก้ว หรือหยาดนํ้าค้าง ประดับด้วยเครื่องประดับต่างๆ และอัญมณีลํ้าค่า เช่น เพชร ทับทิม ฯลฯ จํานวนมาก ผู้ที่เข้ามานมัสการหรือเยี่ยมชมจะต้องถอดรองเท้าทุกครั้ง 

เจดีย์ชเวดากองนับเป็นมหาเจดีย์ที่มีชื่อเสียงมากที่สุดของพม่า จนมีชื่อเสียงแพร่หลายเป็นที่รู้จักกันทั่วโลก และเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์ของพม่า ชาวตะวันตกมักเรียกกันว่า “มหาเจดีย์ทองคํา (The Golden Pagoda)” ในภาษาพม่าเรียกว่า “ชเวดากอง ปยา” ตั้งอยู่ ณ เมืองย่างกุ้ง คําว่า “ชเว” แปลว่า ทอง ส่วน “ดากอง หรือ ตะโกง” เป็นชื่อเดิมของเมืองย่างกุ้ง ดังนั้น ความหมายของ “ชเวดากอง” จึงแปลว่า ทองแห่งเมืองดากอง (ย่างกุ้ง) 

ได้พักอยู่ในประเทศพม่า ประมาณ ๑๕ วัน ได้ไปเที่ยวดูสถานที่ต่างๆ ในเมืองย่างกุ้ง ตอนนี้ได้แลเห็นแต่ซากระเบิดตามสถานที่ต่างๆ สงครามกะเหรี่ยงก็กําลังกําเริบอยู่ทางเมืองมัณฑะเลย์

วันหนึ่งได้ออกเดินทางโดยรถไฟไปเมืองหงสาวดี (พะโค) เพื่อนมัสการพระพุทธไสยาสน์ ขนาดใหญ่ในตําบลหนึ่ง เป็นพระพุทธรูปนอนที่งดงามมาก ยาวประมาณ ๓๐ วา พบทหารพม่า ซึ่งมารักษาการณ์อยู่ในบริเวณนั้น คณะทหารได้ให้ความสะดวก เวลาจะไปไหนมาไหน มีทหารติดตามไปด้วย ๑๒ คน เวลาที่นอนพักในเวลากลางคืนก็เฝ้ารักษาการณ์ให้ความปลอดภัย จากนั้นก็ได้เข้าชมวัดและเจดีย์สถานรอบๆ เมืองหงสาวดี ไปโดยลําดับ

ไปนอนอยู่บนพระเจดีย์มุเตา ซึ่งมียอดหัก เวลากลางคืนได้ยินแต่เสียงปืนดังสนั่นหวั่นไหว จึงถามทหารที่ไปด้วยกันว่า “ยิงอะไรกัน” เขาตอบว่า “ยิงขู่คอมมิวนิสต์” เวลาเช้ามืดมีหญิงพม่า ๒ คน มาสนทนาด้วย เกิดความศรัทธาได้นิมนต์ไปฉันที่บ้าน เมื่อได้เที่ยวดูสถานที่ต่างๆ ในเมืองย่างกุ้งเสร็จแล้ว ก็ตระเตรียมการเพื่อเดินทางต่อไปยังประเทศอินเดีย

ระหว่างพักอยู่ในเมืองย่างกุ้งนั้น ได้มีพระภิกษุไทยองค์หนึ่งบวชในพม่า ชื่อ พระวิสุทธิ์ จรรยาวัฒน์ เป็นคนจังหวัดกําแพงเพชร ได้เดินทางมาพม่าสมัยสงครามมหาเอเชียบูรพา ได้นําไปติดต่อแนะนําให้รู้จักกับเจ้านายพม่า จึงพากันเข้าไปในวัง เจ้านายพม่าองค์นี้เป็นลูกสาวของ พระเจ้าทีบอ กรุงมัณฑะเลย์ ได้สนทนาเรื่องขนบธรรมเนียมประเพณีของไทยให้เจ้าแม่ฟัง เจ้าแม่เล่าขนบธรรมเนียมประเพณีของพม่าให้เราฟัง ระหว่างกําลังสนทนากัน เจ้าแม่รับสั่งว่า “ฉันเป็น คนไทย” เจ้าแม่องค์นี้อายุประมาณ ๗๗ ชันษา เป็นพระราชธิดาพระเจ้าทีบอ กรุงมัณฑะเลย์ ได้รับสั่งเป็นภาษาไทยว่า “ท่านชอบฉันขนมต้มไหม” แต่ไม่อยากพูดกันยาว ฟังเรื่องราวดูแล้ว พม่าเห็นจะได้ตัวไปในสมัยกรุงศรีอยุธยาแตก 

เจ้าแม่องค์นี้มีพระนามว่า “สุทันตจันทเทวี” ได้รับสั่งขอความช่วยเหลืออย่างหนึ่งว่า “เวลานี้รายได้ขาดไปหมด ขอให้ท่านช่วยบ้าง” เราจึงตอบว่า “ไม่เป็นไรตะกามะ อาตมาจะช่วย” ที่เป็นดังนี้เพราะประเทศพม่าได้เปลี่ยนแปลงคณะรัฐบาลใหม่ พระบรมวงศานุวงศ์พม่าที่เคยได้รับเงินเดือนถูกตัดหมด จึงไม่มีรายได้ใดๆ “ขอให้ท่านสงสารเถิด เพราะเป็นไทยด้วยกัน ถ้าแนะนําให้สถานเอกอัครราชทูตไทยช่วยได้บ้างก็จะดี” เจ้าแม่ได้เล่าเรื่องให้ฟัง แล้วขอร้องดังกล่าวนี้

ต่อมาจึงได้นําเรื่องเจ้าแม่องค์นี้ไปเล่าให้ ม.ล.ปีกทิพย์ มาลากุล ฟัง ท่านผู้นี้มีใจบุญ ใจกุศลมากทั้งผัวทั้งเมีย ขณะนั้นพระมหิทธาฯ ดํารงตําแหน่งเอกอัครราชทูต ม.ล.ปีกทิพย์ฯ ได้พาเราไปพบปะสนทนากับพระมหิทธาฯ เมื่อได้พบปะกันรู้สึกว่ามีความดีอกดีใจเหมือนญาติได้พบกัน บรรดาคณะทูตทั้งหมดก็ได้ช่วยเหลือทุกอย่าง ก่อนที่จะออกเดินทางไปประเทศอินเดีย ได้แนะนําให้ความสะดวกทั้งทางราชการและส่วนตัว”

ในเวลาต่อมา เจ้าแม่สุทันตจันทเทวีก็ได้รับความช่วยเหลือจากรัฐบาลพม่า เป็นที่น่าอัศจรรย์มาก พระนางจึงมีความเลื่อมใสศรัทธาต่อท่านพ่อลียิ่งนัก

ปลายเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๙๓ ไปอินเดีย

ปลายเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๔๙๓ ได้ออกเดินทางจากเมืองย่างกุ้ง โดยทางเครื่องบินไปถึงสนามบินกัลกัตตา ประมาณ ๔ โมงเย็น กัปตันเครื่องบินลํานี้เคยเป็นเพื่อนรักกัน บัดนี้ได้ถึง แก่กรรม เพราะเครื่องบินตกที่ฮ่องกง เวลาออกเดินทาง เขาได้คุยว่า จะให้ขับแบบไหน สูงตํ่า โลดโผนก็ได้ เขาได้บอกว่าจะพาขึ้นสูงถึง ๑ หมื่นฟิต ระหว่างเดินทางรู้สึกว่ามีคลื่นมาก บริเวณ ภูเขาหิมาลัยอากาศหนาวจัด จนกระทั่งนั่งอยู่ที่ห้องกัปตันไม่ได้ ต้องกลับมานั่งที่เก้าอี้แล้วห่มผ้า

เมื่อถึงสนามบินแล้ว ต่างคนก็ต่างไป เพราะคนขับมีสิทธิพิเศษไม่เหมือนคนโดยสาร ส่วนเราต้องถูกตรวจข้าวของ ตรวจโรค สําหรับการเข้าห้องมืด เขายกให้เราเป็นพิเศษ ในห้องมืดนี้ภายในห้องสว่างจ้า คนที่เข้าไปให้เจ้าหน้าที่ตรวจต้องแก้ผ้าหมด แต่เคราะห์ยังดีมีแขกคนหนึ่ง พอเห็นเราโผล่เข้าไปในห้อง ใบหน้าก็ยิ้มแย้มใส่เรา แสดงว่าเขาจะช่วยเรา แขกคนนี้เป็นแขกซิกข์ 

ในที่สุดเขาให้ความสะดวก ข้าวของไม่ต้องตรวจ ได้พักอยู่จนยํ่าคํ่า จึงได้มีฝรั่งคนหนึ่งมาขอโทษแล้วบอกว่า เดี๋ยวรถของบริษัทจะมารับ ต่อมาอีกสักครู่หนึ่งก็ได้ขนข้าวของขึ้นรถยนต์ วิ่งเข้าไปในเมืองกัลกัตตาหลายไมล์ ได้ไปพักอยู่ที่สมาคมมหาโพธิ์ (Maha Bodhi Society of India) (ตั้งอยู่เมืองกัลกัตตา ก่อตั้งโดยท่านอนาคาริก ธัมมปาละ ชาวศรีลังกา เป็นสํานักงานใหญ่ มีสาขาอยู่ในประเทศอินเดียหลายแห่งด้วยกัน ท่านพ่อลีได้เข้าเป็นสมาชิกตลอดชีพของสมาคมนี้) ขณะที่ไปถึง เลขานุการใหญ่ของสมาคมซึ่งเคยเป็นเพื่อนเก่าไม่อยู่ ได้ความว่า เขานําพระบรมธาตุไปทําการฉลองที่เมืองหลวงแล้วเลยเดินทางไปกัษมีระ พวกพระที่อยู่ที่สมาคมได้จัดแจงให้ความสะดวกทุกประการ เพราะเราเป็นสมาชิกของสมาคมมาหลายปี เขาได้จัดให้ไปพักในตึกชั้นที่ ๓

ระหว่างที่พักอยู่ ได้ไปติดต่อกับเจ้าหน้าที่ตํารวจเกี่ยวกับเรื่องหนังสือเดินทางอยู่หลายวัน จึงเป็นที่เรียบร้อย ได้พักอยู่ที่สมาคมมหาโพธิ์ จนถึงเวลาจวนเข้าพรรษา คิดว่าจะเดินทางไปประเทศศรีลังกา ได้นําดราฟต์ไปขึ้นเงินที่ธนาคาร ปรากฏว่าดราฟต์ใบนี้ ธนาคารที่ออกให้ไม่มีสาขาธนาคารในประเทศอินเดีย ธนาคารจึงไม่ยอมให้ขึ้นเงิน เขาชี้แจงว่าต้องไปขึ้นเงินที่สาขาธนาคารกรุงลอนดอน ตอนนี้ชักเกิดความยุ่งยาก ตรวจดูเงินที่ลูกศิษย์เหลืออยู่ประมาณ ๑๐๐ รูปี จะเดินทางไปไหนมาไหนก็ลําบาก ขณะเดียวกันมีเงินปอนด์ติดตัวอยู่ถึง ๘๐๐ กว่าปอนด์ แต่ธนาคารอินเดียไม่ยอมรับ เพราะกําลังเกลียดชังอังกฤษ ไม่ต้องการใช้เงินปอนด์ ไม่ต้องการพูดภาษาอังกฤษ เว้นแต่จะจําเป็นจริงๆ เราเลยต้องพลอยฟ้าพลอยฝนลําบากกับเขาไปด้วย

ในที่สุดได้ตั้งใจสวดมนต์ภาวนาแล้วตั้งอธิษฐานว่า “ขอจงให้ข้าพเจ้าได้รับความสะดวก ในเรื่องที่เกี่ยวแก่เงินคราวนี้” อยู่มาวันนี้ เวลาประมาณบ่าย ๕ โมงเย็น มีคนคนหนึ่งชื่อ นายถนัด นาวานุเคราะห์ เป็นทูตพาณิชย์ไทยได้มาเยี่ยมแล้วถามว่า “ท่านอาจารย์มีเงินใช้ไหม” จึงตอบเขาไปว่า “มีไม่พอ” เขาจึงได้ล้วงกระเป๋าถวายให้เป็นจํานวน ๒,๐๐๐ รูปี 

เมื่อได้รับเงินรูปีเรียบร้อยแล้ว ในตอนเย็นวันนั้น เพื่อนคนที่เป็นเลขานุการใหญ่ของ สมาคมมหาโพธิ์ก็ได้เดินทางกลับมา เขาได้นิมนต์ไปคุยที่ห้องพัก แสดงความดีอกดีใจ แล้วสนทนากันเป็นภาษาบาลี เขาถามว่า “มีเงินใช้พอไหม ต้องการเท่าไร ไม่ต้องเกรงใจ เรียกได้ทุกเวลา” ได้ตอบขอบใจเขาเป็นภาษาอังกฤษว่า “Thank you very much” เขาก็ยิ้มตอบ ตั้งแต่วันนั้นมาก็ได้รับความสบายใจทุกประการ…

ขณะนั้นอากาศในเมืองกัลกัตตาร้อนมาก ท่านพ่อลีถึงกับอาพาธ เพราะแพ้อากาศร้อน คุณถนัด นาวานุเคราะห์ ทูตพาณิชย์ไทยในกรุงกัลกัตตา ได้พาคุณหมอสุนิต เจิมศิริวัฒน์ นายแพทย์จากเมืองไทยที่มาศึกษาต่อด้านโรคเมืองร้อนที่อินเดียมาถวายยา ไม่กี่วันท่านพ่อก็หายเป็นปกติ

พ.ศ. ๒๔๙๓ จําพรรษา ๒๓ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน

พอจวนเวลาเข้าพรรษา มีพระองค์หนึ่งซึ่งรักใคร่กันมาก เป็นเจ้าหน้าที่อยู่ที่สารนาถชื่อ “สังฆรัตนะ” ได้ชวนไปอยู่จําพรรษาที่โน่น (พระสังฆรัตนะ เป็นพระชาวลังการูปหนึ่ง ซึ่งเป็นที่ รู้จักมักคุ้นกับท่านพ่อลี ตั้งแต่สมัยท่านเดินทางมาอินเดียครั้งแรก ขณะนั้นดํารงตําแหน่งเป็นเลขานุการสมาคมมหาโพธิ์ สาขาสารนาถ ได้ชวนท่านพ่อลีไปอยู่จําพรรษาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ตําบลสารนาถ เมืองพาราณสี) จึงได้ตอบตกลงไปกับท่าน 

วันรุ่งขึ้นท่านได้ออกเดินทางไปก่อน ถึงวัน ๑๔ คํ่า เดือน ๘ เราจึงได้ออกเดินทางตามไป พอดีเพล วัน ๑๕ คํ่าก็ถึงวัด เพื่อนฝูงได้จัดที่พักให้ตึกหลังใหญ่ มี ๔๐ ห้อง (เรียกกันว่า “ธรรมศาลา”) อยู่กันห้องละคน แล้วได้อยู่จําพรรษาที่สารนาถนี้ บริเวณเดียวกันจะมีสํานักงาน ของสมาคม ถาวรวัตถุนอกนั้นก็มีมูลคันธกุฎีวิหาร ซึ่งตั้งอยู่ตรงข้ามกับตึกธรรมศาลา วิหารแห่งนี้ ใช้เป็นที่ทําวัตรสวดมนต์ตอนเย็น ร่วมกับพระลังกาที่จําพรรษารวม ๘ รูปด้วยกัน

ในระหว่างจําพรรษา ได้รับความสะดวกสบาย เพื่อนที่รู้จักกันเมื่อมาครั้งก่อนก็ยังอยู่ การขบฉันก็สะดวก คือ ในเวลาเช้าเขาได้นํานม โอวัลติน โรตี ๓ – ๔ แผ่น มาส่งให้ถึงที่ทุกวัน ฉันเท่านี้ก็รู้สึกอิ่ม แต่พอสายหน่อย เขาก็ให้ฉันข้าวสวย แกงถั่ว แกงงา ไม่มีเนื้อสัตว์ ฉันเจ บางวัน ก็มีอาหารคาว

ระหว่างอยู่จําพรรษามีการสวดมนต์เย็น เสร็จแล้วไปนมัสการพระเจดีย์องค์ใหญ่ยอดหัก (เรียกกันว่า “ธัมเมกขสถูป”) อยู่เหนือวิหาร บางวันก็ไปเที่ยวเมืองพาราณสี ไปเที่ยวดูสถานที่ของพวกพราหมณ์ วัดธิเบต วัดพม่า วัดฮินดู วัดลังกา ฯลฯ

จวนๆ เวลาออกพรรษา เดือนหงาย สวดมนต์แล้วขึ้นไปนั่งพักอยู่หน้าวิหารคนเดียว การสวดมนต์ก็สวดเหมือนพระไทย แต่เร็วที่สุด วันที่นั่งพักอยู่หน้าวิหาร เป็นเวลากลางคืน เดือนหงาย ได้นั่งสมาธิเพ่งมองดูยอดพระเจดีย์ระลึกถึงพระเจ้าอโศกมหาราช ว่ามีบุญคุณมาก ต่อพระศาสนา มองเพ่งไปนานๆ เกิดแสงสว่างวูบวาบกระจายตามต้นไม้และพระเจดีย์ ได้เห็น “พระเจดีย์และพระสถูปที่พระเจ้าอโศกมหาราชทรงสร้างไว้ ๘๔,๐๐๐ ทรุดโทรม หักพังทลาย สูญสลาย และเห็นพระบรมสารีริกธาตุเสด็จมาแสดงปรากฏสีสันต่างๆ เป็นที่น่าอัศจรรย์” นึกในใจว่า “พระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้ายังมีอยู่จริง” 

อยู่มาวันหนึ่งเวลาจวนออกพรรษา เจ้าหน้าที่พุทธสมาคมได้มานิมนต์ไปรับพระธาตุและพระอัฐิธาตุของพระโมคคัลลาน์ และ พระสารีบุตร ซึ่งทางราชการได้นํามาสมโภชที่กรุงนิวเดลี และได้นําส่งกลับมาโดยเครื่องบิน จึงได้พากันไปทําการต้อนรับที่สนามบิน เครื่องบินถึงสนามบินเวลาประมาณ ๑๑.๐๐ น. เศษ เมื่อเครื่องบินจอดเรียบร้อยแล้ว เขาได้ให้เราไปรับพระเจดีย์ ทองเหลืององค์เล็กๆ ซึ่งเป็นที่บรรจุพระธาตุพระโมคคัลลาน์และพระสารีบุตร จึงได้นํามาถึง พุทธสมาคม แต่ไม่ได้ขอเขาดู เพราะใจรู้สึกเฉยๆ ต่อจากนั้นเขาได้จัดส่งพระธาตุนั้นไปรักษาไว้ที่สํานักงานเมืองกัลกัตตา เป็นอันว่าเราไม่มีโอกาสได้เห็น…

การเห็นซากปรักหักพังของพระเจดีย์ และเห็นพระบรมสารีริกธาตุเสด็จในครั้งนั้น เกิดเป็นแรงบันดาลใจอันสําคัญให้ท่านพ่อลีสร้างพระเจดีย์เพื่อทดแทนเอาไว้สักแห่งในประเทศไทย ต่อมาท่านก็ได้ดําริสร้างพระธุตังคเจดีย์ไว้ที่วัดอโศการาม จังหวัดสมุทรปราการ

ในระหว่างพรรษานั้น ท่านพ่อลีได้รับจดหมายติดต่อจากสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ประสงค์จะให้กลับวัดบรมนิวาสด่วน โดยปรารภว่า “อายุมากแล้ว ต้องการให้อาจารย์ลี ช่วยแนะจิตตภาวนาให้” และจดหมายด่วนอีกฉบับก็คือ จดหมายของพระวิสุทธิ์ ชาวไทยที่มาบวช ในพม่า ต้องการให้กลับพม่าด่วน เพราะทางเจ้าแม่สุทันตจันทเทวี ได้รับเงินเดือนจากรัฐบาลพม่า ซึ่งเกิดจากการช่วยเหลือของท่านพ่อลีแล้ว บุตรธิดาของเจ้าแม่ได้ชักชวนญาติมิตรสร้างวัดถวายที่เมืองย่างกุ้ง ขอให้ท่านรีบมาจัดการด่วน ส่วนจดหมายธรรมดามาจากทางวัดป่าคลองกุ้ง ญาติโยมทางจันทบุรี เร่งเร้าให้ท่านกลับโดยด่วน

เจ้าแม่สุทันตจันทเทวีจะสร้างวัดถวายที่พม่า 

เมื่อออกพรรษาแล้ว ก็ได้รับจดหมายด่วนจากพม่าอีกครั้งหนึ่ง เกี่ยวกับการสร้างวัดไทย ในพม่า เราจึงตัดสินใจเดินทางกลับไปพม่าอีกครั้ง แต่ก่อนกลับจะต้องไปเมืองกัลกัตตาก่อน เมื่อมาถึงแล้วได้เตรียมวีซ่าพาสปอร์ตกลับเมืองย่างกุ้ง 

ระหว่างทางได้แวะนมัสการปูชนียสถานมาโดยลําดับมี โพธิ์ตรัสรู้ที่พุทธคยา ได้นมัสการ พระธาตุ ทอดกฐิน ได้พระธาตุรวม ๑๘ องค์ และสถานที่สําคัญอีกหลายแห่ง เช่น แม่นํ้าเนรัญชรา บ้านนางสุชาดา อโนมานที มุจลินท์ อชปาลนิโครธ

ภาพที่ยังจําติดตาตรึงใจศิษย์ผู้ติดตามอยู่จนบัดนี้ก็คือ ขณะที่เดินทางไปถึงบ้านนางสุชาดา (สุชาดากุฎี) แขกชาวอินเดียที่เฝ้าสถานที่อยู่ต้องการจะเจิมหน้าทุกคน เพื่อไม่ให้เป็นการเสียเวลา เราจึงยินยอมตกลงให้แขกใช้แป้งเจิมหน้า พร้อมกับยิ้มแล้วอุทานว่า “อ้ายพวกผีกระสือ” และให้ศิษย์จ่ายเศษเงินตามระเบียบ

วันที่ไปถึงเมืองย่างกุ้ง คณะกรรมการสร้างวัดได้พากันไปรับที่สนามบิน แล้วก็พากันไปวังเจ้าแม่ในวันนั้น ณ ที่นั้นมีกรรมการนั่งประชุมกันอยู่ประมาณ ๓๐ กว่าคน คณะกรรมการ ประกอบด้วยบุคคลที่เป็นเจ้านาย ข้าราชการ พ่อค้า คหบดี ได้มาประชุมหารือกัน จะซื้อที่ดิน ถวายให้สร้างวัด ที่ดินที่จะซื้อมีลักษณะเป็นเนินเขาดินสูงๆ มีเนื้อที่ประมาณ ๙ เอเคอร์ เจ้าของ จะขายในราคาราว ๓ หมื่นรูปี เมื่อได้ทราบโครงการย่อๆ แล้ว ก็ได้กลับไปพักอยู่ที่พระเจดีย์ ชเวดากองตามเคย

ต่อมาได้นําความเรื่องนี้ไปหารือเอกอัครราชทูตไทย ตอนนั้นพระมหิทธาฯ ได้ย้ายไปประจําประเทศอื่นแล้ว คงเหลืออยู่แต่ ม.ล.ปีกทิพย์ มาลากุล ดํารงตําแหน่งแทน จึงได้นําเรื่องนี้มาหารือ ม.ล.ปีกทิพย์ฯ กล่าวว่า เรื่องเช่นนี้ถ้าทําเป็นทางราชการได้จะดีมาก ทางทูตจะได้ช่วยเหลือได้เต็มที่ ความเห็นทางฝ่ายคณะกรรมการก็อยากให้ทางไทยได้ช่วยเหลือ เพราะมีความประสงค์จะสร้างวัดให้เป็นแบบไทยทุกอย่าง ประธานกรรมการเป็นคนแก่อายุมากเป็นที่เกรงขามของคนในสมัยก่อน เพราะในอดีตเคยเป็นนักการเมืองสําคัญคนหนึ่งของพม่า อายุประมาณ ๗๐ ปี เป็นอาจารย์ของ ตะคีนนุ (อู้นุ) นายกรัฐมนตรีของพม่า ในเรื่องนี้เราเองก็นึกว่าคงสําเร็จ ได้ไปติดต่อกับคนไทยซึ่งอยู่ในเมืองย่างกุ้งหลายสิบคน ต่างคนต่างพากันดีอกดีใจ

อยู่ต่อมาไม่นานก็ได้รับจดหมายจากกรุงเทพฯ บ่อยๆ ได้ทราบข่าวเรื่องไม่สู้ดีบางเรื่อง เกี่ยวถึงนายบุญช่วย ศุภสีห์ จึงได้คิดกลับประเทศไทยเพื่อที่จะได้มาติดต่อกับคณะรัฐบาลไทยและคณะสงฆ์ไทยให้ทราบเรื่องด้วย

คนตายเปรียบเหมือนบุคคลจะเดินทางไปต่างประเทศ

ตลอดระยะเวลานานเกือบปีที่ ท่านพ่อลี ใช้ชีวิตสมณเพศในประเทศพม่าและจําพรรษาที่ประเทศอินเดีย ท่านได้ศึกษาเหตุแห่งความเจริญและเหตุแห่งความเสื่อมไปของพระพุทธศาสนา ในสองประเทศนี้ ท่านได้เยี่ยมชมสถานที่สําคัญทางพระพุทธศาสนามากมาย ด้วยท่านพ่อลีท่านเป็นพระอรหันตพุทธสาวกที่ทรงอภิญญา ๖ ท่านมีทั้งตานอกและตาใน คือ ทิพจักขุ ท่านย่อมเห็นอะไรที่เป็นสิ่งพิเศษ ซึ่งล้วนเป็นเรื่องอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ทางพระพุทธศาสนามากมาย และท่านย่อมพิจารณาอะไรได้อย่างละเอียดลึกซึ้งยิ่งกว่าปุถุชนคนธรรมดาทั่วไป 

การเดินทางไปประเทศพม่าและอินเดีย ๒ ครั้งของท่านพ่อลี ย่อมเต็มไปด้วยเหตุผล และ ต้องเกี่ยวเนื่องกับอดีตชาติของท่าน ซึ่งท่านมีมโนปณิธานอันเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ที่จะสละเลือดเนื้อ ชีวิตของท่าน เพื่อสืบทอดเผยแผ่พระพุทธศาสนา ท่านจึงได้รับประสบการณ์ที่คุ้มค่าเป็นประโยชน์มากมายมหาศาล และท่านก็ยิ่งเกิดความซาบซึ้งใจในพระมหากรุณาธิคุณขององค์พระบรมศาสดา ที่ทรงวางพระธรรมวินัยไว้ และในพระคุณของท่านพระอาจารย์มั่นที่วางข้อวัตรปฏิบัติและได้ มอบหมายให้ท่านช่วยสืบทอด ซึ่งในกาลต่อมา ท่านได้นํามาใช้เป็นแนวทางในการสืบทอดเผยแผ่ พระพุทธศาสนาในประเทศไทย ให้เจริญมั่นคงสถาพรคู่โลกคู่สงสารสืบต่อไปตราบนานเท่านาน

จากประสบการณ์ไปประเทศพม่าและอินเดียใน ๒ ครั้งนั้น ท่านพ่อลี ได้นํามาเป็นอุปมาแสดงธรรม “ทาน ศีล ภาวนา” โปรดญาติโยมพุทธบริษัทได้อย่างละเอียดลึกซึ้งมาก ดังนี้

“บุญกุศลนี้จะเกิดขึ้นได้ย่อมอาศัยความไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง เป็นมูลเหตุ สมด้วย พระบาลีว่า อโลโภ ทานเหตุ ความไม่โลภเป็นเหตุให้บริจาคทาน อโทโส สีลเหตุ ความไม่โกรธ เป็นเหตุให้รักษาศีล อโมโห ภาวนาเหตุ ความไม่หลงเป็นเหตุให้เจริญภาวนา ดังนี้ บุญกุศลที่ บุคคลทําไว้แล้ว ย่อมทําให้บุคคลนั้นมีความสุขกายสบายใจ เมื่อนึกถึงคราวไหนก็ทําให้เกิดปีติ อยู่เสมอ เป็นอริยทรัพย์ติดตามบุคคลนั้น เป็นประดุจเงาติดตามตัวไปอยู่เสมอไม่ลดละ ถึงแม้ บุคคลนั้นจะตายไป บุญก็ติดตามไปตบแต่งภพชาติที่ดีให้ ซึ่งเรียกว่า ปุญญาภิสังขาร

อนึ่ง คนที่ตายไปแล้วก็ดี หรือที่จะตายต่อไปก็ดี เปรียบเหมือนบุคคลจะเดินทางไป ต่างประเทศ ก่อนจะไปต้องเตรียมตัวไว้ให้พร้อม จึงจะสะดวกสบายในการเดินทาง เช่น นําเงินไปฝากธนาคาร เปลี่ยนสภาพเงินไทยให้เป็นเงินต่างประเทศเสียก่อน จึงจะใช้ได้ในต่างประเทศ ถ้าถือเอาเงินไทยไปจะใช้ไม่ได้เลย ข้อนี้ฉันใด บุคคลเมื่อตายจากโลกนี้ไป จะถือเอาเงินทองพัสดุสิ่งของติดตัวไปเพื่อใช้ในโลกหน้าไม่ได้เลยเป็นอันขาด ในเมื่อมีชีวิตอยู่นําไปฝากไว้ในธนาคารของชาวพุทธ เพื่อเปลี่ยนสภาพเป็นอริยทรัพย์ อันเป็นทรัพย์ภายใน ซึ่งได้แก่ การบริจาคให้เป็น พุทธบูชา ธรรมบูชา สังฆบูชา เป็นต้น ทรัพย์เหล่านั้นจึงจะใช้ได้โลกหน้าดังนี้ 

ถ้าบุคคลมีแต่ทรัพย์ปลอมๆ คือ ทําแต่บาปอกุศลไว้ เมื่อตายแล้วจะไปสู่สถานที่มีความสุขความเจริญก็ไปไม่ได้ เพราะขาดทรัพย์ จะกลับมาสู่มนุษยโลกอีกก็มาไม่ได้ เพราะขาดทรัพย์ คือมนุษยธรรม จําเป็นต้องกลายเป็นภูต ผี ปีศาจ เที่ยวหลอกหลอนมนุษย์ เข้าสิงเข้าทรง หลงทิศ หลงแดนไปได้รับความลําบากมาก เหตุนั้นการทําบุญไว้ ได้แก่ ทาน การบริจาคก็เหมือนกับเรา ได้ฝากทรัพย์ไว้ในธนาคาร เพื่อใช้สอยในต่างประเทศ นี้เป็นข้อที่หนึ่ง

ข้อที่สองนั้น ต้องมีหนังสือเครื่องเดินทาง เพื่อแสดงสัญชาติว่า เราเป็นคนชาติไหน มีหลักฐานแน่นอน ได้แก่ การตั้งอยู่ในคุณพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และรักษาศีลเพื่อกําจัดกิเลสอย่างหยาบอันเกิดขึ้นทางกาย วาจา เป็นการแสดงสัญชาติของพุทธบริษัท

ข้อที่สามนั้น ต้องเรียนรู้ภาษาต่างประเทศ จึงจะสะดวก ได้แก่ การเจริญภาวนา คือ สมถภาวนา และ วิปัสสนาภาวนา เป็นเครื่องกําจัดกิเลสอย่างกลางและอย่างละเอียด คือ นิวรณ์ ไปจากใจ ทําจิตใจให้ตรงเป็นเหตุ ส่งเสริมให้เกิดวิชชา ๓ ขึ้นในใจ 

บุพเพนิวาสานุสติญาณ  คือ ระลึกชาติของตนเองในภพหลังได้ 

จุตูปปาตญาณ กําหนดรู้คติต่างๆ ของสัตว์ทั่วไป เช่น ตายอยู่ เกิดอยู่ทั่วๆ ไป เลวทราม ประณีต สุข ทุกข์ เป็นมาเพราะเหตุอะไร ก็ทราบได้ในทางจิต 

อาสวักขยญาณ มีความรู้เกิดขึ้นในทางจิต เป็นเหตุให้ชําระอาสวกิเลสเครื่องหมักดอง ให้สิ้นไป ตามกําลังของวิชชานั้นๆ 

นี้แลคือ ภาษาต่างประเทศสําหรับพวกพุทธบริษัท จะไปกันอย่างสนุกสนานและ สว่างไสว ตามรายทางก็บริบูรณ์ด้วยทรัพย์ จะได้เห็นสิ่งซึ่งเราไม่เคยเห็น คือ สวรรค์และนิพพาน สมความปรารถนา นี้แลชื่อว่าไปดี แม้จะอยู่ก็ดี จะกลับมาก็มาได้ ถ้าไม่อยากกลับก็เรียน ภาษาวิชาเพิ่มเติมให้ถึงที่สุด” 

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๓ เดินทางกลับประเทศไทย

เดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ได้โดยสารเครื่องบินจากสนามบินย่างกุ้งถึงกรุงเทพฯ ตอนนี้พระสมุทรที่ได้ติดตามไป ได้กลับมาก่อนหลายวัน ได้มาพักอยู่กับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ที่วัดบรมนิวาส และได้นําเรื่องการสร้างวัดที่เมืองย่างกุ้งกราบเรียนสมเด็จฯ สมเด็จฯ ได้ ตรึกตรองอยู่เป็นเวลาหลายวัน เกือบๆ จะได้รับอนุญาตให้เดินทางไปประเทศพม่าอีก ก็เผอิญมี เรื่องบางอย่างแทรกซึมเข้ามา คือ มีพระสงฆ์บางรูปเมื่อได้ทราบข่าวว่าจะตั้งวัดขึ้นในเมืองย่างกุ้ง ก็ได้แสดงตัวติดต่อเป็นเจ้ากี้เจ้าการ เขาแสดงความหมายว่า “พระอาจารย์ลีทําไม่สําเร็จ นอกจากเขา” เรื่องนี้ทางเมืองย่างกุ้งได้มีจดหมายมาบอกข่าวอย่างนี้ เขาจะรู้ได้อย่างไรไม่ทราบ พระองค์ที่แสดงตัวเป็นเจ้ากี้เจ้าการนี้เป็นพระเถระชั้นผู้ใหญ่ทรงสมณศักดิ์ ซึ่งอยู่ในพระนครนี้เอง 

เมื่อได้รับทราบเรื่องราวเช่นนี้ เราก็ปล่อยมือไม่เกี่ยวข้อง โดยได้มีจดหมายไปถึงเอกอัคร-ราชทูตไทยประจําประเทศพม่า ขอถอนเรื่องนี้ ในที่สุดเรื่องนี้เป็นอันยุติกันไป จนกระทั่งทุกวันนี้ ก็ไม่เห็นมีใครไปก่อสร้างขึ้น เมื่อเหตุการณ์ได้เป็นไปดังที่ได้กล่าวมาแล้ว จึงได้ออกเดินทางจาก วัดบรมนิวาส กลับไปเยี่ยมญาติโยมที่จังหวัดจันทบุรี ระหว่างนี้ได้มีคนบางจําพวกซึ่งอิจฉาริษยา พยาบาทเรา ได้หาเรื่องทําลายชื่อเสียงเกียรติคุณทุกวิถีทาง มีอยู่มากมายหลายคน แต่จักไม่ขอ กล่าวชี้ตัว เพราะถือเสียว่าคนเหล่านั้นเป็นผู้ช่วยสร้างความดีให้แก่เรา เรายิ่งมีมานะสูงขึ้นทุกทีๆ…

ท่านพ่อลี ได้กลับไปพักที่วัดป่าคลองกุ้ง ท่านกลับมาจากอินเดีย พม่า ท่านสอนภาวนาตามแนวอานาปานสติตลอดมา แม้ท่านพ่อลีกลับมาจันทบุรีในคราวนี้ มีโลกธรรมมากระทบอย่าง หนักหนาสาหัส แต่จิตใจท่านเป็นพระอรหันต์ ท่านจึงไม่ได้หวั่นไหวใดๆ เลยแม้แต่น้อย ได้แต่ แผ่เมตตาให้อโหสิกรรม สงสาร เพราะเกรงคนพวกนั้นจะต้องชดใช้กรรมหนักอย่างแน่นอน เป็นต้นว่า ย่อมถูกโรคอย่างหนัก ถึงความเป็นบ้า มีจิตฟุ้งซ่าน เป็นผู้หลงใหลกระทํากาละ (ความตาย) และเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก 

ส่วนท่านพ่อลีเองกลับยิ่งมุ่งสร้างความดี ท่านอยู่โปรดญาติโยมพุทธบริษัทได้ ๔ – ๕ วัน ด้วยความที่ท่านมีนิสัยชื่นชอบท่องเที่ยวไปตามป่าเขา นิยมการอยู่ป่าเป็นวัตร และในระยะนั้น วงกรรมฐานทางจันทบุรีแน่นหนามั่นคงแล้ว พระศิษย์ของท่านที่เป็นชาวจันท์ออกบวชประพฤติปฏิบัติธรรมจนเป็นครูบาอาจารย์ก็มีด้วยกันหลายองค์ ซึ่งล้วนไว้วางใจได้แล้ว ท่านจึงออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา และบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ทางภาคเหนือต่อไป 

ท่านเดินทางกลับวัดบรมนิวาส กรุงเทพมหานคร พอหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๙๔ ท่านพ่อลี ได้เดินทางขึ้นภาคเหนือ ท่านเที่ยวธุดงค์ภาวนาและโปรดญาติโยมพุทธบริษัทอยู่ระยะหนึ่ง ขากลับในราวเดือนเมษายน ท่านเมตตาโปรดสงเคราะห์โยมพี่ชายของท่านที่บ้านวังใหญ่ ต.วังใหญ่ อ.ท่าตะโก จ.นครสวรรค์ ท่านได้แสดงธรรมโปรดอยู่นาน ๑ สัปดาห์ จนโยมพี่ชายเกิดความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาเป็นอันมาก และได้สนับสนุนให้ลูกชายฝากตัวเป็นศิษย์ติดตามรับใช้ ท่านได้พาหลานชายกลับวัดป่าคลองกุ้ง และให้หลานบวชเป็นสามเณร จากนั้นท่านได้ธุดงค์ ไปจําพรรษาที่ภาคใต้

ภาค ๑๒ จําพรรษาภาคใต้โปรดเสือร้ายและภาคเหนือแสนกันดาร

โปรดชาวภาคกลาง แก้ผีสิง มีคนมาขอลูก 

อยู่มาจวนจะเข้าพรรษาก็ได้เดินทางจากจังหวัดจันทบุรี กลับมาพักอยู่ที่วัดบรมนิวาส ตามเคย แล้วได้เดินทางออกไปอบรมญาติโยมที่วัดเสน่หา จังหวัดนครปฐม ต่อจากนั้นได้ไปพักอยู่ ที่วัดประชุมนารี จังหวัดราชบุรี ที่วัดนี้มีเจ้าจอมทรัพย์วัฒนาเป็นประธาน ได้ไปนิมนต์มา ได้ไปพักอยู่ที่วัดนี้หลายวัน ได้มีเหตุการณ์แปลกๆ เกิดขึ้นหลายอย่าง

เช้าวันหนึ่งมีหญิงคนหนึ่งอายุประมาณ ๒๐ ปี เข้ามานั่งอยู่หน้าธรรมาสน์ สักครู่หนึ่งก็เกิดอาการชัก จึงได้ทํานํ้ามนต์รดให้ ไล่เลียงถามดูได้ความว่า มีปีศาจตนหนึ่งเป็นผู้ชายได้ถูกฆ่า ตายโหง ได้อาศัยอยู่ในบริเวณนี้ แล้วได้เข้าสิงคน จนเกิดมีโรคขึ้นในตัว เป็นปุ่มแผลโตเท่า นิ้วหัวแม่มือ พอทราบเรื่องราวอย่างนี้ เราก็ไม่มียาอะไร เวลานั้นกําลังนั่งฉันหมากอยู่ จึงเอา ชานหมากขว้างไปให้เขากิน อาการที่เป็นปุ่มแผลในตัวหายไป ได้ปรากฏเหตุการณ์อย่างนี้ถึง ๓ ครั้ง และมีคนเห็นอยู่หลายคนด้วยกัน

อยู่มาวันหนึ่งจวนๆ จะออกเดินทาง มีหญิงคนหนึ่งชื่อ นางสมร หลานสาวนางเง็กที่อยู่กรุงเทพฯ เคยบวชเป็นชี สึกออกไปมีสามีอยู่ที่ราชบุรี อายุประมาณ ๔๐ ปี สามีเป็นอดีต ผู้พิพากษา มีบุตรชาย ๑ คน อายุ ๑๕ ปี คนคนนี้นับถือเรามาก ไปคราวไหนก็ไปหาทุกที วันนั้น เวลาประมาณ ๕ โมงเย็น นางสมรได้นําดอกไม้ธูปเทียนไปถวาย จึงได้พูดถามขึ้นคําหนึ่งว่า “แม่สมรต้องการอะไร” เขาตอบว่า “จะมาขอลูกจากหลวงพ่อ” เจ้าของเองได้ยินแล้วรู้สึกใจ ไม่ค่อยดี เพราะมีคนน้อยและแกก็พูดเบาๆ เสียด้วย เลยพูดออกมาว่า “อย่าเพิ่งพูดกัน” เพราะนึกคิดไปถึงเหตุการณ์ข้างหน้าว่า ถ้าเกิดมีความจริงขึ้น เราก็แย่ ฉะนั้น เรื่องนี้จึงขอเปิดเผย ความจริงให้ทราบทั่วกันว่าเป็นอย่างไร

ถึงเวลาประมาณ ๑ ทุ่มเศษ ได้มีญาติโยมมาประชุมกันบนศาลาประมาณ ๑๐๐ คนเศษ แม่สมรมานั่งอยู่ใกล้ๆ ข้างธรรมาสน์ พอให้ศีลแสดงธรรมะอบรมจิตใจ เพื่อสร้างบุญสร้างกุศล สร้างบารมีเสร็จแล้ว แม่สมรก็พูดขึ้นดังๆ ว่า “อะไรๆ ฉันไม่อยากได้ทั้งนั้น ฉันอยากได้แต่ลูก จะขอลูกจากหลวงพ่อ” เราจึงพูดกับแกว่า “ไม่เป็นไร หลวงพ่อจะให้” ที่ตอบดังนี้เพราะเคยทราบเรื่องในพระสูตรอยู่บ้าง จึงได้พูดเป็นทีเล่นๆ ว่า “ขอให้ตั้งใจทําจิตให้ดีในวันนี้ ฉันจะอธิษฐานอาราธนาให้เทวดาเอาลูกมาให้” เมื่อแกนั่งสมาธิเลิกแล้ว แกก็บอกว่า “รู้สึกสบายใจ ดีใจ เคยนั่งมาหลายหน ไม่เหมือนวันนี้” จึงบอกว่า “นั่นจะสําเร็จล่ะ”

เผยแผ่ธรรมสู่ภาคใต้ ได้โปรดเสือร้าย

พอวันรุ่งขึ้น ได้ออกเดินทางจากจังหวัดราชบุรี โดยทางรถไฟไปจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ขุนทัศนวิภาคเป็นศิษย์ติดตามไป ได้ไปพักอยู่ป่าช้าข้างสถานีปราณบุรี ๑ คืน ตื่นเช้าให้ขุนทัศน์ฯ มีเงินอยู่ ๑๒๐ บาท สมัยหลังสงครามใช้ธนบัตรที่พิมพ์จากอเมริกา ใบละ ๑๐๐ บาท และใบละ ๒๐ บาท เหมือนกัน ได้ตั๋วมาแล้ว ใบละ ๑๐๐ บาท หายไป เพราะเข้าใจว่าใบละ ๑๐๐ บาท เป็นใบละ ๒๐ บาท จึงได้ส่งให้คนขายตั๋วไป ขุนทัศน์ฯ จะกลับไปที่สถานีอีกเพื่อทวงคืน แต่ได้พูดห้ามว่า “เราโง่ อย่าไป อายเขา” ขุนทัศน์ฯ มีความเสียใจคิดอยากจะกลับบ้าน จึงได้พูดปลอบใจไว้

ป่าช้าที่พักนี้อยู่บนเนินสูง เป็นป่าเขาดิน เขาว่าที่นั่นคนอยู่ไม่ได้ ผีดุ ได้พักอยู่ ๑ คืน ก็ไม่ปรากฏว่ามีเหตุการณ์อันใด ต่อจากนั้นได้ออกเดินทางโดยรถไฟจนถึงจังหวัดสุราษฎร์ธานี ไปพักอยู่ที่เนินดินเขาสูง ข้างสถานีสุราษฎร์ธานี… 

ท่านพ่อลีกล่าวว่า ธรรมะเป็นที่พึ่งของคนดี และเป็นที่พึ่งของคนชั่วที่กําลังกลับใจเป็นคนดี คนที่ไม่เชื่อว่าทําชั่วได้ชั่ว เพราะเขายังไม่ประสบกับผลกรรมอันโหดร้ายที่ตนเองทําไว้ คนที่เป็นนักเลงโต เป็นเสือร้าย เป็นโจร เป็นคนพาล คนเหล่านี้มีจิตใจเหี้ยมโหด ไม่ยอมก้มหัวให้ใคร ง่ายๆ แต่ถ้าเขาเจอสิ่งที่เหนือกว่าเขา เขาก็ยอมนับถือบูชาได้เช่นกัน อย่างเช่น มหาโจรองคุลิมาล ยอมก้มหัวให้พระพุทธเจ้า และต่อมาได้ออกบวชปฏิบัติธรรมกลายเป็นพระอรหันต์ จากชีวิตที่ ตํ่าสุดก้าวขึ้นสู่ความสูงสุดได้ เพราะอาศัยหลักพระธรรมคําสอนเป็นประทีปส่องทางดําเนินชีวิต จึงมีคําพูดที่ว่า

“พระราชาเป็นพลังของคนอ่อนแอ การร้องไห้เป็นพลังของเด็กตัวเล็กๆ การนิ่งเงียบ คิดไม่ออกเป็นพลังของคนโง่ การพูดเท็จเป็นพลังของพวกโจร โจรลักขโมยได้แต่ทรัพย์ภายนอก แต่ทรัพย์ภายใน คือ ศิลปวิทยา สติ สมาธิ ปัญญา เป็นต้น โจรลักเอาไปไม่ได้

พระพุทธเจ้าท่านเทียบคนพาลว่า ไม่เป็นผู้พยายามจะลดละความชั่ว เหมือนสัตว์ป่า มี เสือโคร่ง เป็นต้น เมื่อมันวิ่งเลยไปแล้ว มีหรือที่มันจะพยายามหันกลับมาลบรอยที่เหยียบยํ่า ถึง โจรและคนพาลที่ว่าร้ายๆ พระพุทธเจ้าท่านก็ปราบปรามให้คนเหล่านั้นสยบมานักต่อนัก พระองค์ ทรงสามารถสอนคนที่คนอื่นสอนได้ยาก”

เมื่อท่านพ่อลีมาพักที่เนินเขาสูงข้างสถานีรถไฟสุราษฎร์ธานี ซึ่งเป็นสถานที่ที่มีโจรสําคัญเที่ยวปล้นฆ่ามนุษย์ โจรผู้นี้มีฝ่ามือชุ่มด้วยโลหิต เป็นคนใจร้าย เหี้ยมโหด ไม่ปรานีใคร เข้ารุกรานหมู่บ้านใด หมู่บ้านนั้นก็พังร้าง ผู้คนพากันอพยพหลบหนีบ้าง ถูกฆ่าตายบ้าง ชาวบ้านพากันหวาดสะดุ้ง หวั่นต่อมรณภัย พ่อค้าที่ใช้ทางนั้นสัญจรไปมาก็เว้นทางนั้นเสีย

ท่านพ่อลีได้เข้าไปพักอยู่ในถิ่นโจรนั้น แม้มีเสียงทัดทานจากผู้หวังดีอย่างไร ท่านก็ไม่สนใจ ดําเนินไปอย่างสงบตามสมณวิสัยปกติ จะโจรผู้ร้าย ไพร่หรือผู้ดี ท่านก็ไม่กลัวทั้งนั้น อย่าว่าแต่ โจรผู้ร้ายเลย ภูต ผี ปีศาจที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ท่านก็เอาชนะมานักต่อนักแล้ว พระพุทธเจ้า ไม่สอนให้กลัวหรือกล้าในสิ่งเหล่านี้ อันไหนไม่ผิดหลักพระธรรมวินัยก็ดําเนินไปตามนั้น ถ้ามัวแต่คิดเรื่องคนดีคนร้ายให้เป็นกังวล คงไม่ต้องไปไหน “แต่การจะก้าวเข้าไปในถิ่นอันตรายต้องรู้จักประมาณตัว อันนี้สําคัญ อย่างน้อยต้องมีฤทธิ์ทางใจเป็นที่อบอุ่นใจในความปลอดภัย”  ท่านพ่อลีท่านยํ้า…

ตกเวลาคํ่าได้มีคนมาสนทนาด้วย ได้พบคนสําคัญ ๒ คน ชื่อ นายพ่วง และ นายผาด คนทั้งสองได้เข้ามาหา ก็สามารถทักทายใจและรู้ทุกเรื่องที่เขาคิด จนเขาเกิดความอัศจรรย์ใจ ขอกราบฝากตัวเป็นศิษย์ แล้วเขาได้เปิดเผยความลับให้ฟังว่า “บ้านผมอยู่จังหวัดนครปฐม แต่ก่อนเคยเป็นคนร้ายชั้นเสือ เคยฆ่าคนตายหลายศพ ครั้งสุดท้ายได้ฆ่ายายแก่คนหนึ่งตายคาที่ เพราะมีคนบอกว่า ยายแก่คนนี้มีเงิน ๔,๐๐๐ บาทอยู่ใต้หมอน จึงได้ลอบขึ้นไปฟันคอยายแก่ ค้นใต้หมอน ได้เงินเพียง ๔๐ บาท ตั้งแต่วันนั้นมาก็เสียใจ คิดเลิกทําการโจรกรรม ถึงกระนั้นก็ยังรู้สึกเสียว ลูกปืน ขอให้หลวงพ่อช่วยหาเครื่องป้องกันให้ด้วย”

เขากล่าวแล้ว ก็กราบลงตรงหน้า “ผมไม่เห็นที่พึ่งอื่นที่พอจะพึ่งได้ หลวงพ่อเป็นผู้วิเศษจริง ผมคิดอะไรมา หลวงพ่อรู้หมด ผมเชื่อแล้วล่ะว่า นรกสวรรค์มีจริง บาปบุญมีจริง ขอเมตตาช่วยผมด้วยเถอะ” เขากล่าววิงวอนแล้ววิงวอนเล่า จึงพูดว่า “ถ้าโยมเว้นได้จริงจะให้ของดี จะไม่ให้ตายด้วยลูกปืน” เขาทั้งสองก็ปฏิญาณสาบานว่า “ผมเลิกแน่” แล้วก้มลงกราบและขอเป็นพุทธมามกะตลอดชีวิต จึงได้เขียนคาถาให้เขาทั้งสองไว้ภาวนาประจําตัว 

คาถาป้องกันปืนของท่านพ่อลี

คาถาป้องกันปืนที่ท่านพ่อลี เขียนให้เขาภาวนา คือ “อุทธัง อัทโธ อุททะธัง อัดโธ อัทธัง อุดโธ อุดอุทธะ” แล้วท่านกล่าวสอนด้วยความเมตตาว่า 

“ผู้เบียดเบียนผู้อื่น คือ ผู้เบียดเบียนตนเอง ผู้สงเคราะห์ผู้อื่น คือ ผู้สงเคราะห์ตนเอง ความเมตตากรุณาที่มนุษย์มีต่อกัน มีเดชานุภาพยิ่งกว่าสิ่งใดๆ

ผู้ที่ฆ่า ผู้ชนะ ผู้ด่า ผู้ประทุษร้ายเขา ย่อมได้ ผู้ฆ่า ผู้ชนะ ผู้ด่า และผู้ประทุษร้ายตอบ โยมทั้งสองต่อไปนี้ จงอย่าทําการใดๆ อย่าคิดสั้น และอย่าสร้างความพินาศย่อยยับแก่ตนและ คนอื่น เพราะนั่นคือการปลูกศัตรู เหมือนเงากรรมอันชั่วร้ายติดตามตัวไปทุกภพทุกชาติ”

เขาทั้งสองนั่งฟังนิ่ง มีนํ้าตาไหลพรากจากขอบตาไหลอาบแก้มซึ่งแห้งและตอบ เขาซาบซึ้งในสายธารแห่งความกรุณาที่ท่านมีต่อตน “ตั้งแต่เกิดมาก็มีเพียงครั้งนี้ที่ได้ฟังสิ่งที่ดี” เขาพูดพร้อมร้องไห้ฟูมฟายอย่างน่าสาร แล้วเขาก็กราบลาท่านกลับไป

พอวันรุ่งขึ้นแกมาหาอีก หน้าตาตื่นตกใจแล้วเล่าว่า “เวลานี้น้องชายกําลังต่อสู้กับตํารวจ อยู่ที่อําเภอนอกเขตจังหวัด มีพรรคพวก ๙ คน ที่ตํารวจจับตัวไว้ได้ก็มี แต่ขณะนี้ยังจับตัวน้องชายไม่ได้ เรื่องนี้เกรงจะเกี่ยวพันมาถึงตัวผมด้วย หลวงพ่อจะให้ผมทําอย่างไรดี” จึงได้แนะนําว่า “ให้โยมรีบไปแจ้งความที่สถานีตํารวจโดยด่วน แล้วให้นําเจ้าหน้าที่ตํารวจออกติดตามนายผาด ส่วนเราจะช่วยทางใน (สมาธิ)” พูดแล้วท่านก็ตั้งจิตแผ่เมตตาภาวนา แกได้ปฏิบัติตามคําแนะนํา ทุกอย่าง

เป็นที่น่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ด้วยพลังอํานาจจิตอันแก่กล้าและคาถาป้องกันปืนของท่านพ่อลี มีอานุภาพมาก โจรทุกคนปลอดภัยจากกระสุนปืนของเจ้าหน้าที่ตํารวจที่ระดมยิงใส่ราวกับห่าฝนหวังปลิดชีวิตให้ตาย ไม่ให้รอดแม้แต่คนเดียว แต่พวกเขาก็รอดมาได้หมดราวกับปาฏิหาริย์ และ ต่อมาวันหลังปรากฏว่า พวกโจรได้ยอมจํานนแก่ตํารวจทั้งหมด นายพ่วงเป็นผู้ประกันตัวน้องชายออกมาได้ ในที่สุดเมื่อคดีถึงศาล พวกปล้นรับสารภาพหมดทุกคน ศาลตัดสินให้จําคุก แต่เพราะ รับสารภาพจึงลดโทษให้กึ่งหนึ่ง และได้ประกันตัวออกมา ผู้คนทั้งหลายที่ได้ทราบข่าวเหตุการณ์ครั้งนั้น ได้พากันมาสักการบูชาท่านพ่อลีเป็นอันมาก โจรทุกคนกลับใจและปลอดภัยมีชีวิตอยู่เย็นเป็นสุขตลอดมา ท่านพ่อลีได้แสดงธรรมเปรียบเทียบด้วยโจรห้าร้อยว่า

“มหาโจร หรือ โจรห้าร้อย นั้นก็ได้แก่ ขันธ์ห้าของเรา คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ที่มันคอยปล้นฆ่าและเบียดเบียนตัวเรา ตั้งแต่โลกียทรัพย์จนถึงอริยทรัพย์ นอกจากนี้ยังมี “โจรใต้ดิน” อีกจําพวกหนึ่ง โจรชนิดนี้มันคอยแอบย่องมาเงียบๆ ไม่ใคร่รู้ตัว ได้แก่ ลาภ ยศ สุข สรรเสริญ อันเกิดแต่สิ่งภายนอก 

…ซึ่งถ้าใครหลงผิดเข้าแล้ว ก็ยากที่จะสละละวางเสียได้… จึงเป็นเหตุให้ทําลายความดีของตนเอง อันควรจะได้ทางจิตทางใจอีกส่วนหนึ่งเหมือนกันฯ

ทั้ง “งูพิษ” “กองไฟ” และ “มหาโจร” หรือ “โจรห้าร้อย” นี้ ย่อมเป็นภัยร้ายกาจแห่งจิตใจ ซึ่งคอยทําลายคุณความดีของเราอยู่ทุกขณะ หากผู้ใดไม่รู้เท่าทันในสิ่งเหล่านี้แล้ว ก็ยากที่จะพ้นจากภัยเหล่านี้ได้ การที่จะขจัดภัยอันนี้ได้ ก็ด้วยอํานาจแห่ง “ธรรม” คือ การบําเพ็ญสมาธิภาวนา วิตก วิจาร อยู่ภายในตนของตนเอง จนเกิดปัญญารู้แจ้งเห็นจริงในกองสังขาร เมื่อมองเห็นภัย รอบด้านอันบังเกิดขึ้นในชีวิตและร่างกายดังนี้แล้ว ก็จะมีความหวาดกลัวระมัดระวัง หาหนทางป้องกันและกําจัดทําลายมันเสีย หรือหลีกหนีให้พ้นจากมันเสียได้ ชีวิตของผู้นั้นก็จะมีความสุขฯ

“ผู้ปฏิบัติธรรม” ย่อมเปรียบเหมือนคนที่กําลังเดินทางไปในป่าเปลี่ยว มุ่งไปสู่จุดหมายปลายทางอันบรมสุขและปลอดภัย ผู้เดินทางย่อมจักต้องอาศัยการบําเพ็ญสมาธิภาวนา มีสติรอบคอบ ไม่มีความประมาท ต้องพยายามตัดสัญญาอารมณ์ต่างๆ มิให้เข้ามาทําลายจิตใจให้เสียความดีได้ เพราะเรารู้ว่ามี งูพิษ กองไฟ และ มหาโจรห้าร้อย คอยแอบแฝงดักซุ่มอยู่กลางทางแล้ว เราก็จะเป็นผู้มีสติตื่นอยู่เสมอ และเตรียมอาวุธที่ดีไว้สําหรับต่อสู้กับมันด้วยฯ”

ธรรมเทศนาที่ท่านพ่อลีเทศน์สอนนั้นลึกซึ้งชัดเจน แยบคายมาก ทําให้ญาติโยมพุทธบริษัทชาวใต้เกิดความเลื่อมใสศรัทธาท่านเป็นอันมาก และเป็นที่ประจักษ์ชัดว่า ธรรมเป็นที่พึ่งได้จริง พระพุทธองค์ทรงเคารพธรรมและกราบได้แต่ธรรม บรรดาพระอริยเจ้าทั้งหลายก็เช่นเดียวกัน แม้กายทิพย์ พญานาค เทวดา อินทร์ พรหม ล้วนต้องพึ่งธรรม ฟังธรรม ธรรมยังความร่มเย็นเป็นสุขมาสู่คน สู่สังคม ประเทศชาติ แม้กระทั่งพวกโจรร้ายก็กลับตัวกลับใจมาเป็นคนดีได้ก็เพราะธรรม ซึ่งกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ได้ทําประโยชน์ตรงนี้ให้กับสังคมไทยมหาศาล

ในสมัยกองทัพธรรมฯ ออกบุกเบิกประกาศธรรมไปตามภาคต่างๆ นอกจากสอนชาวบ้าน ให้เลิกนับถือผี หันมานับถือพระรัตนตรัยแล้ว บางแห่งท่านก็ต้องปราบผีร้าย บางแห่งก็ต้องปราบโจรร้าย ซึ่งสมัยนั้นมีกลุ่มโจรชุกชุมมาก พากันออกอาละวาดปล้นฆ่าจนชาวบ้านหวาดกลัวกันมาก ครูบาอาจารย์ได้ปราบสําเร็จมามากต่อมาก ท่านพ่อลีก็เช่นกัน ท่านได้ปราบโจรร้ายไว้หลายแห่ง เช่นที่ เขาฉกรรจ์ ต.เขาฉกรรจ์ อ.เขาฉกรรจ์ จ.สระแก้ว เขาสีเสียดอ้า ต.กลางดง อ.ปากช่อง จ.นครราชสีมา และที่บ้านนายายอาม อ.ท่าใหม่ จ.จันทบุรี ซึ่งร่วมกับหลวงปู่กงมาปราบ ฯลฯ 

ด้วยความอาจหาญ ด้วยพลังจิตอันแก่กล้า ด้วยคุณธรรม และด้วยอนุสาสนีปาฏิหาริย์ธรรมของท่านพ่อลี สามารถโน้มน้าวสยบโจรให้หมอบกราบและกลับตัวกลับใจเป็นคนดีได้อย่างน่าอัศจรรย์ ทําให้บุคคลสําคัญๆ ในบ้านเมืองที่เก่งเรื่องวิชาอาคมมายอมตนถวายตัวเป็นศิษย์ท่านจํานวนมาก เช่น ขุนประเสริฐสุมาตรา พันเอกพระยาฤทธิอัคเนย์ เป็นต้น

พ.ศ. ๒๔๙๔ จําพรรษา ๒๔ ที่วัดควนมิตร จังหวัดสงขลา

การที่เรามาพักอยู่ที่นี่ไม่สู้สบายใจนัก เพราะมักจะมีคนไม่ดีมาติดต่ออยู่เสมอ ที่ทําไป ล้วนแต่มีเรื่องดี ถึงกระนั้นก็ยังหวาดว่า คนอื่นจะเข้าใจผิดว่าเราช่วยโจร จึงได้รีบออกเดินทาง ต่อไปยังอําเภอทุ่งสง แล้วไปนมัสการพระบรมธาตุที่วัดพระมหาธาตุฯ อําเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช 

ตอนนี้ขุนทัศน์ฯ ได้ขอลากลับกรุงเทพฯ เขาได้ซื้อตั๋วรถไฟให้แล้วส่งขึ้นรถไฟ ให้เดินทางไปคนเดียว ตอนเย็นได้เดินทางไปถึงองค์พระเจดีย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช ได้พักอยู่ในวัดพระ- มหาธาตุฯ มีผู้คนเสื่อมใสในการปฏิบัติ พระองค์หนึ่งซึ่งเป็นเพื่อนกันและอยู่ที่วัดนี้ก็สนใจ จึงได้ อยู่อบรมญาติโยมพระเณรพอสมควร แล้วได้ออกเดินทางต่อไปยังจังหวัดสงขลา เมื่อถึงอําเภอหาดใหญ่ ได้พักอยู่ที่ป่าช้าปลักกริม ซึ่งเป็นที่รกรุงรังและเงียบสงัด เหมาะในการเจริญภาวนาดี พักอยู่ไม่กี่วันพระมหาแก้วเพื่อนของเราได้มาติดตามพบกันตรงนั้น ได้พักอยู่พอสมควร แล้วก็ได้ออกเดินทางวิเวกไปตามตําบลต่างๆ…

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๔ ใกล้จะเข้าพรรษา ท่านพ่อลี ได้ไปพักจําพรรษาอยู่ที่ วัดควนมิตร อําเภอจะนะ จังหวัดสงขลา นับเป็นพรรษาที่ ๒๔ อายุ ๔๕ ปี ท่านพ่อลีได้ทําการอบรมพระเณร ญาติโยมทางจิตใจแทบทุกคืน มีการแสดงธรรมะเกือบทุกคืนตลอดพรรษานั้น จนทุกคนมีความเข้าใจในการปฏิบัติธรรมพอสมควร และในพรรษานี้ท่านได้พบศิษย์สําคัญอีกองค์หนึ่ง คือ หลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร สมัยฆราวาสวัยหนุ่ม ท่านได้ทักทายว่า “ยังไม่ตายทีหรือ” ซึ่งในกาลต่อมาหลวงปู่ มหาสมจิตต์ได้ออกบวชและได้ติดตามมาพักกับท่านพ่อลีที่วัดอโศการาม

วันหนึ่ง สามีภริยาซึ่งมีอาชีพทําสวนยาง ทํายางขายได้วันละ ๕๐๐ บาท สามีได้เงินมาก็ นําไปเล่นหวยเถื่อน หวยใต้ดิน จนหมดเนื้อหมดตัว ในที่สุดก็มาบอกภริยาว่าจะต้องขอสวนยางไปจํานองเขา ภริยาโกรธมาก ด่าว่าสามีด้วยประการต่างๆ สามีขัดใจจึงไปหาท่านพ่อ เข้าไปนั่งยกมือไหว้แล้วกราบ ขอให้ท่านพ่อบอกตัวแน่ๆ ให้สัก ๓ ตัว โดยพูดว่า “ผมเต็มที่แล้ว ถ้าหลวงพ่อไม่ช่วยคราวนี้ ก็ไม่มีโอกาสได้รอดตัวกับเขาล่ะ ขอให้หลวงพ่อโปรดสักคราวเถิด”

ท่านพ่อก็ถามว่า “โยมมีลูกกี่คนล่ะ?” ตาแก่นั้นก็ตอบว่า “มี ๕ คนครับ”

ท่านก็ถามอีกว่า “ลูกชายกี่คน” แกก็ตอบว่า “๓ คนครับ”

“ผู้หญิงกี่คนล่ะ” แกก็บอกว่า “๒ คน”

ตาแก่นั่นกลับไปก็ไปซื้อลอตเตอรี่ใบหนึ่งเลข ๕๓๒ เผอิญถูกรางวัลที่ ๒ พอภริยารู้ว่าสามีถูกลอตเตอรี่รางวัลที่ ๒ ก็ดีใจใหญ่ ตอนนี้สามีจะด่าว่าให้รุนแรงอย่างไร ก็ไม่โกรธไม่เถียงเลย กลับนั่งอมยิ้มทั้งวัน ในเรื่องนี้ท่านพ่อลีบอกว่า “ถ้าเราไม่โปรด เดี๋ยวมันก็ฆ่ากันตาย” นี้คือ ความเมตตาและวิถีจิตที่รู้เหตุการณ์ล่วงหน้าด้วยอนาคตังสญาณ

มีเรื่องชวนให้ขําขัน เมื่อท่านพ่อลีธุดงค์ไปถึงสงขลา ลูกศิษย์ก็ได้แจ้งข่าวให้ทราบทั่วกัน มีการบอกต่อๆ กันจนเพี้ยนไป ฟังผิดจากคําว่า “ท่านพ่อลีไปสงขลา” เพี้ยนเป็น “ท่านพ่อลี ลาสิกขา” พระเณร แม่ชี แม่ขาว วัดป่าคลองกุ้ง และญาติโยมพุทธบริษัทชาวจันทบุรี เมื่อได้ทราบข่าวเช่นนั้น ต่างมีท่านพ่อลีเป็นที่พึ่ง เป็นร่มโพธิ์ร่มไทร จึงพากันเสียอกเสียใจ ร้องห่มร้องไห้จน ตาบวมแดงไปตามๆ กัน กว่าจะรู้ความจริงว่า “ท่านพ่อลีอยู่สงขลา ไม่ได้ลาสิกขา” นํ้าตาก็หมดกันไปมากทีเดียว จึงพากันโล่งอกโล่งใจและนึกขําขันตนเอง

การไปธุดงค์เผยแผ่พระพุทธศาสนาทางภาคใต้ จังหวัดสงขลา ของท่านพ่อลี หลวงปู่เจี๊ยะ ท่านพระอาจารย์ถวิล ฯลฯ ในครั้งนั้น ได้ผลตอบรับดีมาก ในกาลต่อมา มีการสร้าง วัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ขึ้นหลายแห่ง และทําให้ญาติโยมพุทธบริษัทชาวสงขลา เกิดความเลื่อมใสแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ที่ศรัทธาออกบวชไม่สึกจนเป็นครูบาอาจารย์ที่มี ชื่อเสียงคุณธรรมก็มี หลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร ท่านเป็นศิษย์ท่านพ่อลี เป็นศิษย์ผู้น้องของ หลวงปู่เจี๊ยะ และเป็นเจ้าอาวาสวัดควนจง (เขาล้อม) อ.นาหม่อม ท่านเป็นพระมหาเถระ ชาวภาคใต้ที่วงกรรมฐานให้การยอมรับและชาวสงขลาก็ให้ความเคารพนับถือ ทั้งท่านก็สนิทสนมคุ้นเคยกับ องค์หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่เจี๊ยะ เป็นอย่างดี 

พ.ศ. ๒๔๙๔ ออกพรรษา ธุดงค์จากภาคใต้สู่ภาคกลาง

เมื่อทอดกฐินเสร็จออกพรรษาแล้ว ได้เดินทางกลับมาพักที่เขาควนจง ซึ่งเป็นหมู่บ้านเล็กๆ แห่งหนึ่งอยู่ใกล้บ้านคลองเรียน อยู่มาวันหนึ่ง ได้เห็นญาติโยมหลั่งไหลกันมามากมายเป็นเวลาหลายวัน จึงได้สอบถามดูได้ความว่า เขาจะมาดูงูใหญ่รัดผู้หญิงที่เขาควนจง เขาลือกันว่ามีงูใหญ่หงอนแดง รัดผู้หญิงไว้บนยอดเขา ไม่ถึงเวลา ไม่ยอมปล่อย เมื่อชาวบ้านได้ทราบข่าวแปลกประหลาดอย่างนี้ จึงพากันแตกตื่นมาดูพลุกพล่านอยู่ในบริเวณใกล้ที่เราพักอยู่ แต่ในหมู่บ้านที่เราไปพักอยู่ ไม่ปรากฏว่ามีใครได้ยินข่าวนี้ เป็นเรื่องที่น่าขบขันอย่างยิ่ง 

เขาควนจง อ.นาหม่อม จ.สงขลา เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมอีกแห่งหนึ่งที่ ท่านพ่อลี ได้มา วางรากฐานไว้ สถานที่ท่านพักเป็นป่าช้าบ้านควนจง ควน หมายถึง เนินเขาเล็กๆ ไม่ถึงกับ เป็นภูเขา ในกาลต่อมา หลวงปู่มหาสมจิตต์ได้ตามรอยธรรมท่านพ่อลีมาบําเพ็ญภาวนา และได้พัฒนาเป็นวัดป่ากรรมฐาน ชื่อ วัดควนจง (ภูเขาล้อม) จนเป็นวัดที่มั่นคงเจริญรุ่งเรืองทางภาคใต้มาตราบจนทุกวันนี้

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๗ องค์หลวงตาพระมหาบัว เคยมาพักกับหลวงปู่มหาสมจิตต์ ท่านเทศน์ไว้ว่า “หลวงตาเคยไปพักแล้วที่วัดควนจง อยู่ไหล่เขา ไปพักอยู่ที่นั่นสบายดี สงัดเงียบ อยู่ตีนเขา ส่วนมากพระท่านชอบอยู่ตีนเขา ไม่ค่อยชอบขึ้นหลังเขา ก็ดีอยู่ สงบสงัดเงียบ ไปบิณฑบาตตาม สวนเขา”

พักอยู่ที่นี่พอสมควรแล้ว ได้ออกเดินทางไปพักบ้านทุ่งโพธิ์ ตลาดคลองแงะและอําเภอสะเดา จังหวัดสงขลา เวลานั้นผู้บังคับกองสถานีตํารวจอําเภอสะเดา ถูกโจรจีนยิงตาย เนื่องในการต่อสู้กับพวกคอมมิวนิสต์ ในสมัยนั้นยังมีพวกโจรจีนคอมมิวนิสต์อาละวาดอยู่มาก เป็นที่หวาดกลัวของชาวบ้านในยามคํ่าคืน ขณะที่ไปพักอยู่นั้น ตอนกลางวันมีคนมาหามาก แต่พอคํ่าลงก็รีบพากันกลับ เขาบอกว่ากลัวพวกคอมมิวนิสต์มาปล้น จึงได้พูดว่า “ขอให้โยมพากันมานั่งฟังเทศน์เถิดรับรองว่า คืนนี้ไม่มี” พอตกคํ่าเวลาประมาณ ๒ ทุ่ม มีคนมาเต็มโบสถ์ จึงได้เทศน์อบรมญาติโยม ปรากฏว่าในคืนนั้นไม่มีเหตุการณ์ร้ายแรงใดๆ 

จากเหตุการณ์ต่างๆ ที่พูดไปเป็นความจริงเสมอ ทําให้ญาติโยมชาวใต้ให้ความเคารพเลื่อมใสและเชื่อฟังมากขึ้นโดยลําดับ

วันหลังก็กลับไปป่าช้าปลักกริม อําเภอหาดใหญ่ ซึ่งเป็นสถานที่เคยพักมาก่อน เมื่อกลับมาพักครั้งนี้ ชาวอําเภอหาดใหญ่พากันมาอบรมศีลธรรม จิตใจ และฟังเทศน์ทุกคืน ต่อจากนี้ได้ เดินทางกลับมาจังหวัดนครศรีธรรมราช ได้แวะเยี่ยมสํานักปฏิบัติที่อําเภอร่อนพิบูลย์ แล้วเดินทางต่อไปพักที่อําเภอทุ่งสง นายสังเวช เสมียนแผนกศึกษาธิการ ได้เป็นศิษย์ติดตามมาด้วย ได้ไปพัก อยู่ที่ “ถํ้าทะลุ” 

ถํ้าทะลุ อําเภอทุ่งสง ปัจจุบันนี้พัฒนาเป็น พุทธสถานถํ้าตลอด เป็นถํ้าขนาดเล็กในภูเขา ชื่อ เขาชัยชุมพล โดยตัวถํ้าสามารถเดินทะลุกันได้ จึงได้ชื่อว่า ถํ้าตลอด หรือชาวบ้านเรียกว่า ถํ้าหลอด มีความยาวไม่มาก ภายในถํ้า วิเวกเงียบสงัด อากาศเย็น มีหินงอกหินย้อยสวยงาม มีพระพุทธรูปปางไสยาสน์ขนาดใหญ่ และมีพระพุทธรูปปางต่างๆ อีกนับสิบรูป ล้วนแล้วแต่เป็นศิลปะเก่าแก่ที่ยังมีสภาพสมบูรณ์ และปัจจุบัน บนผนังถํ้ามีจิตรกรรมฝาผนังที่แสดงถึงเรื่องราวเกี่ยวกับพุทธประวัติ

สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ตามตัว

พักที่ถํ้าทะลุพอสมควรแล้ว ออกเดินทางต่อไปยังจังหวัดชุมพร จับรถไฟจากจังหวัดชุมพรถึงจังหวัดเพชรบุรี ถึงตอนนี้ได้ทราบว่า สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ได้มีจดหมายให้ ติดตามกลับ จึงได้เดินทางต่อไปจังหวัดราชบุรี พักที่วัดประชุมนารี หลวงอรรถฯ ผู้ว่าราชการ จังหวัดราชบุรี และนายอําเภอเมืองได้ไปตามตัวให้กลับกรุงเทพฯ เพราะสมเด็จฯ วัดบรมฯ ต้องการพบ …

ด้วยระยะนี้ สมเด็จฯ ท่านชราภาพมากแล้ว ท่านมักถามหาท่านพ่อลีเป็นประจํา ไม่ว่า ท่านพ่อลีจะไปอยู่ ณ สถานที่ใด สมเด็จฯ ท่านจะให้คนติดตามให้ท่านกลับไปหาที่วัดบรมนิวาส เสมอๆ เพราะท่านทั้งสองเป็นชาวอุบลฯ ด้วยกัน และได้รู้จักกันมานาน ซึ่งแต่ละครั้งที่สมเด็จฯ ได้พูดคุยสนทนาธรรมกับท่านพ่อลี สมเด็จฯ ท่านจะถูกอัธยาศัย และจะเห็นความวิเศษอัศจรรย์ ในทางพระศาสนาอยู่เสมอ ท่านพ่อลีจึงเดินทางกลับไปวัดบรมนิวาสตามพระบัญชาของสมเด็จฯ 

ระหว่างที่พักอยู่วัดประชุมนารี ได้มีพระองค์หนึ่งถูกจับ มาพักอยู่ที่เขาแก่นจันทร์ มีหญิง นุ่งขาวอยู่ ๔ – ๕ คน ทราบว่ามาจากบ้านโป่ง เขาอยากมาพบเรา แต่ไม่กล้าขึ้นมาหา เพราะพระกําลังมีคดี ไม่ใช่เรื่องของตัว แต่น่าเล่า คือเขาเล่าว่า พระองค์นั้นบอกว่านั่งเทศน์มาก ภาวนามาก เมื่อยขา ขอให้ชีนวดให้ ชีก็นวดให้จริงๆ เลยเกิดเหตุ สืบสวนดูแล้วเป็นพระไม่มีใบสุทธิ ทราบว่าทางการได้จับสึกไป

ระหว่างที่พักอยู่ที่ราชบุรี แม่สมรได้ออกมาหาแล้วบอกว่า “ฉันตั้งครรภ์ได้ ๒ เดือนกว่า แล้วหลวงพ่อ” เขาพูดต่อไปว่า “ขอถวายลูกแก่หลวงพ่อเดี๋ยวนี้ เพราะเป็นลูกหลวงพ่อ ไม่ใช่ ลูกคุณหลวง” สังเกตว่าเขาพูดจริงๆ จังๆ แต่เราเฉย แต่แปลกใจว่า ไม่เคยมีบุตรมาถึง ๑๕ ปีแล้ว ทําไมเป็นได้อย่างนั้น ต่อจากนั้นได้เดินทางกลับเข้าพระนคร พักที่วัดบรมนิวาส พอดีสมเด็จฯ อาพาธ จึงได้พยาบาลท่านพอสมควร ระหว่างที่พักอยู่ที่วัดบรมนิวาสนี้ ได้มีผู้มาฝึกสมาธิกันมาก มีพวกธนบุรี พระนคร และลพบุรี แม้เจ้านายเช่น ท่านหญิงบุญจิราธร จุฑาธุช และคุณท้าวผู้ใหญ่ ในวัง เช่น ท้าวสัตยานุรักษ์ เป็นต้น

วันหนึ่งปรากฏเหตุการณ์แปลก มีหญิงคนหนึ่ง ชื่อ แม่ขอม จันทสร คนลพบุรี ได้นําเอา พระธาตุมาถวาย ๓ องค์ จึงได้ถามแกว่า “เอามาจากไหน” ได้รับตอบว่า “ได้อาราธนาขอจากพระพุทธรูปที่ตั้งอยู่บนหัวนอนของท่านพ่อนั้นเอง” พระพุทธรูปองค์นี้เป็นพระได้มาจากเชียงตุง ในสมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ เป็นพระของนายอุดมฯ มีเหตุการณ์แปลกประหลาดหลายอย่าง เกี่ยวกับพระพุทธรูปองค์นี้ ตามที่นายอุดมได้เล่าให้ฟัง 

ท่านพ่อลีเล่าเรื่องพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์

ตอนนี้จะขอย้อนกล่าวถึงประวัติพระพุทธรูปองค์นี้ แต่เดิมมานายอุดมฯ เป็นคนไม่เชื่อพระ เป็นข้าราชการ ทํางานแผนกสื่อสารเกี่ยวกับวิทยุ ครั้งสมัยสงครามโลกครั้งที่ ๒ ได้ติดตาม กองทัพไทยไปเมืองเชียงตุง มีพลโทประพันธ์เป็นแม่ทัพ วันหนึ่งนายอุดมฯ ได้ไปพักอยู่ที่วัดเก่าแก่แห่งหนึ่งกับพวกพลทหาร เวลาคํ่าได้เอนหลังลงนอนยังไม่ทันหลับ ก็ได้เห็นแสงสว่างพุ่งจาก หัวนอน นายอุดมฯ จึงได้รีบลุกขึ้นตรวจดูว่ามีอะไร ธรรมดาวิสัยของนายอุดมฯ ขณะนั้นแม้ถึงจะ ได้อยู่ใกล้พระก็ไม่เคยกราบไหว้ วันนั้นเกิดแปลกประหลาดขึ้นในใจ ก็ยืดคอดูบนแท่นพระได้เห็นพระพุทธรูปสําริดสีดําองค์หนึ่ง สูง ๑ คืบเศษ หน้าตักกว้างประมาณ ๓ นิ้วเศษ ดําใสเป็นเงา เหมือนมีคนขัดทุกวัน เมื่อเห็นเช่นนั้นก็รีบฉวยพระพุทธรูปองค์นั้นใส่กระเป๋า 

ตั้งแต่นายอุดมฯ ได้พระองค์นี้ไว้ ฐานะความเป็นอยู่ดีขึ้นมาก มีคนนิยมช่วยเหลือ ชักจะเป็นผู้มีเงินใช้จ่ายอย่างฟุ่มเฟือย คือ ได้เงินจากชาวบ้านในถิ่นนั้นๆ เอง ต่อมาเมื่อสงครามโลก ครั้งที่ ๒ ได้สงบลง นายอุดมฯ ได้เดินทางกลับ ได้มาพักอยู่ริมฝั่งแม่จัน ในคืนวันนั้นพระพุทธรูป องค์นี้ได้เข้าฝัน บอกกับนายอุดมฯว่า “อ้ายดม มึงจะเอากูข้ามไป กูไม่ไปกับมึง” นายอุดมฯ ก็ ไม่สนใจ คิดว่าพระโลหะจะมีอํานาจอะไร ในที่สุดได้นําพระพุทธรูปองค์นั้นกลับไปจังหวัดจันทบุรี ตัวเองได้ลาออกจากราชการ ไปทําการค้าขาย ในระหว่างนี้ดูหน้านายอุดมฯ ดําลง ผอมลง ฐานะก็ ฝืดเคืองลงทุกที อยู่มาวันหนึ่งลูกเมียเกิดเจ็บป่วยไปตามๆ กัน รักษาอย่างไรก็ไม่หาย หลวงพ่อ ได้มาเข้าฝันอีกว่า “กูไม่ยินดีอยู่กับมึง มึงต้องเอากูไปส่งที่เก่าของกู” 

พอดีปีนั้นเรากําลังออกธุดงค์ไปจังหวัดปราจีนบุรี พักอยู่ที่เขาฉกรรจ์ ประมาณเดือนเมษายนได้ออกเดินทางข้ามดงทะลุถึงจังหวัดจันทบุรี นายอุดมฯ ทราบข่าววิ่งไปหาพูดว่า “ผมแย่หลวงพ่อ ลูกเจ็บ เมียเจ็บ ยากจน พระพุทธรูปเข้าฝันว่า “ให้นํากลับไปส่งที่เดิม” จะให้ผม ทําอย่างไรดี” จึงตอบว่า “หลวงพ่อท่านอยู่ป่า ชอบวิเวก เอามาไว้กับเราก็ได้” นายอุดมฯ จึงนํา พระพุทธรูปองค์นั้นมาให้ไว้ แต่จะฝากหรือถวายไม่ทราบชัด ก็ได้เก็บไว้บูชาธรรมดา นับตั้งแต่บัดนั้นมา อาการป่วยของลูกเมียนายอุดมฯ ก็หายหมด นายอุดมฯ จึงได้เดินทางมาอยู่จังหวัด พระนคร ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๘๕ เรื่องราวเกี่ยวกับพระพุทธรูปองค์นั้นยังมีแปลกประหลาดอีก หลายอย่าง แต่ขอเล่าย่อๆ ไว้เพียงเท่านี้

ต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๕ สามสหธรรมิกพบกันที่วัดบรมนิวาส

ด้วยในระยะนี้ แม้ท่านพระอาจารย์มั่นซึ่งประดุจร่มโพธิ์ร่มไทรใหญ่ให้ความอบอุ่นคุ้มครองพระเณรศิษย์ของท่านเรื่อยมา เมื่อท่านมรณภาพไปแล้ว บรรดาพระเณรวงกรรมฐานก็ยังได้รับ การสนับสนุน คุ้มครองดูแลจากพระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครองอย่างดียิ่งและต่อเนื่อง สมเด็จ- พระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ชื่น สุจิตฺโต) วัดบวรนิเวศฯ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) วัดบรมนิวาส ล้วนทรงทราบและทราบถึงการบํารุงรักษาสืบทอดพระพุทธศาสนา ของครูบาอาจารย์กองทัพธรรมฯ มีประโยชน์มากมายมหาศาล จึงทรงให้และให้การปกครองด้วยความเป็นธรรมและด้วยความเมตตา พร้อมสนับสนุนคุ้มครองดูแลตลอดมา 

เมื่อครูบาอาจารย์วงกรรมฐาน ท่านมีกิจนิมนต์หรือกิจจําเป็นจะต้องเดินทางเข้ากรุงเทพฯ ด้วยความเคารพเทิดทูนในสมเด็จพระสังฆราชเจ้า และ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ นอกจากท่าน จะเข้าพักที่วัดสระปทุมแล้ว ท่านยังแวะเข้ากราบนมัสการเยี่ยมเยียนและเข้าพักที่สองวัดนี้เสมอๆ ความสัมพันธ์ระหว่าง วงกรรมฐาน กับ ฝ่ายปกครอง ในสมัยนั้น ซึ่งต่างฝ่ายต่างบําเพ็ญประโยชน์เพื่อพระพุทธศาสนาและประเทศชาติร่วมกันอย่างแท้จริง จึงเป็นไปอย่างแนบแน่น ราบรื่นดีงาม และช่วยเหลือสนับสนุนเกื้อกูลกันมาตลอด โดยฝ่ายปกครองที่ปกครองด้วยความเป็นธรรม มีความ สัมพันธ์เป็นดั่งพ่อแม่ของวงกรรมฐาน เป็นวาสนาบารมี เป็นเกียรติ และเป็นความสะดวกสบาย ในการปฏิบัติเพื่ออรรถเพื่อธรรมของวงกรรมฐาน 

ดังนั้น ในปี พ.ศ. ๒๔๙๔ หลังออกพรรษาแล้ว เมื่อหลวงปู่ฝั้น หลวงปู่กงมา และคณะ กลับจากโปรดญาติโยมพุทธบริษัทที่จังหวัดจันทบุรี เดินทางเข้ากรุงเทพฯ จึงได้แวะกราบคารวะ เยี่ยมเยียนสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) และพักที่วัดบรมนิวาส ซึ่งท่านทั้งสองก็ได้พบกับท่านพ่อลี ธมฺมธโร ซึ่งท่านเพิ่งกลับจากภาคใต้ สมเด็จฯ ท่านให้ความเมตตาท่านทั้งสามมากเป็นพิเศษ ในบั้นปลายสมเด็จฯ ท่านสนใจการปฏิบัติภาวนามาก มักจะให้ท่านทั้งสามแนะนําการ ปฏิบัติให้ เมื่อสมเด็จฯ ท่านนํามาปฏิบัติก็ได้รับความอัศจรรย์ในธรรมปฏิบัตินั้นเสมอๆ ก็ยิ่งเกิดความเลื่อมใสศรัทธาการปฏิบัติภาวนา

ท่านทั้งสามมีอายุรุ่นราวคราวเดียวกัน พรรษาก็ใกล้เคียงกันมาก และก็เป็นศิษย์โปรดของท่านพระอาจารย์มั่น ต่างได้รู้จักกันมาตั้งแต่เป็นภิกษุหนุ่ม ถือเป็นครอบครัวกรรมฐานเดียวกัน บัดนี้ ต่างล่วงเข้าสู่วัยกลางคนแล้ว และเป็นพระอริยบุคคลแล้ว หลวงปู่กงมา กับ ท่านพ่อลี เป็นพระอรหันต์ ส่วนหลวงปู่ฝั้นท่านเป็นพระอนาคามี และต่อมาได้เป็นครูบาอาจารย์องค์สําคัญที่มี ชื่อเสียงโด่งดังของประเทศ จึงสนิทสนมคุ้นเคยกันมาก ท่านทั้งสามได้พักอยู่ด้วยกัน ได้พูดคุยสนทนาธรรมกันอย่างเพลิดเพลินรื่นเริงในธรรม พักจนถึงเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๙๕ ก็เข้า กราบลาสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ หลวงปู่ฝั้นกับหลวงปู่กงมาได้พาคณะเดินทางกลับจังหวัดสกลนคร ส่วนท่านพ่อลีไม่นาน ท่านก็ได้เข้ากราบลาแล้วเดินทางไปจังหวัดลพบุรี 

อัญเชิญพระธาตุเสด็จเป็นครั้งแรกในชีวิต

ในคืนวันวิสาขบูชา วันขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ ปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ท่านพ่อลีนั่งสมาธิภาวนา ตลอดรุ่ง อัญเชิญพระธาตุเสด็จเป็นครั้งแรกในชีวิต ท่านเล่าว่า

“ต่อมาก็นึกสงสัยลังเลในเรื่องพระบรมธาตุ (พระบรมสารีริกธาตุ) ว่าเป็นมาได้อย่างไร เพราะเรื่องเหล่านี้ไม่เคยสนใจมาเลยตั้งแต่บวช แต่ก็ได้รับไว้จากแม่ขอมและเก็บไว้บูชา

กาลต่อมาได้ทราบว่า แม่ขอมได้พระบรมธาตุอีก แต่พระพุทธรูปองค์นี้ เวลานั้นได้นํามาฝากไว้ที่วัดบรมนิวาส กุฎีรามแข ส่วนเราได้กราบลาสมเด็จฯ เดินทางไปจังหวัดลพบุรี ปีนั้นได้ ทํางานวิสาขบูชา ที่วัดมณีชลขัณฑ์ ในวันพฤหัสบดี กลางเดือน ๖ ในวันนั้นได้คิดขึ้นในใจว่า “พระบรมธาตุนี้ ถ้าไม่ได้เห็นกับตาไม่ยอมเชื่อ เพราะจะจริงหรือไม่จริง ก็ยังไม่ทราบ” จึงได้ตั้งสัตยาธิษฐานนั่งสมาธิตลอดสว่าง และได้จัดตั้งพานไว้ ๔ พาน โดยทําการอาราธนา ไว้ดังนี้

๑. ขออัญเชิญพระบรมธาตุอันศักดิ์สิทธิ์ มีธาตุหู ตา จมูก ปาก อันเป็นบ่อเกิดของรัศมีของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถ้ามีความจริงขอให้เสด็จมาในสถานที่บูชาในคืนนี้

๒. ขออัญเชิญพระธาตุของพระสารีบุตร ซึ่งเป็นพระสําคัญองค์หนึ่ง

๓. ขออัญเชิญพระธาตุของพระโมคคัลลาน์ ซึ่งเป็นผู้มีฤทธิ์เสมอพระพุทธองค์

๔. ขออัญเชิญพระธาตุของพระฉิมพลี ซึ่งเป็นผู้มีเมตตา จะไปไหนปลอดภัยทุกเมื่อ

พระธาตุทั้งหลายเหล่านี้ ขอจงมาปรากฏ ถ้ามีความจริง ถ้าไม่เห็นปรากฏในคืนนี้ พระธาตุที่เขาถวายมาก็จะแจกจ่ายให้คนอื่นไปหมด ในคืนวันนั้นได้นั่งอดนอนอยู่ตลอดรุ่ง เวลาประมาณ ๐๔.๐๐ น. ได้เกิดความรู้สึกขึ้นในใจ มีแสงสว่างแดงๆ ได้วูบวาบไปตรงที่ตั้งพานบูชา พอดีรุ่งสว่างก็ได้ปรากฏพระธาตุต่างๆ มีอยู่ทุกภาชนะ สถานที่นั้นนับตั้งแต่เวลายํ่าคํ่าจนกระทั่งสว่าง ได้ใส่กุญแจปิดมิด ไม่มีใครสามารถเข้าไปได้เลย ตัวเราเองก็ไม่ได้เข้าไปอยู่ในนั้น 

ฉะนั้น จึงเป็นของแปลกใจขึ้นเป็นครั้งแรกในชีวิต ก็รีบเก็บพระธาตุเหล่านั้นห่อใส่สําลี ใส่ผอบติดตัวไว้ นับได้จํานวนดังนี้ คือ พระสารีบุตร ๓ องค์ พระฉิมพลี ๓ องค์ พระโมคคัลลาน์ ๒ องค์ พระบรมธาตุ ๗ องค์ เป็นสีแก้วผลึก สีดํา สีดําเจือเหลืองแก่ แต่ที่แม่ขอมเคยเอามา ถวายไว้นั้นเป็นสีมุกดาหาร จึงได้ถือติดตัวไปภาคเหนือด้วย ระยะหลังจากนี้ได้มีอะไรเกิดขึ้นบ้าง ขอสงวนไว้ก่อน ยังไม่ขอเปิดเผย”

พ.ศ. ๒๔๙๕ จําพรรษา ๒๕ ที่ผาแด่นอันแสนทุรกันดาร

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ก่อนเข้าพรรษา ท่านพ่อลี ออกเดินทางขึ้นภาคเหนือ สู่วัดเจดีย์หลวง จ.เชียงใหม่ และได้แวะไปพักที่เสนาสนะป่าห้วยนํ้าริน อ.แม่ริม จากนั้นท่านได้ไปจําพรรษาที่ “เสนาสนะป่าบ้านผาแด่น” ต.สันป่ายาง อ.แม่แตง จ.เชียงใหม่ ท่านพ่อลีเล่าว่า

“เวลาจวนเข้าพรรษา ได้ออกเดินธุดงค์ไปพักที่อําเภอแม่ริม ตั้งใจจะเดินทางเข้าป่าลึก และได้ออกเดินทางจากอําเภอแม่ริมถึงบ้านสันป่าตึง ใช้เวลา ๑ วัน ต่อจากนั้นได้เดินทางเข้าดงลึก ไม่มีบ้านคนเลย มีพระติดตามอีก ๒ – ๓ รูป ขึ้นเขาลงห้วยเข้าไปในดงใหญ่ ไปถึงที่นั่น บ่ายราว ไม่เกิน ๔ โมงเย็น สถานที่นี้มีลูกศิษย์ (หลวงปู่บุญฤทธิ์ ปณฺฑิโต) เคยไปจําพรรษา 

ปีนั้นได้จําพรรษาอยู่ที่นั่น ไปพักอยู่ในสถานที่แห่งหนึ่งบนดอยสูง ไม่มีราบ มีแต่ภูเขาทั้งนั้น เป็นหมู่บ้านยางและกะเหรี่ยง มีประมาณ ๖ – ๗ หลังคาเรือน พออาศัยบิณฑบาตได้ กระต๊อบที่พักมีชานเล็กๆ ห่างบ้านประมาณ ๒๐ เส้น มีลําธารนํ้าไหลเย็นตลอดปี อากาศหนาวจัดทั้งกลางวัน และกลางคืน แม้แต่เกลือในกระบอก ถ้าปิดไม่แน่นก็ละลายเป็นนํ้าหมด ได้เดินทางไปถึงเป็น วัน ๑๔ คํ่า เดือน ๘ พอถึงวันอธิษฐานเข้าพรรษา ก็มีอาการเริ่มป่วยเป็นไข้ 

ในสถานที่นี้กันดารที่สุด ชาวบ้านแถบนั้นเป็นคนป่าคนดง อาหารเป็นพื้น ในพรรษามีเกลือ พริก และข้าวเหนียวเท่านั้น เนื้อและของคาวไม่มีใครนิยมกัน อาหารที่ฉันในพรรษานี้เป็นอาหารชาวป่า คือ หน่อไม้ ใบบอน รากบอน ต้มให้เละกวนให้เหลว เอาเกลือใส่ข้าว ใส่พริกขี้หนู ตําใส่ ทั้งก้านทั้งใบ เอาลงกวนในหม้อแกง กินอย่างนี้ตามภาษาพื้นบ้านของเขา ตั้งแต่บวชมาในชีวิต เรื่องอาหาร พรรษานี้เป็นยอดความกันดาร พริกก็แปลก เวลากลืนลงเผ็ดถึงลําไส้ แต่ดูร่างกายชาวบ้านอ้วนใหญ่โต คนป่านึกว่าจะดําปี๋ กลายเป็นคนขาวอ้วน มีวัฒนธรรมดีน่าเลื่อมใส คือ ไม่มีการทะเลาะ ไม่เอะอะเสียงดังในหมู่บ้าน ไม่ยอมใช้ของในตลาด โดยมากใช้ของที่ทําขึ้นเอง ทําไร่เป็นอาชีพ เพราะไม่มีพื้นที่แผ่นดินราบ”

สําหรับกุฏิที่พักของท่านพ่อลี เป็นกระต๊อบหลังเล็กๆ อยู่ท่ามกลางผืนป่าอันวิเวกเงียบสงัด มีต้นไม้ล้อมรอบ สร้างด้วยไม้ไผ่ มุงด้วยหญ้าคา ซึ่งเป็นวัสดุธรรมชาติที่หาได้ง่ายในแถบนั้น ปัจจุบันได้บูรณะซ่อมแซมขึ้นใหม่ สร้างด้วยไม้ทั้งหลัง หลังคามุงกระเบื้องและสังกะสี

ขณะที่ท่านพ่อลีมาพักจําพรรษาอยู่ที่นี่ ก็มีพระกรรมฐานมากราบขอฟังธรรมทีละหลายรูป เช่น ท่านพระอาจารย์บุญจันทร์ จนฺทวโร และคณะ ส่วนพระที่จําพรรษาร่วมกันในพรรษานั้น คือ ท่านพระอาจารย์บุญฤทธิ์ ปณฺฑิโต 

วัดป่าผาแด่น หรือที่พระป่ากรรมฐาน ท่านมักจะเรียกว่า วัดป่าบ้านยางผาแด่น ตั้งอยู่ที่ บ้านผาแด่น ต.สันป่ายาง อ.แม่แตง จ.เชียงใหม่ อยู่ในเขตวนอุทยานดอยสุเทพ – ดอยปุย วัดตั้งอยู่บนสันเขาสูง มีสภาพเป็นป่า ชาวบ้านผาแด่น เป็นชาวกะเหรี่ยงทั้งหมู่บ้าน สถานที่แห่งนี้ในยุคที่หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ขึ้นไปบุกเบิกสร้างวัด ได้ชื่อว่าเป็นสถานที่สัปปายะแห่งหนึ่ง ทุรกันดาร ลําบากแสนสาหัสที่สุด และดูวังเวงน่ากลัวมาก กลางคืนจะมีเสียงน่ากลัว มีเสียงแปลกๆ เสมอ เป็นที่ทดสอบและฝึกจิตได้เป็นอย่างดี หลวงปู่ชอบท่านว่า “พระกรรมฐานองค์แรกที่เป็นลูกศิษย์ท่านอาจารย์ใหญ่มั่น ที่ขึ้นมาอยู่บ้านกะเหรี่ยงผาแด่นแห่งนี้ ก็คือเรา พระอาจารย์ชอบ องค์นี้แหละ องค์ที่สองนั่นคือ อาจารย์ลี (ท่านพ่อลี ธมฺมธโร) วัดอโศการาม” 

ท่านพ่อลี นอกจากจําพรรษาที่บ้านผาแด่นแล้ว ท่านยังธุดงค์ไปวิเวกแถวบ้านผาแตก บ้านกะเหรี่ยงแม่หลอด นํ้าตกหมอกฟ้า ต.สบเปิง อ.แม่แตง จ.เชียงใหม่ ซึ่งเป็นที่หลวงปู่ชอบ ได้บุกเบิกสถานที่ภาวนาให้หมู่คณะและพระศิษย์ไว้มากมายตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๒ ครูบาอาจารย์จากภาคอีสาน พากันเที่ยววิเวกพักภาวนาตามป่าตามเขาแถบนี้หลายท่าน เช่น หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สาม อกิญฺจโน หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงปู่บุญฤทธิ์ ปณฺฑิโต หลวงปู่ บัวคํา มหาวีโร หลวงปู่คําผอง กุสลธโร ฯลฯ ต่างรู้จักและเคยมาวิเวกนํ้าตกหมอกฟ้า

ไม่หวั่นกับความตาย

ท่านพ่อลี ท่านอยู่ที่วัดป่าคลองกุ้ง อําเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี นานถึง ๑๕ ปี แม้มี ญาติโยมพุทธบริษัทส่วนใหญ่เป็นผู้มีฐานะรํ่ารวยหรือมีอันจะกิน พร้อมที่จะสนับสนุนในปัจจัย ๔ ถวายอาหารอันเลิศรสเอร็ดอร่อย ถวายผ้าไตรจีวรอันเนื้อดีงดงาม ถวายกุฏิที่อยู่อันสะดวกสบาย และถวายหยูกยาราคาแพงอย่างดี แต่ท่านก็ไม่เคยติดในปัจจัย ๔ เหล่านี้เลยแม้แต่น้อย แม้ในการเร่งทําความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวด ท่านก็เป็นผู้นําพาอดอาหาร ท่านอดอาหารคราวละนานๆ เป็นเดือนๆ ก็มี พอออกพรรษาแล้ว ท่านก็พาศิษย์สะพายบาตรแบกกลดออกธุดงค์กางกลด พักภาวนาตามป่าตามเขา ท่านอยู่เมืองจันท์เพื่อบุกเบิกและเผยแผ่ธรรมปฏิบัติอย่างแท้จริง 

ท่านพ่อลีเทศน์เรื่องนี้ไว้ว่า

“การกินอาหารน้อย ได้ประโยชน์ในการทําลมดีมาก เวลาที่ต้องการจะสํารวมลม อาตมา ฉันอาหารให้น้อยที่สุด พอร่างกายหิว ลมมันเสียดแทงหรือกําเริบขึ้นลงตรงไหนๆ เรารู้ได้หมด ถ้าร่างกายมีอาหารอิ่มเสียแล้ว เราไม่ใคร่จะสังเกตรู้ได้ เพราะร่างกายปกติมันก็ไม่มีเหตุการณ์อะไรเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น สําหรับอาตมาแล้ว มันจะหิวก็ดี จะเจ็บก็ดี ยิ่งเจ็บหนักยิ่งดีที่สุด ปิดประตูไม่ต้องพบปะกับใครเลย

อาหารที่เป็นชิ้นหยาบๆ เช่น เป็ด ไก่ หมู เนื้อ เหล่านี้ เมื่อก่อนนี้อาตมาไม่ยอมฉันเลย เสียดายกําลังไฟธาตุ เพราะอาหารหยาบเหล่านี้ ต้องใช้กําลังมากในการย่อย พอกินเข้าไปรู้สึกว่าร่างกายมันอึดอัดขึ้นมาทันที และร่างกายก็อ่อนเพลีย เหมือนเวลาที่เขาสูบไฟต้มนํ้า พอสูบไฟแรง นํ้าก็เดือดพล่านฉันใด ร่างกายเราเมื่อไฟธาตุทํางานหนัก ความร้อน ความไม่สงบในตัวเราก็ต้องมีมากขึ้น”

แม้มีพระด้วยกันที่ไม่เข้าใจความเป็นจริงถึงกล่าวตําหนิท่านเป็นพระป่าเข้าเมืองก็ตาม แต่ท่านก็ได้พิสูจน์ให้เห็นตลอดมา ท่านเป็น “ยอดนักรบธรรมเดนตาย” โดยเฉพาะในขณะที่ท่าน จําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านผาแด่นอันแสนทุรกันดาร อดอยากขาดแคลน อากาศหนาวจัดประกอบกับอาการอาพาธ แม้ท่านต้องทนทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัส จนแทบล้มเป็นล้มตาย แต่ท่านก็ไม่หวั่นกับความตาย โดยท่านพ่อลีเล่าไว้ดังนี้ 

“ในระหว่างจําพรรษา เดือน ๘ ข้างแรม มีอาการป่วยหนัก บางวันเกือบหมดความรู้สึกตัววันหนึ่งตอนเช้ามืด ลุกขึ้นจะไปบิณฑบาตก็ไปไม่รอด มีอาการเป็นลมเวียนศีรษะ หนาวจัด นอนตัวสั่นกระต๊อบไหวอยู่เพียงลําพังองค์เดียว ลูกศิษย์ที่อยู่ด้วยกันก็ไปบิณฑบาตหมด พอรู้สึกอย่างนี้ จึงได้ไปย่างไฟ รู้สึกค่อยยังชั่วขึ้น ได้ทรมานอยู่อย่างนี้เรื่อยมา ข้าวก็ฉันไม่ได้ 

ในพรรษานี้ ๓ เดือน ได้รับทุกขเวทนาจากธาตุขันธ์ ฉันจังหันนับไว้ วันหนึ่งไม่เกิน ๑๐ คํา บางวันไม่ฉันเลย ทางร่างกายซูบผอมทรุดโทรมลงไปด้วยอาพาธ แต่ทางจิตใจ รู้สึกกายเบา ใจเบา จิตดี สมาธิจิตดี ไม่หวั่นต่อการเจ็บไข้ได้ป่วย อาการเจ็บป่วยก็เริ่มหนักเข้ามา 

ระหว่างเดือน ๙ ขึ้น ๗ คํ่า มีอาการไข้หนัก มึนชาไปทั้งตัว เป็นลมบ่อย พิจารณาถึงสังขารและเกิดสงสัยในชีวิตของตนจะเป็นไปอย่างไร จึงได้ลุกขึ้น เอาผ้าอังสะขาดๆ ห่อผอบพระบรมธาตุแล้ววางไว้บนที่สูง ตั้งจิตอธิษฐานว่า “ถ้าเป็นของศักดิ์สิทธิ์จริง ขอให้ปรากฏตามคําอธิษฐาน ถ้าชีวิตจะต้องตาย ขอให้พระบรมธาตุหายสูญไปให้หมด” เสร็จแล้วก็เข้าที่นอน กําหนด จิตตภาวนาไปจนหลับ พอรุ่งสว่าง รู้สึกตัวตื่นขึ้นมา ก็ได้เห็นผอบพระบรมธาตุกับผ้าอังสะ กระจัดกระจายไปคนละทิศละทาง แต่ไม่ปรากฏว่า พระบรมธาตุสูญหาย ยังคงตกเรี่ยราดอยู่ในที่บูชา ก็นึกว่า คงไม่ตายในปีนี้ คงมีอาการเจ็บต่อไป พิจารณาในเรื่องนี้ได้ความว่า “อย่ายินดีใน การอยู่ อย่าเสียใจในการตาย ไม่เจ็บก็ดี เจ็บก็ดี เพราะทําให้เรารู้จักทุกข์”

อยู่มาวันหนึ่ง มานึกถึงอารมณ์เก่าๆ ที่ได้ผ่านมา รู้สึกว่ามันเบื่อหน่าย จึงตั้งใจว่า “เรา อยากได้สมบัติดีๆ คือ วิชาดี ติดตัวไปใช้สอยข้างหน้าก็คงจะดี ถ้าไม่สําเร็จก็ไม่อยากออกจากป่า จึงอธิษฐานว่า “๑. ขอให้สําเร็จในทางอิทธิฤทธิ์ ถ้าเป็นไปไม่ได้ ก็ขอให้ถึงที่สุดภายใน ๗ วัน แม้ชีวิตจะสิ้นภายใน ๗ วัน ก็ขอถวาย ๒. สถานที่ใดเป็นที่สงัดพักผ่อนได้อย่างดี ขอให้เจ้าป่า ผีดงมาชักจูงให้ไปอยู่ที่นั้นให้จงได้” 

เมื่อได้อธิษฐานเสร็จแล้วก็ได้นั่งสมาธิ พักหนึ่งปรากฏนิมิต เห็นแสงสว่าง เห็นถํ้าทะลุและภูเขาขาด นึกในใจว่า ถ้าเราไปในช่องนี้คงทะลุ (สมปรารถนา) พอนึกว่า เราจะไปเดี๋ยวนี้ ทันใดนั้น ก็เกิดลมแรงจัดจนตัวไหว ถึงกับต้องเอามือคว้าเสากระต๊อบ ก็เลยหยุดอยู่แค่นี้ ต่อมาทุกสิ่งก็ เงียบสงบ ต่อจากนั้นอาการป่วยก็ทุเลาโดยลําดับ 

พอมีกําลังวังชาขึ้นมาบ้าง ในเวลากลางวัน จึงพาศิษย์คนหนึ่งไปหาฟืนก่อเตา เพื่อเผาถ่าน เพื่อจะได้อบอุ่นในเวลากลางคืน วันหลังเด็กพูดว่า “คนป่วยพากันไปหาฟืนนี้ มันเป็นเรื่องไม่ดี คนโบราณถือว่าหาฟืนมาเพื่อเผาตัวเอง” เด็กคนนั้นชื่อ เต๋ง เป็นคนบ้าๆ บอๆ เราฟังแล้วก็ไม่ติดใจหรือสนใจ เด็กชายเต๋งพูดว่า “ผมลําบากทุกวัน มีแต่ผีมาดึงแข้งดึงขาไม่ให้นอน” เราก็ไม่สนใจ 

อยู่มาวันหนึ่งเวลาดึกสงัด อาการป่วยก็หนัก ได้ก่อไฟถ่านไว้รอบๆ ตัว พอหลับเคลิ้มไป ครู่หนึ่ง มีหญิงคนหนึ่งแต่งกายสีขาว มีเด็ก ๒ คน เป็นหญิง ถือธงขาวเขียนหนังสือเป็นแถวยาว เป็นภาษาจีนได้เดินเข้ามาใกล้แล้วพูดว่า “ฉันเป็นราชินีแห่งเทพ ท่านมาอยู่นี่ต้องไหว้และแสดงความเคารพเรา” เราไม่ยอมไหว้ เพราะเราถือว่า เราเป็นพระ เขาก็ให้ไหว้ พูดกันหลายคํา เราก็ ไม่ยอมไหว้ เขาก็ลงไปจากกระต๊อบเดินขึ้นยอดเขาหายไป ในคืนวันนั้นทําจิตตภาวนาสบายดีตลอด 

อยู่มาอีกวันหนึ่ง เดือน ๑๐ แรม ๑๒ คํ่า เวลากลางวันตอนเช้ามืด เกิดลมกําเริบ หน้ามืดเวียนศีรษะ ไม่สามารถลงไปใต้ถุนได้ ข้าวก็ไม่ฉัน พอตกสายบ่ายราว ๑ โมง ลุกนั่งตรงหน้าต่างกระต๊อบที่ปลูกอยู่เชิงเขา ตรงหน้าต่างเป็นห้วยมีนํ้าไหล ใต้ถุนรอบๆ กระต๊อบเตียนสะอาด เพราะปัดกวาดทุกวัน ในวันนั้นปรากฏการณ์เกิดขึ้นหลายอย่าง ๑. รู้สึกเหม็นของโสโครกซึ่งไม่เคยเหม็นมาแต่ก่อน ๒. มีแมลงวันหัวเขียวตัวใหญ่บินมาเกาะตรงหน้า มีกลิ่นเหม็น จึงนึกในใจว่า “นี่เราจะตายกระมัง” หลังจากนั้นจึงได้นั่งสมาธิจนกระทั่งแมลงวันบินหนีไป กลิ่นเหม็นก็สูญไป ตอนนี้เกิดความสงสัยในชีวิต จึงได้อธิษฐานในจิตว่า “ถ้าจะตายจริง ขอให้ปรากฏการณ์โดย ชัดแจ้ง ถ้าวาสนาบารมียังทําประโยชน์ได้ ก็ขอให้ปรากฏเหตุการณ์” 

พออธิษฐานแล้ว ก็นั่งสํารวมจิต โดยหันไปทางตะวันตกตรงช่องหน้าต่าง สักครู่หนึ่งมี นกเขาบินมา ๒ ตัว ตัวผู้บินมาทางใต้ เสียงดังว้าก ลงยืนเกาะตรงหน้าต่าง อีกสักครู่หนึ่งมีตัวเมีย บินมาทางเหนือ มาเกาะเป็นคู่แล้วกระพือปีกขันคูใส่กัน แสดงท่าเบิกบานห้าวหาญ อีกครู่หนึ่ง ท้องฟ้าซึ่งมีหมอกเมฆเคยปกคลุมได้สว่างมีแดดจ้า นับตั้งแต่วันอยู่จําพรรษามา วันหนึ่งๆ จะเห็นแสงแดดไม่ถึง ๓๐ นาที ตลอดเวลา ๓ เดือนมืด มีหมอกปิดบังอยู่เป็นนิจ แต่วันนั้นแสงแดดส่อง แสงสว่างไสว เสียงนกร้องดังสนั่นหวั่นไหว ใจก็เบิกบาน จึงคิดว่านี้เป็นนิมิตหมายบอกว่า “เราจะยังไม่ตายในระยะนี้”

ต่อมาเวลากลางคืนวันหนึ่ง จวนออกพรรษา ได้ออกไปเดินจงกรมทางทิศใต้ที่พัก มีนิมิตปรากฏขึ้น เห็นตนเองกับช้างเชือกหนึ่ง ซึ่งจมอยู่ในนํ้าแล้วพลิกตัวไปมา บางคราวเราอยู่บน เขาอยู่ล่าง เราอยู่ล่าง เขาอยู่บน แต่ไม่ทราบความหมายในนิมิตนั้น ครู่หนึ่งได้ปรากฏการณ์ อีกอย่างหนึ่งในนิมิต ได้มีแท่นธรรมาสน์ลอยมาในอากาศสูง ๓ วา สีแดงเรื่อ ปูผ้ายกสวยงาม สังเกตเป็นผ้าอินเดีย ได้ลอยมาอยู่ตรงหน้า คล้ายบอกว่า “ขอให้ท่านขึ้นนั่งบนธรรมาสน์ ท่านปรารถนาอย่างใดจะสําเร็จ” แต่ไม่มีคน เราไม่เชื่อ นึกว่าเป็นเรื่องหลอกลวง แล้วภาพนั้นก็หายสูญไป 

ต่อมาใกล้เวลาจะออกพรรษาเต็มที ได้ไปหัดเดินตามเชิงเขา รู้สึกว่าร่างกายเหนื่อยล้าอ่อนแอ เหมือนจะเป็นลม หูอื้อ หน้ามืด จึงคิดในใจว่า ถ้าเป็นอย่างนี้ออกพรรษาแล้วก็ยังออกจากเขาไม่ได้ ตั้งใจอธิษฐานว่า “ถ้ายังจะมีชีวิตอยู่เกี่ยวข้องกับมนุษย์อีกต่อไป ขอให้ออกจากเขาได้ ถ้าจะหมดการเกี่ยวข้อง จะได้เขียนหนังสือลา” อยู่มาเดือน ๑๑ แรม ๑ คํ่า ออกพรรษา รู้สึกว่า อาการป่วยหายเหลือไม่ถึง ๒๐ เปอร์เซ็นต์ รุ่งขึ้นแรม ๒ คํ่า เดือน ๑๑ โยมชาวบ้านป่าได้จัด หาบข้าวของมาส่ง พร้อมด้วยร้องไห้อย่างน่าสงสารยิ่ง” 

สละผ้าอาบนํ้าฝนให้เป็นทาน

เมื่อตอนสงคราม ผ้าแพง อาตมาไปอยู่ที่เชียงใหม่ มีตายายสองคนมาใส่บาตรทุกวัน แกคง จะยากจนจริงๆ เห็นมีแต่ผ้าเก่าๆ ขาดๆ นุ่งอยู่ผืนเดียว ไม่เคยเปลี่ยนสักที ก็เลยให้ทานผ้าอาบไป ๒ ผืน บอกว่า “ให้ไปทําเป็นผ้านุ่ง” ตายายนั่นไม่กล้าเอาไปนุ่งเพราะกลัวจะบาป ก็เลยบอกกับ แกว่า “ไม่ต้องกลัวบาปดอก ฉันสละออกจากตัวแล้ว มันไม่ใช่ของของฉันแล้ว เอาไปใช้นุ่งเถิด ข้าวสุกของโยมที่มาใส่บาตรฉันก้อนเดียวนั้น มันมีค่ากว่าผ้าผืนนี้มากนัก”

ออกพรรษาแล้วเดินทางกลับอําเภอแม่ริม อาการป่วยก็มีหัวใจเต้นผิดธรรมดา ได้มาพักอยู่ วัดสันติธรรม อําเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ 

ในขณะจําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านผาแด่น โยมผู้มีอุปการะส่งข้าวของจากเชียงใหม่ไปถวายในป่านานๆ ครั้งหนึ่ง คนที่สนใจเป็นห่วงมากที่สุด คือ คุณนายชูศรี แม่แก้วรุน เมื่อกลับถึงเชียงใหม่ เขาได้หายาหอมยาลมไปถวาย ได้พักอยู่ที่วัดสันติธรรมนานพอสมควรแล้ว จึงได้เดินทางมาพักจังหวัดลําปาง ไปพักอยู่ที่ถํ้าพระสบาย มีลูกศิษย์ (หลวงปู่แว่น) ได้จําพรรษาอยู่ที่นั่น…

ถํ้าพระสบาย ตั้งอยู่ ตําบลนาครัว อําเภอแม่ทะ จังหวัดลําปาง เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๑ หลวงปู่แว่น ธนปาโล กับ หลวงปู่ผั่น ปาเรสโก เที่ยวธุดงค์มาค้นพบถํ้าแห่งนี้ แต่ยังไม่ได้ตั้งชื่อ ต่อมาเมื่อวันที่ ๑๕ ธันวาคม หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร ท่านได้ธุดงค์มาพักปฏิบัติธรรมร่วมกัน ด้วยสถานที่แห่งนี้วิเวกเงียบสงัด สัปปายะมาก เป็นที่สะดวกสบายเหมาะกับการภาวนา กายจิตวิเวกดี ท่านทั้งสามจึงตั้งชื่อว่า “ถํ้าสบาย” หลวงปู่สิมได้ถามขึ้นว่า “ใครสบาย” ทั้งสองตอบว่า “พระ” จึงให้ใช้ชื่อ “ถํ้าพระสบาย” นับตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา ถํ้าแห่งนี้ ครูบาอาจารย์ที่เดินธุดงค์มาจังหวัดลําปาง จึงนิยมมาภาวนากัน เช่น ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่หลวง กตปุญฺโญ ฯลฯ 

เมื่อมาพักตอนนี้ มีอารมณ์อันหนึ่งเกิดขึ้นว่า “ต่อไปข้างหน้านี้ เราต้องไปกรุงเทพฯ สมเด็จ-พระมหาวีรวงศ์ (ติสฺโส อ้วน) อาพาธหนัก เราจําเป็นต้องกลับ ใจหนึ่งก็ไม่อยากกลับ” อยู่มา คืนหนึ่งได้อธิษฐานว่า “เราควรจะกลับไปกรุงเทพฯ หรือไปที่ไหนหนอ” นั่งสมาธิภาวนาจนสว่างราวตี ๔ รู้สึกตัวว่า “ศีรษะขาด แต่ใจสว่างไสว ไม่กลัว” ต่อจากนั้นอาการป่วยหายเกือบหมด

ในระยะที่ท่านพ่อลีอยู่จําพรรษาที่จังหวัดเชียงใหม่ ๒ พรรษา และได้เที่ยววิเวกไปตามป่าตามเขาตามดอยสูงในถิ่นทุรกันดาร ท่านนับเป็นหนึ่งในกองทัพธรรมฯ ศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น ที่เผยแผ่พระพุทธศาสนาทางภาคเหนือ ซึ่งท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) เป็นผู้ริเริ่ม โดยหลวงปู่มั่นและพระศิษย์กองทัพธรรมฯ ได้ออกธุดงค์บําเพ็ญภาวนาและเผยแผ่ธรรมแก่ชาวป่าชาวเขาเผ่าต่างๆ ได้สร้างคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ต่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์อย่างอเนกอนันต์ ทําให้สยามประเทศในขณะนั้น ซึ่งมีภัยต่างๆ รอบด้าน ทั้งจากการรุกรานของประเทศมหาอํานาจ และจากการเผยแพร่ลัทธิต่างศาสนา กลับมาสงบร่มเย็นเป็นสุขภายใต้ พระบวรพุทธศาสนาได้อย่างน่าอัศจรรย์

ใช้พลังจิตรักษาโรคภัย

พักภาวนาที่ถํ้าพระสบาย จนอาการป่วยหายเกือบหมด แล้วออกเดินทางกลับลําปาง แล้วเดินทางมาจังหวัดอุตรดิตถ์ เพราะมีโยมขึ้นไปตามให้กลับอุตรดิตถ์ด่วน เพราะมีศิษย์แก่ คนหนึ่ง อายุมาก เป็นหญิง ได้เกิดเป็นโรคจิตฟุ้งซ่านมาหลายวัน ได้มาพักช่วยเหลือให้อยู่ พอสมควร ก็เดินทางมาพักอยู่จังหวัดพิษณุโลก พักอยู่ที่วัดราชบูรณะ ใกล้บ้านบุตรบุญธรรม คนหนึ่ง เรื่องบุตรบุญธรรมนี้น่าเล่าสู่กันฟัง แต่เป็นเรื่องที่ได้ผ่านมานานแล้ว ตั้งแต่ครั้งไปจําพรรษาบ้านผาแด่นแสนกันดารในคราวก่อน

แม่คนนี้ชื่อ ฟื้น สามีชื่อ มหาน้อม วันหนึ่งได้ไปอบรมสมาธิอยู่ป่าวัดอรัญญิกฯ ไกลจาก จังหวัดพิษณุโลก ประมาณ ๖ กิโลเมตร มีข้าราชการ พ่อค้า ประชาชนไปนั่งสมาธิกันหลายคน อาทิ ผู้กํากับการตํารวจ หลวงสัมฤทธิ์ฯ หลวงชื้นฯ ขุนเกษมฯ ร.อ.แผ้ว ฯลฯ ล้วนเป็นผู้ฝักใฝ่ในธรรมะปฏิบัติ ขณะกําลังนั่งสนทนาธรรมะกันอยู่ก็มีคนไปตาม บอกว่า “ขอนิมนต์ไปเยี่ยมคนป่วย ที่บ้าน” ก็ได้รับปากกับเขา ผู้กํากับการตํารวจได้นําไปส่งให้ถึงบ้านคนป่วย 

เมื่อไปถึงบ้านเขา เขาเล่าว่ามีพระธุดงค์องค์หนึ่งเดินทางมาจากภาคเหนือ มาทํานํ้ามนต์ให้ ท่านบอกว่า “ฉันรักษาไม่หายดอกโยม จะมีพระองค์หนึ่งมาโปรดโยมในเร็วๆ นี้” แล้วท่านก็เดินธุดงค์ต่อไป พอมหาน้อมทราบว่าเรามา ก็ตามไปจนพบ ได้สนทนากับมหาน้อม เขาเล่าว่า “แม่ฟื้นภริยาเขาคนนี้เป็นโรคในสมัยอยู่ไฟ ได้ป่วยมาเป็นเวลา ๓ ปีแล้ว ฉีดยาหมดเงินไปแปดพันกว่าบาท แล้วก็ยังไม่หาย นอนอยู่อย่างนี้มา ๓ ปีแล้ว ลุกไปไหนไม่ได้ พูดไม่ได้ ๑ ปีแล้ว แม้จะไหว ตัวก็ ไม่รอด (หมดเนื้อหมดตัว)” เมื่อได้ฟังมหาน้อมเล่าแล้ว ก็ตอบเขาว่า “ฉันจะไปดู”

พอเราเดินผ่านเข้าในธรณีประตู เห็นคนป่วยยกมือไหว้พะงาบๆ เราไม่นึกว่าภาวะเขาเป็นอย่างไร ได้นั่งสมาธิกําหนดจิตแผ่เมตตาให้ แม่ฟื้นได้พูดขึ้น ๒ – ๓ คํา แล้วไหวตัวยกมือไหว้ จนกระทั่งลุกขึ้นนั่งหมอบอยู่กับหมอนได้ ก็บอกว่า “ให้หาย หมดกรรมหมดเวร” วันนั้นสั่งให้แกหยิบไม้ขีดจุดบุหรี่ถวาย แกก็ทําได้ 

วันรุ่งขึ้นสั่งไม่ให้ใครป้อนข้าว ให้หาข้าวหาแกงวางไว้ เขากินได้เอง สามีเขาเองเป็นผู้ไป ถวายอาหารเรา พอกลับมาถึงบ้านเห็นแม่ฟื้นกินข้าวหมด ล้างถ้วยชามได้เรียบร้อย ลุกขึ้นคลานได้ พอตอนบ่ายไปเยี่ยมอีก เห็นญาติโยมของเขาหิ้วหม้อไหไปบ้านมหาน้อมว่าจะไปเอานํ้ามนต์วิเศษ เมื่อเห็นดังนั้นเราลําบากใจ จึงรีบออกหนี เดินทางกลับวัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ แต่ได้มีจดหมายถามข่าวคราวอยู่เสมอ ประมาณเดือนเศษ แม่ฟื้นลุกขึ้นเดินได้ ปีที่สองไปวัดใส่บาตรได้ ปีที่สาม ได้ติดตามมาอยู่วัดบรมนิวาส เดินจากหัวลําโพงถึงวัดบรมฯ เดินจากที่พักขึ้นศาลาฟังเทศน์ได้เป็นปกติดี นี้ก็เป็นเรื่องน่าประหลาดอย่างหนึ่ง

ญาติโยมพุทธบริษัทที่เห็นเหตุการณ์ในครั้งนั้น ได้พากันรํ่าลือถึงพลังจิตของท่านพ่อลี พระอรหันต์ ผู้ทรงอภิญญา ๖ มีพลังจิตอันแก่กล้าและมีวาสนาบารมีธรรมเป็นเลิศ ที่ได้เมตตา รักษาคนป่วยหนักนอนติดเตียง ๓ ปี ไม่มีทางรักษาหาย ให้หายกลับมาเป็นปรกติได้อย่างง่ายดาย เป็นเรื่องที่แปลกประหลาดอัศจรรย์ปาฏิหาริย์มาก ทําให้ความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในท่านพ่อลีและในพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ยิ่งทวีเพิ่มมากขึ้น และเหตุการณ์ทํานองนี้ในประวัติของท่านพ่อลียังมีอีกมากมาย ซึ่งผู้ที่ท่านเมตตาสงเคราะห์นั้น ล้วนเป็นคนที่เชื่อในเรื่องบาปบุญคุณโทษ แล้วเร่งสร้างคุณงามความดี บําเพ็ญทาน ศีล ภาวนา ตามที่ท่านพ่อลีเมตตาอบรมสั่งสอนต่อไป 

ภาค ๑๓ ปาฏิหาริย์พระบรมธาตุเสด็จ – อภินิหารท่านพ่อลี

พ.ศ. ๒๔๙๖ ร่วมงานฉลอง ๑๐๐ ปี วัดสุปัฏนาราม เหตุมหัศจรรย์ในงาน 

ท่านพ่อลี กลับมาเฝ้าปรนนิบัติดูแลสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ได้ไม่นาน สมเด็จฯ ท่านก็มีอาการดีขึ้น และได้สั่งให้ท่านช่วยงานฉลอง ๑๐๐ ปี วัดสุปัฏนาราม อําเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งได้มีการจัดงานสมโภชในต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๖ พร้อมให้มีการสักการบูชา พระบรมสารีริกธาตุ นับเป็นเรื่องแปลกใหม่ในสมัยนั้น โดยเฉพาะเรื่องที่ท่านพ่อลีพาญาติโยม พุทธบริษัทนั่งสมาธิภาวนาอัญเชิญพระบรมธาตุเสด็จ และพระบรมธาตุได้แสดงพุทธปาฏิหาริย์เสด็จให้เห็นประจักษ์ตา ประจักษ์ใจจริงๆ เสด็จเป็นกําลังใจให้ญาติโยมพุทธบริษัทได้เชื่อมั่นในมรรค ผล นิพพาน จะได้เร่งขวนขวายปฏิบัติภาวนาตามเสด็จเพื่อความพ้นทุกข์ต่อไป

สําหรับการอัญเชิญพระบรมธาตุเสด็จที่วัดสุปัฏนารามในครั้งนั้นเป็นครั้งแรก จึงเป็นเรื่องแปลกใหม่และเป็นเรื่องที่แปลกประหลาดมหัศจรรย์อย่างมาก ญาติโยมพุทธบริษัทได้รํ่าลือเรื่องนี้ออกไปอย่างกว้างขวาง ทําให้ชื่อเสียง กิตติศัพท์ กิตติคุณ คุณธรรมของท่านพ่อลียิ่งโด่งดัง ขจรขจายไปทั่วทั้งจังหวัดอุบลราชธานี

วัดสุปัฏนาราม หรือวัดสุปัฏน์ เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิด วรวิหาร เป็นวัดธรรมยุตแห่งแรกที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและจังหวัดอุบลราชธานี เมื่อ ปี พ.ศ. ๒๓๙๖ พร้อมพระราชทาน ทุนทรัพย์ส่วนพระองค์ให้ดําเนินการสร้างวัด

ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ปีนี้เป็นปีครบรอบ ๑๐๐ ปี ในการที่ได้สร้างวัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลราชธานี สมเด็จฯ ได้รับสั่งว่า “งานนี้ให้คุณขึ้นไปช่วยเขา ฉันจะให้พระบรมธาตุ (พระบรมสารีริกธาตุ) ที่เธอถวาย ไปเป็นเครื่องระลึกของวัดด้วย” พูดแล้วท่านให้ตรวจดูพระบรมธาตุบนที่บูชา ซึ่งอยู่เบื้องบนศีรษะท่าน ปรากฏว่ามีพระบรมธาตุเสด็จมาอยู่ในครอบแก้วเป็นจํานวน ๔๐ กว่าองค์ จึงได้ยกมาถวายท่าน ท่านรับสั่งว่า “แปลกๆ ตั้งแต่เราบวชมาไม่เคยปรากฏอย่างนี้ จึงให้ คัดเลือกเอาของเราและของคุณไปด้วย” เมื่อได้พูดสั่งอย่างนี้ ก็ได้ตั้งใจไปฉลองพระคุณท่าน

งานสมโภชวัดสุปัฏน์ ครั้งนี้ได้กลายเป็นงานใหญ่โตขึ้น ทางราชการได้มอบเงินให้ก้อนหนึ่ง เพื่อเป็นการฉลองวัดสุปัฏน์ ครั้งนี้ ได้กําหนดการออกเดินทางจากจังหวัดพระนคร ในวันที่ ๑๘ มีนาคม ในกําหนดการมี จอมพลผิน ชุณหะวัณ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตร และพลโท หลวงสวัสดิ์ฯ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม เป็นประธาน ก็ได้ร่วมไปในงานนี้

วันหนึ่งได้เดินทางไปจังหวัดลพบุรี แล้วได้ทราบข่าวว่ามีการเปลี่ยนแปลงวันกําหนดการ จึงได้รีบกลับมาจังหวัดพระนคร เมื่อมาถึงสมเด็จฯ ได้เรียกตัวไปหาว่า “เขาเปลี่ยนแปลงกําหนด วันเดินทางแล้ว ให้คุณออกเดินทางไปตามขบวนเขา ฉันจะมอบพระบรมธาตุไปให้เป็นภาระ ของตัว” ส่วนตัวเองไม่ได้พูดว่าอย่างไร ในที่สุดกลับมาตรองดูเหตุการณ์ที่กุฏิแล้ว เราจะทําตาม ไม่ได้ จึงได้กราบเรียนท่านว่า “เกล้าฯ ไปไม่ได้ เพราะใบกําหนดการซึ่งกระทรวงได้กําหนดขึ้นเป็นตราครุฑว่า วันที่ ๑๗ จะตั้งให้ประชาชนชม มาบัดนี้ล้มโครงการหมด เกล้าฯ แจกใบกําหนดการ ไปแล้ว วันที่ ๑๗ คงมีคนมามาก เมื่อเกล้าฯ ไปเสียก่อนก็ต้องถูกตําหนิ เหตุนี้เกล้าฯ จึงไม่ไป” 

พระผู้ใหญ่ต่างก็จะไม่ไป คือ นายเชาวน์ เป็นคนก่อเหตุ ไม่ได้แจ้งให้คณะสงฆ์ทราบ คือ เรื่องมีว่า จอมพลผินฯ ได้ปรารภว่า เราค่อยๆ เดินทางไปพักที่จังหวัดนครราชสีมา เพื่อเปิดโอกาสให้คณะทหาร ตํารวจ ข้าราชการ และพ่อค้า ประชาชน ได้มีโอกาสนมัสการพระบรมธาตุเสีย ๑ คืนก่อน เหตุนี้กําหนดการจึงผิดไป

ในที่สุด ในขบวนแรกก็ไม่ได้ไปด้วย เพราะท่านสั่งว่า “ให้คุณอยู่ ถ้ามีคนมาก็ให้เอา พระบรมธาตุให้ชมที่ศาลาก็แล้วกัน” เป็นอันตกลงกันตามท่านสั่ง วันรุ่งขึ้นได้จัดพระบรมธาตุ สีมุกดาหาร ๓ องค์ โตกว่าเมล็ดผักกาดไปใส่ภาชนะแก้วให้ญาติโยมชมที่ศาลาอุรุพงศ์ คนนั้น คนนี้ก็อยากดู เพราะไม่เคยเห็น พอเปิดสําลีออกเห็น ๓ องค์ คนนั้นแหย่ คนนี้หยิบ เลยหายไป ๒ องค์ เหลือเพียง ๑ องค์ 

พอถึงวันที่ ๑๘ ก็ได้ขึ้นรถด่วนไปจังหวัดอุบลราชธานี มีคนติดตามไปรวม ๑๔ คน พอไปถึงจังหวัดอุบลราชธานีแล้ว ก็ได้ไปทําพิธีฉลองสมโภช พร้อมทั้งฝังศิลาฤกษ์ตึกมหาเถระที่จะสร้างขึ้นในวัดสุปัฏน์ 

อยู่มาคืนหนึ่ง ได้มีปรากฏขึ้นในเวลาประมาณ ๔ ทุ่มเศษ กําลังนั่งสมาธิอยู่ในโบสถ์ เวลานั่งหลับตาได้บังเกิดแสงวาบๆ ขึ้น เหมือนแสงนีออนกะพริบ เปิดๆ ดับๆ ต่างคนต่างพากันลืมตาขึ้น ก็ปรากฏว่ามีคนเก็บพระบรมธาตุได้ ๒ – ๓ คน พอดึกเข้าก็มีปริมาณมากเข้าทุกที มีคนนั่งอยู่ประมาณ ๕๐ คน ชักให้เกิดความสงสัยและฉงนสนเท่ห์แก่คนภายในและภายนอกโบสถ์โดยลําดับ เมื่อดึกพอสมควรได้หยุดพัก 

รุ่งขึ้นเวลากลางวัน ก็มีเรื่องโจษขานกันขึ้นในตลาด ได้มีชายคนหนึ่งซึ่งไม่เคยเข้าวัดเลย มาเล่าว่า “เมื่อคืนฝันเห็นดาวตกที่วัดสุปัฏน์เยอะแยะ” นึกว่าคราวนี้ ถ้ามีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่เกี่ยวกับพระพุทธศาสนาก็ขอจงได้แสดงออกมา 

ต่อมาตอนเย็นมีนายพิศ ประมงจังหวัด ได้นําเพื่อนครูหญิงคนหนึ่งมาหา ครูคนนั้นได้มา สนทนาสอบถามอย่างโลดโผน และจะขอลาสามี ขอติดตามหลวงพ่อ เพราะหลวงพ่อพูดธรรมะ เป็นอย่างอัศจรรย์ จึงตัดสินใจว่าจะหนีจากบ้านให้ได้ในคราวนี้ ส่วนสามีของเขา ชื่อ นายประสงค์ ทํางานอยู่ธนาคารออมสิน จังหวัดอุบลฯ เป็นคนนับถือคริสต์ศาสนา ก็เข้าใจว่าภริยาเป็นคนมี จิตผิดปกติ จึงคอยติดตามอยู่เสมอ มีคนมาบอกว่า เขาถือคริสต์แต่ทําไมมานั่งอยู่ในโบสถ์ทั้งผัว ทั้งเมีย ครูคนนี้เกิดจิตใจห้าวหาญขึ้นมา ได้เข้ามานั่งใกล้เราประมาณ ๒ ศอก ตัวเรานั่งบนเก้าอี้ สามีนั่งห่างไปประมาณ ๕ – ๖ ศอก มีคนนั่งอยู่ด้วยประมาณ ๕๐ คน จึงได้ตั้งจิตอธิษฐานว่า 

วันนี้ ขออํานาจสิ่งศักดิ์สิทธิ์จงช่วยข้าพเจ้า เพราะว่ามีข่าวลือเกี่ยวกับพระบรมธาตุเกิดขึ้นว่า “พระอาจารย์ลีมีอุบายหลอกลวงให้หลงเชื่อ” พอทราบข่าวอย่างนี้ ไม่มีที่พึ่งอันใด นอกจาก เทพเจ้าและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายจะช่วยได้ หากมิฉะนั้นแล้ว พระพุทธศาสนาจะได้รับการดูหมิ่นเหยียดหยาม” ขณะนั้นมีพระอริยคุณาธาร (เส็ง ปุสฺโส) นั่งอยู่หน้าพระประธาน พระนอกนั้น หนีหมด เพราะเป็นเวลาดึกแล้ว ต่อจากนั้นได้สั่งให้ทุกคนนั่งเข้าสมาธิ แล้วพูดว่า “ถ้าใครไม่เชื่อ ให้นั่งดูอยู่นิ่งๆ”

พอสักครู่หนึ่งก็รู้สึกว่า มีสิ่งศักดิ์สิทธิ์มาวนเวียนอยู่รอบๆ ก็ได้บอกโยมทุกคนให้ลืมตาขึ้น แล้วบอกนายประสงค์ฯ สามีครูคนนั้นว่า “ลืมตาดูอาตมา อาตมาจะลุกขึ้นเดี๋ยวนี้” พูดเสร็จก็ ลุกขึ้นจากเก้าอี้ ยืนสะบัดจีวรและอาสนะให้เขาดู ขณะเดียวกันก็นึกถึงเทพยดาให้ช่วย อย่าให้เขา ดูหมิ่นศาสนาของเราได้ แล้วพูดดังๆ ว่า “โยม พระบรมธาตุเสด็จ คนที่นั่งตรงหน้าฉันนี่จะได้ พระธาตุ แต่เมื่อลืมตาแล้วอย่าไหวตัว ฉันเองก็ไม่ไหวตัว” พูดเสร็จได้ยินเสียงวัตถุชิ้นหนึ่งตกลงบนพื้นโบสถ์ มีโยมผู้หญิงคนหนึ่งลุกขึ้นจะตะครุบ เมื่อตะครุบก็วิ่งหลุดจากง่ามมือมาใกล้ที่นั่งเรา มีคนอีกคนหนึ่งวิ่งตามมา เราจึงร้องห้ามไว้

ต่อมาวัตถุนั้นก็ได้แล่นไหวตัวไปตรงหน้าหญิงที่เป็นครู จึงพูดว่า “ของคุณ” “นายประสงค์ ดูให้ดี” ครูคนนั้นหยิบวัตถุนั้นขึ้นมาเป็นหัวแหวนสวยงาม สิ่งนั้นคือ เครื่องสักการะพระบรมธาตุ ครูคนนั้นบางคราวก็หลับตา บางคราวก็ลืมตา แต่เขาพูดว่า “หลวงพ่อพาฉันไปนั่งบนยอดเขา ฉันก็เห็นแต่โครงกระดูกของฉันเอง แต่ฉันอยู่ได้อย่างไร ได้เงินเดือน เดือนละ ๕๐๐ บาท ไม่มีสุข เหมือนนั่งอยู่เดี๋ยวนี้” แกได้พูดแปลกๆ ขึ้นทุกที ในที่สุดคืนวันนั้นมีคนได้พระบรมธาตุไม่ตํ่ากว่า ๑๐ คน ทุกคนลืมตาดูในที่สว่างทั้งหมด และได้ประจักษ์ใจในปาฏิหาริย์พระบรมธาตุเสด็จด้วยตนเอง เมื่อสว่างเช้ามืด มีนายแพได้กําเอาพระบรมธาตุมาถวายอีก ๑ ชุด เขาบอกว่า ได้มาเมื่อคืนนี้ สิ่งเหล่านี้ได้มอบไว้เป็นสมบัติของวัดสุปัฏน์ 

งานคราวนี้มี ๕ วัน ๕ คืน วันหนึ่งเป็นวันถวายผ้าไตรแก่พระที่ไปในงาน คนในเมืองอุบลฯ ที่ยังสงสัยเราอยู่มีหลายคน แต่เขาไม่พูดเปิดเผย คนที่เปิดเผย คือ แม่ทองม้วน เซียสกุล แกอธิษฐานว่า “ถ้าอาจารย์องค์นี้ปฏิบัติดีจริง ขอให้ผ้าไตรของแก ตกแก่พระอาจารย์องค์นี้” เมื่อทําการจับฉลากกันแล้ว ผลปรากฏว่า ผ้าไตรของนางทองม้วนฯ ได้ตกแก่เราจริงๆ” แม่ทองม้วนจึงได้เชื่อถือตั้งแต่นั้นมา

โปรดสตรีสาวสวย

ในขณะที่ท่านพ่อลีพักอยู่ที่วัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลฯ มีเรื่องเล่าว่า วันหนึ่งมีสุภาพสตรีสาวสวยคนอุบลฯ เข้ามากราบ และกล่าวในเชิงต่อว่าท่านว่า “ท่านอาจารย์ ทุกวันนี้มีชื่อเสียง โด่งดัง ไม่ใคร่จะมีเวลาให้ญาติโยมทางนี้ได้พบหน้ากันเลยนะ” ท่านตอบเพียงสั้นๆ แต่กินใจลึกซึ้งว่า “อาตมาก็ไม่ชอบดูหน้าคนเสียด้วยสิ ชอบดูแต่ใจคน”

เขารุกถามต่อไปว่า “ท่านอาจารย์ บวชมานานแล้ว หน้าตาก็ออกจะหล่อเหลาเอาการ ไม่อยากสึกบ้างเหรอ?” เขาถามและแสดงกิริยาอาการเหมือนพึงพอใจในตัวท่านขึ้นมา 

ท่านพ่อลีตอบด้วยปัญญาอันแหลมคมไปว่า “การสึก หรือ การบวช มันไม่ได้ขึ้นอยู่กับความสวยไม่สวย หล่อหรือไม่หล่อของคนหรอกโยม มันอยู่กับ “ใจที่มีกิเลส” ต่างหาก 

เรากลัวแก่จึงบวชไม่สึก บวชจนมันไม่รู้จักแก่ (เจ็บ ตาย) หมายความว่า ทําความเพียรไปจนให้มันเห็นร่างกายนี้ไม่เป็นของสําคัญอะไรเลย มันจะแก่ก็แก่ไปไม่ทุกข์ร้อน”

ขณะนั้นก็มีลูกศิษย์นั่งฟังอยู่หลายคน ต่างก็อมยิ้มไปตามๆ กัน ซึ่งนานๆ ครั้ง ท่านพ่อลี ซึ่งเป็นพระผู้ใหญ่วัยกลางคน เป็นพระที่มีผู้คนเคารพนับถือกราบไหว้ แต่กลับถูกสตรีสาวสวยกล้าถามคําถามเช่นนี้กับท่าน ท่านก็ตอบอย่างผู้สิ้นกิเลส แล้วท่านก็กล่าวสอน เป็นธรรมะโดยยกอุปมาเปรียบเทียบไปว่า

“รูปร่างหน้าตาของคนบางคน หน้าดําเหมือนกับก้นหม้อก็ยังสึกได้ จะหล่อหรือขี้เหร่ มันไม่ได้เป็นเครื่องวัดว่า ใครดีกว่าใคร ใครกิเลสน้อยกว่าใคร ใจต่างหากเป็นตัวมารร้ายทําให้ คิดปรุง พระพุทธเจ้า พระอานนท์ พระโมคคัลลานะ พระสารีบุตร พระมหากัจจายนะ ท่านหล่อเหลาเอาการ ไม่เห็นมีมารที่ไหนมาแหยมท่านได้ และไม่เห็นท่านสึก เพราะท่านหลุดพ้นจากเรื่องขี้ๆ เหล่านี้ ขี้โลภ ขี้โกรธ ขี้หลง ไงล่ะโยม”

สตรีสาวสวยนางนั้นนั่งฟังตาแป๋ว เมื่อเจอคําว่า “ขี้ๆ” ที่ท่านยกสอนเขาและสอนเขาไม่ให้หลงใหลไปกับรูปร่างหน้าตา ซึ่งร่างกายนี้ย่อมมีวันแก่ชราครํ่าคร่า และสุดท้ายย่อมผุพังเน่าเปื่อยแตกสลายเป็นธรรมดา เธอได้แต่นั่งนิ่งฟัง อาจเป็นเพราะว่า เธอซึ้งใจในพระธรรมที่ท่านสอน เมื่อเธอพิจารณาแล้วคล้อยตาม หรือเป็นเพราะว่า เธอก็เคยเห็นขี้ของตนเองว่า มันเหม็นและ น่ารังเกียจเพียงไร เมื่อนํามาเทียบกับใบหน้าอันแสนสวยของเธอ เมื่อเธอนิ่งโดยไม่โต้ตอบ ท่านก็เมตตาสอนต่อไปว่า

“โยมลองพิจารณาถึงความเป็นจริงดูสิว่า อาหารที่อยู่ในชามข้าวของเรานี้ มันก็ดีขณะเวลาที่อยู่ในปากเท่านั้น ประเดี๋ยวอีกไม่นานไม่ช้า มันก็กลับกลายเป็นของเสียบูดเน่าเท่านั้น ในโลกนี้ ไม่มีอะไรที่น่ายินดีและน่าพอใจ พอที่จะไปยุ่ง ไปยินดีกับมันนักหนา

สตรีและบุรุษที่อยู่ร่วมกัน รักกัน ส่วนมากเพราะอํานาจกาม ธรรมชาติของกาม ใหม่ๆ ก็ มีรสอร่อย นานไปก็เป็นของบูดเน่าเสียเหมือนกันนั้นแหละ ถ้าไม่มีธรรมเสียอย่างเดียว มนุษย์ในโลกนี้อยู่ร่วมกันลําบากนะ และอยู่ไปอยู่มา ก็ต้องตายจากกันไป ทางที่ดี โยมเอ๊ย ! อย่ายินดี ในการอยู่ อย่าเสียใจในการตาย สิ่งเหล่านี้มันทําให้เรารู้จักทุกข์ โยมเอ๊ย ! เราจะอาศัยอยู่ใน โลกนี้อีกนานสักเท่าไร แล้วก็จะต้องจากกันไป ให้รีบๆ ทําความดีกันไว้ อย่าเอาแต่กินแต่นอน แล้วก็ปรุงเรื่องกิเลสตัณหา

อาตมารู้ตัวเองดีว่า ทั้งเนื้อทั้งตัว ไม่มีอะไรดีสักอย่าง รูปร่างหน้าตาก็ไม่สวยไม่งาม วาจาที่พูดกับเขา มันก็ไม่ไพเราะ ไม่น่าฟัง แต่มันมี “ดี” อยู่ข้างในนิดเดียวเท่านั้น คือ ความเมตตาสงสารนี่แหละ อาตมาพูดจริงๆ” ท่านพ่อลียํ้า “ทางโลกเขานิยมกันที่คําพูด แต่อาตมาไม่เอาเลย ชอบเอาความจริงที่มีอยู่กับใจ เพราะถือว่าคําพูดนั้น เป็นของที่เราบ้วนทิ้ง ไม่ใช่ของเก็บของจริงอะไร ของจริงนั้นมันอยู่ที่ใจ จะพูดดีหรือไม่ดีก็ตาม ไพเราะ หรือไม่ไพเราะก็ตาม แต่ให้ “ใจ” มันดีอยู่ ก็แล้วกัน” และท่านสอนให้นั่งสมาธิ 

“โยมลองนั่งสมาธิดูสิ กิเลสจะได้เบาบาง วิธีนั่งสมาธินั้น ต้องทําความรู้สึกเหมือนกับเรากําลังนั่งอยู่บนก้อนเมฆ หรือศาลากลางนํ้า หรือกลางทุ่งนา ปล่อยลมออกไปให้เย็นโล่ง ใจไม่เกาะเกี่ยวกับสัญญา อดีต อนาคต ทั้งดี ไม่ดี ทําใจให้เงียบ แล้วกําหนดดูลมหายใจเข้า “พุท” ออก “โธ” เบื้องต้นทําแค่นี้ก็พอ”

ท่านพ่อลีสอนจบลง เธอก้มลงกราบด้วยความซาบซึ้งในเมตตาธรรมของท่าน 

เหตุการณ์ในครั้งนั้น ด้วยจิตของท่านพ่อลี ท่านหลุดพ้นไม่ตกอยู่ภายใต้อํานาจของกิเลส มานานแล้ว กิเลสไม่มีในใจท่านแม้แต่น้อย ท่านไม่มีทางหวนกลับไปทางโลก ไปหลงใหลพัวพัน ในเพศตรงข้ามอีกแล้ว ท่านมีแต่เมตตาธรรมและมีอนุสาสนีปาฏิหาริย์โปรดให้สตรีสาวสวยหันมาสู่เส้นทางธรรม หลังจากนั้นมาเธอได้มาเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างเต็มเปี่ยม

เมื่องานฉลองวัดสุปัฏนารามเสร็จสิ้นลง ท่านได้เดินทางไปอบรมญาติโยมพุทธบริษัทตามจังหวัดต่างๆ ได้แก่ ศรีสะเกษ สุรินทร์ นครราชสีมา สระบุรี และลพบุรี โดยลําดับ แล้วจึงเดินทางกลับกรุงเทพฯ ไปพักกับสมเด็จฯ ที่วัดบรมนิวาส พักได้ไม่นาน ท่านก็เดินทางไปโปรดญาติโยม พุทธบริษัทที่จังหวัดจันทบุรี ไปเยี่ยมเยียนวัดสาขาที่ท่านสร้าง และไปพักที่วัดป่าคลองกุ้ง เพื่อเตรียมงานวิสาขบูชาและงานอัฏฐมีบูชา

พ.ศ. ๒๔๙๖ แม่ลูกอินทร์ ศิษย์คนสําคัญ ผู้บุกเบิกสร้างวัดเขาจีนแล

ท่านพ่อลี ไปพักที่วัดป่าคลองกุ้งได้ไม่นาน ด้วยกิตติศัพท์ในการสงเคราะห์รักษาคนป่วยให้หายจากโรคร้าย จึงมีคนมากราบขอความเมตตา ดังนี้ 

เมื่อประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๖ แม่ลูกอินทร์ ศิริมงคล ซึ่งขณะนั้นอายุประมาณ ๔๕ ปี มีภูมิลําเนาอยู่ในจังหวัดลพบุรี มีสามีชื่อ แช ศิริมงคล ทํามาหากินในการขายผ้าและทอง ในปี ดังกล่าว แม่ลูกอินทร์ไม่ค่อยสบาย กล่าวคือ เจ็บบริเวณหน้าอกและเป็นมากขึ้น รักษาเยียวยาอย่างไรก็ไม่ทุเลา วันหนึ่งในปีนั้นแม่ลูกอินทร์ได้ไปวัดมณีชลขัณฑ์อย่างปกติที่เคยปฏิบัติมา ได้พบ พระอาจารย์ประทุมก็ได้เล่าเรื่องการเจ็บป่วยดังกล่าวให้ท่านฟัง พระอาจารย์ประทุมได้แนะนําว่า ให้ไปพบท่านพ่อลี ที่วัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรี ไปทําสมาธิกับท่านอาจจะหาย

แม่ลูกอินทร์จึงเดินทางไปพบท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรี เพื่อขอรักษาโรค ที่เป็นอยู่ เพียงเอ่ยปากเท่านั้น ท่านพ่อลีก็สามารถทําให้แม่ลูกอินทร์ต้องตะลึงไป เพราะท่านเพิ่งรู้จักแม่ลูกอินทร์เป็นครั้งแรก แต่ท่านสามารถบอกอาชีพแม่ลูกอินทร์ได้ราวกับตาเห็น ท่านกล่าวว่า “อาชีพขายผ้าและทองนี้ก็ดีอยู่แล้ว และก็เข้ากับลักษณะของแม่ลูกอินทร์ เพราะแม่ลูกอินทร์เป็น ผู้ที่สนใจธรรมะ การค้าขายของดังกล่าวเหล่านี้เป็นของไม่บาป” ท่านพ่อลีบอกว่า “บุญก็บีบคั้น อยู่แล้ว ทําไมจะต้องไปค้าไปขายอะไรอีก” แม่ลูกอินทร์ฟังดังนั้นแล้วก็เกิดความเลื่อมใสท่านพ่อลีเป็นอันมาก ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมาก็ได้ฝึกหัดทําสมาธิภาวนาและได้ติดสอยห้อยตามท่านไปทุกหน ทุกแห่ง แต่ก็ยังไม่ได้บวชเป็นชี ยังคงเป็นฆราวาสอยู่อย่างนั้น ส่วนสามีของแม่ลูกอินทร์ก็คง ทําการค้าขายอยู่อย่างเดิมต่อไป ในระหว่างนั้นแม่ลูกอินทร์ได้รับรสของธรรมะมากขึ้นตามลําดับ จนสามารถที่จะนั่งสมาธิและขจัดโรคร้ายลงไปจนเกือบหมดสิ้น

ครั้งสุดท้าย แม่ลูกอินทร์ได้กราบขอให้ท่านพ่อลีช่วยรักษาเศษโรคร้ายที่เหลืออยู่ประมาณแค่หัวแม่มือให้หมดสิ้นไป แต่ท่านพ่อลีไม่ได้ให้ยารักษาโดยตรง ท่านขากเอาเสลดให้แทนยา ด้วยความเคารพเลื่อมใสในท่านพ่อลี แม่ลูกอินทร์ก็สามารถรับประทานเสลดของท่านพ่อลีเข้าไปได้ โดยไม่มีอาการรังเกียจ หรือแสดงอาการพะอืดพะอมใดๆ และยังกล่าวอีกว่า “มันๆ ดี ท่านพ่อ” และโรคร้ายของแม่ลูกอินทร์ก็หายโดยเด็ดขาด ทําให้แม่ลูกอินทร์เกิดความเคารพเลื่อมใสท่านพ่อลีอย่างสุดชีวิตจิตใจ ยอมสละชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนาและได้มาศึกษาปฏิบัติธรรมกับท่านพ่อลี ซึ่งต่อมาแม่ลูกอินทร์ก็ได้กลับไปจังหวัดลพบุรี ไปบุกเบิกสร้างวัดเขาจีนแล ซึ่งอยู่ท่ามกลางป่าเขาและเต็มไปด้วยสัตว์ป่าสัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง ฯลฯ

พ.ศ. ๒๔๙๖ จัดงานวิสาขบูชา สมโภชพระบรมสารีริกธาตุที่วัดป่าคลองกุ้ง 

เมื่อท่านพ่อลี ประสบเหตุอัศจรรย์ปาฏิหาริย์พระบรมสารีริกธาตุและพระอรหันตธาตุเสด็จด้วยตนเองต่อเนื่องหลายครั้ง ในหลายสถานที่ เป็นต้นว่า วัดมณีชลขัณฑ์ จ.ลพบุรี เสนาสนะป่า-บ้านผาแด่น จ.เชียงใหม่ วัดบรมนิวาส กรุงเทพมหานคร และวัดสุปัฏนาราม จ.อุบลราชธานี ฯลฯ ในงานวิสาขบูชา ปี พ.ศ. ๒๔๙๖ ท่านจึงได้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุจากวัดบรมนิวาสมาที่ วัดป่าคลองกุ้ง เพื่อตอบแทนบุญคุณญาติโยมพุทธบริษัทชาวจังหวัดจันทบุรี ซึ่งมีอุปการคุณต่อท่านและวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นเป็นอันมาก ได้มีโอกาสสักการะกราบไหว้บูชา เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต และเพื่อให้เกิดความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนายิ่งๆ ขึ้น 

ในงานวิสาขบูชาปีนี้เอง ท่านพ่อลีได้จัดงานสมโภชและจัดงานจําลองพิธีถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้าขึ้นพร้อมกัน การจัดงานในครั้งนี้ถือเป็นครั้งแรก ครั้งสําคัญที่ใหญ่มากของชาวจังหวัดจันทบุรี มีกําหนดจัดงาน ๙ วัน โดยเริ่มจากวันวิสาขบูชา วันขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ ตรงกับ วันพฤหัสบดีที่ ๒๘ พฤษภาคม จนถึงวันอัฏฐมีบูชา วันแรม ๘ คํ่า เดือน ๖ ตรงกับวันศุกร์ที่ ๕ มิถุนายน ซึ่งบรรดาพระศิษย์ของท่านพ่อลีได้มาช่วยจัดงานสําคัญ ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล ท่านทั้งสามก็ได้มาช่วยเป็นกําลังสําคัญในงานนี้อย่างขยันขันแข็งโดยตลอด 

เมื่อมีผู้มีจิตเลื่อมใสศรัทธาทราบข่าว พากันหลั่งไหลเดินทางมาร่วมงานกันอย่างเนืองแน่นล้นหลาม เพื่อมาเฝ้าชื่นชมพระพุทธบารมีและพระสาวกบารมี คลื่นมหาชนต่างเดินเบียดเสียด เข้ามาชม มาสักการะกราบไหว้บูชาพระบรมสารีริกธาตุ มาร่วมงานจําลองพิธีถวายพระเพลิงพระพุทธเจ้า และมากราบนมัสการฟังธรรมท่านพ่อลี จนวัดป่าคลองกุ้ง ซึ่งมีสถานที่กว้างใหญ่ กลับดูคับแคบไปถนัดตา ทําให้ต้องขยายงานนี้ออกไปอีก ๗ วัน รวมเป็น ๑๖ วัน ซึ่ง ๗ วันหลังนี้ จัดงานใหญ่กว่า ๗ วันแรก ทําให้ดอกบัว ธูป เทียน ในตลาดจันทบุรีขาดตลาดลง หาซื้อหาขายกันไม่ได้ บริเวณวัดที่กว้างแสนกว้าง ไม่มีที่แม้แต่จะยืน ผู้คนต่างเบียดเสียด เพื่อชื่นชมพุทธบารมีและสาวกบารมีกันอย่างเนืองแน่นจนเป็นประวัติการณ์ของวัดและของจังหวัดจันทบุรี

ไม่เพียงพุทธศาสนิกชนคนไทยเท่านั้น แม้พระสงฆ์ญวนที่นับถือศาสนาพุทธ ก็มาขอร่วมสวดในพิธีนี้ด้วย ท่านพ่อลีก็ยินดีนิมนต์เข้าร่วมพิธีนี้ด้วย แสดงให้เห็นความกว้างขวางของท่าน ทําให้ชาวจีนที่นับถือพระญวนนั้น พากันนิยมชื่นชมท่านมากยิ่งขึ้น

กําหนดการงานนี้ เช้าเลี้ยงพระ สายสวดมนต์ คํ่าเวียนเทียนรอบศาลาการเปรียญโรงพิธีนั้น ๓ รอบทุกคืน เวลาเวียนเทียนให้ฆราวาสที่เดิน สวดพระพุทธคุณหนึ่งรอบ พระธรรมคุณหนึ่งรอบ และพระสังฆคุณอีกหนึ่งรอบ เวียนเทียนและสวดมนต์เสร็จแล้ว ท่านพ่อลีแสดงพระธรรมเทศนา

ขณะที่ท่านแสดงธรรมอบรม ท่านมีปรจิตตวิชชา ท่านสามารถทักท้วงความนึกคิดของผู้ฟัง ทั้งพระทั้งโยมได้อย่างถูกต้องว่า “พระรูปนี้อย่าคิดอย่างนี้ โยมคนนั้นอย่าคิดอย่างนั้น ให้นําไป แก้ไขใหม่ พิจารณาใหม่” ทําให้คนที่ได้ยินได้ฟัง อัศจรรย์ใจเป็นอย่างยิ่ง บางคนถึงกับพูดว่า “ฟังธรรมท่านพ่อลี กิเลสสลบไปหลายวัน” เมื่อเป็นดังนั้น บรรยากาศงานในคํ่าคืนยิ่งมีผู้ให้ความสนใจฟังธรรมกันมากยิ่งขึ้น ต่างตั้งใจจดจ่อฟังธรรมที่ท่านแสดง เสียงธรรมของท่านนั้นบริสุทธิ์ ทรงพลังและเต็มเปี่ยมไปด้วยเนื้อหาสาระ ทําให้กึกก้องอยู่ในโสตประสาทผู้ฟังไปนานหลายวัน

ในงานนี้มีการเททองหล่อพระพุทธรูปโดยท่านพ่อลีเป็นองค์ประธาน ภายในบริเวณพิธีมีตั้ง โต๊ะหมู่บูชาโดยรอบ ได้จัดพิธีพุทธาภิเษกพระเครื่องท่านพ่อลีเป็นครั้งแรก เป็นพระเครื่องที่สร้างจากเนื้อดินเผา และผงพระพุทธคุณต่างๆ ยังมีเป็นเนื้อโลหะ ทองคํา เงิน ทองเหลืองผสมก็มี เช่น เหรียญรูปไข่เนื้อทองแดง หลังยันต์พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ นับว่าเป็นเหรียญรุ่นแรกของท่านพ่อลี

เหรียญรุ่นนี้มีลักษณะเป็นรูปไข่ ด้านหน้าเป็นรูปท่านพ่อลีแค่ไหล่ ใบหน้านูนชัดเจน สวยงาม ขอบเหรียญด้านบนเขียนว่า “วัดป่าคลองกุ้ง” จันทบุรี ด้านล่างของเหรียญเขียนว่า “ธมฺมธโร (ลี)” ด้านหลังของเหรียญเป็นยันต์พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ ใต้ยันต์เป็นลายเซ็นชื่อของท่านเขียนว่า “อาจารย์ลี” จึงเรียกเหรียญรุ่นนี้ว่า “รุ่นลายเซ็นหลังยันต์ห้า” พระเครื่องทั้งหมดได้นําออกแจกจ่ายให้ประชาชนในครั้งนั้น โดยไม่ได้คิดมูลค่า

จากนั้น ท่านพ่อลีได้นําพระบรมธาตุมาแสดงให้ชม บางคนก็เชื่อ บางคนก็ไม่เชื่อ บางคนก็หาว่า ท่านพ่อลีนํากระดูกอะไรมาให้ดูก็ไม่รู้ ข่าวความไม่เชื่อนี้เข้าหูท่านพ่อลีมากขึ้น ท่านพ่อลี ต้องการให้มนุษย์และเทวดา ได้สักการบูชาพระบรมสารีริกธาตุ เนื่องจากเป็นสิ่งมงคลสูงสุดใน พระพุทธศาสนา เพราะถ้าใครตั้งจิตน้อมสักการบูชาด้วยดีแล้ว ย่อมเป็นเครื่องดึงดูดกล่อมเกลานิสัยจิตใจคนนั้นให้สูงขึ้นตามลําดับ เหมือนดังเมฆหมอก ถ้าขยายตัวออกแล้วตกโปรยลงมาเป็นฝน ย่อมนําความชุ่มชื้นมาสู่ผืนดิน ทําให้ข้าวและพืชพันธุ์ธัญญาหารเจริญงอกงามออกดอกออกผล เป็นอาหารไว้หล่อเลี้ยงชาวโลกได้บริโภค เกิดความสุขกายสุขใจได้เป็นอย่างดี 

งานวันหนึ่ง หลังจากสวดมนต์ เวียนเทียนเสร็จแล้ว ท่านพ่อลี ท่านก็ได้ทําพิธีอัญเชิญ พระบรมสารีริกธาตุให้ดูกัน โดยนําตู้พระไตรปิฎกอย่างที่มีขาเดียว ในตู้แบ่งเป็นสองชั้น ชั้นบน ปูลาดด้วยสําลี ชั้นล่างปูด้วยผ้าขาว เสร็จแล้วทําพิธีอัญเชิญเสด็จ โดยใส่กุญแจตู้พระไตรปิฎกไว้อย่างเรียบร้อย ประชาชนก็ปฏิบัติบูชากันจนกระทั่งสว่าง แต่บางคนไม่ได้มานั่งสมาธิภาวนา แต่มานั่งเฝ้าจับผิดท่านพ่อลีจนรุ่งสางเช่นกัน พอรุ่งเช้า ท่านให้ญาติโยมไปเปิดดู โดยสั่งว่าให้ดูเฉยๆ อย่าทําอึกทึก ตั้งสมาธิให้ดี และห้ามพูดต่อ เกรงจะเกิดความวุ่นวาย

พอเปิดประตูตู้พระไตรปิฎกออกมา ก็พบว่า มีพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า อยู่ตรงกลาง ห้อมล้อมด้วยเพชรพลอย และมีพระธาตุของสาวกอยู่ซ้าย ขวา ส่วนชั้นล่างเป็นพระธาตุของพระอรหันต์ ทําให้ผู้คนที่อยู่ในเหตุการณ์ในคืนนั้น ได้เห็นปาฏิหาริย์พระธาตุเสด็จ เกิดความอัศจรรย์ใจไปตามๆ กัน

การจัดงานนี้สําเร็จลุล่วงไปด้วยดี โดยเฉพาะเรื่องที่ท่านพ่อลี พาคณะศิษย์บําเพ็ญภาวนาตลอดคืน เพื่ออัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุ และ พระอรหันตธาตุ ก็เกิดปาฏิหาริย์เสด็จมา ปรากฏเป็นแสงพุ่งสว่างวาบให้ทุกคนเห็นกับสายตาตนเอง จนเรื่องนี้รํ่าลือกันไปทั้งจังหวัด ทําให้ชาวพุทธเกิดความเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา และในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ฝังลึกแน่นหนามั่นคงมากยิ่งขึ้น ผู้มีจิตศรัทธาเป็นทุนอยู่แล้ว ก็ยิ่งศรัทธาเพิ่มมากขึ้นจนเป็นอจลศรัทธา ผู้ที่เริ่มศรัทธาก็มีศรัทธาเพิ่มมากขึ้น ผู้ที่ไม่เชื่อและไม่ศรัทธา ทั้งกล่าวหาท่านพ่อลีในทีแรกว่า “เอากระดูกอะไรมากราบไหว้บูชากัน” ก็เริ่มมีความเชื่อ ความศรัทธาในธรรมคําสอนพระพุทธเจ้า

การจัดงานสําคัญ วันวิสาขบูชา กับ วันอัฏฐมีบูชา ขึ้นพร้อมกันในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ นี้ เสมือนกับท่านพ่อลี ท่านเตรียมตัว เตรียมการความพร้อมในทุกๆ ด้าน โดยเฉพาะดูความสามัคคี พร้อมเพรียงของหมู่คณะ พระ เณร ตลอดศิษย์ฆราวาสผู้ใกล้ชิด เพื่อเตรียมจะจัดงานฉลอง ครั้งยิ่งใหญ่ ครั้งสําคัญทางประวัติศาสตร์ของพระพุทธศาสนา ของประเทศไทย และของชาวพุทธทั่วโลก ซึ่งถือว่าเป็นงานยิ่งใหญ่ที่สุด ครั้งสําคัญที่สุดในชีวิตของท่าน นั่นคือ การจัดงานเฉลิมฉลองพระพุทธศาสนาครบ ๒,๕๐๐ ปี หรืองานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ กึ่งพุทธกาล ขึ้นในช่วง วันวิสาขบูชา ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ที่ใกล้จะมาถึงนี้ ซึ่งท่านมีดําริจัดงานสําคัญนี้ครั้งแรกตั้งแต่ จําพรรษาที่เมืองพาราณสี ประเทศอินเดีย เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๓ และเมื่อถึงช่วงวันจัดงานนี้ขึ้น ท่านพ่อลี ท่านจะต้องเรียกใช้พระศิษย์ที่ไว้วางใจได้ เช่น ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล ฯลฯ มาช่วยงาน และมอบหมายงานสําคัญๆ ให้ทํา

อภินิหารพระธาตุของท่านพ่อลี

ในคราวนั้นท่านเจ้าคุณพระพิศาลธรรมคุณ (สร่วง จนฺทสโร) วัดโบสถ์เมือง อําเภอเมืองจังหวัดจันทบุรี ท่านเป็นเจ้าคณะจังหวัดจันทบุรี ฝ่ายมหานิกาย ทราบข่าวว่า ท่านพ่อลี มีพระธาตุอยู่หลายองค์ จึงได้ขอพระธาตุจากท่านพ่อลี เพื่ออัญเชิญไปสักการบูชาที่วัดโบสถ์เมือง ท่านพ่อลี ก็ถวายให้ไปด้วยความยินดี

ท่านเจ้าคุณพระพิศาลฯ ได้นําพระธาตุใส่พาน แต่ไม่ได้ปูสําลีหรือผ้าขาวเพื่อเป็นอาสนะ นําขึ้นไว้ที่บูชาพระเลย ครั้นรุ่งเช้าเข้าไปดูปรากฏว่า พระธาตุนั้นหายไปเสียแล้ว จึงกลับมาบอก ท่านพ่อลี ท่านพ่อลีจึงเข้าไปดูที่เก็บพระธาตุของท่าน ปรากฏว่าพระธาตุที่ได้ถวายไปนั้น ได้เสด็จ กลับมาอยู่ที่เดิม เป็นที่น่าอัศจรรย์มาก ท่านพ่อลีจึงได้ถวายให้ไปใหม่ พร้อมแนะนําวิธีการบูชารักษาพระธาตุ 

ท่านพ่อลี ท่านมีวาสนาบารมีธรรมมาก ท่านอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุเสด็จได้เป็น ประจํา ถือเป็นอภินิหารประจําองค์ท่าน จากคําบอกเล่าปากต่อปากในความขลังและศักดิ์สิทธิ์ ทําให้ชื่อเสียงของท่านพ่อลีโด่งดังสุดขีด กล่าวได้ว่า ไม่มีชาวจันทบุรีคนใด ที่ไม่รู้จักท่านพ่อลีเลย

นอกจากอภินิหารเรื่องพระธาตุ และเรื่องรักษาโรคร้ายให้หายแล้ว ท่านพ่อลียังมีเรื่อง อภินิหารอื่นๆ อีกมากมาย ตัวอย่างเช่น ที่จังหวัดจันทบุรี ครอบครัวนายเยื้อง ซึ่งมีฐานะยากจน ข้นแค้นมาก แรกเริ่มพยายามพากันสร้างฐานะโดยมีเรือใบเพียง ๑ ลํา ด้วยความที่ภรรยานายเยื้องมีศรัทธาในท่านพ่อลีมาก ดีใจที่ตนเองสามารถรวบรวมเงินซื้อเรือใบได้ ๑ ลํา จึงนิมนต์ท่านพ่อลี มาเจิมและฉันภัตตาหารเช้าในเรือลํานั้น ซึ่งท่านพ่อได้เมตตาตั้งชื่อเรือให้ด้วย

ต่อมาท่านพ่อลีบอกแกว่า “ให้ไปสร้างพระพุทธรูปที่วัดป่าคลองกุ้ง” โดยบอกขนาด กว้างยาวของพระที่จะให้สร้าง ท่านบอกว่า “ต้องสร้างถวายด้วยความเคารพ” แกบอกว่า “ท่านพ่อ ลูกช้างยากจนมาก จะหาทรัพย์ที่ไหนมาสร้างได้ล่ะ” ท่านพ่อลีบอกว่า “ทําความดี ความดีจะตอบสนองเอง มีเท่าไรก็เอามาทําบุญทําทานให้หมด”

แกสู้อุตส่าห์พยายามตะเกียกตะกายทั้งๆ ที่ยากจนอยู่ ทําตามคําสั่งสอนที่ท่านพ่อลีบอก ทุกอย่าง จากนั้นมา แกมีอาชีพรุ่งเรืองขึ้นอย่างรวดเร็ว รวยผิดหูผิดตาขึ้นมาทันใด มีปั๊มนํ้ามัน มีโรงนํ้าแข็ง มีฐานะมั่งคั่งคนหนึ่งในจันทบุรี เมื่อมีงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษที่วัดอโศการาม แกเป็นกําลังสําคัญในการสร้างเสนาสนะ ทําทุกอย่างถวายท่านพ่อลีอย่างสุดหัวใจ

คาถาบูชาพระบรมสารีริกธาตุของท่านพ่อลี

(ไหว้พระ แล้วตั้งนะโม ๓ จบ แล้วจึงว่า)

“อุกาสะ ทะวาระตะเยนะ กะตัง สัพพัง อะปะราธัง ขะมะถะ เม ภันเต

วันทามิ ภันเต เจติยัง สัพพัง สัพพัตถะฐาเน สุปะติฏฐิตัง สารีรังคะธาตุง

มหาโพธิง พุทธะรูปัง สักการัตถัง อะหัง วันทามิ สัพพะทา

อัชชะตัคเค ปาณุเปตัง พุทธัง ธัมมัง สังฆัง สะระณัง คะโต สมิหันตา ภินนะมุตตา จะ

มัชฌิมา ภินนะตัณฑุลา ขุททะกาสาสะปะมัตตา เอวัง ธาตุโย สัพพะฐาเน อาคัจฉันตุ สีเส เมปะตันตุ

อิติปิโส วิเสเสอิ อิเสเส พุทธะนาเมอิ อิเมนา พุทธะตังโสอิ อิโสตัง พุทธะปิติอิ

ตะโจพระพุทธเจ้าจงมาเป็นหนัง มังสังพระธรรมเจ้าจงมาเป็นเนื้อ อัฐิพระสังฆเจ้าจงมาเป็นกระดูก

ตรีเพ็ชชะมงฆงฆง สะสวาวะหะ ทะสวาวะสุ สุสวาวะอิ พุทธะปิติอิ

พุทธบูชา มหาเตชะวันโต ธัมมะบูชา มะหัปปัญโญ สังฆะบูชา มหาโภคะวะโห

พุทธัง ชีวิตัง ยาวะนิพพานัง สะระณัง คัจฉามิ

ธัมมัง ชีวิตัง ยาวะนิพพานัง สะระณัง คัจฉามิ

สังฆัง ชีวิตัง ยาวะนิพพานัง สะระณัง คัจฉามิ

นัตถิ เม สะระณัง อัญญัง พุทโธ ธัมโม สังโฆ สะระณัง วะรัง 

เอเตนะ สัจจะวัชเชนะ โหตุ เม ชัยยะมังคะลัง

ยังกิญจิ ระตะนัง โลเก วิชชะติ วิวิธัง ปุถุ ระตะนัง 

พุทธะ ธัมมะ สังฆะสะมัง นัตถิ ตัสมา โสตถี ภะวันตุ เม

ปะริสุทโธ อะหัง ภันเต ปะริสุทโธติ มัง พุทโธ ธัมโม สังโฆ ธาเรตุ

สัพเพ สัตตา อะเวรา โหนตุ อัพยาปัชฌา โหนตุ อะนีฆา โหนตุ สุขี อัตตานัง ปะริหะรันตุ

สัพเพ สัตตา สะทา โหนตุ อะเวรา สุขะชีวิโน 

กะตัง ปุญญะผะลัง มัยหัง สัพเพ ภาคี ภะวันตุ เต”

เมื่อสวดจบแล้วให้นั่งสมาธิ สงบจิต อธิษฐานขอพระบรมสารีริกธาตุ ถ้ามีบุญบารมีขอให้เสด็จลงมา นั่งจนสว่าง จะมีแสงวูบวาบผ่านมา แล้วไปดูตามที่บูชา จะมีพระบรมสารีริกธาตุเสด็จมาทุกครั้ง

การบูชาพระบรมสารีริกธาตุ ท่านพ่อลีมักใช้ดอกมะลิ ดอกพิกุล ซึ่งมีผู้นําไปถวายอยู่เสมอ จากนั้นจะประพรม (ใช้ขวดฉีดนํ้าหอม) ด้วยนํ้ามันหอม และใช้ธูปอินเดียจุดบูชาทุกวันเป็นประจํา

การสรงนํ้าพระบรมสารีริกธาตุ ใช้แก่นไม้จันทน์ ฝนกับหิน โดยมีนํ้าฝนใส่ผสมไปด้วย มักนิยมสรงในวันสงกรานต์ทุกๆ ปี (ไม่ใช้นํ้าอบไทยเพราะมีแป้ง)

พ.ศ. ๒๔๙๖ ก่อนเข้าพรรษา ท่านบอกขออยู่สัก ๕๐ ปีก็พอ

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ หลังจากเสร็จงานวิสาขบูชาได้ไม่นาน ท่านพ่อลีได้เดินทางกลับมาพักที่ วัดบรมนิวาส ในวันที่ ๑๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๙๖ ก่อนเข้าพรรษา ท่านเมตตาแสดงธรรมโปรดญาติโยมพุทธบริษัท ณ เนกขัมมาภิรมย์สถาน วัดบรมนิวาส โดยท่านเทศน์บอกลาตาย ไว้ดังนี้ 

“…ความชั่วมีอยู่ ๒ อย่าง ชั่วให้เราตกนรก กับ ชั่วให้เราเสียเกียรติ คิดถึงดี มันต้องดูชั่ว ชั่วมามันก็ต้องปะทะ ไม่นานดอก ชีวิตอาตมาขออยู่สัก ๕๐ ปีก็พอ แล้วก็ต้องขอตัว… ลาตาย” 

คิดถึงพระมหากรุณาธิคุณของ สมเด็จพระจอมเกล้าฯ กับ สมเด็จพระมหาสมณเจ้าฯ ซึ่งเป็นผู้ประทานกําเนิดคําสอนแก่เรามา เราไม่เคยไปกราบฝ่าพระบาทขอความดีจากพระองค์ ท่านทั้งสอง แต่เราจะทําความดีนี้ เพื่อบูชาคุณท่าน

สมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในขณะทรงผนวช ทรงตั้งคณะสงฆ์วงธรรมยุติกนิกาย ในขณะครองราชย์ ทรงบําเพ็ญพระราชกรณียกิจที่เป็นคุณประโยชน์ต่อประเทศชาติและพระพุทธ- ศาสนาไว้อย่างมากมายอเนกอนันต์ และทรงได้รับการยกย่องเป็น พระบิดาแห่งวิทยาศาสตร์ไทย

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงเป็นสมเด็จพระสังฆราชเจ้า พระองค์ที่ ๑๐ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทรงเป็นผู้มีคุณูปการต่อพระพุทธศาสนา ยูเนสโกได้ทูลเกล้ายกย่องเป็นบุคคลสําคัญของโลก สาขาสันติภาพ ปี พ.ศ. ๒๕๖๓ – ๒๕๖๔ พร้อมกับหลวงปู่มั่น 

ที่จริงอาตมาก็อุ่นใจอยู่กับคุณท้าวสัตยานุรักษ์เท่านั้น ที่พอจะเป็นหลัก (คุณท้าวสัตยาฯ เป็นผู้มีศรัทธาต่อท่านพ่อลีมาก ก่อนตายนิมนต์ท่านพ่อลีไปแสดงธรรมให้ฟัง)

ที่พึ่งนั้นมีแล้ว ต้องการที่พิงอาศัย เวลานี้กําลังอยู่ในคลื่นลม มองไปทางไหนก็ไม่มีที่พึ่ง นอกจากเทวบุตร เทวดา ผีห่าผีเหว และพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เท่านั้น ทางโลกเขาก็เหยียบ ทางธรรมเขาก็ยํ่า

ความแก่ เจ็บ ตาย เป็น “สมบัติ” ของผู้ดี เป็น “อริยสัจ” หรือ “อริยทรัพย์” 

ถ้าความแก่ เจ็บ ตายเป็นคน เราจะไปกราบตีนมันทุกวัน ที่เราอยู่ในผ้าเหลืองนี้ได้ก็เพราะเจ้าตัวเจ็บป่วยนี่แหละ สุขในวัง เหมือนสุขข้าวสุก กินแล้วก็หมดไป สุขอยู่วัด เหมือนสุขผลไม้ ใช้ได้ทั้งเปลือก ทั้งเนื้อ เมล็ดยังปลูกได้

“สัญญา” ของพระ เป็นสัญญาอนิจจา มันไม่เที่ยง จะเอาคํามั่นสัญญาอะไรกับพระ

“อนัตตา” ยืมเขามาใช้ ไม่ใช่ตัวของเรา ดังนั้น จึงต้องถนอมเขา ใครจะมารังแกข่มเหง ไม่ได้ ให้ตอบเขาอย่างนี้สิฯ (สอนให้คนที่ถูกเขา “ลองดี” เรื่องอนัตตา ไม่ใช่ตัวตน)

เราไม่คํานึงทั้งหมดว่า มันจะละหรือไม่ละ มันจะรู้หรือไม่รู้ จะเป็นกิเลสหรือไม่เป็นกิเลส นิพพานหรือไม่นิพพาน คิดแต่ว่า อะไรมันเป็นความดีแล้วกระหนํ่าเลย”

ท่านพ่อลี บอกเรื่องการตายของท่านไว้ล่วงหน้า “ขออยู่สัก ๕๐ ปีก็พอ” แต่ท่านยัง มรณภาพไม่ได้ เนื่องจากท่านมีภารกิจสําคัญทางพระพุทธศาสนารออยู่ และมีท่านองค์เดียวเท่านั้น ที่จะต้องรับไปดําเนินการ คือ ท่านจะต้องอยู่เพื่อจัดงานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือ กึ่งพุทธกาล ในวันวิสาขบูชาปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ให้แล้วเสร็จ ซึ่งขณะที่ท่านจัดงานใหญ่นี้ ท่านมีอายุได้ ๕๑ ปี และท่านจะต้องอยู่บําเพ็ญประโยชน์เพื่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์อีกมากมาย จากนั้นอีกไม่กี่ปี ท่านก็ถึงแก่มรณภาพตามที่ท่านบอกไว้ล่วงหน้า

ภาค ๑๔ จําพรรษากับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส)

พ.ศ. ๒๔๙๖ – ๒๔๙๘ จําพรรษา ๒๖ – ๒๘ ที่วัดบรมนิวาส สอนสมาธิสมเด็จฯ

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ ก่อนเข้าพรรษา ท่านพ่อลี ได้อยู่อุปัฏฐากดูแลเจ้าประคุณสมเด็จ- พระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ท่านพ่อลีได้เล่าสาเหตุที่ต้องอยู่จําพรรษาที่วัดบรมนิวาสไว้ดังนี้

“ขณะนั้นสมเด็จฯ อาพาธมาก จึงสั่งว่า “ท่านต้องอยู่กับเราจนตาย ถ้าเราไม่ตาย หนีไม่ได้ จะมาเฝ้าหรือไม่เฝ้าปฏิบัติก็ตาม ขอให้รู้ว่าอยู่กับเรา” ในที่สุดเรารับปากว่าจะอยู่ ปฏิบัติ บางคราวนึกว่า เรามีกรรมอะไร จึงต้องถูกกักขังอย่างนี้ ก็รู้สึกถึงกรรมเก่าที่ผ่านมา คือ ขังนกเขา ที่ได้เคยเคลิ้มฝันไปในคราวอยู่จังหวัดจันทบุรี เมื่อเป็นเช่นนี้เราต้องอยู่”

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ – ๒๔๙๘ ท่านพ่อลี ได้สนองบัญชา อยู่จําพรรษากับสมเด็จฯ ที่วัดบรมนิวาส กรุงเทพมหานคร นานติดต่อกันถึง ๓ พรรษา นับเป็นพรรษาที่ ๒๖ – ๒๘ ขณะอายุได้ ๔๗ – ๔๙ ปี เข้าสู่วัยกลางคน ธาตุขันธ์แข็งแรง ในตลอดพรรษา ท่านถวายคําแนะนําการปฏิบัติสมาธิภาวนาแด่สมเด็จฯ และท่านได้เมตตาแสดงพระธรรมเทศนาและสอนการปฏิบัติสมาธิภาวนาโปรดพุทธบริษัทบนศาลาอุรุพงศ์ ท่านพ่อลีเทศน์ไว้เป็นต้นว่า 

“ทําดีให้เท่าอาตมาทํานี่ก็พอแล้ว ไม่ต้องเอามากมายดอก แต่ถ้ายิ่งทําได้ดีกว่า ก็ไม่อิจฉาเลย”

“ใครจะทําหรือไม่ทํา (สมาธิ) สําหรับอาตมาเฉยๆ รู้สึกว่า เขาไม่สนใจ มันก็ดี เราไม่ต้องมีห่วงกังวล ถ้าเขาสนใจเสียอีก เรายังจะต้องหนักใจ ต้องมีห่วงกังวลกับเขา”

“เรื่องธรรมะ อาตมาไม่ใคร่อยากพูด ที่ไม่อยากพูดเพราะอะไร? เพราะคนที่ฟัง เขายัง ปฏิบัติจิตใจไม่ถึง พูดกันไปก็ไม่ได้ประโยชน์อะไร เหมือนกับเราพูดคนเดียวมันเมื่อย แต่ถ้าคนฟัง ปฏิบัติจิตใจถึงขั้นที่พูดแล้ว จะพูดเท่าไรๆ ก็พูดได้ ไม่เหน็ดเหนื่อย ธรรมะนั้นพูดง่าย ไม่ยาก และก็ไม่ใช่จะไม่ชอบพูด”

“อาตมาจําได้ว่า เวลานั่งสมาธินี่ ดูเหมือนไม่เคยเผลอตัวเลย เวลาไม่นั่ง ลืมตาอยู่ บางที ยังมีเผลอบ้าง เมื่อเราไม่พูดคุยหัวเราะกับใครๆ เขา ยิ่งนั่งหลับตา ยิ่งไม่เผลอเลย”

วัดบรมนิวาส สมัยที่ท่านพ่อลีจําพรรษานั้น วิเวกเงียบสงัด มีเครื่องหมายบ่งบอกว่า เดิมเป็นวัดฝ่ายอรัญวาสี คือ ผนังระเบียงคตรอบพระอุโบสถด้านใน มีประติมากรรมนูนสูง เป็นรูปพระสาวกยืนเรียงรายกันในลักษณะเดินจงกรม 

พอออกพรรษา สมเด็จฯ อาการอาพาธบรรเทาดีขึ้น ในหน้าแล้ง ท่านพ่อลีก็กราบลา สมเด็จฯ ออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาตามนิสัยที่ชื่นชอบบ้าง ไปเมตตาแวะเยี่ยมศิษย์ตาม วัดสาขาที่ท่านสร้างไว้มากมายที่จังหวัดจันทบุรีบ้าง รับกิจนิมนต์ไปแสดงพระธรรมเทศนาโปรดพุทธบริษัท และปฏิบัติศาสนกิจสําคัญตามงานสําคัญตามสถานที่ต่างๆ บ้าง รวมทั้งการสร้าง ศาสนถาวรวัตถุที่สําคัญและจําเป็น เช่น พระอุโบสถ พระเจดีย์ พระพุทธรูป ฯลฯ เพื่อประโยชน์ ในการสืบทอดพระพุทธศาสนาสืบต่อไป 

ท่านพ่อลีบําเพ็ญประโยชน์อย่างยิ่งใหญ่มากมายมหาศาล โดยไม่เห็นแก่ความเหน็ดเหนื่อย สมดังปณิธานที่ท่านตั้งใจสละชีวิตเลือดเนื้อเพื่อพระพุทธศาสนา และสมกับเป็นการบําเพ็ญคุณงามความดี เพื่อลาวัฏฏะชาติสุดท้ายของท่าน โดยท่านให้คติธรรมไว้ดังนี้

“ความดีอันใดก็ตาม เป็นไปเพื่อโลกหรือเพื่อธรรม ถ้าเห็นว่าตนพอทําได้ ก็ควรจัด ทําขึ้น สิ่งที่ทําไปแล้วนั้น ย่อมเป็นอนุสรณ์แก่เราทั้งหลาย ตัวเราตายหนีไปจากโลกนี้แล้ว ลูกเรายัง หลานเราอยู่ ชื่อเสียงเรายาว ขอท่านทั้งหลายจงคิดอย่างนี้” 

“อาตมาตั้งใจไว้ว่า จะให้เลือดทุกๆ หยดในร่างกายตั้งแต่ศีรษะจรดปลายเท้า เป็นไปเพื่อกิจพระศาสนาไม่ว่าจะเป็นบนฟ้า หรือใต้ดินก็จะต้องขอเอาจนสุดชีวิต

ผู้ปฏิบัติธรรมจะต้องมีการเสียสละ ไม่เห็นแก่ตัว บุคคลใดมีธรรมอันพอจะช่วยให้เป็นประโยชน์แก่ผู้อื่นได้ แต่ไม่ช่วย พระพุทธเจ้าย่อมไม่ทรงสรรเสริญบุคคลชนิดนั้น และตัวเราเองก็ติเตียน ถ้าหากเราจะทําอย่างนั้นบ้าง เราก็สบายไปนานแล้ว ไม่ต้องมาลําบากอย่างนี้ ทุกสิ่งทุกอย่างที่ทําไปนี่ก็เพราะเห็นแก่ศาสนาเป็นส่วนใหญ่”

ส่วนการถวายคําแนะนําการปฏิบัติสมาธิภาวนาแก่สมเด็จฯ นั้น นับว่าเป็นเรื่องที่ยากมากๆ เพราะสมเด็จฯ ท่านเป็นครู เป็นผู้รอบรู้ในด้านปริยัติธรรม และมีสมณศักดิ์สูงส่งเป็นถึงสังฆนายก สูงทั้งอายุพรรษากาล ๖๐ กว่าพรรษา ทั้งมีอํานาจมากและก็เป็นพระที่ดุมาก เป็นที่น่าเกรงขามเกรงกลัวของพระเณรกันมาก การได้เข้าไปใกล้ชิดและได้ถวายธรรมปฏิบัตินั้น จึงไม่ใช่เรื่องง่าย หากไม่ใช่ท่านพ่อลีแล้ว ก็ยากที่องค์อื่นจะทําได้ เพราะท่านพ่อลีท่านเป็นพระที่มีคุณธรรมในหัวใจ มีกิริยาอ่อนน้อมถ่อมตน ให้ความเคารพเชื่อฟังในพระเถระผู้ใหญ่ รู้กาลเทศะ แม้ขณะนั้นท่านเป็นพระเถระมีพรรษากาลมากแล้วก็ตาม แต่ท่านก็ประพฤติตนเป็นพระหนุ่มเณรน้อย ฯลฯ จึงเป็นที่ ชื่นชอบโปรดปรานของสมเด็จฯ 

ธรรมเป็นสัจธรรมความจริง เป็นของกลางที่คงเส้นคงวา ท้าทาย ไม่มีกาลเวลา และไม่ได้ ขึ้นอยู่กับเพศหรือวัย ธรรมมีไว้รอให้ผู้มีอํานาจวาสนาบารมีธรรมมาพิสูจน์ค้นคว้า ในครั้งพุทธกาลจึงมีภิกษุณีและมีสามเณรอายุเพียง ๗ ขวบได้บรรลุธรรมกันมากมาย และสามเณรอรหันต์ก็สอนธรรมแก่พระมหาเถระปุถุชนได้ ดังพระโปฐิละ เป็นผู้ทรงพระไตรปิฎกในศาสนาของพระพุทธเจ้า ๗ พระองค์ บอกสอนธรรมแก่ภิกษุ ๕๐๐ รูป เรียนรู้ธรรม แต่ไม่สนใจปฏิบัติให้เข้าถึงธรรม พระพุทธองค์ทรงทรมาน ตรัสเรียก “ใบลานเปล่า” บ่อยครั้งเข้าๆ จนเกิดความสํานึก สละทิฐิไปสู่สํานักพระอรหันต์ แต่ไม่มีพระอรหันต์องค์ไหนยอมรับเป็นศิษย์ สุดท้ายสามเณรน้อยอรหันต์ได้ทรมานและยอมรับเป็นศิษย์ ในที่สุดพระโปฐิละปฏิบัติจนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ 

และก็เป็นเช่นครั้ง พระเจ้าอโศกมหาราช จอมจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่ได้ฟังธรรมจากสามเณรนิโครธ สามเณรน้อยอรหันต์ แล้วเกิดความเลื่อมใสศรัทธา และทรงบําเพ็ญคุณประโยชน์ในพระพุทธศาสนาไว้อย่างมากมายมหาศาล

มาในสมัยกึ่งพุทธกาล สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ท่านออกบวชตั้งแต่หนุ่มสนใจแต่ภาคปริยัติ ค้นคว้าตําราพระไตรปิฎก แต่ท่านไม่สนใจภาคปฏิบัติ แถมตําหนิและต่อต้าน พระกรรมฐานว่ามัวแต่หลับหูหลับตาปฏิบัติธรรมจะไปรู้อะไร ส่วนท่านพ่อลีท่านก็ออกบวชตั้งแต่หนุ่มเหมือนกัน ท่านมุ่งสอนตนเอง มุ่งแต่ปฏิบัติภาวนา ท่านกล่าวไว้ว่า “การที่บุคคลคิดจะ เผยแผ่ศาสนานั้นเป็นสิ่งที่ดี แต่ที่ถูกต้อง ควรเผยแผ่ในใจตนก่อน เพราะจุดศูนย์กลางแห่งการปฏิบัติ มิใช่อยู่ที่พระพุทธเจ้า หรือครูบาอาจารย์อย่างเดียว หากอยู่ที่ตัวผู้ปฏิบัติเอง” 

ท่านพ่อลีท่านปฏิบัติจนเป็นผู้รู้แจ้งเห็นจริงในธรรม ในใจท่านเป็นวิมุตติธรรม ท่านพ่อลีสอนธรรมอย่างผู้รู้จริง ท่านจึงถวายคําแนะนําธรรมปฏิบัติแด่สมเด็จฯ ได้อย่างถูกต้องชัดเจนและตอบปัญหาธรรมได้อย่างไม่ติดขัด เมื่อสมเด็จฯ ปฏิบัติตามก็ได้รับความสงบ ทําให้ในบั้นปลายชีวิตใกล้จะมรณภาพแล้ว สมเด็จฯ จึงให้ความสนใจและให้ความสําคัญการปฏิบัติภาวนามาก ทั้งชื่นชมโปรดปรานท่านพ่อลีมากยิ่งขึ้น…

การสอนสมาธิ ท่านพ่อลีแนะนําการทําอานาปานสติแก่สมเด็จฯ  ท่านเล่าว่า

“เมื่อตั้งใจจะอยู่เช่นนั้นแล้ว สมเด็จฯ ขอให้ขึ้นไปฝึกนั่งสมาธิให้ท่านทุกวัน ได้แนะให้ท่านปฏิบัติทางอานาปานสติ ได้สนทนากันหลายเรื่องในขณะที่นั่งอยู่…” 

วิธีปฏิบัติทางอานาปานสติที่ท่านพ่อลีได้แนะนําให้สมเด็จฯ ฝึกนั่งสมาธิทุกวัน มีข้อสําคัญอยู่ ๗ ข้อด้วยกัน คือ

๑. ให้ภาวนา “พุท” ลมเข้ายาวๆ “โธ” ลมออกยาวๆ ก่อน ๓ ครั้ง หรือ ๗ ครั้ง (คําภาวนากับลมให้ยาวเท่ากัน)

๒. ให้รู้จักลมเข้าลมออกโดยชัดเจน

๓. ให้รู้จักสังเกตลมในเวลาเข้าออก ว่ามีลักษณะอย่างไร สบายหรือไม่สบาย กว้างหรือแคบ ขัดหรือสะดวก ช้าหรือเร็ว สั้นหรือยาว ร้อนหรือเย็น ถ้าไม่สบายก็ให้เปลี่ยนแปลงแก้ไขจน ได้รับความสะดวกสบาย เช่น เข้ายาวออกยาวไม่สบาย ให้เปลี่ยนเป็นเข้าสั้นออกสั้น เป็นต้น จนกว่าจะได้รับความสบาย 

เมื่อได้รับความสบายสะดวกดีแล้ว ให้กระจายลมที่สบายนั้นไปในส่วนต่างๆ ของร่างกาย เช่น สูดลมเข้าไปที่ท้ายทอยปล่อยลงไปในกระดูกสันหลังให้ตลอด ไปตามขาขวาทะลุถึงปลายเท้า แล้วกระจายไปในอากาศ แล้วก็กลับมาสูดใหม่ ปล่อยเข้าไปในท้ายทอย ปล่อยลงไปในกระดูก สันหลัง ปล่อยไปตามขาซ้ายทะลุถึงปลายเท้า แล้วกระจายไปในอากาศ แล้วก็กลับมาปล่อยตั้งแต่ท้ายทอยผ่านไหล่ทั้งสองถึงข้อศอก ข้อมือทะลุถึงปลายนิ้ว กระจายไปในอากาศ แล้วก็ปล่อยลง คอหอยกระจายไปที่ขั้วปอด ขั้วตับ กระจายเรื่อยลงไปจนถึงกระเพาะเบา กระเพาะหนัก แล้วก็สูดลมหายใจเข้าไปตรงกลางอกทะลุไปจนถึงลําไส้ กระจายลมสบายเหล่านี้ให้ทั่วถึงกัน จะได้รับความสะดวกขึ้นมาก

๔. ให้รู้จักขยายลมออกเป็น ๔ แบบ คือ ๑) เข้ายาว ออกยาว ๒) เข้าสั้น ออกสั้น ๓) เข้าสั้น ออกยาว ๔) เข้ายาว ออกสั้น แบบใดเป็นที่สบายให้เอาแบบนั้น หรือทําให้สบายได้ ทุกแบบยิ่งดี เพราะสภาพของบุคคล ลมหายใจย่อมเปลี่ยนแปลงได้ทุกเวลา

๕. ให้รู้จักที่ตั้งของจิต ฐานไหนเป็นที่สบายของตัวให้เลือกเอาฐานนั้น (คนที่เป็นโรค เส้นประสาท ปวดศีรษะ ห้ามตั้งข้างบน ให้ตั้งอย่างสูงตั้งแต่คอหอยลงไป และห้ามสะกดจิต สะกดลม ให้ปล่อยลมตามสบาย ปล่อยใจตามลมเข้า ลมออกให้สบาย แต่อย่าให้หนีไปจากวงลม) ฐานเหล่านั้น ได้แก่ ๑ ปลายจมูก ๒ กลางศีรษะ ๓ เพดาน ๔ คอหอย ๕ ลิ้นปี่ ๖ ศูนย์ (สะดือ) นี้ฐานโดยย่อ คือ ที่พักของลม

๖. ให้รู้จักขยายจิต คือ ทําความรู้ให้กว้างขวางออกไปทั่วสรรพางค์กาย

๗. ให้รู้จักประสานลม และขยายจิตออกให้กว้างขวาง ให้รู้ส่วนต่างๆ ของลมซึ่งอยู่ในร่างกายนั้นก่อน แล้วจะได้รู้ในส่วนอื่นๆ ทั่วไปอีกมาก คือ ธรรมชาติของลมมีหลายจําพวก ลมเดินในเส้นประสาท ลมเดินหุ้มเส้นประสาททั่วๆ ไป ลมกระจายออกจากเส้นประสาทแล่นแทรกแซงไปทั่วทุกขุมขน ลมให้โทษและให้คุณย่อมมีปนกันอยู่โดยธรรมชาติของมัน

ตอบปัญหาสมเด็จฯ – สมเด็จฯ ตั้งใจและส่งเสริมการปฏิบัติธรรม 

อยู่มาวันหนึ่งท่านบอกว่า “การนั่งสมาธิเราไม่เคยคิดเลยว่าจะมีประโยชน์อย่างนี้ แต่เรา มีข้อสงสัยอยู่อย่างหนึ่งว่า การทําจิตให้เข้าสู่ภวังค์เป็นสมาธินี้ มิใช่ตัวภพตัวชาติหรือ” เราได้กราบเรียนถวายว่า “สมาธิ คือ ตัวภพตัวชาตินั้นเอง” 

ท่านจึงถามขึ้นอีกว่า “ธรรมะที่สอนให้ปฏิบัตินั้นก็เพื่อทําลายภพชาติ แต่ทําไมเรากลับมาเป็นผู้สร้างภพชาติ” จึงได้ตอบท่านว่า “ถ้าไม่ทําจิตให้เป็นภพเสียก่อน ก็จะไม่มีวิชชา เพราะวิชชาเกิดขึ้นจากภพ จึงจะทําลายภพได้ นี้คือภพน้อย เรียกว่า “อุปปัตติภพ” กําเนิดขึ้นในชั่วขณะจิต 

ส่วนชาติก็เช่นเดียวกัน การทําจิตให้สงบเป็นสมาธิเกิดขึ้นในดวงจิต ในชั่วขณะยาวๆ อันนั้นเรียกว่า “ชาติ” เช่น เรานั่งสมาธิสงบไปนานๆ จนเป็นฌาน มีองค์ประกอบขึ้นถึง ๕ อย่าง อันนั้น คือ “ชาติ” ถ้าไม่ทําจิตให้เป็นอย่างนี้ ก็ไม่มีวิชชาความรู้อันใดเกิดขึ้นในตัว 

เมื่อวิชชาเกิดขึ้นไม่ได้ จะไปละอวิชชาได้อย่างไร ก็เป็นของยาก นักศึกษาธรรมะโดยมาก เกล้าฯ เห็นว่ายังเข้าใจผิดกันอยู่มาก มีอะไรโผล่ขึ้นมาก็คิดจะหักหาญทําลายล้างไปเลย ความ คิดเห็นเช่นนั้น เกล้าฯ เห็นว่าไม่ถูก เปรียบเหมือนคนกินไข่ไก่ บางคนอาจไม่รู้จักตัวไก่ก็ได้ ชื่อว่าเป็น “ผู้ขาดวิชชา”  พอได้ไข่มาก็จะทุบกินเสียหมด 

ถ้าคนนั้นเข้าใจวิธีฟักไข่ สมมติว่าได้ไข่มา ๑๐ ฟอง กินเสีย ๕ ฟอง เอาไปฟักให้เป็นตัวไก่ เสีย ๕ ฟอง ถ้าหากมันเกิดเป็นลูกไก่ ขณะที่ฟักอยู่นั้นเปรียบเหมือน “ภพ” ขณะที่ลูกไก่พ้นจากเปลือกไข่ เรียกว่า “ชาติ” ถ้าลูกไก่ออกจากไข่ได้ ๕ ตัว ต่อไปหลายๆ ปีเข้า เกล้าฯ ก็เห็นว่าคนที่ เคยซื้อไข่ไก่มาบริโภค จะต้องได้ประโยชน์จากไก่ของเขา ได้กินไข่โดยไม่ต้องซื้อ เมื่อเหลือกินก็ได้ขายเป็นสินค้า ลักษณะเช่นนี้คนนั้นก็รอดตัวในการใช้จ่ายฉันใด ในการบําเพ็ญสมาธิก็ฉันนั้น ผู้ที่จะพ้นจากภพก็ต้องเข้าไปอยู่ในภพ ผู้ที่จะพ้นจากชาติต้องรู้เรื่องเกิดของตัวจึงจะเป็นไปได้” 

เมื่อได้กราบเรียนท่านอย่างนี้ ท่านก็เข้าใจ แสดงความเลื่อมใสปราโมทย์เป็นอย่างยิ่ง ท่านจึงได้พูดว่า “คําพูดของคุณแปลกจากพระกรรมฐานองค์อื่นพูด แม้เราจะทําไม่ได้ไม่ถึง ก็เข้าใจได้ชัดแจ้ง ไม่สงสัย พระอาจารย์มั่น พระอาจารย์เสาร์ ที่เคยอยู่ใกล้ชิดกับเรา เราก็ไม่ได้ประโยชน์เหมือนคุณมาอยู่กับเรา เรารู้สึกมีสิ่งแปลกใจหลายอย่างขณะนั่ง” 

ต่อจากนั้นรู้สึกว่า ท่านสนใจนั่งสมาธิได้นานๆ บางวันนั่งได้ตั้ง ๒ ชั่วโมง ขณะที่ท่านนั่ง ท่านก็ให้เราพูดธรรมะให้ฟังประกอบไปด้วย เมื่อจิตของท่านได้ตั้งสงบดีแล้ว เราพูดธรรมะถวายพระเดชพระคุณท่าน รู้สึกว่าจิตของท่านเป็นไปตามคําพูดของเรา วันหนึ่งท่านได้พูดขึ้นว่า “เราได้บวชมาเป็นเวลานาน ไม่เคยเกิดความรู้สึกอย่างนี้เลย” หลังจากนี้ เราไม่เคยพูดธรรมะให้ท่านฟังยืดยาวอย่างนี้อีกเลย พอเอ่ยขึ้นเพียง ๒ – ๓ คํา ท่านก็รู้ในความหมาย ส่วนตัวเราก็ดีใจ วันหนึ่ง ท่านได้กล่าวขึ้นอีกอย่างหนึ่งว่า “ท่านอาจารย์ลี… ฉันว่านักศึกษาธรรมะและปฏิบัติธรรมะ ต่างมาติดข้องกันอยู่แค่ความคิดเห็นนี้เอง จึงไม่สามารถทําอะไรให้สําเร็จลุล่วงไปได้ ถ้าทุกคน มีความคิดเห็นถูกต้อง การปฏิบัตินั้นเป็นเหตุไม่เหลือวิสัยนะ เธอว่ามั้ย?” 

ในขณะที่ท่านพ่อลีพักอยู่ที่วัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ ท่านกระทําตัวให้เห็นเป็นแบบอย่าง ท่านสอนคนด้วยการกระทํา อันเป็นการสอนแนวอริยะ คือ สอนโดยไม่ต้องสอน ท่านว่า 

“อยู่กรุงเทพฯ พอใครมาถึงกุฏิ ก็ต้องมานั่งสงบหลับตาหมด นั่นไม่ใช่เพราะเราสอนเขา เราทําตัวของเราเองนี่แหละ แล้วมันก็สอนคนอื่นด้วย คือเรานั่งหลับเสีย เมื่อใครๆ เขามาเห็นเรา นั่งหลับตาอยู่ เขาก็หลับตามบ้าง และไม่กล้าพูดอะไร ถ้าเราไปยุ่งกับเขา เขาก็ต้องมายุ่งกับเรา”

ในระหว่างที่อยู่จําพรรษากับสมเด็จฯ ก็รู้สึกว่าเบาใจในการที่จะต้องชี้แจงเหตุผล ท่านได้บอกเราว่า “แต่ก่อนเราไม่เคยนึกว่า การทําสมาธิเป็นของจําเป็น แต่บัดนี้เราได้เข้าใจคําสอนของพระพุทธเจ้าที่แท้จริง อันมีผลปรากฏที่ใจแล้ว” เมื่อเป็นเช่นนี้ท่านได้รับสั่งอีกว่า “พระเณรก็ดี ญาติโยมก็ดี ประโยชน์ยังไม่พอ ขอให้คุณช่วยหาโอกาสอบรมให้ด้วย” 

ต่อจากนั้นท่านได้สั่งพระเถระผู้ใหญ่ในวัดให้ทราบความประสงค์ จึงได้เกิดมีการอบรมกันขึ้นที่ศาลาอุรุพงศ์ ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ ได้มีญาติโยม พระ เณร หลายวัดมาร่วมรับการอบรมด้วย คุณท้าวสัตยานุรักษ์ เป็นคุณท้าวผู้ใหญ่ในวังผู้หนึ่งที่มารับการอบรมด้วย เกิดความศรัทธาก็ได้ ออกมาพักอยู่กุฏิเนกขัม (อยู่ในเขตสตรีภายในวัดบรมนิวาส) ปฏิบัติจิตใจได้ผลดี มีความรู้เกิดในจิตแปลกประหลาด จนกระทั่งยอมเสียชีวิตอยู่ที่วัดบรมนิวาส 

ในพรรษานี้ ท่านพ่อลี เทศน์ถึงความตายของท่านไว้ล่วงหน้า ที่เนกขัมมาภิรมย์สถาน วัดบรมนิวาส เมื่อวันที่ ๑๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๙๖

“ท่านเจ้าคุณใหญ่” (ท่านเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท)) ท่านว่า จริงของท่าน “ถ้าเราดีคนเดียวแล้ว คนทั้งโลกดีหมด”

“อาตมานี่จะว่าดีก็ดี จะว่าไม่ดีก็ไม่ดี เวลามันไปเห็นคนตาย หรือคนที่กําลังจะตายก็ดี ใจมันไม่มีความรู้สึกอะไรเลย เพราะคิดว่านั่นมันเป็นเรื่องของเขา ไม่ใช่เรื่องของเรา ความรู้สึกขณะที่แลเห็นคนจะตาย ก็เหมือนกับแลเห็นไฟที่มันกําลังไหม้ท่อนไม้

คนที่มีใครได้แลเห็นใจเวลาจะตายน่ะ มันดี (อย่างท่านพระครูปลัดสมบูรณ์) แต่อาตมานั้นตรงกันข้าม คิดว่า “ถ้าเวลาจะตายจริงๆ แล้ว จะหนีไปอยู่คนเดียว ไม่ให้ใครแลเห็นเลย” พูดถึงมารยาท ถ้าเป็นไปตามที่คิดนึกนี่จริงๆ แล้ว ท่านพระครูฯ ก็ดีกว่าอาตมา แต่ถ้าพูดกัน ทางธรรมแล้ว เราดีกว่าท่านพระครูฯ และดีที่สุดของเราด้วย”

ท่านบันลือสีหนาทแสดงธรรมทั่วประเทศ 

ในระยะนี้ท่านพ่อลี มีชื่อเสียงกิตติศัพท์อันโด่งดังมาก ข่าวท่านพ่อลีได้อยู่จําพรรษาและถวายคําแนะนําการปฏิบัติอานาปานสติแด่ เจ้าประคุณสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) และเทศนาอบรมสอนการปฏิบัติแก่ญาติโยมพุทธบริษัทที่วัดบรมนิวาส ยิ่งทําให้ชื่อเสียงกิตติศัพท์ของท่านพ่อลีโด่งดังขจรขจายไปทั่ว 

ในพรรษา นอกจากท่านพ่อลีแสดงธรรมโปรดพุทธบริษัทบนศาลาอุรุพงศ์ และเนกขัมมา-ภิรมย์สถาน ในวัดบรมนิวาสเป็นประจําแล้ว ตามงานสําคัญๆ และวัดสําคัญต่างๆ ของวงกรรมฐาน ซึ่งครูบาอาจารย์ต่างให้การยอมรับในคุณธรรมของท่านพ่อลีกันแล้ว ทั้งในและนอกพรรษา มักมีหนังสือฎีกาอาราธนานิมนต์ท่านไปร่วมงาน ไปแสดงพระธรรมเทศนา รวมทั้งเทศน์อบรม ข้าราชการตามหน่วยงานต่างๆ ท่านก็ได้เมตตารับกิจนิมนต์ เดินทางไปแสดงธรรมโปรดญาติโยมพุทธบริษัทตามสถานที่ต่างๆ ทั่วประเทศเป็นประจํา

โดยในพรรษาท่านพ่อลีก็ไปโปรดตามจังหวัดใกล้ๆ กรุงเทพมหานคร เช่น จังหวัดนครปฐม ราชบุรี ลพบุรี จันทบุรี ฯลฯ แต่พอออกพรรษาแล้ว ท่านเดินทางไกลไปโปรดตามจังหวัดต่างๆ ทั่วทุกภาค โดยปลายเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๔๙๖ ออกพรรษาแล้ว ท่านเดินทางไปแสดงธรรมที่ วัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลราชธานี และไปโปรดญาติพี่น้องที่บ้านหนองสองห้อง ท่านเทศน์ยํ้า เรื่องห้ามฆ่าสัตว์มาทําบุญใส่บาตร และสอนให้พากันทําความดีว่า “ดวงจิตของเราถ้าดี ความดี ก็จะแผ่ซ่านไปทั่วร่างกาย แล้วก็ซึมซาบไปทั่วถึงลูกถึงหลานด้วย” ในครั้งนี้ท่านได้สร้าง พระอุโบสถ ศาลาขึ้นที่วัดบ้านหนองสองห้อง อันเป็นวัดบ้านเกิดและเป็นวัดที่ท่านออกบวช ครั้งแรก จากนั้นท่านเดินทางไปจังหวัดนครพนม 

ในเดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๖ ท่านพ่อลี รับกิจนิมนต์ท่านเจ้าคุณพระสารภาณมุนี (หลวงปู่จันทร์ เขมิโย) วัดศรีเทพประดิษฐาราม อ.เมือง จ.นครพนม ท่านเป็นพระมหาเถระ ศิษย์อาวุโสองค์สําคัญของท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านเป็นพระโพธิสัตว์ปรารถนาพุทธภูมิที่วงกรรมฐานให้ความเคารพนับถือ ในปีนี้ท่านได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เป็น “พระราชสารภาณมุนี” 

ท่านพ่อลี เมตตาไปแสดงพระธรรมเทศนาในงานนี้และพักที่วัดศรีเทพฯ อยู่หลายวัน จากนั้นท่านได้ออกเดินทางไปแสดงธรรมที่วัดป่าสุทธาวาส อ.เมือง จ.สกลนคร วัดสิมพลีวัน ต.บ้านหัวทุ่ง อ.สว่างแดนดิน ที่หมู่บ้านแห่งนี้ชาวบ้านได้นิมนต์ท่านไปทําพิธีขับไล่ผีปอบ และที่ วัดป่าโนนนิเวศน์ อ.เมือง จ.อุดรธานี ในคราวเทศน์ที่วัดป่าโนนนิเวศน์ เมื่อวันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๖ มีใจความย่อ ดังนี้

“อาตมาไม่ได้คิดว่า จะตั้งตัวเป็นคนบ้านนั้นเมืองนี้ วัดนั้นวัดนี้ หรือเมืองนั้นเมืองนี้ ดังนั้น จึงเที่ยวสัญจรไปทุกแห่ง ไม่ได้เป็นคนของบ้านใดเมืองใดทั้งนั้น และก็ตั้งใจจะศึกษาหาความรู้จากคนทั้งโง่และฉลาด และจะสั่งสอนคนทุกจําพวก ตลอดจนคนมิจฉาทิฏฐิ เหมือนกับนํ้าฝนซึ่งตก ลงมาให้เป็นประโยชน์ ตลอดทั้งคน สัตว์ ต้นไม้ ดิน หญ้า 

คนใดที่เขาโง่กว่าเรา เราก็เป็นครูเขา ถ้าเขาฉลาดกว่าเรา เราก็ย่อมเป็นศิษย์เขา เราก็ไม่ได้คิดว่า เราจะโง่ไปทุกๆ อย่าง และฉลาดไปทุกๆ อย่าง บ่อน (ที่) ที่เราโง่ก็มี บ่อนที่เราฉลาดก็มี ฝรั่งเขาศึกษาวิชาจากพืช จากสัตว์ เขาก็ยังสามารถนําความรู้มาใช้เป็นประโยชน์ได้เป็นอันมาก พระพุทธเจ้าเอง บางอย่างพระองค์ก็ยังทรงศึกษา แม้จากสัตว์ซึ่งพูดไม่ได้ (ท่านพ่อลีเล่าเรื่องคน ตักนํ้าตาลร้อนๆ ไปดื่ม แล้วสาดลงไปในเลน กลายเป็นก้อนนํ้าตาล ก็เลยได้วิชาทํานํ้าตาลก้อนจากความรู้อันนี้)”

ท่านพ่อลีพักที่วัดป่าโนนนิเวศน์ อุดรฯ ๑ คืน รุ่งขึ้นได้เดินทางเข้ากรุงเทพฯ แล้วย้อนกลับไปแสดงธรรมที่วัดสุปัฏนาราม จังหวัดอุบลราชธานีอีก เพื่อประกอบงานพิธีฉลองพระบรมธาตุ ในวันขึ้นปีใหม่ของจังหวัดนั้น โดยบัญชาของเจ้าพระคุณสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ และเมื่อเสร็จพิธีนั้นแล้ว ต้นเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๙๗ ให้เดินทางไปอบรมทางจังหวัดอื่นมีศรีสะเกษ สุรินทร์ นครราชสีมา สระบุรี และลพบุรี โดยลําดับ แล้วจึงกลับเข้ากรุงเทพฯ

โปรดซิ้มหลาหายป่วยโดยไม่ต้องผ่าตัด

ท่านพ่อลี เมื่อมาจําพรรษาที่วัดบรมนิวาส ลูกศิษย์ชาวจันทบุรีทราบข่าวก็เดินทางมากราบฟังธรรมกันไม่ขาด ซิ้มหลาลูกศิษย์ชาวจีนที่ท่านพ่อลีเมตตาสอนให้ภาวนาก็ได้ติดตามมา

ต่อมาซิ้มหลาป่วยจําเป็นต้องผ่าตัด ในขณะนั้นท่านพ่อลีจําพรรษาอยู่ที่วัดบรมนิวาส ซิ้มหลาก็เดินทางไปผ่าตัดในกรุงเทพฯ เช่นกัน พอไปถึงโรงพยาบาล หมอก็ให้ผ่าตัดเลย ซิ้มหลา ไม่ยอม จึงขออนุญาตหมอไปหาท่านพ่อลีที่วัดบรมนิวาสก่อน โดยไปวัดกับญาติผู้หญิง ถึงวัดก็ประมาณ ๑๑ โมงกว่าแล้ว ขณะนั้นท่านพ่อลีกําลังจําวัดอยู่ในห้อง มีลูกศิษย์มาคอยพบอยู่ หลายคน รอท่านพ่อลีจนถึงบ่าย ๔ โมง ท่านก็ยังไม่ออก พอดีเกิดไฟไหม้ขึ้นใกล้ๆ บ้านของญาติ ที่ไปส่ง ญาติก็กลัวไฟจะไหม้บ้าน ท่านพ่อลีก็ยังไม่ออกมาจากห้อง ซิ้มหลาจึงยกมือขึ้นอธิษฐานจิตว่า “ถ้าท่านพ่ออยู่ในห้องนี้ก็ขอให้ออกมาเถิด ซิ้มหลามากราบไหว้” 

“ซิ้มหลาป่วยเป็นอะไร” เสียงท่านพ่อลีร้องถามจากข้างในห้อง พร้อมกับเปิดประตูออกมา ทันที แกบอกว่า “ฉันเจ็บท้อง หมอให้ผ่าตัด ฉันจึงมาหาท่านพ่อก่อน” ท่านจึงสั่งว่า “เอ้า ! นั่งสมาธิวิปัสสนาก่อน” แกนั่งตามที่ท่านสั่งทันที สักพักหนึ่งท่านจึงบอกว่า “โยมไม่ต้องผ่าตัดแล้ว หายแล้ว” จากนั้นท่านก็เดินเข้าไปในห้อง ถือยาออกมาถ้วยหนึ่งและนํ้ามนต์มาถ้วยหนึ่ง บอกว่า “เอ้า ! กินยาเข้าไปก่อน แล้วกินนํ้ามนต์ตามเข้าไปให้หมดถ้วยนะ” ซิ้มหลาก็ทําตามที่ท่านพ่อลีสั่ง อาการเจ็บท้องค่อยๆ บรรเทาหายไปเอง

ในคืนนั้นเอง ขณะที่ซิ้มหลานอนหลับพักผ่อนอยู่บ้านญาติในกรุงเทพฯ ฝันเห็นแสงสว่างลอยออกไปจากร่างกาย จึงตกใจตื่นขึ้นมา และอาการปวดท้องก็พลันหายเป็นปลิดทิ้ง รุ่งเช้าแกก็ ไปหาหมอ แกบอกหมอว่า ไม่ต้องผ่าตัดแล้ว มันหายไปแล้ว แต่หมอไม่เชื่อ จึงตรวจดูอีกครั้ง ปรากฏว่า โรคของแกหายไปจริงๆ โดยไม่ต้องผ่าตัด จึงทําให้ซิ้มหลาให้ความเคารพนับถือศรัทธา ในท่านพ่อลีมาก

เรื่องซิ้มหลาหายป่วยในครั้งนั้น เป็นเรื่องอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ทางพระพุทธศาสนา ซึ่งมีมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาล ด้วยอํานาจจิต อํานาจธรรมของท่านพ่อลี พระอรหันต์ผู้มีพลังจิตแก่กล้าเมตตาสงเคราะห์ เรื่องนี้จึงเป็นที่รํ่าลือกันมาก และจะมีญาติโยมมาพึ่งบารมีธรรมท่าน ขอให้ท่านช่วยเมตตาสงเคราะห์ ท่านก็จะเมตตาสอนให้บําเพ็ญทาน รักษาศีล เจริญเมตตาภาวนา ตามหลักธรรมในพระพุทธศาสนา และท่านจะเมตตาทํานํ้ามนต์ให้รายที่เลื่อมใสศรัทธาเป็นรายๆ ไป

พ.ศ. ๒๔๙๗ สร้างวัดเขาจีนแล จ.ลพบุรี

ในระยะที่ท่านพ่อลีพักและจําพรรษาที่วัดบรมนิวาส แม่ลูกอินทร์ ศิริมงคล ศิษย์ชาวลพบุรีซึ่งหายป่วยอย่างอัศจรรย์ จนเลื่อมใสศรัทธาในท่านพ่อลีเป็นอันมาก ก็ได้ติดตามมาปฏิบัติธรรม แต่แม่ลูกอินทร์ก็ยังไม่ได้บวชเป็นชี คืนวันหนึ่งแม่ลูกอินทร์นั่งสมาธิภาวนาเกิดนิมิตไปเห็นสถานที่แห่งหนึ่ง บริเวณนั้นล้อมรอบด้วยภูเขา เป็นสถานที่วิเวกเงียบสงัด รู้สึกอิ่มเอมต่อสถานที่ในนิมิต ยิ่งกว่านั้นยังเห็นพระธุดงค์มาปักกลดสีกรักเข้มดารดาษเต็มไปหมดในบริเวณพื้นที่ดังกล่าว จึงได้ นําเอานิมิตดังกล่าวไปเล่าให้ท่านพ่อลีฟัง 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ท่านพ่อลี ได้พาแม่ลูกอินทร์ไปร่วมทอดผ้าป่าที่วัดนิคมสามัคคีชัย (บ่อ ๖) อ.เมือง จ.ลพบุรี ซึ่งเพิ่งสร้างเป็นวัดธรรมยุตอีกแห่งในจังหวัดลพบุรี ณ ที่นั้นท่านได้พบกับพระมหาวิทูรย์ บุญเฉลียว จึงถามว่า “บริเวณแถวนี้มีสถานที่ใดบ้าง เป็นที่วิเวกเหมาะแก่การบําเพ็ญภาวนา” พระมหาวิทูรย์ก็ได้พาท่านพ่อลีและแม่ลูกอินทร์มาที่บริเวณวัดเวฬุวันปัจจุบันนี้ 

วัดเวฬุวัน ตั้งอยู่กลางหุบเขาในเขต ต.นิคมสร้างตนเอง อ.เมือง จ.ลพบุรี มีภูเขาล้อมรอบ ทั้งสี่ด้าน แต่เดิมเมื่อเป็นสํานักสงฆ์ ชาวเมืองลพบุรี เรียกว่า “วัดเขาจีนแล” เพราะตั้งอยู่บนหุบเขาจีนแล เป็นสถานที่สงบร่มรื่นธรรมชาติสวยงาม ในสมัยนั้นยังเป็นป่าดงดิบ เต็มไปด้วยป่าไผ่ มีสัตว์ป่าสัตว์ร้ายชุกชุม และมีเสือ

แม่ลูกอินทร์พอเห็นพื้นที่ดังกล่าวนี้ ก็รู้สึกทันทีว่าตรงกับที่ได้นิมิตไว้ จึงกราบเรียนให้ ท่านพ่อลีทราบ ทั้งท่านพ่อลี พระติดตาม และแม่ลูกอินทร์ได้มานั่งบําเพ็ญภาวนาอยู่ที่นี่เป็นเวลา ๓ วัน ในคราวนั้นท่านพ่อลีขึ้นไปปักกลดบนหลังเขา ท่านมองเห็นวัดพระพุทธบาท จ.สระบุรี อยู่ตรงกัน ท่านจึงดําริสร้างพระพุทธรูปขนาดใหญ่บนไหล่เขา มีขนาดหน้าตัก ๖ วา ๒ ศอก หรือ ๑๓ เมตร เพื่อเทิดทูนธุดงควัตร ๑๓ โดยให้หันพระพักตร์ไปทางวัดพระพุทธบาท และก่อนกลับท่านพ่อลีได้กล่าวว่า “ตั้งแต่บัดนี้เป็นเรื่องของแม่ลูกอินทร์แล้ว”

แม่ชีลูกอินทร์มีศรัทธาอย่างแรงกล้า จึงปวารณาสร้างวัดสําหรับปฏิบัติกรรมฐาน ตลอดจนได้พากเพียรปรับสภาพพื้นที่สร้างวัดในเวลากลางวันและพักแรมบริเวณเชิงเขาทางขึ้นสู่วัด ขณะที่แม่ชีลูกอินทร์บุกเบิกพื้นที่สร้างวัด นายแช ศิริมงคล สามีก็ได้สนับสนุนอาหารและปัจจัยให้พัฒนาพื้นที่ แม่ชีลูกอินทร์ก็ได้แนะนําสามีว่า “ได้สร้างทางแล้ว ยังมีกุฏิ ศาลา วิหารอีก ถ้าจะเอาบุญ ขอให้มาช่วยกันสร้างเถิด” นายแชจึงขายทรัพย์สินทั้งหมดได้เงิน ๑๖๐,๐๐๐ บาท แบ่งถวาย ท่านพ่อลี ๑๐,๐๐๐ บาท นอกนั้นนํามาสมทบสร้างวัดบนเขาจีนแล ภายหลังนายแชก็ได้อุปสมบทเป็นภิกษุ และยังมีหลานสาวคนหนึ่ง ชื่อว่า บํารุง อายุประมาณ ๑๓ – ๑๔ ปี ฝันเห็นแม่ชีลูกอินทร์ซึ่งมีศักดิ์เป็นป้า กําลังสร้างวิมานทองทั้งหลัง แต่ยังไม่แล้วเสร็จ จึงมาอยู่ช่วยสร้างวัด โดยภายหลังได้บวชชี และทราบว่าทุกคนบําเพ็ญจนได้สมาธิกันหมด 

ระหว่างการปรับพื้นที่และสร้างถาวรวัตถุ ผู้กองธรรมจักร สังกัดศูนย์การทหารราบลพบุรี ได้นําทหารไปฝึกบริเวณนั้น จึงเรียนถามถึงกิจที่แม่ชีลูกอินทร์กําลังทําอยู่ แล้วเกิดศรัทธาที่มีอุบาสิกามาสร้างวัด จึงนําทหาร ๔๐ – ๕๐ นาย มาร่วมสร้างวัด ซึ่งแม่ชีลูกอินทร์ได้กําหนดว่า ตรงไหนจะสร้างวิหาร สร้างโรงครัว สร้างกุฏิที่พัก ฯลฯ นอกจากนี้ผู้กองธรรมจักรยังได้เอาข้าวสารบรรทุกเกวียนมาให้ เวลานํ้าหมดก็เอานํ้ามาให้ โดยใช้เกวียนบรรทุกขึ้นมา เพราะสมัยนั้นรถขึ้นไปไม่ได้ และยังได้สละทรัพย์สร้างพระพุทธรูปถวายวัดด้วย

เมื่อแม่ชีลูกอินทร์ได้สร้างวิหารเกือบเสร็จ ก็ได้นิมิตไปว่า “เมื่อมีวิหารก็ควรจะต้องมีพระพุทธรูป” ก็คิดว่าจะได้พระพุทธรูปจากที่ไหนมา ปรากฏว่าหลังจากที่นิมิตและเกิดความคิดอยากได้พระพุทธรูปมาประดิษฐานได้เพียง ๓ วัน ก็มีแม่บุญทันซึ่งมีบ้านอยู่บริเวณบ่อแปด เอาข่าวเรื่องพระพุทธรูปไปบอกสามี สามีแม่บุญทันไปได้เศียรพระมาจากถํ้าพระบาท มีแต่เศียรเก็บไว้ ในบ้าน เด็กๆ ก็กลัว มีคนมาขอซื้อ แต่ก็ไม่ได้ขาย ต่อมาไม่กี่วันทั้งแม่บุญทันและสามีก็ได้นําเอาเศียรพระพุทธรูปมาถวายไว้ให้ 

เมื่อแม่ชีลูกอินทร์ได้รับเศียรพระมาแล้ว ก็ไม่ทราบว่าจะต่อให้เป็นพระปางอะไรดี จึงได้ไปกราบขอความเห็นจากท่านพ่อลี แต่ท่านพ่อลีกลับบอกว่า “ให้แม่ชีลูกอินทร์ใช้ปัญญาตรองเอง” แม่ชีลูกอินทร์ก็ได้สร้างต่อให้เป็นพระปางไสยาสน์ และเนื่องจากได้มาตามที่นึกไว้ดั่งใจ จึงเรียกพระพุทธรูปองค์นี้ว่า “หลวงพ่อสมนึก” ขณะนี้ยังคงอยู่ในวิหารน้อยนั้น 

โดยตลอดเวลาที่แม่ชีลูกอินทร์ได้แยกจากท่านพ่อลีมาอยู่ที่วัดเวฬุวันนี้ ท่านพ่อลีได้เมตตามาเยี่ยมอยู่เสมอ ปีละสอง – สามครั้งมิได้ขาด

นิมนต์หลวงปู่ชอบรักษาอาพาธ

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ท่านพ่อลีกลับมาพักที่วัดบรมนิวาส มาเฝ้าสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ได้ไม่นาน จากนั้นแล้วท่านก็เดินทางขึ้นภาคเหนือ ไปพักกับหลวงปู่แว่น ธนปาโล ศิษย์องค์หนึ่งของท่านที่วัดถํ้าพระสบาย อ.แม่ทะ จ.ลําปาง และได้พบกับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ซึ่งในขณะนั้นอาพาธคันตามผิวหนังอย่างรุนแรง 

ท่านพ่อลี กับ หลวงปู่ชอบ ในขณะนั้นต่างเป็นพระอรหันต์ด้วยกันแล้ว และต่างเป็น ศาสนทายาทธรรมองค์สําคัญที่ท่านพระอาจารย์มั่นให้ความชื่นชมมาก และได้ฝากพระศาสนาไว้ แม้ว่าท่านทั้งสองจะไม่เคยอยู่จําพรรษาร่วมกัน ไม่เคยออกเที่ยวธุดงค์กัน และไม่ค่อยพบปะพูดคุยสนทนาธรรมกันก็ตาม แต่ต่างฝ่ายต่างย่อมได้ยินชื่อเสียงกิตติศัพท์ ความเป็น “ยอดนักรบธรรมเดนตาย” และย่อมทราบคุณธรรมของกันและกันเป็นอย่างดี จึงให้ความเคารพเทิดทูนบูชาซึ่งกันและกันมาก 

ในระหว่างที่ท่านพ่อลีพักภาวนาอยู่ที่ถํ้าพระสบาย ท่านก็มาดูแลหลวงปู่ชอบร่วมกันกับพวกพระอุปัฏฐาก แม้ท่านพ่อลีเป็นพระเถระผู้ใหญ่แล้ว ทั้งมีอายุและพรรษาอ่อนกว่าหลวงปู่ชอบไม่กี่ปีก็ตาม แต่ท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาหลวงปู่ชอบมาก โดยในแต่ละวันที่อยู่ด้วยกัน ท่านพ่อลี หลวงปู่แว่น จะพากันมาสรงนํ้า นวดเฟ้น ทายาให้หลวงปู่ชอบเหมือนกับพวก พระอุปัฏฐากซึ่งเป็นพระภิกษุหนุ่มทั้งหลาย การแสดงออกของท่านพ่อลีต่อหลวงปู่ชอบในครั้งนั้นเป็นการแสดงออกของธรรม ของท่านผู้มีคุณธรรมในหัวใจ นับเป็นภาพเหตุการณ์หนึ่งที่งดงามยิ่งของครอบครัวกรรมฐาน นํามาเป็นคติธรรมให้พระธุดงคกรรมฐานรุ่นหลังได้เป็นอย่างดี

เมื่อท่านพ่อลีเห็นอาการผิดปรกติทางผิวหนังของหลวงปู่ชอบ จึงนิมนต์ให้ไปพักรักษาอาการที่วัดป่าคลองกุ้ง จ.จันทบุรี หลวงปู่ชอบขอพิจารณารักษาอาการที่วัดถํ้าพระสบายก่อน หากอาการไม่ดีขึ้น ท่านถึงจะลงไปรักษาที่วัดป่าคลองกุ้ง จากนั้นท่านพ่อลีก็กราบลาหลวงปู่ชอบเดินทางกลับวัดบรมนิวาส 

วิสาขบูชา ๒๔๙๗ พระธาตุเสด็จอีก – ไปเข้าฝันเตือนพระศิษย์

กลับมาอยู่วัดบรมฯ ในปีที่ ๒ ได้เข้ามาทําวิสาขบูชา (พ.ศ. ๒๔๙๗) ในวันนั้น ได้เข้านั่ง ในโบสถ์ ทําสมาธิได้ปรากฏเหตุการณ์อีก คือ เห็นพระบรมธาตุเสด็จ เพราะคืนนั้นได้นึกว่า เราตา ลูกเล็ก อยากได้ตาโตๆ มองทางไกลๆ ได้ร้อยเส้นพันวา หูเราเล็ก อยากได้หูโตๆ ฟังได้รอบโลก ปากเราเล็ก อยากได้กว้าง เทศน์กัณฑ์เดียวให้ก้องอยู่ ๕ วัน ๕ เดือน นึกอย่างนี้จึงตั้งใจปฏิบัติ ตนเองในอาการ ๓ อย่าง คือ

๑. ปากใหญ่ คือ อย่ากินมาก พูดมาก ในวันสําคัญ

๒. หูอยากโต คือ อย่าไปสนใจฟังเรื่องราวที่ไม่เป็นสาระ ตัดปากอดข้าว ตัดหูอย่าไปรับรู้อะไรหมด

๓. ตาโต คือ อย่าเห็นแก่นอน

เมื่อนึกอย่างนี้ จึงปฏิบัติเนสัชชิก ไม่ยอมนอนตลอดรุ่งในคืนวันวิสาขะ ประมาณตี ๕ เศษ พระบรมธาตุเสด็จมาในโบสถ์วัดบรมนิวาส ได้พระบรมธาตุหลายองค์ 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ท่านพ่อลี แม้ท่านมาพักที่วัดบรมนิวาส ห่างไกลบรรดาศิษย์ แต่ท่าน ทรงอภิญญา ๖ จึงสามารถส่งกระแสจิตติดตามดูความเคลื่อนไหวและล่วงรู้วาระจิตของศิษย์ตาม สถานที่ต่างๆ ได้ ในปีนี้ หลวงปู่พิศดู ธมฺมจารี ศิษย์ของท่านพ่อลี ขณะเป็นภิกษุหนุ่มพรรษา ๑๐ ได้ยินเสียงเล่าลือภาคเหนือมีสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์ทางพระพุทธศาสนา และมีป่าเขาธรรมชาติ อันวิเวกเงียบสงัดสัปปายะมาก ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ นิยมธุดงค์ไปปฏิบัติภาวนากัน รวมทั้งท่านพ่อลี และศิษย์รุ่นพี่ของท่าน เช่น ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ ฯลฯ ท่านจึงตัดสินใจออกธุดงค์จากจันทบุรีขึ้นสู่ภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่

ภาคเหนือ แม้เหมาะเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม แต่ก็มีสาวงามที่จะเป็นภัยต่อชีวิตพรหมจรรย์ของพระธุดงคกรรมฐาน ในระหว่างการเดินทาง มีอยู่วันหนึ่งในช่วงเวลาบ่าย ท่านได้นั่งพักผ่อน จนหลับไป ท่านพ่อลีได้มาเข้าฝันว่า “ที่เชียงใหม่อันตราย จะไม่ให้ไป” แต่ด้วยความตั้งใจที่จะไปพิสูจน์และหาประสบการณ์ในการปฏิบัติ ทําให้ท่านต้องเดินทางต่อไปจนกระทั่งถึง จ.เชียงใหม่ โดยปีนั้นได้จําพรรษา ณ วัดเจดีย์หลวง อ.เมือง จ.เชียงใหม่ และได้มีโอกาสเข้ากราบครูบาอาจารย์รุ่นใหญ่หลายองค์ อาทิ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ซึ่งท่านเป็นสหธรรมิกกับท่านพ่อลี 

และที่เชียงใหม่นี่เอง ก็เป็นไปตามความฝันที่ท่านพ่อลีได้มาเตือน ทําให้ท่านเกือบจบ ชีวิตพรหมจรรย์ เพราะต้องผจญกับแม่เสือสาวสวย เป็นสาวชาวไทลื้อ เป็นชาวบ้านแถบนั้น มีรูปร่างหน้าตาสะสวย พร้อมทั้งเป็นคนใจบุญ รวยศีล รวยธรรม รวยนํ้าใจมาก เธอผู้นั้นมีนามว่า แสงจันทร์ ซึ่งท่านยอมรับว่า มีอิทธิพลมากต่อจิตใจ เหมือนชะตากรรมพาให้ต้องตาต้องใจกัน จนเก็บมาครุ่นคิดพิสมัย หลับตาข่มใจภาวนาก็พลันเห็นแต่ภาพของแม่หญิงแสงจันทร์ผุดขึ้นมา ทุกคราไป ในที่สุดท่านก็ภาวนาพิจารณาอสุภะรอดพ้นมาได้ และได้อยู่ครองสมณเพศเรื่อยมา

มีพระขี้อิจฉา – ไม่ขอรับสมณศักดิ์

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ท่านพ่อลีได้อยู่จําพรรษากับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ที่ วัดบรมนิวาส ติดต่อกันเป็นพรรษาที่ ๒ ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ต่อมาได้อยู่จําพรรษากับสมเด็จฯ อีก ปีนี้ญาติโยมแตกตื่นสนใจมากกว่าปีก่อน แต่ปรากฏมีเหตุไม่ดีเข้าแทรก เพราะมีพระบางองค์เกิดอิจฉา คอยหาเรื่องราวตัดรอนทําร้ายให้เสื่อมเสีย แต่ไม่อยากออกนามในที่นี้ ใครอยากทราบรายละเอียดขอให้ติดตามไปถามท้าวสัตยานุรักษ์หรือ สมเด็จฯ

วันหนึ่งตอนคํ่า ๑ ทุ่ม มีพระองค์หนึ่งชื่อพระครูปลัดเทียนเข้าไปหาในกุฏิ พูดค่อยๆ ว่า “อาจารย์อย่าน้อยใจ ผมสนับสนุนอาจารย์ทุกอย่าง” ตอบว่า “สาธุ มีเรื่องอะไร ขอให้ทราบ ไม่เคยคิดน้อยใจ เสียใจ” ท่านจึงบอกความจริงให้ทราบทุกอย่างว่า เรื่องนี้รู้ถึงสมเด็จฯ แล้ว ถ้าสมเด็จฯ ก็ไม่เคยพูดสักคํา ไม่เคยถามสักอย่าง มีแต่สนทนาธรรมะเป็นนิจ ได้มีบัตรสนเท่ห์ เกิดขึ้น มีใจความว่า “พระครูธรรมสารชอบแต่งตั้งคัมภีร์ พระอาจารย์ลีชอบคุยกับแม่ออก มหาเปรมหัวหงอกอยากเป็นสมภาร หลวงตาปานขี้คุยธรรมะ” 

หนังสือสนเท่ห์ฉบับนี้ พระครูธรรมสารได้ถูกซักไซ้เกือบแย่ คือ หาว่าพระครูเป็นคนด่าเรา ในที่สุดเราไม่เคยรู้เรื่องอะไรเลย ดูเหตุการณ์ต่างๆ รู้สึกไม่เหมาะสมหลายเรื่อง แต่เราไม่สนใจ มีแต่นึกสงสารเขา เพราะแน่ใจอยู่เสมอว่า เขาจะทําดี หรือไม่ทําดีกับเราก็ตาม ทุกๆ ชิ้น มันจะต้องย้อนกลับไปที่ตัวเจ้าของเขาเองทั้งหมด สิ่งที่เขาคิดจะฆ่าเรานั้นแหละ มันจะกลับไปฆ่าตัวของเขาเอง” 

เรื่องบัตรสนเท่ห์โจมตีนี้ ต่อมาเดือนสิงหาคม ท่านพ่อลี  ท่านเทศน์ให้ศิษย์ฟังว่า

“พระไม่ดี ก็ยังดีกว่า “ฆราวาส” เพราะยังมีส่วนดีมากกว่าส่วนเสีย ฆราวาสนั้น ถ้ามอมก็มอมไปตลอดทั้งวัน เมื่อก่อนนี้อาตมาเกลียดที่สุด พระไม่ดี นั่งใกล้ก็ไม่อยากให้นั่ง พูดด้วยก็ไม่อยากพูด แต่เดี๋ยวนี้ชอบที่สุด และสงสารเขามาก สงสารในความโง่ของเขา อยากเข้าใกล้เพื่อฉุดให้เข้ามาเป็นคนดี”

ในพรรษานี้ ท่านพ่อลีเทศน์เตือนศิษย์ให้รีบทําความดี ดังนี้

“ลูกศิษย์ทุกคน เรารักสงสารเขาเหมือนกับลูกกับเต้าของเราเอง เราจะอาศัยอยู่ในโลกนี้ กันไม่นานเท่าไรแล้วก็จะต้องจากกันไป ให้รีบๆ ทําความดีกันไว้เสียอย่าเอาแต่กินแต่นอน”

ส่วนเรื่องขอสมณศักดิ์ให้ท่านพ่อลีนั้น เป็นที่ทราบกันดีว่า ครูบาอาจารย์ในวงกรรมฐานท่านมุ่งทําประโยชน์ให้กับพระพุทธศาสนา โดยท่านจะไม่สนใจในเรื่องนี้ หากไม่สําคัญ หรือไม่มีความจําเป็นจริงๆ แล้ว ท่านก็จะปฏิเสธหลีกเลี่ยง เพื่อความสะดวกในการบําเพ็ญสมณธรรม และเพื่อมุ่งสอนทางภาคปฏิบัติแก่พระ เณร พุทธบริษัท โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“เรื่องกรรมฐานให้เหมาะจริงๆ ไม่ต้องตั้งอะไรแหละ ตั้งธรรมให้หาเอง ให้หาเองในนี้เลย ตั้งตรงนี้ ให้หาตรงนี้ ตั้งตรงนี้เป็นขึ้นตรงนี้เอง อันนั้นเหมาะกรรมฐาน อันนี้ก็มีเยี่ยงอย่างมาจากครั้งพุทธกาล พระพุทธเจ้าทรงตั้งสมณศักดิ์ให้พระที่ว่าเอตทัคคะ คือ ความเลิศ เป็นฐานะอันเลิศ เป็นฐานที่เลิศ เอตทัคคะ เป็นผู้เลิศในทางนั้นๆ องค์นั้นเลิศทางนั้นๆ ท่านก็ตั้งเป็นสมณศักดิ์ให้ อันนี้ที่ได้เรื่องราวมาจากนั้นล่ะที่มาตั้งพระ ตั้งอะไรนี้ แต่ทีนี้ก็มีผิดกันอยู่ที่ว่า ในครั้งพุทธกาลที่พระพุทธเจ้าทรงตั้งเองนี้ ตั้งพระอรหันต์ทั้งนั้นนี่ ท่านไม่หลง ท่านไม่ตื่น” 

เจ้าประคุณสมเด็จฯ ท่านก็เคยมีประสบการณ์จะตั้งสมณศักดิ์ให้ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น มาก่อนหน้าแล้ว เพื่อให้มาทํางานทางฝ่ายปกครองและฝ่ายปริยัติ ทําให้ ท่านทั้งสองต้องหนีออกจากอุบลราชธานี มาในครั้งนี้ เนื่องในวโรกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษา ๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๗ จะมีการตั้งสมณศักดิ์ให้ท่านพ่อลีเป็นพระครู ท่านพ่อลีเล่าว่า

“พอออกพรรษาแล้ววันหนึ่ง พระมหาณรงค์ได้มาเยี่ยมสมเด็จฯ แล้วลงมาขอจดหลักฐานจากใบสุทธิ เสร็จแล้วไปเรียนสมเด็จฯ ว่าจะขอสมณศักดิ์ให้เป็นพระครู ซึ่งสํานักงานมหามกุฏฯ ได้ทาบทามมา สมเด็จฯ ได้เรียกตัวไปถามว่า “เขาว่าอย่างนี้ เราว่าอย่างไร” จึงตอบว่า “เกล้าฯ เป็นพระ ไม่จําเป็น ไม่อยากเกี่ยวข้องในเรื่องนี้แต่ไหนแต่ไรมา นึกถึงแต่การสร้าง ความดีให้แก่หมู่คณะเท่านั้น” ท่านจึงพูดว่า “เราจะตอบเขาเอง” 

ต่อมาสมเด็จฯ ได้เล่าคําตอบให้พระมหาณรงค์ฟังว่า “พระอาจารย์ลีนี้เธอมาอยู่กับเรา เพราะเราเป็นคนเรียกตัวมา เธออยู่ด้วยความเคารพนับถือเรา พวกท่านจะมาตั้งสมณศักดิ์ให้เธอ เราถือว่าจะมาไล่พระอาจารย์ลีนี้หนีไปจากเรา” ท่านว่า ท่านจะตอบอย่างนี้ เราก็สาธุ พอใจ ในที่สุดก็ยกเลิกกันไปในปีนั้น” 

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๗ เหตุอัศจรรย์วัดเขาพระงาม ปาฏิหาริย์พระเจ้าอโศกมหาราช 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ พอออกพรรษาแล้ว ท่านพ่อลีเมตตาไปโปรดชาวจันทบุรีเหมือนเช่น ทุกปี ท่านได้แสดงธรรมที่วัดป่าคลองกุ้ง และกลับมาจัดงานฉลองพระบรมธาตุ ณ ศาลาอุรุพงศ์ วัดบรมนิวาส ในคืนวันที่ ๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๗ เจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นประธานนํา พระเถระ ๙๐ รูป เจริญพระพุทธมนต์ จากนั้นท่านพ่อลีก็ได้กราบลาสมเด็จฯ ไปเที่ยวธุดงค์ทาง จังหวัดลพบุรี เพราะอาการของสมเด็จฯ ค่อยทุเลาลง ในเดือนพฤศจิกายน ท่านพ่อลีท่านเที่ยวธุดงค์ตามรอยธรรมท่านเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) กับ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านรับนิมนต์ไปแสดงธรรมที่วัดมณีชลขัณฑ์ ใจความบางส่วนที่ท่านแสดงมีดังนี้ 

“การนั่งสมาธิ”  เป็นประโยชน์ ๓ ประการ คือ 

๑. เป็นการเผยแผ่พระศาสนาในตัว เพื่อเป็นการแสดงมารยาทช่วยเหลือให้บุคคลผู้อื่นที่มาเห็น ได้เกิดความเชื่อหรือความเลื่อมใสขึ้นโดยไม่ต้องเจตนา 

(เล่าตัวอย่างถึงพระพุทธเจ้าพาพระสาวกไปเจริญสมาธิในป่า ปริพาชกมาเห็นมารยาทกิริยาที่สมาธิอยู่ด้วยความสงบ ก็ได้เกิดความเลื่อมใสขึ้นโดยไม่ต้องพูดธรรมะใดๆ ทั้งหมด กับอีก เรื่องหนึ่ง ลูกศิษย์ขี้เมาคนหนึ่งที่ปักษ์ใต้ เวลาเข้ามาในวัดแล้ว ชอบทําเสียงเอะอะ เมื่อมาเห็น พระภิกษุสามเณรกําลังนั่งสมาธิกันอยู่ ก็มีความเกรง ไม่กล้าพูดเอะอะต่อไป เกิดศรัทธาความเชื่อ ความเลื่อมใสขึ้นโดยกิริยามารยาทนั้นๆ จึงเป็นเหตุให้บรรเทาความฟุ้งซ่านของบุคคลผู้ดื่มสุราได้อย่างหนึ่ง) 

๒. เป็นการสร้างสมบุญกุศลที่เป็นแก่นสารให้เกิดมีในตน

๓. เพื่อเกิดแสงสว่างเป็น “วิปัสสนาญาณ” อันอาจถึงมรรคผลนิพพานได้

จากนั้น ท่านพ่อลี ไปเมตตาแสดงธรรมโปรดพุทธบริษัทและบําเพ็ญเพียรนั่งสมาธิภาวนาตลอดรุ่ง ที่วัดสิริจันทรนิมิตร หรือ วัดเขาพระงาม อําเภอเมือง จังหวัดลพบุรี กับสานุศิษย์อีก ๖ รูป ขณะนั่งสมาธิภาวนาอยู่นั้น เงียบสงัด เวลาประมาณตี ๕ จวนจะสว่าง ท่านได้ยินเสียง แปลกประหลาดดังบนศีรษะห่างๆ คล้ายฝนตกสักครู่หนึ่ง ได้เห็นพระบรมธาตุเสด็จอีกครั้งหนึ่ง และได้เห็นพระรูปพระเจ้าอโศกมหาราช ตกลงมาใกล้ๆ เป็นแก้วเจียระไนสี่เหลี่ยมสีดําอมชมพู ขนาดโตประมาณนิ้วหัวแม่มือ จึงได้เขียนจําลองพระรูปไว้จนบัดนี้ ซึ่งก่อนหน้านี้ท่านพ่อลีเคยนิมิตเห็นพระเจ้าอโศกมหาราชมาแล้ว ต่อมาแก้วเจียระไนที่เป็นพระรูปของพระเจ้าอโศกมหาราชนั้น ได้รับการบรรจุไว้อย่างมิดชิดที่วิหารหลวงพ่อเศียร วัดอโศการาม จนทุกวันนี้ 

ท่านพ่อลีได้พูดถึงปาฏิหาริย์ที่เกิดขึ้นนี้ทิ้งท้ายเป็นปริศนาไว้ว่า

“ขอให้ผู้รู้ ผู้เห็น จงสําเหนียกเอาด้วยตนเอง จิตวิญญาณของพระเจ้าอโศกมหาราช อาจจะช่วยเหลือพวกเราอยู่ และอาจจะอยู่ใกล้ๆ พวกเราผู้ปฏิบัติธรรมก็ได้”

ท่านพ่อลี มีความผูกพัน ซาบซึ้งใจ และยกย่องชื่นชมพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นอันมาก ในอดีตชาติท่านเคยเกิด เคยมีชีวิตอยู่ในสมัยนั้น และท่านต้องเคยเป็นสายบุญสายกรรมกันมาก่อน ท่านจึงมีมโนปณิธานในการบําเพ็ญคุณประโยชน์ทางพระพุทธศาสนาที่เด็ดเดี่ยวแน่วแน่เหมือนกัน

ท่านพ่อลี มีความคล้ายคลึงกับพระเจ้าอโศกมหาราชเป็นอันมาก คือ ตามพระราชประวัติ พระเจ้าอโศกมหาราช เป็นผู้ทรงค้นพบพระบรมสารีริกธาตุจํานวนมากมายที่ฝังไว้ใต้พระสถูปศิลาได้อย่างน่าอัศจรรย์ และทรงแจกจ่ายไปบรรจุใน ๘๔,๐๐๐ พระเจดีย์ทั่วทั้งชมพูทวีป พร้อมทั้ง สร้างพระมหาเจดีย์ขนาดใหญ่งดงามอลังการมากไว้บรรจุ ณ ริมฝั่งแม่นํ้าคงคามหานที เพื่อให้เทพยดาและมนุษย์ทั้งหลายได้สักการบูชา พระพุทธศาสนาจะได้แผ่ไพศาลเจริญรุ่งเรือง ส่วน ท่านพ่อลีอธิษฐานจิตนั่งสมาธิภาวนา อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุและพระธาตุพระอรหันตสาวกเสด็จได้มากมาย ท่านได้สร้างวัดอโศการาม เพื่อเป็นอนุสรณ์ยกย่องคุณงามความดีของพระเจ้า-อโศกมหาราช และต่อมาได้สร้างพระธุตังคเจดีย์ ท่านทั้งสองมีอํานาจวาสนาบารมีธรรมมาก ต่างได้บําเพ็ญคุณประโยชน์ทางพระพุทธศาสนาไว้อย่างอเนกอนันต์ และมีความโปรดปรานและชอบปลูกต้นโพธิ์มากเป็นพิเศษ ทั้งมีเรื่องราวอัศจรรย์ปาฏิหาริย์เกิดขึ้นในชีวิตมากมาย 

พระเจ้าอโศกมหาราช ในสมัยที่ยังทรงพระชนม์อยู่นั้น พระองค์ทรงทํานุบํารุงเผยแผ่พระพุทธศาสนาอย่างยิ่งใหญ่จริงจังที่สุด ไปทั่วทั้งชมพูทวีป จึงมีเหตุการณ์อัศจรรย์ปาฏิหาริย์ที่ นอกเหตุเหนือผลและน่าเหลือเชื่อเกิดขึ้นมากมาย ส่วนท่านพ่อลี นับตั้งแต่ออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา จนบรรลุวิมุตติธรรมก็เป็นลักษณะเช่นนั้น และนอกจากท่านอัญเชิญพระธาตุเสด็จเป็นพุทธปาฏิหาริย์แล้ว ท่านยังบันลือสีหนาทแสดงอนุสาสนีปาฏิหาริย์ธรรมที่พระพุทธองค์ทรงสรรเสริญได้อย่างอัศจรรย์ 

วัดเขาพระงาม เดิมเป็นวัดร้างเก่าแก่ ท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) ได้ธุดงค์มาบุกเบิกพัฒนาสร้างเป็นวัดป่ากรรมฐาน วัดร้างแห่งนี้เป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์แห่งหนึ่ง ในจังหวัดลพบุรี สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นในปี พ.ศ. ๑๑๐๐ สภาพวัดเป็นป่าเขาธรรมชาติเขียวขจี วิเวกเงียบสงัด สัปปายะมาก บนเขามีถํ้าขนาดเล็ก ปากถํ้าเป็นเงื้อม เป็นปากมังกร ภายในถํ้ามีช่องเล็กๆ พอลอดเข้าไปได้ ภายในกว้าง มีลักษณะท้องมังกร มีพระพุทธไสยาสน์โบราณเก่าแก่ สร้างจากศิลาแลงโบราณประดิษฐานอยู่ภายใน ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ จึงตั้งชื่อว่า “ถํ้าพญามังกร” และต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น “ถํ้าภัทราวุโธ” ถัดขึ้นไปมี “ถํ้าราชกวี” ตั้งชื่อถํ้าตามสมณศักดิ์ของท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ เมื่อครั้งไปสร้างวัด ภายในถํ้าทั้งสองมีพระพุทธรูปเก่าแก่และโบราณวัตถุมากมาย บนยอดเขามีซากฐานสถูปเจดีย์โบราณ บริเวณเชิงเขามีซากกําแพงโบราณ ฯลฯ 

วัดเขาพระงาม เป็นธรรมสถานสําคัญอีกแห่งหนึ่งที่ ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ สนทนาธรรมกับ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งระยะนั้นท่านทั้งสองพักปฏิบัติธรรมอยู่ไม่ห่างไกลกันมากนัก ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ พักที่เขาพระงาม ส่วนท่านพระอาจารย์มั่นพักที่ถํ้าสิงโต ปัจจุบัน คือ วัดทุ่งสิงโต ภายหลังท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ กับ พระเทพวรคุณ (อํ่า ภทฺราวุโธ) พระน้องชาย ได้ร่วมกันสร้างพระพุทธรูปขนาดใหญ่บนเขาพระงาม โดยอัญเชิญพระพุทธรูปโบราณเก่าแก่ซึ่ง ปรักหักพังเกลื่อนกลาดในวัดมาบรรจุในองค์พระ และท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ได้ถวายพระนามว่า “พระพุทธปฏิภาคมัธยมพุทธกาล” หรือ “หลวงพ่อเขาพระงาม” และได้ตั้งจิตอธิษฐานขอให้ “เป็นสรณะแก่สัตว์โลกสิ้นกัลปาวสาน”

อนึ่ง ในคราวพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ เสด็จงานผูกพัทธสีมา วัดเขาพระงาม และทรงพระราชทานนามวัดว่า “วัดสิริจันทรนิมิตร” 

ท่านพ่อลี เมื่อท่านพาพระศิษย์ธุดงค์มาภาวนาที่จังหวัดลพบุรี ท่านมักจะมาบําเพ็ญภาวนาที่วัดเขาพระงามเป็นประจํา เพราะวัดร้างแห่งนี้ต้องเคยเป็นสถานที่เก่าในอดีตชาติของท่านพ่อลีอย่างแน่นอน ท่านจึงประสบเหตุการณ์อัศจรรย์ปาฏิหาริย์เกิดขึ้นกับท่านมากมาย แม้ในคราวสําคัญและยิ่งใหญ่ การจัดงานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาล ก่อนจัดงานท่านพ่อลีก็เกิดนิมิตอัศจรรย์ที่วัดเขาพระงามแห่งนี้

นอกจากวัดเขาพระงามแล้ว ท่านพ่อลีก็ไปภาวนาที่ถํ้าสิงโต หรือถํ้าไผ่ขวาง ถํ้าพระธาตุ ฯลฯ ท่านรู้เห็นสิ่งแปลกประหลาดอัศจรรย์ที่ปุถุชนไม่สามารถรู้เห็นกันได้ ครูบาอาจารย์เล่าว่า “ท่านพ่อลีเคยแสดงธรรมบนธรรมาสน์ว่า หลังเขาลพบุรี มีพระสําคัญอยู่ ๒ – ๓ องค์ ไม่ทราบว่าพระอะไร มองธรรมดาด้วยตาเนื้อ ก็เห็นแต่ป่ากับภูเขา ถ้ามองกันดีๆ มันเป็นเมืองที่เจริญที่สุด เมืองหนึ่ง เจริญยิ่งไปกว่ากรุงเทพมหานคร มีพระสําคัญๆ อยู่ ๒ องค์ จะเรียกว่า พระอนาคาฯ หรือพระอะไรก็ไม่แน่ใจนัก แต่ไม่เผยตัวให้ชาวโลกได้รู้ ท่านว่าอย่างนั้นนะ” 

หลังกลับจากบําเพ็ญภาวนาที่วัดเขาพระงามในครั้งนั้น ในปลายเดือนพฤศจิกายนปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ท่านพ่อลีได้ไปแสดงธรรมที่วัดพระศรีมหาธาตุ บางเขน แล้วกลับมาพักที่วัดบรมนิวาส และเตรียมสร้างวัดอโศการาม เพื่อเป็นสถานที่จัดงานฉลองกึ่งพุทธกาลต่อไป 

พ.ศ. ๒๔๙๘ สร้างวัดอโศการาม รองรับงานฉลองกึ่งพุทธกาล

ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น จะยึดมั่น ในพระพุทธโอวาท รุกฺขมูลเสนาสนํฯ ท่านจะดําเนินตามรอยองค์พระบรมศาสดาที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงปฐมเทศนา และปรินิพพานในป่า ท่านจะอยู่ตามป่าตามเขาในที่วิเวกสงบสงัด เพื่อมุ่ง ประกอบความเพียรเพื่อความพ้นทุกข์ หรือเพื่อวิหารธรรม ท่านจะยึดหลักสัลเลขธรรม ชอบอยู่ ลําพังองค์เดียวอย่างมักน้อยสันโดษ สมถะ พระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสองเป็นผู้บุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตร ท่านใช้ชีวิตเป็นแบบอย่าง ท่านยินดีอยู่ป่าตลอดชีวิต อยู่ในเสนาสนะป่า กุฏิหลังเล็กๆ แม้ท่านอาพาธเจ็บป่วย ท่านก็ใช้ธรรมโอสถรักษา ท่านจะเข้าเมืองหลวงต่อเมื่อมีเหตุสําคัญจําเป็นเท่านั้น และท่านจะอบรมสั่งสอนให้พระเณรเคร่งครัดในพระธรรมวินัย ธุดงควัตร และให้เร่งประกอบ ความเพียรเพื่อความพ้นทุกข์กัน จะไม่ให้พระเณรคลุกคลีกัน ไม่ให้ยุ่งกับเรื่องโลกสงสาร ฯลฯ 

แนวปฏิปทานี้ได้สืบทอดต่อๆ กันมา พอมาถึงสมัยท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม แม่ทัพใหญ่กองทัพธรรมฯ ในบางกาลท่านนํากองทัพธรรมฯ เข้าสู่เมืองหลวง ท่านนําธรรมปฏิบัติ การทําสมาธิภาวนาตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานมาอบรมพระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัทตามวัดธรรมยุต เช่น วัดบรมนิวาส วัดสระปทุม วัดสัมพันธวงศ์ วัดพระศรีมหาธาตุ บางเขน ฯลฯ จนได้รับความสนใจจากชาวเมืองหลวงเป็นอันมาก แต่ก็ยังไม่ได้สร้างวัดป่ากรรมฐานที่ถาวรขึ้นมา เมื่อท่านอบรมแล้ว ท่านก็เดินทางกลับสู่ป่า สู่สํานักของท่าน

ในสมัยที่ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้มาจําพรรษากับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ที่ วัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ ท่านสอนตนเองจนบรรลุธรรมสูงสุดเป็นพระอรหันต์แล้ว ท่านพร้อมแล้ว ที่จะเผยแผ่สืบทอดพระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ตามที่ท่านพระอาจารย์มั่นได้ ฝากไว้ และพร้อมที่จะอบรมสั่งสอนพระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัทชนทุกชั้นในเมืองหลวง ท่านจึงมีความเห็นแตกต่างจากครูบาอาจารย์รูปอื่น ท่านว่า “พระพุทธเจ้าสําเร็จธรรมอยู่ในป่า แต่เวลาสอนธรรมก็มาสอนพระเจ้าพิมพิสารในใจกลางเมืองราชคฤห์ เมื่อพระองค์สอนผู้นําประเทศ ได้แล้ว ผู้น้อยก็เป็นอันสอนง่าย ไม่ต้องเสียเวลานาน”

ตามปรกติแล้ว ท่านพ่อลี ท่านชอบอยู่ป่า ชอบเที่ยวธุดงค์ประจํานิสัย ท่านไม่ประสงค์ จะเข้ามาในเมือง เช่นเดียวกับท่านพระอาจารย์มั่น ครูบาอาจารย์ของท่าน ท่านว่า “อยู่ในเมือง ก็เหมือนนกถูกขังอยู่ในกรง มีปีกก็บินได้อยู่แต่ในที่แคบๆ จะสง่างามและมีความสุขได้อย่างไรกัน แต่ที่ท่านต้องมาอยู่ในเมือง เป็นเพราะกรรมนําพาให้มีส่วนต้องมาเกี่ยวข้องเท่านั้น” 

ท่านพ่อลี ท่านมีคุณธรรมในใจอันเลิศเลอแล้ว และมีประสบการณ์ธุดงค์อย่างโชกโชน ชํานาญอยู่ป่า แต่ท่านพ่อลีจําเป็นต้องออกจากป่ามา เพื่อบําเพ็ญคุณประโยชน์อันใหญ่หลวง ทางพระพุทธศาสนา ท่านจะต้องมาบันลือสีหนาทแสดงอนุสาสนีปาฏิหาริย์ธรรมอันอุโฆษแก่ ชาวเมืองหลวงให้เลื่อมใสศรัทธาในมรรค ผล นิพพานอันเป็นเป้าหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนา และมาจัดงานสําคัญยิ่งใหญ่ในครั้งกึ่งพุทธกาล ให้ชาวพุทธทั่วโลกได้ประจักษ์ในอานุภาพแห่งคุณพระรัตนตรัย พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และประจักษ์ในเมืองไทยเป็นดินแดนพระพุทธศาสนา มีสมบูรณ์ครบถ้วนทั้งปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ และที่สําคัญมีพระอรหันตพุทธสาวกมากที่สุดในโลก

ครั้นเมื่องานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาล ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ใกล้เข้ามา ทางรัฐบาลก็ได้ประกาศและตระเตรียมจัดพิธีเฉลิมฉลองเป็นการใหญ่ขึ้นในประเทศ แต่ท่านพ่อลีท่านไม่คิดที่จะไปร่วมพิธี ท่านกลับคิดประกาศเกียรติยศศักดิ์ศรี ความยิ่งใหญ่เกรียงไกรของ วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น จัดพิธีเฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาล เพื่อถวายเป็นพุทธบูชาอย่างยิ่งใหญ่ขึ้นเอง ซึ่งท่านจะต้องหาสถานที่กว้างใหญ่เพื่อรองรับพิธีดังกล่าว 

เมื่อความนี้ทราบถึงลูกศิษย์ ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ก็มีผู้ศรัทธาถวายที่ดินแก่ท่านพ่อลี ไว้หลายแห่ง เช่น ที่จังหวัดอยุธยา แถวอําเภอบางปะอิน แต่ท่านพ่อลีไม่เอา เพราะไกลจาก พระนคร ส่วนที่ไม่ไกลมากนัก มีผู้ศรัทธาถวายแถวเขตบางเขน ข้างวัดพระศรีมหาธาตุ ก็เกิด ขัดข้องกับเจ้าของที่ซึ่งอยู่ด้านหน้า ที่อยู่ไกลก็ไปมาลําบาก ที่อยู่ใกล้ก็มีอุปสรรคขัดข้อง ท่านมีเจตนาจัดงานยิ่งใหญ่นี้แล้วต้องสําเร็จ ท่านคิดว่า “คนที่ไม่ตายย่อมมีอิทธิฤทธิ์ สามารถทําอะไรๆ ให้สําเร็จได้ เพราะความดีมีอํานาจยิ่งกว่าสิ่งใดๆ ทั้งสิ้น” ท่านจึงมั่นใจว่า จะต้องได้ที่ดินสร้างวัดอย่างแน่นอน

พอดีในขณะนั้น นายสุเมธ และ นางกิมหงษ์ ไกรกาญจน์ สองสามีภรรยามาปฏิบัติธรรม กับท่านพ่อลีที่วัดบรมนิวาส มีความเลื่อมใสศรัทธาต่อท่านพ่อลีเป็นอันมาก เมื่อทราบความประสงค์ของท่านแล้ว จึงรีบนําเอาที่ “นาแม่ขาว ๕๓ ไร่” ไปกราบถวาย ท่านก็ผัดผ่อนไม่ยอมเอา เพราะอยู่ใกล้ทะเล ยังเป็นป่าชายเลน ทั้งเป็นป่ารกแล้วยุงก็ชุกชุม แต่ในที่สุดท่านได้พิจารณา ด้วยธรรม ด้วยอนาคตังสญาณแล้วเห็นว่า สถานที่แห่งนี้จะพัฒนาเป็นรมณียสถานธรรม จะเป็นวัดที่มั่นคงเจริญรุ่งเรือง เป็นประโยชน์ในอนาคตกาลได้ เมื่อวันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๗ ท่านจึงเมตตารับที่นั้นไว้ เพื่อสร้างเป็นวัดที่กว้างใหญ่ มีพื้นที่เพียงพอรองรับการจัดงานเฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาล นางกิมหงษ์ได้ออกบวชเป็นชีในงานนี้ด้วย ซึ่งย่อมได้รับอานิสงส์อันไพบูลย์ 

จากนั้นในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ท่านพ่อลี จึงเริ่มต้นตั้งเป็น “สํานักสงฆ์นาแม่ขาว” เลขที่ ๑๓๖ หมู่ ๒ กิโลเมตรที่ ๓๑ ถนนสุขุมวิท (สายเก่า) ตําบลท้ายบ้าน อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรปราการ โดยเบื้องต้นท่านมอบหมายให้พระลูกศิษย์ คือ พระครูใบฎีกาทัศน์ กณฺณวโร มาเฝ้าสํานักแทน พร้อมกับพระลูกศิษย์อีก ๔ รูป รวมมีพระที่สํานักนี้ในครั้งเริ่มตั้งจํานวน ๕ รูป กุฏิที่พักสงฆ์และ แม่ชีจะอยู่ในเขตพื้นที่ติดต่อกับป่าโกงกางอันเป็นป่าชายเลน ต่อมามีญาติโยมได้ถวายที่ดินเพิ่มอีก รวมเนื้อที่ทั้งหมด ๑๕๕ ไร่ ๑ งาน ๕๖ ตารางวา 

ในหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๔๙๘ หลวงปู่กงมา หลังกลับจากโปรดชาวเมืองจันท์ ท่านมา กรุงเทพฯ เมื่อท่านทราบข่าวท่านพ่อลี สหธรรมิกของท่าน กําลังสร้างวัดใหม่ ท่านก็ไปเยี่ยม โดยมีญาติโยมรับท่านไปพักที่ “สํานักสงฆ์นาแม่ขาว” ในช่วงนั้นท่านพ่อลีท่านเพิ่งได้รับการถวายที่ดิน การก่อสร้างยังไม่เรียบร้อยดี เมื่อสนทนาธรรมกันแล้ว หลวงปู่กงมาจึงทราบว่าท่านพ่อลี สร้างวัดขึ้น เพื่อเตรียมจัดงานเฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาล ท่านพ่อลีได้พาหลวงปู่กงมาและคณะไปจังหวัดลพบุรี ไปพักภาวนาที่วัดเขาพระงาม ได้แวะวัดพระพุทธบาท นมัสการรอยพระพุทธบาท และวัดธารเกษม อําเภอพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี ซึ่งเป็นวัดที่ท่านพ่อลีธุดงค์มาบุกเบิกสร้างเป็นวัดป่าอีกแห่งหนึ่ง จากนั้นหลวงปู่กงมาก็พาคณะเดินทางกลับวัดดอยธรรมเจดีย์ ส่วนท่านพ่อลี ท่านเดินทางไปวัดป่าคลองกุ้ง ไปแสดงธรรมในวันมาฆบูชา

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ใกล้เข้าพรรษา หลวงปู่พิศดู ธมฺมจารี ขณะเป็นภิกษุหนุ่มพรรษา ๑๑ เดินทางจาก จ.เชียงใหม่ กลับมาที่วัดป่าคลองกุ้ง เมื่อเข้ากราบท่านพ่อลี ท่านก็คิดว่า ท่านพ่อลี คงจะตําหนิที่หนีไปธุดงค์แต่เพียงผู้เดียว แต่มิได้เป็นเช่นนั้น ท่านกลับชื่นชมบอกว่า “ออกธุดงค์ คนเดียวก็ดีเหมือนกัน สงบดี” และสั่งให้หลวงปู่พิศดูอยู่จําพรรษาที่วัดป่าคลองกุ้ง ซึ่งในครั้งนั้น ท่านพ่อลีได้สั่งให้หลวงปู่สนั่น จิณฺณธมฺโม ขณะเป็นภิกษุหนุ่มพรรษา ๑๐ ไปบุกเบิกจําพรรษาสร้างวัดอโศการาม โดยท่านส่งคณะสงฆ์ไปครั้งละ ๕ รูป 

หลวงปู่สนั่น เป็นรุ่นที่ ๓ เพราะรุ่น ๑ และ รุ่น ๒ ทนความลําบากไม่ไหว จึงกลับกันก่อน เพราะพื้นที่วัดอโศการามในสมัยก่อนนั้นเป็นป่าชายเลน ป่าแสม ยุงทะเลตัวใหญ่ชุกชุมเหมือน ฝูงผึ้ง นํ้าจืดและไฟฟ้ายังไม่มี การเดินทางเข้าไปวัดลําบากมาก การบิณฑบาต การขบฉัน อาหารก็ฝืดเคือง พอสร้างวัดอโศการามเป็นรูปเป็นร่างแล้ว ท่านพ่อลีก็ส่งหลวงปู่สนั่น ไปอยู่วัดธารเกษม อ.พระพุทธบาท จ.สระบุรี เป็นเวลา ๘ ปี ในระหว่างนี้หลวงปู่สนั่นจะกลับมาพักที่วัดป่าคลองกุ้ง

หลวงปู่พิศดูได้รับรองคุณธรรมชั้นสูงของหลวงปู่สนั่นว่าเป็นระดับพระอริยเจ้า เนื้อนาบุญของโลก มีปฏิปทาน่าเลื่อมใส ใจดีมากๆ อายุพรรษาก็ใกล้เคียงกัน อายุก็เท่ากัน เป็นสหธรรมิก กันมาตั้งแต่พรรษาแรก และหลวงปู่สนั่นเป็นองค์ติดตามท่านพ่อลีไปธุดงค์ทุกหนทุกแห่ง ท่านเป็นพระที่ท่านพ่อลีเมตตาไว้วางใจให้ควบคุมงานสร้างพระโพธิจักร (ใบโพธิ์) ของวัดป่าคลองกุ้ง และ วัดอโศการาม ปัจจุบัน ท่านก็ยังสร้างพระโพธิจักร เพื่อแจกและบรรจุพระเจดีย์ต่างๆ ทั่วไป เพื่อสืบสานพระศาสนา 

หลวงปู่พิศดู กับ หลวงปู่สนั่น นับเป็นคู่สหธรรมิกศิษย์สําคัญของท่านพ่อลี เช่นเดียวกับ ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล สามสหธรรมิกชาวจันทบุรี

ในระยะนี้ ท่านพ่อลี ท่านจะเดินทางไปมาระหว่างวัดบรมนิวาส วัดอโศการาม และ วัดป่าคลองกุ้ง เป็นประจํา โดยเฉพาะงานบุกเบิกพัฒนาสร้างวัดอโศการาม ให้เป็นวัดป่ากรรมฐาน ซึ่งเป็นงานที่ค่อนข้างหนักมาก พอใกล้เข้าพรรษาท่านก็กลับมาจําพรรษาที่วัดบรมนิวาส

พ.ศ. ๒๔๙๘ เข้าพรรษาสมเด็จฯ อาพาธหนัก – ท่านคุ้นเคยองค์หลวงตาฯ

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ท่านพ่อลี ได้จําพรรษากับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ที่ วัดบรมนิวาส ติดต่อกันเป็นพรรษาที่ ๓ ยิ่งนานวันสมเด็จฯ ท่านก็ยิ่งเมตตาไว้วางใจท่านพ่อลี ดังนี้

“พองานนี้เสร็จเรียบร้อยก็เดินทางกลับกรุงเทพฯ ได้เที่ยวจาริกไปในสถานที่ต่างๆ ถึงเวลาเข้าพรรษาก็ได้มาเฝ้าสมเด็จฯ อีกตามเคย พรรษานี้อาการอาพาธของสมเด็จฯ หนักมากขึ้น การนั่งสมาธิมีน้อย มีแต่นอนทํา ต่อมาออกพรรษาแล้วสมเด็จฯ ก็มรณภาพ 

ในระหว่างพรรษา สมเด็จฯ อาพาธมาก หืดกําเริบ นอนไม่หลับ วันหนึ่งเวลาประมาณตี ๒ ได้ให้พระมาตามเรา พระเณรวุ่นวายไปตามๆ กัน ท่านสั่งให้ไปรับหมอมาโดยเร็ว เจ้าคุณสุเมธีฯ ให้พระไปตามโดยด่วน ให้เรามาพูดกับสมเด็จฯ เพราะพระองค์อื่นพูดไม่เชื่อ เพราะเป็นเวลา กลางคืนดึกดื่นจะไปตามหมอได้อย่างไร จึงได้ขึ้นไปถามดูว่า “วันนี้พระเดชพระคุณฉันยากี่เม็ด กี่เวลา ยาอะไร” ท่านรับสั่งว่า “มีอาการหายใจไม่ออก” ได้คลําดูตามตัว ปรากฏว่าร้อนผ่าว จึงจับได้ข้อหนึ่งว่า ฉันยาเกินไป ๑ เม็ด หมอสั่งให้ฉันยาเวลาละ ๑ เม็ด ท่านขี้เกียจฉัน ๒ หน เลยฉันรวมทีเดียว ๒ เม็ด อาการก็จุกแน่น หายใจไม่ออก เราจับเหตุนี้ได้ เรียนถวายว่า “อาการอย่างนี้เคยพบผ่านมา ไม่เป็นไร อีกประมาณ ๑๕ นาทีจะสงบ” สักครู่ท่านก็หลับตาทําสมาธิ พระเณรเฝ้าอยู่หลายองค์ ท่านรับสั่งว่า “สบายดีแล้ว ไม่ต้องตามหมอ””

ในพรรษานี้ ท่านพ่อลีได้สัตตาหะไปวัดป่าคลองกุ้ง จันทบุรี ท่านได้พบองค์หลวงตา- พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ซึ่งปีนั้นองค์หลวงตาฯ ได้พาหมู่คณะและโยมแม่ไปจําพรรษาที่ วัดสถานีทดลองฯ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ดังนี้ 

“เราไปจําพรรษาที่นั่น ปี พ.ศ. ๒๔๙๘ เรายังขบขัน เขามาคุยโม้ให้ท่านอาจารย์ลีฟัง เขาไม่ทราบว่า เรากับท่านอาจารย์ลีมีอะไรกัน เป็นอะไรกันมาเมื่อไร เขาไม่ทราบนะ เราไปพัก อยู่ที่สถานีทดลอง เขาก็ไปฟังเทศน์เรา ฟังเทศน์มาแล้ว เขาก็มาคุยโม้ให้ท่านอาจารย์ลีฟัง “ท่านพ่อ ได้พระดีๆ มาแล้วนะเวลานี้ เทศน์นี้เก่งมาก” ว่างี้นะ เขาไปคุยต่อหน้าท่าน เขาไม่รู้ว่าเรากับท่านเป็นอะไรกัน ขบขันดีนะ เทศน์เก่งมากทีเดียว คือตอนระยะนั้นท่านไปๆ มาๆ กับ วัดบรมนิวาส เกี่ยวกับเรื่องสมเด็จมหาวีรวงศ์ท่านไม่ค่อยสบาย ต้องนิมนต์ให้ท่านอาจารย์ลี ไปด้วย ไปวัดบรมนิวาสแล้วกลับมา ไปแล้วกลับมา

ทีนี้เป็นจังหวะที่ท่านพักวัดบรมนิวาส เวลาท่านมาจันท์ เขาออกมา เขาก็มาคุยโม้ให้ ท่านฟัง “ท่านพ่อ ได้พระดีๆ มาแล้ว เทศน์นี่โอ๋ย ! เก่งมาก เป็นนํ้าไหลไปเลย” ว่าอย่างงี้ “ชื่อท่านอาจารย์มหาบัว ท่านเทศน์นี้เก่งมาก” เวลาท่านตอบ “มันต้องอย่างงั้นซิ” เท่านั้นพอ เพราะท่านกับเรามันเคยกันมาแต่เมื่อไรแล้ว เอาหัวเข่าไปอวดท่านมีอย่างเหรอ ท่านก็ตอบเพียงว่า ต้องอย่างนั้นซิ เท่านั้นพอคําเดียว คนอื่นๆ เขากลัวท่านทั้งนั้น เหมือนกับเสือโคร่งตัวหนึ่ง เพราะท่านกับเราคุ้นกันมาสักเท่าไร พวกนั้นเขาไม่รู้ 

ท่านก็ไปนะวัดสถานีทดลองเรา ท่านตั้งใจเข้าไปเยี่ยม เข้าไปสถานีทดลองเข้าไปเยี่ยม เสร็จแล้วไป ไป (อําเภอ) ขลุงด้วยกัน เอาเราไปขลุงด้วยนะวันนั้น ไปวัดนั้นวัดนี้ พอจะลงรถ ท่านก็ว่า วันพรุ่งนี้ไปหาที่วัดนะ มีเวลาน้อยจะได้กลับกรุงเทพฯ เอาอีกแหละ พอวันหลังก็ตามไปหาท่านที่วัดคลองกุ้งนั่นแหละ จึงว่าจันท์นี่ มีพระองค์สําคัญๆ ไปตั้งฤกษ์ตั้งแถวเป็นปฐมฤกษ์ ได้ดีมากทีเดียว ท่านอาจารย์ลี ท่านอาจารย์กงมา ท่านอาจารย์จันทร์ เหล่านี้มีแต่พระสําคัญๆ อาจารย์มหาทองสุกที่มาเป็นเจ้าอาวาสอยู่วัดสุทธาวาส จากนั้นผ่านไปผ่านมา 

เราก็ไปตอน ๒๔๙๘ จําพรรษาที่นั่น ๒๔๙๘ เริ่มแรกไปจันท์ ๒๔๙๕ ที่ขโมยหนีหมู่เพื่อน ไปนะ เพราะลําบาก รําคาญ หาอุบายมาเยี่ยมโยมแม่ จะไปยังไง ไปเยี่ยมโยมแม่ มันหาความสงัดที่ไหน มานั่น พระรู้หมดแล้วแหละ ยังไงก็จะเผ่นที่ไหนแหละ มานี้ปั๊บมาเยี่ยมโยมแม่สองคืน ปั๊บลงจันท์ หนีไปนู้นแหละ ไม่ให้ใครทราบนะไป ไปจันท์ก็ไม่ให้ใครทราบเหมือนกัน ไปพักอาศัยอยู่กับอาจารย์เฟื่อง…

ท่านอาจารย์ลีนี้ทราบว่า ท่านขุนอํานาจฯ หรืออะไร เป็นนายอําเภออยู่ที่จันท์ นิมนต์ท่านไปอยู่ที่นั่น อยู่ที่วัดป่าคลองกุ้ง แต่ก่อนเป็นป่าจริงๆ จึงเรียกว่า วัดป่าคลองกุ้ง ห่างจากตัวเมือง ตั้ง ๔ กิโลฯ นั่นหมายถึงแต่ก่อนนะ ตอนนั้นเราไปก็เห็นอย่างชัดเจนว่า เป็นวัดป่าคลองกุ้งจริงๆ คือ เขตเขาเรียก วัดใหม่ เขตสุดของจันท์อยู่ที่นั่น จากนั้นไปไกล จึงเรียกว่า วัดป่าคลองกุ้ง เวลานี้หมดแล้ว ทางเข้าไปนั้นเป็นป่าช้า ทางไปวัดป่าคลองกุ้งเป็นป่าช้า เวลานี้มันหมดสภาพคําว่า “ป่าช้า” บ้านคนติดวัดเลย รอบหมดเดี๋ยวนี้นะ”

องค์หลวงตาฯ เล่าถึงท่านพ่อลี

เรื่องพลังจิตท่านพ่อลี

“ในบรรดาลูกศิษย์ครูบาอาจารย์ทั้งหลายที่อย่างออกหน้าออกตา คือ ท่านอาจารย์ลีหนึ่ง และท่านอาจารย์ฝั้นหนึ่ง สององค์เก่งมากพลังจิต นี่เป็นไปตามนิสัยวาสนา ใครเคยสร้างมา แบบไหนๆ มันจะเป็นไปแบบนั้น นี้เป็นเครื่องใช้ประดับตัวหรือวาสนาบารมีประดับใจที่เป็น หลักใหญ่ เป็นอย่างนั้นนะ สําหรับท่านอาจารย์ฝั้นกับท่านอาจารย์ลีนี้เด่นทางพลังใจ แต่ทั้งสองนี้จะเมตตาเรามาก ทั้งสองนะ… 

กระแสจิตต่างกัน กระแสจิตที่นุ่มนวล กระแสจิตที่มีกระแสรุนแรง กําลังแรงต่างกัน อย่างกระแสจิตท่านพ่อลีแรง กระแสจิตหลวงปู่ฝั้นสมัยปัจจุบันแรง แรงมากทีเดียว นี่ล่ะกระแสจิต รถวิ่งมานี้ กําหนดจุดให้หยุดกึ๊กๆ ไปไม่ได้เลย เห็นไหม พลังของจิต ยกตัวอย่าง อย่าง ท่านอาจารย์ฝั้นเก่งมากทีเดียว ท่านพ่อลีก็เก่ง ถึงเรื่องการห้าม การยกจิตอะไร กําหนดจิตกึ๊กเหมือนภูเขาทั้งลูกกั้นไว้เลย ข้ามไม่ได้ 

กระแสจิตรุนแรงยิ่งกว่าอะไร อย่ามาว่าภูเขาทั้งลูกเป็นของมีกําลัง มีนํ้าหนักมาก สู้กําลังของใจ นํ้าหนักของใจ ดี – ชั่วของใจไม่ได้นะ เป็นอย่างนั้นล่ะพลังจิต กระแสใจของ ท่านอาจารย์ฝั้นนี้แรง ท่านอาจารย์ลี  หนึ่ง 

เรื่องนักภาวนา ผลของการภาวนาเป็นเครื่องใช้ต่างกัน นักภาวนากระแสจิตแรง กระแสจิตนุ่มนวล กระแสจิตอ่อนเบา มีเป็นขั้นๆ กระแสจิตรุนแรงมี อย่างท่านอาจารย์ลีเรา ท่านอาจารย์ลี กระแสจิตรุนแรง หลวงปู่มั่นมีทั้งนุ่มนวล มีทั้งรุนแรง อย่างท่านอาจารย์ลีนี้ท่านเป็นผู้มีพลังจิตสูง กระแสจิตแรง เวลาท่านทํานํ้ามนต์ให้ใครนี้ เราก็ดู ท่านใส่พรึบลงไปเลย คือ กระแสจิตไปพร้อมกันพรึบเลย น้อยองค์ที่จะเป็นแบบท่านได้ ผิดกับครูบาอาจารย์บางองค์ที่มีพลังจิตนุ่มนวลต้อง เพ่งนาน แต่คนดูภายนอกไม่รู้ คือไปตามกระแสจิต นุ่มนวล ผาดโผน รุนแรง แต่เป็นคุณทั้งนั้นนะพูดนี้เป็นคุณประโยชน์ทั้งนั้น หากมีหนักมีเบาต่างกัน ท่านอาจารย์ฝั้นมีหลายแบบ ทั้งนุ่มนวล ทั้งแข็ง ในวงปฏิบัติท่านรู้กันได้ดี…

พระพุทธเจ้าพระองค์ใดตรัสรู้มาท้อพระทัย บรรดาสาวกอรหันต์ก็เหมือนกัน ท่านก็ท้อตามหัวใจของท่าน แทนที่ เออ ! เอาล่ะที่นี่ เราสําเร็จแล้วจะสอนโลกได้เต็มเม็ดเต็มหน่วย โอ๋ย ! ไม่มีนะ คือสิ่งที่จะยกหนักมากขนาดไหน อันนี้ก็ว่ามีนํ้าหนักมาก แต่สิ่งที่จะให้ยกนี้ มันเต็มโลกธาตุเลย มันไม่หวาดไม่ไหว ถ้าเขายอมรับยังค่อยยังเชื่อ ยกแล้วมันยังไม่ยอมขึ้น มันเหมือนกับอาจารย์เฟื่องกับท่านอาจารย์ลีต่อสู้กัน ไม่ใช่นิทานนะ พูดอยู่วัดคลองกุ้งนู่นน่ะ

วันนั้นท่านอยู่ว่างๆ ๓ คน เด็กคนหนึ่งชื่อธรรมนูญ อาจารย์เฟื่องนั่งอยู่ด้วยกัน คุยไปคุยมาท่านคิดยังไงไม่รู้นะ “เอา นั่งภาวนา เอา นูญขึ้น เราจะให้ขึ้น” ว่างั้นนะ ท่านให้นั่งขัดสมาธิ เขาก็เคยแล้วเด็ก พอนั่งปั๊บ เอาขึ้นๆ ท่านก็ทํามือ เด็กคนนั้นก็ขึ้นจริงๆ ได้ประมาณสักศอกกว่า แล้วท่านก็ค่อยๆ ลด ค่อยๆ ลงลงไป ทางนี้ก็คิดคึกคัก อาจารย์เฟื่องจะต่อสู้ครูจะไม่ให้ขึ้นว่างั้น เถอะ นี่ยังไงท่านเอาเด็กขึ้นเสร็จแล้ว ท่านก็จะมาเอาเราขึ้น เราจะไม่ขึ้นว่างั้นนะ ฝืนท่านอยู่ในใจ

สักเดี๋ยวก็มา “เอ้า ! เฟื่องขึ้น” ทางนี้ก็ตั้งท่าจะสู้ โหย ! ถ้าหากว่ารอไปอีกนิดหนึ่งขึ้นเลย ว่างั้นนะ พอว่างั้น ทางนี้ก็กําหนดลงเหมือนกับว่าหินทั่วโลกนี้เอามากองทับหัวท่านเฟื่องหมด ทับเพื่อให้มีนํ้าหนัก ให้ธรรมท่านยกขึ้นไม่ได้ “เอ้า ! ขึ้นๆ” โอ๋ย ! ตัวโยกคลอนไปหมด มันจะขึ้นท่านว่า ทางนี้ก็กําหนดไว้มันจะขึ้น ท่านก็เลยหยุด มันจะขึ้นจริงๆ ถ้ารออีกสักนิดขึ้นว่างั้นนะ ท่านก็ยอมรับนะ ถ้ารออีกนิดหนึ่งขึ้น เราก็จะตายแล้ว เราจะสู้ท่านไม่ไหว เราก็จะถอยแล้ว พอดีท่านก็เลยหยุด ท่านบอกว่า “ขี้ดื้อ” ท่านว่าเท่านั้น นั่นล่ะพลังของจิตเป็นอย่างนั้น”

เรื่องรัศมีรัศหมาอะไร

“เราไม่ได้ลืม แล้วตอนนี้ก็มาประสานกันกับนั้นแหละ จะว่าแม่ชีก็ไม่ใช่แม่ชี อะไรก็ ไม่ทราบแหละ คือข้างบนผมแกเต็มหัว หมาขี้เรื้อนนี้วิ่งหนีหมด คือ แกมีผมหนา หมาขี้เรื้อน ไม่มีขนเข้าใจไหม แล้วทางนี้แกก็นุ่งดําบ้าง นุ่งขาวบ้าง แกเป็นนักภาวนา แกภาวนาดีนะ ทีนี้ มาเห็นท่านอาจารย์ลีเรามาซี “โฮ้ ! มองดูท่านพ่อรัศมีจ้ามาเลยเต็มหน้า” “รัศมีรัศหมาอะไร” ท่านว่า ท่านตอกเอา “รัศมีรัศหมาอะไร” ท่านว่างั้น เราก็ไม่ลืม “ท่านพ่อมองดูหน้าตารัศมี ออกรอบตัวเลย” ท่านว่า “รัศมีรัศหมาอะไร” เราก็เลยไม่ลืม”

ต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ได้พระศิษย์องค์สําคัญชาวศรีสะเกษ

ในระยะที่ท่านพ่อลี อยู่จําพรรษากับสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ที่วัดบรมนิวาสกรุงเทพฯ สมเด็จฯ ท่านจะมอบหมายให้ท่านพ่อลีไปเผยแผ่วงกรรมฐานตามจังหวัดต่างๆ สมัยนั้นจังหวัดศรีสะเกษมีวัดธรรมยุตเพียงไม่กี่แห่ง พอออกพรรษาแล้ว ท่านพ่อลีได้เมตตาไปแสดงธรรมโปรดญาติโยมพุทธบริษัทชาวศรีสะเกษ วัดที่ท่านไปโปรดเป็นประจํา ได้แก่ วัดหลวงสุมังคลาราม อ.เมือง กับ วัดประชานิมิต อ.อุทุมพรพิสัย 

ในต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ท่านพ่อลี ได้ไปแสดงธรรมที่วัดประชานิมิต ท่านตั้งใจไปโปรด ศิษย์สําคัญอีกองค์หนึ่ง เพื่อสร้างเป็นศาสนทายาทธรรม ซึ่งศิษย์องค์นี้มีบุพกรรมเช่นเดียวกับท่านและศิษย์องค์สําคัญของท่าน คือ กําพร้าแม่ตั้งแต่อายุประมาณ ๔ ขวบ โดยท่านพ่อลีได้พบ พระศิษย์ชาวศรีสะเกษเป็นครั้งแรก

ซึ่งในครั้งนั้นพระศิษย์องค์นี้ท่านยังเป็นพระภิกษุหนุ่ม พรรษา ๔ จากที่ไม่เลื่อมใสศรัทธา พระธุดงคกรรมฐาน ท่านพ่อลีได้แสดงอภิญญา คุณธรรม คุณวิเศษ ตลอดข้อวัตรปฏิบัติปฏิปทา อันเคร่งครัด ทําให้ท่านเลื่อมใสศรัทธากราบถวายตัวเป็นศิษย์ ได้ออกธุดงค์ติดตามศึกษาธรรมกับ ท่านพ่อลีอยู่หลายปี และต่อมาได้เผยแผ่ธรรมปฏิบัติ ทั้งสร้างวัดป่ากรรมฐานในจังหวัดศรีสะเกษ ไว้มากมาย จนเป็นพระมหาเถระฝ่ายวิปัสสนาธุระสายท่านพระอาจารย์มั่น ศิษย์ท่านพ่อลีที่ ชาวศรีสะเกษให้ความเคารพเลื่อมใสศรัทธามาก ท่านเล่าว่า 

“ครั้งเป็นพระหนุ่มบวชเเรกๆ ท่านไปเรียนในเมือง ท่านไม่ชอบพระกรรมฐาน ท่านยอมรับเลยว่า ตอนนั้นใจมันยังคัดค้านอยู่มาก เเต่มายอมจํานนเชื่อพระกรรมฐานอย่างสุดชีวิตจิตใจ เพราะโดนท่านพ่อลีดัดนิสัยใจคอที่ดื้อรั้น สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (พิมพ์ ธมฺมธโร) ส่งท่านให้ไปศึกษากับท่านพ่อลี 

โดยในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ท่านพ่อลีออกจาริกธุดงค์มาทางจังหวัดศรีสะเกษ และมาแวะพักที่ วัดประชานิมิต ก็พอดีมาพักอยู่กับพระครูวิสุทธิญาณ เพราะกุฏิที่ท่านพักอยู่ใกล้ป่า มีลักษณะคล้ายๆ กับกุฏิพระป่าอยู่บ้าง ท่านพ่อลีได้ถามถึงสถานที่ต่างๆ ที่เหมาะกับการเที่ยวธุดงค์ว่า “ที่ไหนมีป่ามากในเขตนี้” ท่านก็เลยกราบเรียนว่า “ที่มีป่ามากก็มีในเขตอําเภอกันทรลักษ์”

ท่านเล่าอภิญญาของท่านพ่อลีที่ท่านประสบมาด้วยตนเองไว้ว่า “ตอนนั้นก็เช็ดกุฏิอยู่ตรง ทางเข้า ท่านพ่อลีกําลังจะเข้าไปสรงนํ้า ท่านเลยรีบหาผ้าอาบนํ้าฝน ผ้าเช็ดตัวไว้ พอท่านพ่อลี ออกจากห้องนํ้า ท่านก็เอาผ้าเช็ดตามเท้าตามเเขน พอเสร็จท่านพ่อลีก็เลยจะเข้ากุฏิ ท่านก็เป็น ผู้เดินไปส่งเเละปิดประตูให้เอง แล้วท่านก็ไม่ได้ไปไหน คงนั่งเล่นอยู่หน้ากุฏิ พอสักพักได้ยินเสียงท่านพ่อลีร้องเรียกเเต่ข้างนอกว่า “ได้เวลาเเล้ว !” ท่านตกใจมองไปข้างล่าง อุทานขึ้นในใจว่า “ฮ่วย ! ออกมาเเต่ยามได๋ (เมื่อไร)” เเละใจท่านเริ่มอ่อนน้อมลงอย่างเห็นได้ชัด ทั้งศรัทธา พระกรรมฐานตั้งเเต่นั้นมา”

นอกจากท่านพ่อลีแสดงอิทธิฤทธิ์ล่องหนหายตัวแล้ว ท่านยังได้แสดงอนาคตังสญาณไว้อย่างแม่นยํา จากนั้นท่านพ่อลีได้พาท่านออกจาริกธุดงค์ ท่านเล่าต่อไปว่า 

“พอพักอยู่ตามสมควรแล้ว ท่านพ่อลีก็ชวนเดินธุดงค์ไปด้วยกัน ท่านจึงได้ติดตามท่านพ่อลีเดินธุดงค์มาในเขตพื้นที่อําเภอกันทรลักษ์ ซึ่งในสมัยนั้นยังเป็นเมืองเล็กๆ ท่านพ่อลีท่านได้ปรารภว่า “ต่อไปเมืองนี้จะเจริญ” และได้พูดถึงสถานที่ต่างๆ ในกันทรลักษ์ว่า ตรงนั้นเป็นอย่างนั้น ตรงนี้เป็นอย่างนี้ พอมาถึงปัจจุบันทุกอย่างก็เป็นอย่างที่ท่านพูดไว้หมด เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ทีเดียว และท่านพ่อลียังได้บอกท่านว่า “คุณจะได้มาอยู่ที่นี่” ซึ่งก็เป็นจริงอย่างที่ท่านพ่อลีว่า เพราะต่อมาท่านก็ได้สร้างวัดอยู่ที่บ้านหนองหญ้าลาด

ในขณะที่เดินธุดงค์ ท่านพ่อลี่ก็จะสอนธรรมกรรมฐานฝึกฝนการอบรมจิตตภาวนาให้ ก็เดินธุดงค์ไปเรื่อยๆ ไปชายแดนไทย – กัมพูชา ไปพักอยู่ที่เขาพระวิหาร ซึ่งในขณะนั้นยังไม่มีใครรู้จัก ยังมีเครือไม้เถาวัลย์ใหญ่ขึ้นปกคลุมอยู่ส่วนต่างๆ ของตัวปราสาท ซึ่งยังมีความสมบูรณ์อยู่มาก มีชีปะขาวคนหนึ่งขึ้นไปอยู่ที่นั้น แต่ชาวบ้านทั่วๆ ไปและทางการยังไม่มีใครให้ความสนใจนัก 

ไปพักแรมจําวัดภาวนาที่เขาพระวิหารอยู่ ๓ ราตรี ท่านพ่อลีท่านทราบล่วงหน้าว่า จะรักษาตัวปราสาทไว้ไม่ได้ จึงกล่าวกับท่านว่า “ศรีสะเกษ ประเทศไทย มีของดีอยู่ตรงนี้ ไม่รู้ ลูกหลานจะมีวาสนารักษาไว้ได้ไหมหนอ!!” ท่านก็สงสัยและคิดพิจารณามาตลอดว่า อะไรคือของดีเมืองศรีสะเกษ จนมาได้คําตอบก็คือ “ปราสาทเขาพระวิหาร” นั้นเอง”

ท่านพ่อลีเล่าเรื่องเทพ – เทศน์สอนเทพ 

ระหว่างพักอยู่ที่เขาพระวิหาร ท่านพ่อลีได้พาไปบิณฑบาตที่หมู่บ้านเขมร วันแรกได้ข้าว นิดหน่อยกลับประมาณสองสามโมงก็ฉัน เสร็จแล้วก็เจริญสมาธิภาวนา พอตกคํ่า ท่านก็อบรมกรรมฐานพรรณนาถึงภูมิประเทศ เทพบุตร เทวดา เจ้าที่ แล้วก็วกมาเรื่องเทวดาประจําตัวว่า “ในตัวคุณนี่มีเทวดาประจําตัวอยู่ เวลาไปในที่ต่างๆ หากมีความขัดข้องประการใด เทวดาประจําตัวก็จะช่วย” ขณะฟังท่านอบรมก็เชื่อครึ่ง ไม่เชื่อครึ่ง จึงเรียนถามท่านพ่อลีว่า “เขาจะให้เห็นตัวไหม?” ท่านก็บอกว่า “บางครั้งก็ให้เห็น บางครั้งก็ได้ยินแต่เสียง ถ้าเรามีบารมีมากก็ จะสามารถมองเห็น สื่อสารกันรู้เรื่อง” พอฉันนํ้าร้อนนํ้าเย็นเสร็จแล้ว ก็แยกย้ายกันกลับที่พัก เดินธุดงค์ด้วยกันคราวนี้ ๓ รูปด้วยกัน

เนื่องจากอุปนิสัยของพระศิษย์องค์นี้ ท่านเป็นคนไม่ค่อยเชื่ออะไรง่ายๆ เรื่องเทวดา ก็เช่นกัน กลับไปยังกลดที่พักแล้ว ความคิดก็ยังวนเวียนอยู่ว่า “เทวดาจะมีจริงอย่างที่ท่านพ่อลีท่านว่าหรือเปล่า” จึงตัดสินใจว่า อย่างไรเสีย วันนี้ก็ขอพิสูจน์เรื่องเทวดาให้ได้ จึงค่อยย่องไปใกล้ๆ กลดท่านพ่อลี คอยฟังดูว่าท่านจะพูดอะไรกับเทวดาไหม? ท่านพ่อลีท่านจะจําวัดไม่มาก ราวๆ ๑ ชั่วโมง ต่อจากนั้นก็จะไหว้พระสวดมนต์ พอสมควรแล้วก็เริ่มนั่งสมาธิภาวนา

ไปนั่งรออยู่ประมาณชั่วโมงเศษ ก็ได้ยินเสียงท่านสนทนากับเทวดา สักครู่ก็เงียบหายไป จึงรีบกลับที่พัก กลัวท่านจะดุเอา จึงค่อยมีความเชื่อเรื่องเทวดาขึ้นมาบ้าง พอตอนเช้าก็ลงไปบิณฑบาตในหมู่บ้านเดิม ปรากฏว่า มีคนใส่จํานวนมาก จนเต็มบาตร พอเดินขึ้นเขามีความรู้สึกเหมือนกับแบกภูเขาไว้บนบ่า วันนั้นจึงรู้สึกฉันข้าวได้มากเป็นพิเศษ 

พอพักภาวนาอยู่บนเขาพระวิหารครบ ๓ วัน ท่านก็มาส่งท่านพ่อลี ขึ้นรถไฟกลับกรุงเทพฯ ต่อมาท่านพ่อลีได้นําเรื่องปราสาทเขาพระวิหารไปเผยแพร่ทางกรุงเทพฯ ทางราชการจึงได้เข้ามาบูรณปฏิสังขรณ์ ซึ่งสมัยนั้นยังเป็นของไทยอยู่ จนมาถึงคราวเกิดข้อพิพาทเขาพระวิหาร และศาลโลกตัดสิน “ตัวปราสาท” เป็นของกัมพูชา นี่คือความอัศจรรย์ประจักษ์ศรัทธาที่ท่านได้เห็นจากท่านพ่อลี

ขณะเที่ยวธุดงค์ ท่านเล่าว่า “เฮาบ่มีมนต์ บ่มีคาถาหยังนําเขาดอก (เราไม่มีมนต์ ไม่มีคาถาอะไรเหมือนกับเขาหรอก) ท่านพ่อลีบอกให้เฮา (เรา) เอาแต่ “พุทโธ” อย่างเดียว เข้าป่าขึ้นเขาลงห้วยสมัยก่อนกะ (ก็) มีแต่ “พุทโธ”

เดิมทีท่านไม่ค่อยมีความสนใจในเรื่องการปฏิบัติธรรมกรรมฐานเท่าที่ควร และมีทัศนคติที่ไม่ดีต่อพระกรรมฐาน เห็นว่าเป็นพระไม่สะอาดสะอ้าน ไม่ทันสมัย แต่พอได้มาอบรมกรรมฐานจากท่านพ่อลี ท่านได้อบรมให้สํารอกกิเลสให้ราบคาบ เหมือนการถางไร่ถางนา ตัดไม่ให้เหลือแม้แต่ ต้นเล็กต้นน้อย แม้กระทั่งกิ่งก้านสาขา นอกจากนั้นสถานที่ต่างๆ ที่ท่านพูดไว้ก็เป็นจริงอย่างที่ท่านพูดไว้หมด ทําให้มีความเชื่อความเลื่อมใสในด้านกรรมฐานมากยิ่งขึ้น

กลับจากธุดงค์เขาพระวิหารในครั้งนั้น ท่านพ่อลีกลับถึงกรุงเทพฯ ก็เข้าพักที่วัดบรมนิวาส ส่วนท่านเดินธุดงค์กลับไปพักอยู่ที่วัดประชานิมิต อ.อุทุมพรพิสัย ตามเดิม และมุ่งมั่นปฏิบัติภาวนาตามที่ท่านได้รับการอบรมจากท่านพ่อลีต่อไป”

ต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๙ สมเด็จฯ มรณภาพ

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ – ๒๔๙๘ ท่านพ่อลี ท่านอยู่จําพรรษาที่วัดบรมนิวาส ได้ถวายคําแนะนําการปฏิบัติภาวนาและอยู่เฝ้าปรนนิบัติดูแลอาการอาพาธสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) และสอนการปฏิบัติภาวนาแก่พระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัท มาตลอด ๓ พรรษาติดต่อกัน พอถึงวันที่ ๒๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๙ ท่านได้เฝ้าดูแลสมเด็จฯ อย่างใกล้ชิด จนสมเด็จฯ ท่าน สิ้นลมหายใจ ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ต่อมาอีกหลายวัน สมเด็จฯ โรคเกิดกําเริบอีก ตอนนี้ออกพรรษาแล้ว อาการป่วยหนักขึ้น มีอากาศเย็น เป็นเวลาฤดูหนาว 

วันหนึ่งตอนเช้า ท่านให้เณรไปตาม เรากําลังมีแขก เณรก็มาบอก ท่านถามเณรว่า “อาจารย์ลีอยู่ไหม” เณรตอบว่า “อยู่” “ถ้าอยู่ไม่ต้องมา เราสบายดี ถ้าไปนอกวัด ให้ไปตามมา” ต่อมาบ่ายประมาณ ๕ โมงเย็น ให้เณรไปดูอีก แต่เณรไม่ได้บอกเรา เพราะกําลังนั่งสมาธิ เณรมานมัสการว่า “ท่านอาจารย์ลีอยู่” ต่อมาครู่เดียวเวลาประมาณ ๖ โมงเย็น เณรมาตามอีก ตอนนี้เราจึงรีบขึ้นไป เมื่อขึ้นไปพบแล้ว ท่านก็ได้รับสั่งอะไรหลายอย่างเกี่ยวกับวัด พอเสร็จการพูด สนทนากัน ท่านก็เงียบ เราลงไปพักสักครู่เดียวก็เกิดเอะอะกันขึ้นอีก จึงรีบขึ้นไป มีพระปฏิบัติหนึ่ง เจ้าคุณธรรมปิฎกหนึ่ง มองดูอาการเห็นจะไม่ไหว พระเณรต่างพากันแตกตื่น หมอก็วุ่นวาย ในที่สุดดูอาการป่วยของท่านเห็นว่าจะหมดหวัง จึงพูดห้ามหมอว่า “อย่ายุ่ง” คือ หมอเอามือ ล้วงคอเอาเสลดออก แต่ไม่เกิดผล จึงห้ามให้หมอหยุด สักครู่ก็สิ้นลมหายใจ

สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ได้ถึงแก่มรณภาพอย่างสงบด้วยโรคชรา เมื่อวันที่ ๒๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๙ เวลา ๑๘.๕๕ น. สิริรวมอายุได้ ๘๙ ปี ๖๘ พรรษา นับเป็นการสูญเสียครั้งใหญ่ของคณะสงฆ์ และพุทธศาสนิกชนทั่วไป โดยเฉพาะชาวจังหวัดอุบลราชธานี

เมื่อได้ชําระศพเรียบร้อยแล้วต่างคนต่างหารือซึ่งกันและกัน วันรุ่งขึ้นเตรียมการสรงนํ้า

ต่อมาคณะกรรมการสงฆ์ได้ทําบุญถวาย คณะกรรมการสงฆ์ได้มอบให้เราเป็นเจ้าหน้าที่ โรงครัว ก็รับปากกับคณะสงฆ์ มีคุณนายตุ่น โกศัลวิตร เป็นผู้ช่วย ในระหว่าง ๗ วันแรก ไม่มีการ เบิกจ่ายเงินจากกองกลางเลย มีแต่คนช่วย ทําบุญอยู่ถึง ๕๐ วัน ในระหว่าง ๕๐ วันนี้ ได้เบิกเงิน กองกลางมาจ่ายบ้าง”

ภาค ๑๕ นิมิตมงคลงานฉลองกึ่งพุทธกาลต้องสําเร็จ – ธุดงค์ทรหดอดทน 

พ.ศ. ๒๔๙๙ นิมิตต้องสร้างเจดีย์ – พระบรมธาตุเสด็จตามคําอธิษฐาน

ในระหว่างนี้ได้เริ่มคิดดําริจัดงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ การดําริในเรื่องนี้ได้ดําริมานานปีแล้ว คือ เริ่มดําริตั้งแต่ปีที่ได้เดินทางออกมาจากดงบ้านผาแด่นแสนกันดาร 

ในระหว่างที่คิดดําริจะจัดงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษอยู่นี้ ได้เที่ยววิเวกไปตามสถานที่ต่างๆ วันหนึ่งได้ไปตั้งสัจอธิษฐานอยู่ที่ (วัด) ถํ้าพระสบาย อําเภอแม่ทะ จังหวัดลําปาง ได้ตั้งปัญหาขึ้นว่า “งานที่จะทําครั้งนี้เป็นงานใหญ่ แต่เราไม่มีสมบัติอะไร จะทําดีหรือไม่ดีหนอ ขอพระธรรมเจ้าจงบันดาลให้ปรากฏทราบในใจ มิฉะนั้นก็ขอให้เทพเจ้าผู้ปกปักรักษาประเทศชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และเทวดาผู้คุ้มครองรักษาพระแก้วมรกต อันเป็นมิ่งขวัญของ คนไทยทั้งหมด จงช่วยกันบันดาลบอกช่องทางให้แก่ข้าพเจ้าด้วย”

อยู่มาวันหนึ่ง ได้เข้าไปในถํ้าลึกอยู่หลังถํ้าพระสบายเข้าไป จุดไฟตะเกียงรั้วไว้หน้า พระพุทธรูป ตรงหน้าพระพุทธรูปปูด้วยกระดาน ส่วนตัวเจ้าของเองไปนั่งบนก้อนหินใหญ่ หันหน้าเข้าฝาในถํ้า จุดไฟสว่างไว้ตลอดคืน แล้วก็ตั้งอธิษฐานความดําริในใจ คืนวันนั้นเวลาประมาณ ๐๒.๐๐ น. จิตใจก็สบายดี ได้มีเหตุการณ์อย่างหนึ่งบังเกิดขึ้น มีเสียงดังเกรียวกราวลงหน้า พระพุทธรูป ฟังดูไม่ใช่เสียงหิน แต่เป็นเสียงกระจกแตก รอสักครู่หนึ่งจึงได้ลุกขึ้นมาดู เดินรอบๆ สังเกตดูห่างจากตัวประมาณ ๗ ศอก แสงไฟก็สว่างทั้งถํ้า เพราะถํ้าเล็กมีความกว้างเพียง ๔ วาเศษเป็นวงกลม สูงประมาณ ๑๐ – ๑๕ เมตร มีช่องทะลุขึ้นไปบนอากาศ 

เดินดูรอบๆ แล้วก็ไม่เห็นอะไรเลย จึงกลับเข้าที่เดิมนั่งสมาธิต่อไป ได้นั่งเคลิ้มฝันไป ปรากฏเป็นเทพเจ้ามาพูดบอกว่า “เรื่องการทํางานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษนี้ ท่านไม่ต้องคิด แต่ท่านต้องทํา จะทําเมื่อไรต้องสําเร็จ” หลังจากนั้นมาก็มิได้วิตกเรื่องนี้เท่าไรนัก ได้พักวิเวกอยู่เป็นเวลาพอสมควร ในการมาถํ้าพระสบายคราวนี้ ก่อนจะกลับจากถํ้า ได้ปรารภถึงเรื่องต้นโพธิ์ ว่าอยากได้ต้นโพธิ์สัก ๓ ต้น มาปลูกไว้ที่ถํ้านี้

ต่อมาได้เดินทางกลับจังหวัดลพบุรี ไปพักอยู่ที่วัดเขาพระงาม พอดีเป็นเวลาตรงกับ วันมาฆบูชา จึงได้ชักชวนญาติโยมชาวพระนครและลพบุรี ทําพิธีมาฆบูชาเป็นเวลา ๓ วัน ได้แสดงธรรมะให้แก่พวกคณะทหารประมาณ ๓๐๐ คน ที่มาทําการเวียนเทียนในคืนวันนั้น เสร็จแล้วได้ เข้าสมาธิตั้งอธิษฐานจิตว่า “เรื่องงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษนั้น ไม่ทราบว่ามันเป็นอย่างไร ยังรู้สึกข้องใจอยู่” แล้วจึงได้ตั้งอธิษฐานขอถวายชีวิตในวัน ๑๕ คํ่า คือ ไม่ฉันจังหัน ถวายตา คือ ไม่ยอมให้หลับ พากเพียรพยายามอยู่อย่างนี้ ก็ไม่ปรากฏว่ามีเหตุการณ์อันใด

ถึงเวลาจวนสว่างประมาณตี ๕ ได้เคลิ้มฝัน (นิมิต) ไปครู่หนึ่ง ได้เห็นแผ่นดินแยกออก มองลึกลงไปเห็นก้อนอิฐสีแดงๆ หักพังเกลื่อนกลาดทับถมอยู่ใต้ดิน ก็สํานึกขึ้นว่า 

“นี่คือสถานที่บรรจุพระบรมธาตุในสมัยก่อน ได้ผุพังจมดินลงไปมากแล้ว ฉะนั้น ท่านต้องเป็นผู้อุปการะช่วยเหลือสร้างพระเจดีย์ เพื่อเป็นที่บรรจุพระบรมธาตุต่อไปภายหลังงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ มิฉะนั้นจะไม่หมดกรรมหมดเวร” 

แล้วได้เคลิ้มฝัน (นิมิต) ต่อไปอีกครั้งหนึ่งว่า

“ในสมัยครั้งก่อนโน้น พระสงฆ์มีธุระประชุมใหญ่กันในประเทศอินเดีย เมื่อได้นัดหมายกันเรียบร้อยแล้ว ตัวของเราไม่ได้ไปประชุมกับหมู่คณะ การประชุมนี้เนื่องด้วยการฉลองสมโภช พระบรมธาตุของพระบรมศาสดา ซึ่งเป็นงานสําคัญยิ่ง แต่เราไม่ได้ไปประชุม เพื่อนๆ จึงได้ลงโทษว่า ต่อไปท่านต้องเป็นผู้อุปการะรวบรวมพระบรมธาตุบรรจุไว้ในองค์พระเจดีย์แห่งใดแห่งหนึ่ง เพื่อเป็นประโยชน์แก่พุทธบริษัทต่อไป”

เมื่อได้นึกเคลิ้มฝันเช่นนี้แล้ว การดําริที่จะทํางานสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษก็หนักเข้าทุกที

อยู่ต่อมาวันหนึ่ง เวลาสางๆ จวนสว่าง จึงได้ตั้งอธิษฐานในใจว่า “ถ้าข้าพเจ้าจะทําการ ฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษให้สําเร็จด้วยดี ขอจงให้พระบรมธาตุที่มีอยู่ในตัวนี้ ขอให้บังเกิดมีให้ครบจํานวน ๘๐ องค์ เท่าพระชนมายุของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” (คือก่อนอธิษฐาน นั้นยังไม่ถึง ๘๐ องค์ มีอยู่ขณะนั้นประมาณ ๖๐ องค์เศษ เท่านั้น) เมื่ออธิษฐานเสร็จสว่างแล้ว ฉันจังหันเสร็จก็เปิดผอบออกนับดู ปรากฏว่า มีพระบรมธาตุครบ ๘๐ องค์บริบูรณ์

ต่อมาในคืนที่ ๒ ก็ได้ขึ้นไปนั่งสมาธิอยู่บนพระพุทธรูปใหญ่เชิงเขา คืนนั้นมิได้นอน นั่งสมาธิเดินจงกรมอยู่รอบๆ พระพุทธรูปแล้ว ก็ได้ตั้งพานไว้พานหนึ่งพร้อมด้วยดอกไม้ธูปเทียน ทําการอธิษฐานว่า “ถ้าการฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษจะสําเร็จ ขออัญเชิญพระบรมธาตุให้เสด็จมาเพิ่มเติมอีก จะเสด็จมาจากไหนก็ตาม” พอรุ่งสว่างก็ได้พระบรมธาตุประมาณ ๑๐ องค์เล็กๆ มีพลอยสีแดงปนอยู่ด้วย ก็รีบจัดเก็บเข้าภาชนะ ไม่บอกให้ใครทราบ แต่นึกว่า เราคงทํางานครั้งนี้สําเร็จ”

เสร็จพิธีมาฆบูชาที่วัดเขาพระงาม ซึ่งท่านพ่อลีได้ปฏิบัติบูชาอดนอนตลอด ๓ คืน มีนิมิตและเหตุอัศจรรย์ปาฏิหาริย์เกิดขึ้นกับท่านมากมาย โดยเฉพาะพระบรมธาตุเสด็จตามคําอธิษฐานติดต่อกันถึง ๒ คืน เป็นนิมิตหมายมงคลบอกเหตุ งานฉลองกึ่งพุทธกาล แม้เป็นงานที่ใหญ่โตมาก จะต้องเตรียมการเตรียมงานมากมาย จะต้องมีครูบาอาจารย์ พระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัทมาสามัคคีช่วยกันจัดงาน ทั้งต้องใช้ทุนทรัพย์จํานวนมหาศาล ทั้งๆ ที่ท่านพ่อลีไม่มีทุนทรัพย์ จะต้องสําเร็จอย่างแน่นอน จากนั้นท่านพ่อลีเดินทางกลับมาวัดบรมนิวาส อยู่ช่วยงานศพเจ้าประคุณ- สมเด็จฯ  ต่อไป

เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๙ ไปถํ้าพระสบาย ต้นโพธิ์เกิดดังคําปรารภ

เมื่อทําบุญ ๕๐ วันเสร็จแล้ว (วันที่ ๑๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๙๙) นึกว่าเราจะต้องไปวิเวก พักผ่อนบ้าง จึงได้ออกเดินทางไปจังหวัดลําปาง ในวันที่ ๑๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๙ เนื่องในงาน ผูกพัทธสีมาวัดป่าสําราญนิวาส แล้วได้ไปทําบุญอยู่เป็นเวลาหลายวัน เสร็จงานนี้แล้วได้เข้าไปพัก ในถํ้าพระสบาย โรคกระเพาะเกิดกําเริบ มีอาการถ่ายท้อง ปวดท้องเป็นกําลัง มีข่าวลือมาถึง จังหวัดลําปางว่า “หลวงพ่อแย่” 

วัดป่าสําราญนิวาส เป็นวัดโดยสมบูรณ์เมื่อวันที่ ๑๘ กันยายน พ.ศ. ๒๔๙๓ และได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๙๘ หลังจากนั้นจึงค่อยพัฒนารุ่งเรืองขึ้นตามลําดับ โดยมีหลวงปู่หลวง กตปุญฺโญ เป็นประธานรับช่วงในการปกครองดูแลวัดสืบต่อมาจากหลวงปู่แว่น ธนปาโล

เมื่อการสร้าง วัดป่าสําราญนิวาส ได้สําเร็จพอเป็นรูปร่างได้ใหม่ๆ นั้น มีพ่อแม่ครูอาจารย์พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ที่มีปฏิปทาน่าเคารพเลื่อมใสมาพํานักอยู่เสมอ เช่น หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่ สิม พุทฺธาจาโร หลวงปู่เหรียญ วรลาโภ หลวงปู่บุญจันทร์ จนฺทวโร ฯลฯ

วันหนึ่งได้เข้านอนในข้างใน เห็นก้อนหินก้อนหนึ่งจุกอยู่ปากถํ้าสูงประมาณ ๑๐ วา จึงเกิดความคิดว่า “อยากสร้างเจดีย์ในถํ้านี้” ได้ร้องสั่งให้ญาติโยมผลักก้อนหินก้อนนี้ให้หลุดออกจาก ปากถํ้า หินก็หลุดจริงๆ ช่วยกันขุดหลุม ตีต่อยหิน จนถึงเวลาบ่ายประมาณ ๑ โมง มีรถยนต์จากลําปางไปรับ ว่ามารับไปโรงพยาบาล แต่เราหายแล้วไม่รู้ตัว ได้บอกเขาว่า “จะสร้างพระเจดีย์” 

ซึ่งต่อมาหลังจากเสร็จงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ท่านพ่อลีก็ได้มาสร้างเจดีย์ในถํ้านี้

ก่อนจะกลับจากถํ้านี้ ได้ยืนหน้าถํ้ามองไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ มีทิวป่า เขาเขียวชอุ่ม เมื่อเห็นต้นไม้เขียวสดดี ก็นึกถึงต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ จึงอธิษฐานว่า “ต้นไม้ใดๆ ก็มีแล้ว แต่ต้นพระศรีมหาโพธิ์พระพุทธเจ้าตรัสรู้หามีไม่ น่าเสียดาย ถ้าหากว่าเรามีบุญ อยากจะ ได้มาปลูกสัก ๓ ต้น น่าจะดีมากทีเดียว” จึงพูดปรารภกับพระเณรว่า “ถ้าได้มาปลูกต้นโพธิ์สัก ๓ ต้นจะดีมาก” 

เป็นที่น่าอัศจรรย์ เพียงความนึกคิดและคําปรารภของท่านพ่อลี ก็เกิดเป็นเรื่องจริงขึ้นมา เมื่อท่านเดินทางกลับไปได้ไม่นาน ต้นโพธิ์ก็เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ ๓ ต้น และเจริญเติบโต งอกงาม โดยไม่ต้องมีใครมาคอยรดนํ้า เมื่อพระเณรที่พบเห็นและญาติโยมพุทธบริษัททราบเรื่องนี้ ต่างเกิดความอัศจรรย์ในวาจาสิทธิ์ของท่านพ่อลี ต่างพูดถึงต้นโพธิ์ ๓ ต้นนี้ว่า “ต้นโพธิ์อธิษฐานของท่านพ่อลี ธมฺมธโร” และต่างได้ดูแลรักษากันไว้เป็นอย่างดี

ท่านเยี่ยมศิษย์ที่ อ.หล่มเก่า และเล่าเรื่องช้างช่วยชีวิตท่านให้หลวงปู่ลีฟัง

ท่านพ่อลี ออกจากถํ้าพระสบาย จังหวัดลําปางแล้ว ท่านเดินธุดงค์มุ่งสู่จังหวัดอุตรดิตถ์

“ในสมัยที่เดินทางจากจังหวัดอุตรดิตถ์นั้น ได้เดินทางไปจังหวัดเพชรบูรณ์ เพื่อไปเยี่ยม ศิษย์ ซึ่งไปตั้งสํานักอยู่ที่อําเภอหล่มเก่า มีนายอําเภอปิ่น เป็นผู้อุปการะ” 

สํานักที่ท่านพ่อลีไปเยี่ยม ปัจจุบัน คือ วัดนฤมลวัฒนา ซึ่งหลวงปู่หลอด ปโมทิโต ท่านให้ความเคารพนับถือท่านพ่อลีเป็นเสมือนครูบาอาจารย์ ได้พัฒนาสร้างเป็นวัดป่ากรรมฐานขึ้นมา หลวงปู่หลอดเคยอยู่ร่วมปฏิบัติธรรมกับท่านพ่อลี ที่ห้วยนํ้าริน อําเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ วัดนฤมลวัฒนา และต่อมาเมื่อท่านทราบว่าท่านพ่อลีไปสร้างวัดอโศการามและจะจัดงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ อย่างใหญ่โตมโหฬารในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ เรียกว่า เป็นงานประวัติศาสตร์ซึ่งหาจัดและดูได้ยากยิ่ง ท่านจึงได้ไปช่วยงานและอยู่จําพรรษาร่วมกับท่านพ่อลีที่วัดอโศการาม 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ขณะที่ท่านพ่อลี พักอยู่กับศิษย์ที่สํานักสงฆ์ อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ท่านได้พบหลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะนั้นท่านพ่อลีมีอายุได้ ๕๐ ปี ส่วนหลวงปู่ลีท่านเป็นพระหนุ่มพรรษา ๖ กําลังเดินธุดงค์หาสถานที่วิเวกเพื่อบําเพ็ญภาวนา จึงได้พบกันอีกโดยมิได้ นัดหมายกัน ท่านทั้งสองเคยพบและรู้จักกันมาก่อน จึงมีความรู้สึกดีใจเป็นอันมากที่ได้พบกันอีก เพราะในวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ครูบาอาจารย์มีความเคารพรักกันมาก ท่านถือเป็นครอบครัววงกรรมฐานเดียวกัน ท่านพ่อลีท่านเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญ และ ถือเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ในครอบครัว ซึ่งบรรดาครูบาอาจารย์พระศิษย์หลวงปู่มั่นในรุ่นต่อมาให้ความเคารพเทิดทูนบูชาอีกองค์หนึ่ง 

ปรกติของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านมีพื้นฐานสําคัญ ข้อหนึ่งที่ได้รับการอบรมสั่งสอนมาเป็นอย่างดี ซึ่งท่านได้ถือปฏิบัติจนเป็นอริยประเพณีอันงดงามและได้ดําเนินสืบทอดต่อๆ กันมา คือ การให้ความเคารพนอบน้อมในครูบาอาจารย์องค์ที่มีพรรษามากกว่า เมื่อท่านพบปะกัน หรือเมื่อท่านไปมาหาสู่คารวะเยี่ยมเยียนกัน องค์ที่มีพรรษาน้อยกว่าท่านจะแสดงความอ่อนน้อมสัมมาคารวะกราบนมัสการองค์ที่มีพรรษามากกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งพ่อแม่ครูอาจารย์องค์ที่มีคุณธรรม การแสดงความเคารพนอบน้อมต่อกันนั้นจะออกมาจากใจจริงอันบริสุทธิ์ ท่านแสดงด้วยความเคารพรักกันจริงๆ 

ฉะนั้น การกราบนมัสการของท่านผู้มีธรรม จึงเป็นกิริยาที่อ่อนโยนนุ่มนวลและงดงามมาก ดังเช่น กรณี หลวงปู่ฝั้น อาจาโร วัดป่าอุดมสมพร จังหวัดสกลนคร ท่านญัตติเป็นธรรมยุตหลัง หลวงปู่ขาว อนาลโย เพียง ๗ วันเท่านั้น ท่านแสดงความเคารพนอบน้อม โดยเข้าเยี่ยมกราบนมัสการหลวงปู่ขาว ที่วัดถํ้ากลองเพล จังหวัดหนองบัวลําภู แม้การญัตติเป็นนาคซ้าย – นาคขวา บวชห่างกันเพียงไม่กี่นาทีก็ตาม ท่านก็แสดงความเคารพนอบน้อม เช่น หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร นาคซ้าย เข้าเยี่ยมกราบนมัสการ หลวงปู่ขาว นาคขวา รวมทั้งท่านพ่อลี นาคซ้าย กราบหลวงปู่ กงมา นาคขวา เป็นต้น 

หลวงปู่ลี ท่านเป็นผู้มีธรรมในใจ ปรกติท่านมีความเคารพนอบน้อมครูบาอาจารย์อยู่แล้ว ท่านได้ดําเนินสืบทอดตามปฏิปทาดังกล่าว ท่านได้เล่าถึงเหตุการณ์ในครั้งนั้นว่า เมื่อท่านได้พบท่านพ่อลีแล้ว ท่านจึงเข้าไปกราบคารวะและถือโอกาสทําวัตรโดยขอโอกาสนวดเส้นถวาย ซึ่งการได้เข้าไปใกล้ชิดโดยการนวดเช่นนี้ ครูบาอาจารย์ท่านย่อมเมตตาเอ็นดู และท่านจะเล่าถึงธรรมที่ท่านรู้เห็นมาแล้วบ้าง เล่าประสบการณ์ธุดงค์บ้าง และเปิดโอกาสให้พระผู้เข้าทําวัตรกราบเรียน ข้อสงสัยในธรรม เพื่อท่านจะได้ชี้แนะให้อุบายธรรมบ้าง ฯลฯ ทําให้ผู้เข้าไปทําข้อวัตรย่อมได้รับอานิสงส์จากการนวดถวาย และได้รับประโยชน์จากการฟัง ที่สําคัญได้รับกําลังใจในการประพฤติปฏิบัติธรรมเป็นอันมาก

ฉะนั้น ในขณะที่หลวงปู่ลีนวดเส้นถวายอยู่นั้น ท่านพ่อลีท่านย่อมทราบว่า หลวงปู่ลีเป็น ศิษย์ท่านอาจารย์พระมหาบัวที่ออกบวชเพื่อแสวงหาโมกขธรรม ท่านจึงเล่าประสบการณ์ธุดงค์ ในขณะที่ท่านเป็นภิกษุหนุ่ม ท่านออกเที่ยวธุดงค์เพื่อแสวงหาโมกขธรรม เดินไปตามป่าตามเขา คํ่าที่ไหนก็อาศัยนอนที่นั้น โดยไม่หวั่นกลัวต่อมรณภัยใดๆ ทั้งเล่าเรื่องราวอันน่าอัศจรรย์ให้ท่านฟัง เมื่อฟังไปและนวดถวายไปเรื่อยๆ แล้ว ก็รู้สึกตื่นเต้นเพลิดเพลินกับเรื่องที่ท่านประสบมา จนลืม เวลํ่าเวลาและไม่รู้สึกง่วงเหงาหาวนอนเลย 

ในครั้งนั้นท่านพ่อลี ได้เล่าเรื่องช้างมาช่วยชีวิตให้หลวงปู่ลีฟังว่า 

“สมัยก่อนเสือก็มาก ช้างก็มาก ท่านพ่อลีเดินธุดงค์อยู่คําม่วง ตอนนั้นท่านเป็นพระหนุ่ม อายุพรรษาได้ ๗ พรรษา ๘ พรรษา ท่านเดินหลงหมู่บ้านเข้าไปในป่า ไม่ได้ฉันข้าว ๓ วัน ๓ คืน ได้แต่ฉันนํ้าประทังชีวิต ไม่รู้ไปได้อย่างไร ไม่เห็นบ้านคน มันหลงป่า ป่ากว้างใหญ่ไพศาลจริงๆ เดินไม่พบหมู่บ้านและผู้คน ไม่มีวี่แววว่าจะพบมนุษย์สักคน พบแต่สัตว์ป่า ทางช้าง ทางเสือ ทางแห่งภัยและมีอันตรายรอบด้าน สักพักเสียงเสือร้องคํารามกระหึ่มดังกึกก้องแสดงพลังอํานาจ มันร้องเพียงครั้งสองครั้ง สัตว์ป่าน้อยใหญ่ก็เตลิดวิ่งหาที่หลบภัยกันจ้าละหวั่น ป่าที่เคยมีเสียง สัตว์ป่าส่งเสียงร้องขับขานก็สงบเงียบลงในทันที แต่ท่านพ่อลีไม่ตื่นกลัวแม้แต่น้อย ท่านยังคงสะพายบาตรแบกกลดมุ่งหน้าเดินดุ่มๆ ไปอย่างองอาจกล้าหาญ ท่านเดินไปก็ภาวนาไปอย่างมีสติ

แม้เสียงเสือจะสะเทือนกึกก้องในที่ไม่ไกล และท่านรู้ว่าเป็นสัตว์ป่าสัตว์ร้ายน่าขยาดกลัว แต่ใจท่านก็ไม่หวั่นไหว เมื่อท่านย่างผ่านไปในป่า เสือกลับเป็นผู้หมอบคอยสยบ เพราะมันยําเกรงอย่างยิ่ง สัญชาตญาณทําให้มันรู้ว่า ร่างที่มันเห็นนั้น คือ ผู้ทรงอํานาจเปี่ยมด้วยเมตตาคุณ มีรัศมีรอบกาย มันจึงยอมสยบ

ท่านพ่อลีเดินหลงป่าหาทางออกไม่ได้ในครั้งนั้น ท่านว่า “ความเหนื่อยล้าเป็นอุปสรรคสําหรับคนเดินทางไกล แต่การเดินทางไกลหรือหลงทางย่อมดีกว่าเดินทางผิด หรือมีจิตตั้งไว้ผิด เพราะการคบหากับคนที่ไม่ดี คนที่พอจะดีได้กลับกลายเป็นคนชั่วไปเสียนี่ เปรียบเหมือนทางที่ รกรุงรังเต็มไปด้วยขยะมูลฝอย แม้จะเป็นทางตรง จะถือว่าเป็นทางที่ดีไปไม่ได้ ส่วนที่ผู้ที่คบหากับกัลยาณมิตรมีพระพุทธเจ้า เป็นต้น ย่อมดียิ่งขึ้นๆ เหมือนทางป่าที่รกรุงรังด้วยต้นไม้ใหญ่ให้ร่มเงา ไม่ร้อน แม้จะเป็นทางอ้อมก็ถือว่าเป็นทางที่ดีได้”

ท่านพ่อลีเดินหลงป่ามาหลายวัน ท่านมีแต่เดิน เหนื่อยมาก ไปถึงมันมืดแล้ว ท่านเลยนอนในทางนั้น นอนขวางทางช้างเลย แต่ก่อนช้างมันมีมากนะ ทางช้างมันเหมือนทางรถเป็นด่านๆ ไป มันเป็นทางเดินไปเหมือนทางคนเดิน มันเรียบไปหมด แม้แต่ใบไม้ก็ไม่มีนะทางมัน ท่านจะนอน ก็ผูกเชือกใส่ต้นไม้นั้น ผูกเชือกใส่ต้นไม้นี้ ก็เอาผ้าอาบนํ้าปูนอน ก็กางกลดเสร็จก็นอนหลับพอดี ก็นอนหลับอยู่นั่นแหละ โขลงช้างโขลงใหญ่มันก็มา ช้างใหญ่ตัวหัวหน้าหมู่ก็มาตรวจตราก่อน มาก่อนลูกน้องของมัน ซึ่งจะเดินมาตามหลังกันมา 

ช้างใหญ่พอเห็นท่านแล้ว ท่านนอนหลับอยู่นั่น ช้างใหญ่ตัวนั้นมันก็อุ้มท่านออกจากทาง ย้ายเข้าไปในป่าไปนู่น ย้ายกลดกางไว้นอกทาง ก็กางเหมือนเก่า เหมือนเดิมหมด ผ้าปูนอนก็ปูไว้เหมือนเก่าไม่ได้ผิดเลย พอกางให้ท่านนอนเสร็จแล้วก็อุ้มท่านไปนอน มันอุ้มท่าน เบาจนท่าน ไม่รู้สึกตัวเลย มันอุ้มท่านไปนอนกลด พอทําเสร็จแล้ว มันก็ยืนบังท่านไว้ไม่ให้หมู่พวกมองเห็นท่าน และคอยกันไม่ให้เข้ามาเบียดเบียนทําร้ายท่าน แล้วลูกน้องก็มาตามหลัง พอหมู่พวกมาก็ผ่านไปจนหมดแล้ว ช้างใหญ่ตัวหัวหน้ามันก็ค่อยเดินตามหลังไป 

สัตว์ทุกชนิดต้องมีหัวหน้าทุกตัว ทุกตัวต้องเคารพตัวหัวหน้านั้น มันก็รู้จักดี รู้จักชั่ว เหมือนกัน รู้จักบาป รู้จักบุญเหมือนกัน เพียงแต่เสวยเคราะห์กรรมของเขา เพราะเขาทํามา อย่างนั้น ก็ต้องเสวยตามวิบากกรรมอย่างนั้น แต่จิตอันเดียวกัน ต่างกันแต่กายเท่านั้น

พอท่านรู้สึกตัวตื่นขึ้นมา เอะใจ แต่เดิมเรานอนอยู่นู่น แล้วก็หันศีรษะไปทางนั้น นี่เรื่องสติ ของท่าน ท่านก็มีสติดีนะ แต่ตอนนี้กลับหันศีรษะมาทางนี้ ท่านสังเกตสังกาดู ท่านว่าทําไมเรามานอนที่นี่ แล้วก็หันหัวไปไม่เหมือนเดิม ขนาดนั้นนะ สติท่านทําไมเป็นอย่างนี้ ท่านเลยลุกขึ้น เหลียวดู พิจารณาดูบริเวณโดยรอบ กลดก็ถูกย้ายที่ ที่นอนก็ถูกย้ายที่ แล้วใครมาย้ายที่นอนให้เรา ท่านยืนคิดอย่างฉงน พร้อมกับมองเห็นรอยเท้าช้างเต็มไปหมด ท่านเลยนั่งสมาธิเข้าที่ภาวนากําหนดจิตดู” 

เรื่องที่ท่านพ่อลีนั่งสมาธิภาวนาย้อนหลังดูเหตุการณ์ได้จริงหรือ? หลวงปู่ลีท่านตอบว่า “ทําไมจะเป็นไปไม่ได้ พระพุทธเจ้า พระอรหันต์ ท่านระลึกชาติย้อนหลังได้เป็นร้อย เป็นพัน เป็นหมื่น เป็นแสนชาติ นี่พึ่งผ่านมาเพียงคืนเดียวเท่านั้น ทําไมท่านพ่อลีจะนั่งสมาธิภาวนาระลึกดู ย้อนหลังคืนนั้นไม่ได้ ถ้าอย่างนั้นท่านจะมาสอนสัตว์โลกที่โง่งมงายได้น่ะหรือ ถ้าท่านไม่แน่จริง” 

หลวงปู่ลีท่านเล่าต่อไปว่า “ท่านพ่อลี เมื่อภาวนาท่านได้เกิดความรู้ในญาณ ท่านก็เลยรู้ว่า ช้างตัวหัวหน้ามาก่อน มาทําอย่างนั้นอย่างนี้ มาอุ้มท่านออกไปนอนอยู่นู่น ท่านก็พิจารณาไป เสร็จแล้วมันก็หนีไป ดูซิ ท่านทิ้งขนาดนั้นนะ แล้วแต่มันจะทํา แล้วก็เกิดความอัศจรรย์นะ สัตว์ไม่ทําอันตรายท่าน มีมากนะเรื่องครูบาอาจารย์ อย่างหลวงปู่ชอบเหมือนกัน หลวงปู่มั่นท่าน ยิ่งเก่ง หลวงปู่ขาวก็เหมือนกัน จนเลื่องลือนะครูบาอาจารย์ท่าน ไปกราบไปไหว้ท่าน” 

เรื่องนี้เป็นเรื่องอัศจรรย์จริงๆ หลวงปู่ลีกล่าวถึงบรมธรรม “วิมุตติพระนิพพานอัศจรรย์ ยิ่งกว่านี้เป็นพันทวี” อัศจรรย์จนไปเล่าให้ใครฟังไม่ได้ เพราะเขาไม่เชื่อ เดี๋ยวเขาจะหาว่าบ้า ท่านเล่าต่อว่า “ช้างตัวนั้นมันก็มีธรรมเหมือนกันนะ มันมาช่วยชีวิตท่านพ่อลี และท่านก็ได้ อาศัยเดินตามทางช้างนั้นออกมาจากป่าได้อย่างปลอดภัย”

หลวงปู่ลี เล่าว่า “มนุษย์หรือสัตว์ก็มีจิตอันเดียว ผู้ไม่เคยเป็นญาติเป็นพี่น้องกันไม่มีในโลก บางทีเขาเคยเกิดเป็นมนุษย์ เคยบวช เคยเป็นเพื่อน จิตอันเดียวกันนี่แหละ แต่เสวยวิบากกรรม ต่างกัน ทําให้ชาตินี้เขาเกิดมาเป็นช้าง แต่ก่อนเขาคงมีอะไรเกี่ยวข้องกับท่านพ่อลี คงเป็นศิษย์ – อาจารย์กันมา อย่าว่าแต่ช้างเลย พวกเรานี้เกิดตายเป็นสัตว์มาสักเท่าไหร่ มีใครรู้เห็นได้บ้าง พระพุทธเจ้าท่านจึงสอนให้มีศีลธรรม ให้รักษามนุษย์สมบัติเอาไว้ ไม่อย่างนั้นจะตายไปเกิดเหมือนสัตว์ทั้งหลาย ให้สังเกตง่ายๆ นะ ถ้าจิตใจวุ่นวาย จะตายไปเกิดเป็นสัตว์ในทันที”

หลังจากที่หลวงปู่ลีได้พบท่านพ่อลีที่อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ได้ฟังเรื่องอัศจรรย์ของท่านพ่อลี ท่านก็ยิ่งเกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในท่านพ่อลีเป็นอันมาก ท่านพ่อลีสมดังที่หลวงปู่มั่นเคยชมเชยมาตลอดว่า “ท่านลีเป็นพระที่เด็ดเดี่ยวอาจหาญทุกสิ่งทุกอย่าง เด็ดเดี่ยว จริงจัง ไม่เหลาะแหละ” จากนั้นท่านก็กราบนมัสการลาท่านพ่อลีเดินธุดงค์กลับจังหวัดเลย 

ธุดงค์เขาหอ

ท่านพ่อลีพักกับศิษย์ที่อําเภอหล่มเก่าไม่นาน ท่านก็ธุดงค์มาเขาหอ (ภูหอ) ท่านเล่าว่า 

“ได้พักผ่อนวิเวกอยู่พอสมควรก็เดินทางเข้าดง ขึ้นเขาลงห้วยไปหลายคืน ตกถึงเขาลูกหนึ่ง ต่อจากนั้นได้ออกเดินทางไปตามเนินเขา เดินทางไปถึงเขาสูงลูกหนึ่ง มีป่าเต็งรังโปร่ง มองเห็น ยอดเขายอดหนึ่งสูงลิ่ว เขาเรียกว่า “เขาหอ” ส่วนเพื่อนได้ออกเดินไปล่วงหน้า เราเดินตามหลัง พอไปถึงเขานั้นรู้สึกว่าใจสบาย นึกไปถึงสมบัติอันหนึ่ง ซึ่งเป็นเหตุเหลือวิสัยว่า “เราอยากจะบินไป ยอดเขาหอ” ยืนตัวตรงสะพายบาตร (ยืนภาวนา) อยู่ครู่หนึ่ง ได้เคลิ้มฝัน (นิมิต) เห็นก้อนเมฆ ลอยตํ่าลงมาจากอากาศ ได้ยินเสียงดังแว่วๆ ว่า “ท่านอย่านึก ถึงคราวเป็นเอง” แล้วนิมิตก็หายไป 

เวลาเดินทางคราวนี้ หิวนํ้าจัดที่สุด รอบๆ ทางมีแต่หมาจิ้งจอก เพราะห่างบ้านคนมาก”

เขาหอ หรือภูหอ ตั้งอยู่ที่บ้านนํ้าคู่ ต.ภูหอ อ.ภูหลวง จ.เลย หรือที่เขาเรียกกันว่า “ภูหอ ภูวง” ภายหลังหลวงปู่ลี กุสลธโร ได้ธุดงค์มา ท่านเล่าประสบการณ์คราวธุดงค์ภูหอว่า 

“ช่วงฤดูแล้ง เราออกเที่ยวกรรมฐาน ไปทางภูหอ สัตว์เสือมีมาก เสือมันมาครางใส่ใกล้ทางจงกรม ๒ ครั้ง แต่เราไม่กลัวนะ เราก็เดินจงกรมของเรา เสือมันมาครางใส่เฉยๆ ชาวบ้านที่นั่นเขามาสร้างกุฏิให้ เขาทําดีทุกอย่าง เอาไม้พาดไปพาดมา เอาไม้ทําฝา ไม้เยอะแยะไม่อดไม่อยาก อยู่ด้วยกัน ๓ องค์ เราขึ้นไปกวาดตาดและทําที่พักอยู่บนหลังถํ้า ปีนขึ้นไปอยู่ชั้น ๓ ทั้งหมดมี ๗ ชั้น

ภูหอ เป็นป่าใหญ่ ต้นไม้มีแต่ต้นใหญ่ๆ มีต้นคูน ต้นมันงามและต้นใหญ่ มันล้มเอนไป สักหน่อย มันไม่ตาย เราให้โยมพ่อออกเอามีดไปฟันมาเคี้ยวหมาก ปัจจุบันชาวบ้านเขาบุกรุกทําไร่ทําสวนไปแล้ว แต่ก่อนมีวัดมีพระไปปฏิบัติก็มีผู้รักษาป่า พอพระออกมาป่าก็หมด เราไปภาวนา อยู่ที่นั้นเป็นเวลา ๒ เดือนกว่า ยังไม่มีครูบาอาจารย์องค์ไหนขึ้นไปอยู่ ทางไปลําบาก เป็นทางช้างทางเสือ ไกลบ้านไกลเมืองออกไป 

โอ๊ย ! ไปบิณฑบาตแต่ละครั้งนี่ ฉันจังหันเช้าเสร็จล้างบาตร กลับมาถึงวัดเป็นเวลาเพลพอดี ใจต้องสู้ ชาวบ้านมีเพียง ๖ – ๗ หลังคาเรือนเท่านั้น สรงนํ้าสรงท่าก็สรง มันมีอ่างนํ้าอยู่นะ นํ้าซับนํ้าซึมอยู่ข้างบนได้อาบล่ะ แต่นํ้ามันมีหินปูนมาก เราต้องต้มเสียก่อน ต้มเสร็จแล้วก็เทใส่กานํ้า เก็บไว้ฉัน ทุกวันนี้กานํ้าแทบจะไม่มีแล้ว

ถ้าวันไหนฝนฟ้าลง เสียงอึ่งอ่างร้องสนั่นไพร บิณฑบาตในตอนเช้า เขาต้มอึ่งถวายบ้าง ต้มตัวตุ่นถวายบ้าง ผักนํ้าพริกตําบ้าง เป็นอาหารป่า ความยากลําบากไม่เคยคํานึงถึง จิตมีแต่พุ่งไปข้างหน้า เดินบิณฑบาตแต่ละครั้งตัวเปียกเหมือนอาบนํ้า การปฏิบัติอย่างนี้ไม่เคยนึกเลยว่าเป็นความยากลําบาก

ภูหอ เป็นภูเขาสูงที่มีรูปร่างคล้ายระฆังควํ่า เราเพลิดเพลินรื่นเริงไปในธรรมชาติอากาศ เย็นสบาย สมัยหนึ่งท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเคยขึ้นไปพักภาวนาอยู่บนยอดภูหอ ได้รับความอัศจรรย์ในธรรมเป็นอย่างมาก” 

พ.ศ. ๒๔๙๙ พักถํ้าผาบิ้ง พบสันตจิตโตเทพบุตร

จากเขาหอ อําเภอภูหลวง จังหวัดเลย ท่านพ่อลีก็ได้เดินทางเรื่อยมา มาพักอยู่บ้านวังนํ้าใส เดินพุ่งไปข้ามห้วยข้ามดง เมื่อพ้นจากดงก็ถึงถํ้าผาบิ้ง อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ซึ่งเป็นสถานที่ที่ท่านพระอาจารย์มั่นเคยมาพักอยู่ที่นี่ มีถํ้าและเขาเล็กๆ ได้พักอยู่หลายวัน

ถํ้าผาบิ้ง เป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์และวิเวกเงียบสงัด สัปปายะมาก มีรอยพระพุทธบาท และเป็นที่พระอรหันต์ในสมัยพุทธกาล คือ ท่านพระอุบาลีเถระเหาะมาด้วยบุญฤทธิ์มานิพพานที่นี่ ท่านพระอาจารย์มั่นเคยมาพักจําพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๖๑ 

ถํ้าผาบิ้ง มีพระธุดงคกรรมฐานศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่นเดินธุดงค์มาปฏิบัติธรรมกันอย่างไม่ขาดสาย ได้แก่ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ดูลย์ อตุโล หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ฯลฯ ในกาลต่อมา หลวงปู่หลุย ท่านได้มาพัฒนาสร้างเป็นวัดป่ากรรมฐาน และเรียกชื่อวัดแห่งนี้ว่า “วัดถํ้าผาบิ้ง” เป็นวัดป่าที่มั่นคงเจริญรุ่งเรือง ตราบจนทุกวันนี้ ระยะแรกที่หลวงปู่หลุยมาวิเวกที่ถํ้าผาบิ้ง ท่านจะใช้เพิงบริเวณในถํ้าเป็นที่พัก ปากรูถํ้าทางขวาเป็นรูพญานาค วันดีคืนดีจะมีเสียงร้องคํารามมาจากภายในรูถํ้านี้ หลวงปู่หลุย กล่าวว่า 

“ถํ้าผาบิ้งเป็นสถานที่เป็นมงคลอย่างยิ่ง นอกจากเป็นที่นิพพานของพระอรหันต์แล้ว ยังมีเทพรักษาสถานที่อย่างดี ระหว่างภาวนาจะได้กลิ่นดอกไม้หอมอยู่บ่อยๆ เป็นการนอบน้อมบูชาของรุกขเทพที่ดูแลสถานที่”

ท่านพ่อลี ท่านพักที่ถํ้าผาบิ้ง ในคืนวันหนึ่งร่างกายธาตุขันธ์ละเอียดเบาสบาย ท่านเข้าที่ นั่งสมาธิแล้วปรากฏภาพนิมิตเทพบุตรมาบอกเหตุ ท่านเล่าไว้ดังนี้

“ระหว่างที่พักอยู่นี้ วันหนึ่งเวลากลางคืนเงียบสงัด นั่งสมาธิแล้วเคลิ้มไปคล้ายลืมตัว (นิมิต)ปรากฏเหตุการณ์ขึ้นว่า “มองเห็นยอดเขาสูงยอดหนึ่ง มีต้นไม้อยู่หลายต้น อยู่ทางทิศตะวันตกของ ภูกระดึง มีบุรุษคนหนึ่งรูปร่างใหญ่โตสูง นุ่งผ้าเหลืองแก่ เอามือคว้าบนอากาศ เราเหาะไปยืนอยู่ใต้รักแร้ของเขา เขาเป็นเทพบุตร เขาได้บอกเหตุไว้ ๓ ประการ คือ

ข้อ ๑. ต่อแต่นี้ไปมนุษย์จะลําบาก จะเกิดโรคตายด้วยนํ้าเป็นพิษ พิษนี้มีอยู่ ๒ ชนิด คือ

๑) นํ้าหมอกนํ้าค้างอันเป็นพิษ เมื่อตกรดลงมาในนา คุณภาพของข้าวจะเสื่อม คนกินอาจเกิดโรค

๒) นํ้าฝนอันเป็นพิษ ถ้าพบนํ้าฝนแปลก อย่าฉัน ให้สังเกตดังนี้ คือ นํ้าฝนสีแดง และ สีเหลือง มีรสผิดธรรมดา ถ้ากินเข้าไปจะเกิดถ่ายท้อง เกิดเป็นเม็ดผื่นคัน ถ้ากินเข้าไปมากอาจถึง แก่ความตาย

ข้อ ๒. เทพบุตรนั้น ชี้นิ้วไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ทันใดนั้นนํ้าทะลุขึ้นจากแผ่นดินถึงนภากาศ นํ้านี้ไหลไปถึงไหน มนุษย์จะเกิดโรคภัยไข้เจ็บ ถ้าใช้นํ้านี้รดผลไม้ ผลไม้จะเกิดโรคร้าย อายุมนุษย์จะสั้นเข้าทุกที จึงถามว่า “เรื่องเหล่านี้แก้ได้ไหม?” เทพบุตรตอบว่า “โรคที่เกิดจากนํ้า แก้ทันไม่เป็นไร ถ้าแก้ไม่ทันต้องตายใน ๓ วัน ๕ วัน ๙ วัน” 

ได้ถามว่า “แล้วตัวอาตมาเองจะเป็นเช่นไร?” เทพบุตรตอบว่า “ตัวท่านจะไม่เป็นอะไร เพราะท่านรู้จักบุญคุณของผู้ใหญ่ ถ้าโรคนี้เกิดขึ้นกับใคร จะบอกยาให้ขนานหนึ่ง ถ้าท่านทราบข่าวว่า โรคเกิดขึ้นที่ไหน ให้รีบไปช่วยโดยเร็ว” จึงถามว่า “บอกยาให้เขาเองไม่ได้หรือ” เทพบุตร ตอบว่า “ได้ แต่ไม่เกิดประโยชน์ แต่ท่านต้องประกอบยาเอง ให้เอามะขามมาปอกเปลือกออก แช่นํ้าเกลือแล้วรินนํ้าให้กิน หรือจะใช้นํ้ากระเทียมดองกิน อาการโรคก็จะหาย แต่ท่านต้องทําเอง” 

ข้อ ๓. ได้ปรากฏเหตุการณ์บนยอดเขา พอเทพบุตรนั้นยื่นมือออกไปทางไหน ต้นไม้ทางนั้นก็หักเป็นระนาว จึงถามว่า “เพราะเหตุไร ต้นไม้จึงหักโค่นเช่นนั้น?” เทพบุตรตอบว่า “ในกาล ข้างหน้า ผู้เป็นใหญ่ในบ้านเมืองจะไร้ศีลธรรม คนในชาติจะลําบาก” เทพบุตรบอกต่อไปว่า “เขาชื่อ สันตจิตโตเทพบุตร” เหตุการณ์ดังกล่าวนี้เกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๙”

ท่านพ่อลีเล่าว่า “ในครั้งนั้นท่านได้พูดคุยสนทนากับสันตจิตโตเทพบุตรเป็นอเนกปริยาย ได้ความรู้เรื่องราวต่างๆ เกี่ยวกับพวกกายทิพย์เพิ่มเติมอีกไม่น้อย เป็นที่ประทับใจไม่รู้ลืม เขาได้ ปฏิสันถารต้อนรับท่านเป็นอย่างดี ท่านได้แสดงอริยสัจ ๔ มรรค ๘ ให้เขาฟัง เพื่อมิให้เขาประมาทและนอนใจกับการเสวยทิพยสมบัติอันตกอยู่ในกฎอนิจจังเหมือนกับโลกมนุษย์ทั่วๆ ไป สอนให้เขาพยายามปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์เข้าสู่แดนแห่งพระนิพพาน เป็นอมตะมหานิรันดร์กาล และเป็นที่สุดแห่งภพชาติอย่างแท้จริง

สันตจิตโตเทพบุตรเป็นผู้มีจิตงามพร้อมรองรับอรรถธรรมที่ท่านแสดง ได้ฟังข้อธรรมดังนั้น มีรัศมีในกายโชติช่วง เป็นเครื่องบ่งบอกความหมายแห่งการได้ดื่มดํ่าในรสพระธรรมอันเป็นทิพย์ เขาแสดงความขอบคุณท่านที่เดินทางมาโปรด คราวหน้าหากมีโอกาสบุญอํานวย เขาขอกราบอาราธนาท่านกลับมาโปรดอีกครั้ง”

ท่านพ่อลีเล่าต่อไปอีกว่า “ท่านได้สงเคราะห์พวกกายทิพย์ในภพภูมิต่างๆ ในการเที่ยว ธุดงค์ทุกครั้งอย่างเต็มความสามารถ การสอนพวกกายทิพย์ย่อมง่ายกว่าการสอนมนุษย์ทั่วๆ ไป เพราะใช้ภาษาจิต เป็นภาษากลางแห่งภพภูมิทั้งหลาย ติดต่อกันได้สะดวก ไม่ติดขัดเหมือน ภาษามนุษย์และภาษาสัตว์ ท่านผู้มีความชํานิชํานาญอย่างยิ่งในเรื่องติดต่อกับพวกกายทิพย์ คือ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านมีความรู้ลึกซึ้งทางด้านจิตใจ สิ่งเหล่านี้ย่อมกลายเป็นเรื่องธรรมดาสําหรับผู้ทรงคุณเช่นท่าน”

เมื่อท่านพ่อลีและพระติดตาม ๒ รูป คือ พระปลัดศรี พระจูม พร้อมด้วยฆราวาส อีก ๒ คน พักปฏิบัติธรรมเป็นที่สบายกายจิตที่ถํ้าผาบิ้งพอสมควรแล้ว ท่านจึงธุดงค์รอนแรมผ่าน ป่าเขาอันสลับซับซ้อนมาพักอยู่ที่ตําบลหนึ่ง ชาวบ้านบอกเล่าเหตุการณ์ที่แปลกประหลาด คือ เมื่อคืนนี้มีหมอกไหลผ่านไปในสวนใบยา ใบยาร่วงโรยไปหมด อีกครั้งหนึ่งที่อําเภอเถิน จังหวัดลําปาง ชาวบ้านได้รองนํ้าฝนมีสีชากิน ตายไป ๑๐ กว่าคน ทั้งสองเรื่องที่ได้ฟัง รู้สึกว่าแปลก เพราะตรงกับเรื่องที่ได้เคลิ้มฝัน (นิมิต)”

พาศิษย์เดินธุดงค์ภูกระดึง – ขอนแก่นอย่างทรหดอดทน

ต่อจากนั้นได้เดินทางไปอําเภอวังสะพุง แล้วเดินทางขึ้นภูกระดึงอันสูงใหญ่ ไปพักอยู่ที่ ตีนเขา ๑ คืน มีลูกศิษย์ติดตามไปด้วย คือ เด็ก ๒ คน พระ ๓ องค์ ได้เดินทางขึ้นภูกระดึง ถึงสันแปเวลาประมาณ ๑ ทุ่ม เดินจากสันแปไปที่พักราว ๓ กิโลเมตรเศษ เมื่อขึ้นถึงยอดเขาอากาศเย็นเฉียบ หนาว มีป่าสน วันนั้นพอปีนถึงยอดเขา ฝนก็ตก จึงพากันเดินหาที่พัก เห็นขอน ต้นสนต้นหนึ่งล้มอยู่ในป่าหญ้าก็ได้ขึ้นนอนบนขอน มีทั้งฝนทั้งลม คืนนั้นเป็นอันไม่ได้หลับได้นอน พระเณรหนีหลบไปอยู่ที่อื่น 

พอสว่างขึ้นก็เดินหากัน เมื่อได้พบกันแล้วได้ไปหาที่พัก พบถํ้าเล็กๆ แห่งหนึ่ง มีลานหินสวยงาม มีบ่อนํ้าเล็กๆ บ่อหนึ่ง ฝนตกลงมาคืนนั้นนํ้าเต็มบ่อพอดี ได้อยู่วิเวกดูสถานที่ใหญ่กว้าง มีต้นสนมาก มีหญ้าหนา มีความยาวประมาณ ๗ กิโลเมตร กว้างประมาณ ๗ กิโลเมตร

เมื่อขึ้นไปบนนั้นราวกับว่า เราอยู่บนพื้นดิน แต่ต้นไม้อื่นไม่เกิด มันเกิดอยู่ตามเชิงเขา สันนิษฐานว่า เป็นเพราะบนยอดเขานี้เป็นพลาญหินเสียโดยมาก เพราะสังเกตดูต้นสนที่ล้มลง รากต้นสนแหย่ลงตามซอกหิน สถานที่นี้อยู่วิเวกสงัดสบายดี ถึงเวลาประมาณบ่าย ๕ โมง วันไหน ฝนไม่ตก พากันออกมานั่งสมาธิบนลานหิน นึกว่าเราไม่อยากกลับเมืองมนุษย์ อยากอยู่ตามป่า ตามดงอย่างนี้ ถ้าสามารถเป็นไปได้ ขอให้ข้าพเจ้าสําเร็จในทางอิทธิฤทธิ์ ถ้าไม่สําเร็จขอให้สิ้นภายในกําหนด ๗ วัน ขอให้นิพพานในวันที่ ๗ มิฉะนั้นขอให้เทพเจ้าชักจูงให้ไปอยู่วิเวกห่างชุมชนสัก ๓ ปี 

เมื่อคิดเช่นนี้ คิดยังไม่เสร็จ ฝนตกลงมาทันที จึงต้องกลับเข้าถํ้า มีเพื่อนพระองค์หนึ่งที่ชื่อพระปลัดศรีไม่เคยเดินดงไปไหน ระหว่างทางชอบขายข้าวขายของ เราก็รําคาญ คือท่านชอบคุย ในเรื่องของทางโลกมาก เมื่อเดินทางไปพบบ้านใดกันดาร ก็เอาเรื่องลพบุรีมีปลาชุมมาเล่าให้ ชาวบ้านฟัง เล่าว่า ปลาร้าลพบุรีส่งไปขายถึงจังหวัดชัยภูมิ ได้ฟังแล้วรู้สึกรําคาญใจ เพราะเรา ไม่ได้มาค้าขาย เรามาวิเวก ต้องคอยเตือนอยู่เสมอ แต่ท่านมีพรรษามากกว่าเรา เมื่อขึ้นไปอยู่ บนเขาก็ชอบก่อไฟ ผิงไฟ เวลาเรานอน ถ้าเรายังไม่นอนก็ไม่กล้า ผิงไฟแล้วก็คุยกัน มีนายมั่นกับ นายมนูร่วมวงด้วย อยู่ได้หลายวันก็ชักจะไม่สงบ วันแรกสบายดี ไม่มีใครพูดคุยกัน เพราะกลัวเสือ ช้าง เพราะเขานี้มีเสือและช้างมาก ได้พักอยู่ ๕ คืน พอดีข้าวสารหมด จึงเตรียมการเดินทางกลับ

เมื่อลงจากเขาแล้ว ได้นั่งพักอยู่พื้นราบ มีลูกน้องของฝรั่งเอาเสื่อมาปูแล้วนิมนต์ให้นั่ง เราไม่นั่ง จึงนิมนต์ปลัดศรีไปนั่ง ท่านไปนั่งได้สักครู่หนึ่ง ได้ยินเสียงฟ้าร้องทั้งๆ ที่มีแสงแดดพร้อมๆ กับเสียงฟ้าร้อง กิ่งไม้รังก็หักลงจากต้นใกล้ศีรษะพระปลัดศรีประมาณ ๑ คืบ ปลัดศรีหน้าเสีย รีบลุกขึ้น เราจึงพูดว่า “นั่นแหละการไม่สํารวม มักมีเหตุ” ตั้งแต่นั้นมาพระปลัดศรีเลยเป็นผู้สงบ 

ต่อจากนี้ได้เดินทางมาพักอยู่ที่โรงเรียนแห่งหนึ่งใกล้ผานกเค้า ตกเวลาคํ่าดึกสงัด ลูกศิษย์เหนื่อยอ่อน พอตกดึกได้ยินเสียงบุกป่าบุกดง รุ่งขึ้นได้ถามพระที่ไปด้วยว่า เมื่อคืนนี้ทําอะไรกัน ได้รับคําตอบว่า “ได้ขโมยนํ้าตาลของหลวงพ่อ หาบมาหลายวันแล้วไม่เห็นฉัน เลยต้มกินกันหมด” 

เมื่อฉันจังหันแล้ว พากันออกเดินทางข้ามดงใหญ่ เดินมาได้ ๑ กิโลเมตร ก่อนจะ ออกเดินทางตั้งใจไว้ว่า “เราจะขี่รถของเราเองให้ถึงอําเภอชุมแพ ซึ่งอยู่ห่างจากที่พักประมาณ ๘๐ กิโลเมตร ว่าเราจะไม่ยอมขึ้นรถ จะเที่ยววิเวกไปตามป่า” คิดอยู่ไม่กี่อึดใจก็มีรถยนต์คันหนึ่ง วิ่งสวนเลยไปจอดอยู่ข้างหน้าประมาณ ๔ – ๕ เส้น เห็นผู้หญิงวิ่งมาจากรถ บอกว่า “ขอนิมนต์ ขึ้นรถ รถเพิ่งซื้อมาใหม่ๆ” มองดูหน้าพระเณรล้วนอยากขึ้น แต่เราไม่พาขึ้น เขาอ้อนวอนอยู่นาน ก็ไม่ยอมขึ้น 

พวกเราพากันแบกกลด สะพายบาตรเดินไปทั้งร้อนทั้งแดด เดินไปประมาณ ๔ กิโลเมตร เห็นเขามีศาลเจ้าอยู่ข้างหน้า จึงหยุดพักตรวจดูถํ้า มีหญิงอุ้มลูกมาคนหนึ่ง สะพายตะกวดมา ๓ ตัว วางไว้ใกล้ที่เราพัก นึกอยากบิณฑบาตตะกวดกับแก แต่ไม่กล้าออกปาก

พักอยู่ครู่หนึ่งมีรถ ร.ส.พ. วิ่งมาจากจังหวัดเลย ได้รับเอานายมั่นกับปลัดศรีติดรถมาด้วย คนขับกระโดดลงจากรถวิ่งมาหา เขาพูดว่า “เห็นท่านเดินถนนมาหลายวันแล้ว ขอนิมนต์ขึ้นรถ” เขาได้อ้อนวอนอยู่หลายนาทีบอกว่า “ไม่ได้คิดค่ารถทั้งหมด รวมทั้งลูกศิษย์ด้วย” ลูกศิษย์ต่างเดินอยู่ข้างหน้าก็มี ข้างหลังก็มี จึงตอบว่า “ขอบใจ ฉันไม่ขึ้น” ลูกศิษย์เลยต้องพากันลงจากรถ 

เดินทางผ่านเข้าดงลานดงนี้เป็นป่าดงดิบ พอถึงเวลาประมาณ ๕ โมง พระปลัดศรีก็เกิดเป็นโรคบิด จึงได้อนุญาตให้ขึ้นรถไปพักคอยที่อําเภอชุมแพ นายมั่นก็เดินไม่ไหวขย่องแขย่ง ก็ได้อนุญาตให้ขึ้นรถไปคอยอยู่อําเภอชุมแพ ตกลงวันนั้นเดินด้วยกัน ๓ คน คือ เรา พระจูม และ นายมนู เด็กชาวอุตรดิตถ์ มาถึงที่พักเป็นเวลามืดประมาณ ๒ ทุ่ม เรียกว่า บ้านกระทุ่ม หาที่พักลําบาก ได้ไปพักในป่าใกล้นํ้าแห่งหนึ่ง ตื่นเช้าออกบิณฑบาตในบ้าน ฉันแล้วเดินทางต่อ เดินมาได้ ๑ กิโลเมตร กําลังแดดจัด นั่งพักอยู่ร่มไม้แห่งหนึ่งพอสมควร 

เวลาประมาณ ๕ โมงเย็น ฟ้ามืดครึ้มคล้ายฝนจะตก ศิษย์ที่เป็นเด็กเหนื่อยเต็มที่ ไม่ยอม ไปพักในป่า ขอตัวจะขึ้นรถไปจังหวัดขอนแก่นก่อน แต่เมื่อเรียกรถทุกคัน ก็ไม่มีคันใดหยุดรับ สักครู่หนึ่งเกิดมีพายุลมฝนตกใหญ่ เด็กได้เข้าอาศัยพักในบ้านโยม แต่บ้านหลังนั้นได้ถูกลมพัดหลังคาเปิด ตัวเองกับพระจูมเดินมาพักข้างทางรถยนต์ เห็นกระต๊อบหลังหนึ่ง กว้างประมาณ ๑ เมตร ยาว ๒.๕๐ เมตร มุงด้วยหญ้าคา ฝนตกหนักพายุแรงพัดกิ่งต้นรังขาด 

ได้ชวนพระจูมพักที่กระต๊อบ ท่านจูมกั้นกลดพักอยู่ใต้หลังคากระต๊อบซีกหนึ่ง อีกซีกหนึ่งเรายืนพักอยู่ ลมพัดมาอย่างแรง หลังคาซีกที่ท่านจูมกั้นกลด ลมพัดตีปลิวไปกลางทุ่ง ครู่เดียวต้นรังหักฟาดลงมา ท่านจูมได้วิ่งมาหาเรา กระต๊อบนั้นอาศัยไม่ได้ ได้วิ่งไปพักใต้กอเบญจมาศ หมอบอยู่อย่างสบาย ทั้งหนาวทั้งสั่น ประมาณ ๑ ชั่วโมง ลมเงียบ ฝนหยุดตก ผ้าผ่อนเปียกปอน ได้หากระต๊อบพบอีกหลังหนึ่ง จึงก่อไฟขึ้นแล้วนอนอยู่ในกระต๊อบ

ตอนกลางคืนฝนตกลงมาอีก รุ่งขึ้นก็เดินทางมาอําเภอชุมแพ ส่วนเด็กที่ติดตามเดินไม่ไหว ได้ส่งขึ้นรถไปคอยอยู่อําเภอชุมแพ จึงต้องเดินทางกับพระจูมเพียง ๒ องค์ เวลาตอนเย็นประมาณ ๕ โมง ถึงอําเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น พระปลัดศรีเป็นบิดยังไม่หายดี หน้าซีดเซียว แล้วได้พัก อยู่อําเภอชุมแพจนสบายพอสมควร 

ร่วมจัดงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จฯ จนแล้วเสร็จ

สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ท่านเป็นพระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครองที่มี บทบาทและอํานาจในการปกครองคณะสงฆ์มาก เมื่อสมเด็จฯ ได้เห็นความสําคัญและสนับสนุนฝ่ายกรรมฐาน ความสัมพันธ์จึงเป็นไปอย่างราบรื่นดีงามและให้ความร่วมมือกันเป็นอย่างดียิ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เมื่อท่านพ่อลีได้ถวายคําแนะนําการปฏิบัติสมาธิภาวนาแด่สมเด็จฯ ทําให้ ในชีวิตบั้นปลายสมเด็จฯ ซึ่งเริ่มอาพาธแล้ว ได้ลงมือปฏิบัติธรรมอย่างจริงจังจนเห็นประโยชน์และความสําคัญ ความสัมพันธ์จึงยิ่งมีความแนบแน่นมากยิ่งขึ้น อีกทั้งให้ความเมตตาไว้วางใจท่านพ่อลีมากเป็นพิเศษ ส่งผลทําให้การสืบทอดเผยแผ่พระพุทธศาสนาตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ได้ขยายผลในกรุงเทพมหานคร จังหวัดภาคกลาง และภาคต่างๆ อย่างกว้างขวางและรวดเร็วมากยิ่งขึ้น 

โดยในระยะก่อนปี พ.ศ. ๒๕๐๐ นั้น หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี ท่านอาจารย์ พระมหาบัว ฯลฯ เมตตารับกิจนิมนต์มาโปรดญาติโยมชาวกรุงเทพฯ และภาคกลาง โดยเฉพาะท่านพ่อลี ท่านกําลังพาคณะศิษย์สร้างวัดอโศการาม อ.เมือง จ.สมุทรปราการ เป็นวัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นที่ตั้งอยู่ใกล้กรุงเทพมหานครเป็นแห่งแรก เพื่อเตรียมจัดงานสําคัญครั้ง ยิ่งใหญ่ที่สุดในยุคกึ่งพุทธกาล คือ งานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรืองานฉลองกึ่งพุทธกาล โดยมีท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล ฯลฯ เป็นกําลังหลักสําคัญ ซึ่งในขณะสร้างวัดเพื่อเตรียมจัดงานนี้ หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่กงมา ท่านอาจารย์พระมหาบัว ฯลฯ ท่านได้แวะเวียนมาเยี่ยมเยียนให้กําลังใจและได้อยู่ช่วยงานนี้

เมื่อศรัทธาญาติโยมจากกรุงเทพมหานครและภาคกลาง ได้มากราบบําเพ็ญบุญ ฟังธรรมกับครูบาอาจารย์แล้วเกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาเป็นอันมาก ทําให้พระป่าเป็นที่ยอมรับและรู้จักกันอย่างกว้างขวางมากขึ้น และต่อมาได้มาเป็นกําลังสําคัญในการสนับสนุนทุนทรัพย์สร้างเสนาสนะที่จําเป็น ตลอดศาสนถาวรวัตถุตามวัดป่ากรรมฐานทางภาคอีสาน เช่น กุฏิ ศาลา ห้องนํ้า พระประธาน กําแพงล้อมผืนป่า โบสถ์ วิหารเจดีย์ พิพิธภัณฑ์ ฯลฯ 

เมื่อสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ถึงแก่มรณภาพ และมีกําหนดการพระราชทานเพลิงศพ ณ เมรุ วัดพระศรีมหาธาตุ บางเขน กรุงเทพมหานคร ในวันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๙ ซึ่งเป็นงานใหญ่โตและสําคัญมาก ในสมัยนั้น จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรี ในขณะนั้น เลื่อมใสศรัทธาเป็นเจ้าภาพพิมพ์พระนิพนธ์ของสมเด็จฯ แจกเป็นที่ระลึกในงาน

ในระยะนี้พระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครอง ครูบาอาจารย์วงกรรมฐานสายท่านพระ-อาจารย์มั่น พระเณร พุทธบริษัท ตลอดข้าราชการ พ่อค้า ประชาชน เมื่อทราบข่าวนี้ ได้เดินทางมากราบศพและร่วมงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ กันอย่างเนืองแน่นคับคั่ง ในขณะที่ท่านพ่อลีธุดงค์ฝ่าป่าดงทะลุถึงอําเภอชุมแพก็ได้ทราบข่าวนี้ ท่านจึงรีบเดินทางกลับ วัดบรมนิวาส กรุงเทพฯ ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ได้ทราบข่าวการจัดงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จฯ ว่าจะจัดทําในเร็วๆ นี้ จึงออก เดินทางจากขอนแก่นโดยขบวนรถเร็วถึงกรุงเทพฯ ราวเดือนเมษายน ๒๔๙๙ มาถึงวัดบรมนิวาสคณะสงฆ์ได้หารืองานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จฯ วันนั้นได้มีการประชุมพระเถระชั้นผู้ใหญ่รวม ๑๑ รูป ตั้งคณะกรรมการดําเนินงานนี้ พอเสร็จเรียบร้อยแล้วได้มาประชุมที่หอเขียว มีสมาชิกสมาคมอีสานไปร่วมประชุมกันประมาณ ๑๐๐ คน นายเลื่อน บัวสุวรรณ เป็นประธาน

พอผ่านขึ้นหอเขียว ได้เห็นพระธรรมปิฎก (ต่อมาได้รับการโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็น สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (พิมพ์ ธมฺมธโร)) และ พระธรรมดิลก (ทองดํา จนฺทูปโม) ซึ่งเป็น พระเถระผู้ใหญ่นั่งอยู่ในที่ประชุมด้วย ไม่ได้พูดอะไรเลย ได้ยินแต่หมอฝน แสงสิงห์แก้ว พูด เรายืนฟังอยู่ข้างนอก แต่การที่พูดกันในที่ประชุมนั้น เราไม่พอใจ คือ เขาวางนโยบายเก็บเงินไปสร้างโรงพยาบาลโรคจิตให้หมอฝน ที่จังหวัดอุบลราชธานี ในนามของสมเด็จฯ จึงได้เข้าไปนั่งบนเก้าอี้ ขอโทษที่ประชุมแล้วกล่าวว่า 

“เรื่องที่สนทนานี้ ผมเสียใจ ผมปฏิบัติสมเด็จฯ มา ๓ ปี ตายไปแล้ว ๑๐๐ กว่าวัน ครูบาอาจารย์และพวกสมาคมมานั่งฟังอยู่ ผมไม่ได้ยินว่าได้ปรารภเพื่อทํางานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จฯ เลย ทางโรงพยาบาลนั้น ผมฟังดูว่าได้ตั้งงบประมาณ ๗ แสนบาท แต่งบประมาณของ สมเด็จฯ ไม่เห็นมีใครตั้ง ผมเสียใจมาก ขอโอกาสพูดด้วย”

พอพูดเสร็จแล้ว หมอฝนพูดว่า “เรื่องนี้ได้เรียนจอมพลผินแล้วว่าเงินไม่พอ อยากเก็บเงิน ในงานนี้ไปสมทบ ท่านจึงได้อนุโมทนา ๑ หมื่นบาท จึงได้พูดเรื่องนี้ขึ้น” เลยตอบไปว่า “ผิน ผัน ไม่รู้ ไม่ใช่เรื่องโรงพยาบาล แต่เป็นเรื่องศพ” ได้ยินดังนี้หมอฝนก็ลุกหนีไป นายเลื่อนนั่งนิ่งพูดว่า “เมื่อเป็นดังนี้ อาจารย์ว่าอย่างไร” เจ้าคุณธรรมดิลก เจ้าคุณญาณรักขิต นั่งนิ่งกันหมด เขาถาม อีกว่า “อาจารย์จะให้ทําอย่างไร” จึงได้ตอบเขาว่า “เรื่องโรงพยาบาลไม่รังเกียจ ขอเอาไว้พูด ทีหลัง เพราะศพสมเด็จฯ ยังเหม็นอยู่ ควรทําเสียก่อน” เมื่อพูดจบแล้ว คุณนายตุ่นฯ ยกมือ เห็นด้วยอยู่ข้างหลัง ได้ให้ที่ประชุมบันทึกการประชุมไว้รวม ๓ ข้อ คือ

๑. เงินจะได้มาโดยวิธีใด ขอให้รวบรวมทําศพสมเด็จฯ  เสียก่อน จนเป็นที่พอใจ คณะกรรมการ

๒. เมื่อมีเงินเหลือจากการทําศพ ให้ตั้งคณะกรรมการพิจารณามอบหมายเงินก้อนนี้ให้ โรงพยาบาลต่อไป

๓. ไม่ต้องให้เลยก็ได้

เมื่อได้บันทึก ๓ ข้อนี้เสร็จแล้ว ได้มีคนคนหนึ่งถามขึ้นว่า “ศพนี้ใครเป็นคนทํา” ก็ไม่มีพระองค์ใดตอบ จึงได้ตอบแทนว่า “คณะสงฆ์วัดบรมฯ เป็นผู้ดําริทํา” มหาวิเชียรทํางานอยู่กระทรวงวัฒนธรรมได้พูดขึ้นว่า “ท่านเป็นพระ ท่านจะทําศพ ท่านจะใช้จ่ายเงินได้อย่างไร” จึงได้ตอบเขาว่า “มือของฉันมีมาก กลัวแต่จะไม่มีเงินเก็บ ฉันเก็บไม่ได้ ใช้ไม่เป็น ศิษย์ของฉันมี” ได้ฟังดังนี้ มหาวิเชียรเลยเงียบ

ในที่สุดวันนั้นจึงได้เสนอว่า คณะกรรมการเก่าขอยกเลิก ขอตั้งใหม่มอบให้ท่านเจ้าคุณ- ธรรมดิลก เป็นประธาน แล้วก็เลิกประชุม

รุ่งขึ้นเช้าวันหนึ่งได้เดินผ่านท่านเจ้าคุณธรรมดิลก ท่านได้เรียกเข้าไปในห้องและบอกว่า “ผมจะบอกอาจารย์เกี่ยวกับเรื่องสมเด็จฯ เพราะผมปิดเป็นความลับ ไม่เปิดเผย” ท่านพูดต่อไปว่า 

“๑. สมเด็จฯ สั่งให้ผมเป็นผู้จัดการฌาปนกิจศพท่าน เมื่อท่านมรณภาพไปแล้ว 

๒. ท่านมอบหมายเครื่องบริขารให้เป็นสิทธิ์แก่ผม 

๓. ให้ช่วยปกครองดูแลพระเณรคณะวัดบรมฯ” 

ก็ตอบท่านว่า “ดีมาก”

ต่อมาจึงได้เปิดเผยเรื่องคําสั่งของสมเด็จฯ ในที่ประชุมคณะสงฆ์ จึงได้มอบกิจการถวายท่านเจ้าคุณธรรมดิลก ก่อนออกจากที่ประชุมได้พูดขึ้นอีกคําหนึ่งว่า “ขอโทษพระเดชพระคุณ เมื่อวานผมหมั่นไส้ทนไม่ไหว เวลาสมเด็จฯ ยังมีชีวิตอยู่ ไม่เคยมีใครพูดเรื่องโรงพยาบาลของท่าน เวลาท่านตายก็ไม่พูดเรื่องทําศพ กลับมาพูดเรื่องโรงพยาบาล ถ้าผมได้พูดไปไม่ดี ไม่ถูก เป็นการ เสียหาย ผมจะขอลาหนีจากวัด ไม่ขอเกี่ยวข้องในงานศพครั้งนี้” เจ้าคุณธรรมดิลกจึงได้อ้อนวอน ไม่ให้ไป แล้วพูดว่า “ที่ท่านอาจารย์พูดนั้นไม่ผิด” จึงเป็นอันได้ร่วมมือร่วมใจกันทํางานครั้งนี้ไปจนสําเร็จ

อีกไม่ช้า ก็ได้จัดเตรียมงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จฯ ที่วัดพระศรีมหาธาตุ อําเภอบางเขน ซึ่งท่านได้เคยเป็นสมภารคนแรกในการสร้างวัดนี้ วัดนี้เป็นวัดที่คณะรัฐบาลได้จัดสร้างขึ้น เมื่องานได้ผ่านไปเรียบร้อยแล้ว ได้ออกไปจําพรรษาอยู่ที่นาแม่ขาว ที่เรียกว่า “วัดอโศการาม” ทุกวันนี้”

ต่อมาวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๐๐ พระธรรมดิลก (ทองดํา จนฺทูปโม) ได้รับการ แต่งตั้งให้เป็นเจ้าอาวาสวัดบรมนิวาส สืบต่อจากสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) ตามที่ท่านได้บอกกับท่านพ่อลี

เมื่อท่านพ่อลีได้ทําตามสัจจะที่ให้ไว้กับสมเด็จฯ อย่างครบถ้วนสมบูรณ์แล้ว โดยท่านได้อยู่ช่วยงานพระราชทานเพลิงศพจนแล้วเสร็จ จากนั้นท่านก็ได้ไปปักหลักพักจําพรรษา วางรากฐานสร้างวัดอโศการามขึ้นมา จนเป็นวัดป่ากรรมฐานที่เจริญรุ่งเรืองแน่นหนามั่นคงเป็นปึกแผ่นและมี ชื่อเสียงโด่งดังมาตราบเท่าทุกวันนี้ และท่านได้จัดงานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษอย่างยิ่งใหญ่ สมตามความปรารถนา

ภาค ๑๖ จําพรรษาวัดอโศการาม เตรียมงานฉลองกึ่งพุทธกาล

พ.ศ. ๒๔๙๙ ประกอบพิธีวิสาขบูชาที่วัดอโศการามครั้งแรก

ท่านพ่อลี เมื่อมาพักที่วัดอโศการามเป็นการถาวรแล้ว พอถึงวันวิสาขบูชา ขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ ซึ่งตรงกับวันที่ ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๙ ในคืนวันสําคัญเช่นนี้ ท่านได้ประกอบพิธี วิสาขบูชาขึ้นเป็นปฐมฤกษ์ โดยดําเนินตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจะปฏิบัติบูชาอย่างอุกฤษฏ์ ถือธุดงค์เนสัชชิกไม่นอนตลอดคืน ท่านพ่อลีก็ได้พาพระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัท ไหว้พระสวดมนต์ ปฏิบัติบูชา โดยถือธุดงค์เนสัชชิก มีการ นั่งสมาธิภาวนาฟังธรรม โดยท่านเป็นองค์แสดงธรรม สลับกับการเดินจงกรมตลอดรุ่ง 

การแสดงธรรมของท่านพ่อลีในครั้งนั้น เป็นที่น่าอัศจรรย์มาก ท่านใช้สํานวนภาษาธรรมที่เรียบง่าย เปรียบเทียบ ฟังแล้วเข้าใจง่าย แต่มีความหมายลึกซึ้งกินใจมาก ยังความเลื่อมใสศรัทธาและปลุกจิตปลุกใจญาติโยมพุทธบริษัทชาวจังหวัดสมุทรปราการ และผู้ที่มาร่วมปฏิบัติธรรมได้เป็นอันมาก โดยมีใจความสังเขปดังนี้

“สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้น ถ้าจะเปรียบก็เหมือนกับ “พ่อของเรา” พระธรรม ของพระองค์ก็เปรียบเหมือน “แม่ของเรา” เพราะเป็นผู้ให้กําเนิดความรู้แก่พวกเราในทาง พระพุทธศาสนา ขณะนี้พ่อของเราได้ตายไปแล้ว เหลือแต่แม่ของเรายังดํารงอยู่ ท่านเป็นผู้ปกปัก-รักษาคุ้มครองเราทั้งหลาย ให้ได้รับความสุขร่มเย็นเป็นอิสรภาพสืบมาจนเท่าทุกวันนี้ จึงนับว่า “ท่านได้เป็นผู้มีบุญคุณแก่พวกเราเป็นอย่างยิ่ง” ซึ่งเราจะต้องตอบแทนพระคุณของท่านให้สมกับความเป็นลูกด้วย

ตามธรรมดาคนเรานั้น ถ้าบิดามารดาตาย เขาก็จะต้องพากันเศร้าโศก มีการร้องไห้ ครํ่าครวญ และแต่งกายโดยเสื้อผ้าสีดํา เป็นต้น เพื่อเป็นการไว้ทุกข์ให้แก่ท่าน แต่สําหรับ “วิสาขบูชา” ซึ่งเป็นวันที่ “พ่อของเรา” คือ “พระพุทธเจ้า” ได้ “ดับขันธปรินิพพาน” นี้ พวกเราก็พากันมาแสดงความไว้ทุกข์ให้กับท่านเหมือนกัน แต่เป็นการไว้ทุกข์คนละอย่าง การไว้ทุกข์อย่างที่พวกเราได้กระทํากันนี้คือ 

ปากของเรา แทนที่จะร้องไห้ เราก็พากันมานั่งสวดมนต์ภาวนา กล่าวรําพันถึงพระคุณของพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ ร่างกายของเรา แทนที่จะตกแต่งประดับประดาด้วย เครื่องหอมและเพชรนิลจินดาสวยๆ งามๆ เราก็ไม่แต่ง ที่นอนเบาะฟูกอันอ่อนนุ่ม ซึ่งเราเคยชอบนอนด้วยความเป็นสุข เราก็ไม่นอน อาหารที่เคยกินได้ตามใจชอบ วันละ ๓ เวลา ๔ เวลา เราก็กินให้น้อยลงเหลือเพียง ๒ เวลา หรือเวลาเดียว เราต้องเสียสละความสุขต่างๆ อันเคยชินกับนิสัยของเราเหล่านี้ จึงจะเรียกว่า “เป็นการไว้ทุกข์ถวายแด่พระพุทธเจ้า คือ พ่อของเราจริงๆ”

นอกจากนี้เราก็มีดอกไม้ธูปเทียนและวัตถุสิ่งของต่างๆ นํามาเคารพสักการะในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์อีก ซึ่งเราเรียกกันว่า “อามิสบูชา” อย่างนี้เป็นการปฏิบัติทางกาย วาจา ภายนอก ได้แก่ ทานและศีล เป็นต้น แต่ก็ยังไม่จัดว่าเป็นการบูชาอย่างดีเลิศ

การบูชาอีกชนิดหนึ่ง คือ “ปฏิบัติบูชา” เป็นการบูชาที่ดีเลิศซึ่งพระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญเป็นอย่างยิ่ง เรียกว่า “ภาวนา” ได้แก่ การปฏิบัติจิตใจของตน ให้ตั้งอยู่ในความดีภายใน โดยไม่ต้องเกี่ยวด้วยวัตถุสิ่งของภายนอกเลย นี่แหละเป็นจุดสําคัญยิ่ง

สรุปความแล้วก็คือ “การตัดภพชาติ” เป็นการรวมความรู้ให้สั้นเข้า ต้องยกสถานที่ตั้ง ของจิตให้ปักแน่นอยู่ภายในร่างกาย โดยไม่ต้องยึดถืออาการกิริยาใดๆ ภายนอกเลย ปล่อยวาง ทุกสิ่งทุกอย่างที่เป็นไปโดยสภาพธรรม อันมีการเกิดดับและเสื่อมสลายไปตามธรรมดา

การทําดีก็ไม่ให้จิตวิ่งแล่นออกไปสู่ความดี ต้องให้ผลของความดีแล่นเข้ามาอยู่ในจิต ดึงทุกสิ่งทุกอย่างให้มันหลบซ่อนเข้ามาอยู่ภายในดวงจิตของเรา ไม่ปล่อยให้จิตแผ่ซ่านออกไปยินดี ยินร้ายกับผลของการกระทําและวัตถุภายนอก เหมือนกับผลมะตูมที่มันเก็บลําต้น กิ่งก้าน และดอกใบของมัน รวมไว้คุดอยู่ภายในผลแห่งเดียว เมื่อตัดเชื้อภายนอกที่จะมาประสานต่อเชื่อมกับเชื้อภายในของมันแล้ว มันก็จะไม่ขยายกิ่งก้านให้แตกออกเป็นต้นมะตูมอีกต่อไป ผู้ใดกระทําได้ ดังกล่าวมาแล้ว ก็จะเป็นการถวายเป็นพุทธบูชาแด่สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราอย่างถูกต้อง”

สําหรับพิธีวิสาขบูชาที่ท่านพ่อลีจัดขึ้นที่วัดอโศการามเป็นครั้งแรกนั้น นับเป็นสิ่งแปลกใหม่ของคนภาคกลางและเมืองหลวงในสมัยนั้น ทําให้ญาติโยมพุทธบริษัทชาวจังหวัดสมุทรปราการ และกรุงเทพมหานครที่ได้มาอยู่สัมผัสงานพิธีนี้แล้ว ต่างชื่นชอบ ประทับใจ และศรัทธาในแนวปฏิปทานี้เป็นอันมาก ซึ่งทางวัดอโศการามได้ดําเนินการสืบทอดเรื่อยมาตราบจนปัจจุบันนี้

พ.ศ. ๒๔๙๙ – ๒๕๐๓ จําพรรษา ๒๙ – ๓๓ ที่วัดอโศการาม เป็นแห่งสุดท้าย 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ พอเข้าพรรษา ท่านพ่อลี ได้อธิษฐานจําพรรษาที่วัดอโศการามเป็นปีแรก และเป็นวัดแห่งสุดท้ายที่ท่านได้อยู่จําพรรษา โดยท่านได้จําพรรษาติดต่อกันยาวนานถึงปี พ.ศ. ๒๕๐๓ นับเป็นพรรษาที่ ๒๙ – ๓๓ ขณะที่ท่านเข้าสู่วัยกลางคนมีอายุ ๕๐ – ๕๔ ปี 

โดยในระยะนี้นับเป็น ๕ พรรษาสุดท้ายและอยู่ในชีวิตบั้นปลายของท่านพ่อลี ซึ่งท่านได้ อยู่พํานักที่วัดอโศการาม ตราบจนวันถึงแก่มรณภาพ เมื่อวันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๔ 

กล่าวได้ว่า วัดอโศการาม กว่าจะมาเป็นวัดที่เจริญรุ่งเรืองมั่นคงถาวรทางพระพุทธศาสนามาตราบเท่าทุกวันนี้ ทําให้ชื่อของท่านพ่อลีกับวัดอโศการามได้อยู่คู่กันมา จนญาติโยมพุทธบริษัททั่วประเทศได้รู้จักกันเป็นอย่างดี เช่นเดียวกับชื่อหลวงปู่ขาว อนาลโย วัดถํ้ากลองเพล หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ วัดดอยแม่ปั๋ง หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน วัดป่าบ้านตาด ฯลฯ ก็มาจากที่ท่านพ่อลีได้อุทิศชีวิตทุ่มเทเสียสละวางรากฐานไว้ ซึ่งท่านได้พัฒนาทั้งทางด้านวัตถุและทางด้านจิตใจควบคู่กันมา โดยเฉพาะทางด้านจิตใจ ท่านได้เมตตาเทศนาอบรมธรรมปฏิบัติแก่ญาติโยมพุทธบริษัทเป็นประจํา 

และที่สําคัญ ท่านพ่อลี ได้บําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์อย่างใหญ่หลวงต่อสถาบันชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ โดยมีส่วนสําคัญในการบุกเบิกสืบทอดเผยแผ่พระพุทธศาสนาและธรรมปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ในภาคกลางและเมืองหลวง จนเป็นที่โด่งดังเลื่องลือและได้ยอมรับกันอย่างแพร่หลายกว้างขวางในหมู่ชนทุกระดับชั้น นับตั้งแต่สถาบันพระมหากษัตริย์ ผู้บริหารประเทศ ทหาร ตํารวจ ข้าราชการ พ่อค้า และประชาชนคนสามัญทั่วไป ตลอดชาวต่างประเทศ ได้รู้จักและให้ความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในพระธุดงคกรรมฐานหรือพระป่า และให้ความสนใจการปฏิบัติธรรมกันมากยิ่งขึ้น

ในเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๙ อันเป็นปีแรกที่ท่านพ่อลีมาอยู่จําพรรษา ซึ่งเป็นระยะเริ่มต้นบุกเบิกสร้างวัดและเตรียมจัดงานเฉลิมฉลองกึ่งพุทธกาล มีพระเณรมาอยู่จําพรรษาร่วมกับท่าน พระ ๑๒ รูป สามเณร ๔ รูป โดยในพรรษานี้ท่านพ่อลีมีคําสั่งให้ศิษย์องค์สําคัญมาอยู่ร่วมพรรษา กับท่าน คือ หลวงปู่พิศดู ให้มาช่วยงานก่อสร้างวัดอโศการาม หลวงปู่สนั่น ช่วยพิมพ์พระผง ใบโพธิ์ หรือ “พระโพธิจักร” ไว้เตรียมงานฉลองกึ่งพุทธกาล ฯลฯ และท่านพ่อลีได้ชดใช้กรรม นั่งภาวนาให้ยุงกัด ครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ดังนี้

“หลวงปู่ลี วัดอโศการาม ท่านไปนั่งอยู่ที่ชายทะเล ที่วัดอโศฯ เมื่อก่อนมันสร้างใหม่ๆ มันจะเป็นริมทะเล ท่านไปนั่งหลับตาพุทโธๆ แล้วยุงทะเลมันมาเป็นลูกๆ เลย ท่านกําหนดพุทโธๆๆ มันกัด ท่านไม่ขยับเลยนะ ท่านบอก “ใช้กรรม” คิดดูสิ ยุงทะเลเป็นฝูงๆ เป็นกลุ่มๆ แล้วเรานั่งอยู่ให้มันกัดเป็นกลุ่มๆ ท่านบอก ท่านลืมตาออกมานี่ เลือดนี่แดงหมดเลย

เวลาครูบาอาจารย์ของเรา ท่านใช้กรรมของท่าน ท่านไม่ได้ทําด้วยความสนุกหรอก แต่ ท่านทําด้วยความอดทนของท่าน ท่านทําด้วยขันติบารมีของท่าน ท่านฝึกบารมีของท่าน ท่านทําเพื่อประโยชน์ของท่าน แล้วครูบาอาจารย์ของเรานะ ถ้าท่านรู้ว่า ท่านมีเวรมีกรรมสิ่งใด ถ้าสิ่งนั้น มาถึงตัวท่าน ท่านจะไม่โอดโอยเลย ท่านจะยอมรับความเป็นจริงอันนั้น แล้วท่านจะซาบซึ้ง คนเรามันจะซาบซึ้งมากนะว่า เราทํากรรมใดไว้ แล้วเวลากรรมนั้นมันตามมาถึงเรา มันซาบซึ้งนะ มันยอมรับความจริง มันไม่หลบหนี มันไม่โอดโอย ถ้าความจริงอย่างนั้น นี่พูดถึงครูบาอาจารย์เราทํามาแล้ว”

พระศิษย์ชาวศรีสะเกษติดตามมาวัดอโศการาม

ท่านพ่อลี ไปเมตตาไปโปรดพระภิกษุหนุ่มชาวศรีสะเกษ เมื่อต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ท่านสอนการปฏิบัติธรรมกรรมฐาน พาออกธุดงค์ด้วยตัวท่านเอง จนพระศิษย์องค์นี้เกิดความเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน พอท่านพ่อลีกลับมาจําพรรษา บุกเบิกสร้างวัดอโศการามได้ไม่นาน เมื่อท่านทราบข่าว ท่านได้เดินทางติดตามมาเข้ากราบถวายตัวเป็นลูกศิษย์ เพื่อขออยู่ศึกษา ธรรมปฏิบัติกับท่านพ่อลี ท่านเล่าว่า

“การปฏิบัติธรรมนั้น ท่านได้เอาชีวิตเป็นเดิมพัน โดยเฉพาะ ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านพ่อลี เริ่มจัดงานบวช แต่ก่อนหน้านั้นท่านก็อบรมทายก ทายิกา อบรมพระเณรมาเรื่อยๆ แต่ยังไม่เป็น งานใหญ่ เพราะเสนาสนะไม่เอื้ออํานวย ยังไม่มีศาลา แต่ก่อนคนจะมาอยู่ปฏิบัติธรรม ต้องนอน บนดิน กินบนทราย ยุงก็เยอะ กัดแต่ละทีก็ทรมาน ฝนตกก็หาที่หลบฝนยาก เพราะไม่ค่อยมี ต้นไม้ใหญ่ การปฏิบัติธรรมนั้นเข้มข้นจนหลายคนล่าถอย ไม่ว่าพระหรือโยม แต่ท่านนั้นขอสู้ตาย ท่านจึงสามารถอยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมและปรนนิบัติรับใช้ท่านพ่อลีได้ ซึ่งท่านนับเป็นพระภิกษุหนุ่ม เป็นศิษย์อีกองค์หนึ่งที่ได้อยู่ช่วยงานท่านพ่อลี จัดงานฉลองสมโภชกึ่งพุทธกาล

ท่านพ่อลี ท่านมีนิสัยวาสนาบําเพ็ญประโยชน์ได้อย่างกว้างขวาง ปฏิปทาของท่านจึงมุ่งสงเคราะห์โลกและเผยแผ่พระพุทธศาสนาควบคู่กันไป คนทั้งหลายเคารพเลื่อมใสศรัทธามาก จึงได้ พากันหลั่งไหลเข้าไปกราบท่านที่วัดอโศการามเป็นจํานวนมาก ถือว่าเป็นพระเถระครูบาอาจารย์ ที่มีฤทธิ์มีเดชในการแสดงธรรมเป็นที่สุด

ธรรมฤทธิ์ในการแสดงธรรม ท่านสอนให้พระปฏิบัติธรรม ท่านสอนให้อุบาสก อุบาสิกา ในการครองเรือน คําสอนท่านพ่อลี ท่านได้กล่าวว่า 

“ถ้าท่านเป็นชาวนา ท่านทํานา ท่านไม่ได้หวังแค่เอาข้าวสารมากิน ท่านจะใช้สอยทุกอย่างที่ท่านทําขึ้นมาให้เป็นประโยชน์ เช่น ฟางข้าว ท่านก็เอา ตอข้าว ท่านก็เอา รําข้าว ท่านก็เอา แกลบ ท่านก็เอา ข้าวปลาย ท่านก็เอา และสิ่งที่ดีที่สุด ก็คือ ข้าวสาร ท่านชาวนาผู้ฉลาดก็เอา ชาวนาผู้ฉลาดต้องใช้สอยในสิ่งที่ตนหาด้วยความเหน็ดเหนื่อยให้เกิดประโยชน์สูงสุด”” 

ท่านอยากให้องค์หลวงตาฯ มาจําพรรษาร่วมกัน

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ท่านพ่อลีอยากให้ท่านพระอาจารย์พระมหาบัว มาจําพรรษาร่วมกัน โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“วัดอโศการามนั้นก็เป็นท่านพ่อลีมาสร้างที่นั่น แต่ก่อนไม่มีบ้านคน ทําครัวเลี้ยงพระทั้งวัด แต่ท่านอานุภาพบารมีของท่านสูง อาหารการกินไม่บกพร่องเลย เขาทําครัว อาหารกองพะเนินเทินทึก ไม่มีที่บิณฑบาต ก็มีอะไรเขาเรียกแห่งเดียว นอกนั้นไม่มีที่ไป เขาจัดอาหารทําครัวเลย เดี๋ยวนี้บ้านรอบไปหมด ไปบิณฑบาตที่ไหนก็ได้แล้ว…

วัดอโศการาม กับ วัดป่าบ้านตาด นี้ตั้งไล่เลี่ยกัน ดูจะเป็นระยะเดียวกันมั้ง เราเริ่มสร้าง วัดป่าบ้านตาด มาอยู่ที่นี่ พาโยมแม่มาพักที่นี่แล้ว เราก็ไปวัดอโศฯ ในระยะนั้น วัดอโศฯ จะสร้างก่อนนี้อย่างมากไม่เลยปีแหละ ท่านอาจารย์ลี ท่านจะเอาเราไปจําพรรษาที่วัดอโศการามด้วย ทีนี้เราก็พึ่งมาเริ่มสร้างนี้ มันก็ไปไม่ได้ จะว่าไง 

ท่านเทศน์อยู่บนธรรมาสน์ เราไปกราบพระที่ศาลาใหญ่ที่ท่านกําลังเทศน์อยู่ ท่านกําลังเทศน์อยู่บนธรรมาสน์นะเราไป พอเราไป ท่านคงมองเห็นล่ะท่า พอเรากราบพระเสร็จเรียบร้อย แล้ว ท่านลงจากธรรมาสน์แล้วปุ๊บปั๊บมาเลย มาคุยกันเฉพาะสองต่อสอง พระก็รุมแอบเข้ามา อยากจะมาฟัง ท่านไม่ได้พูดเสียงดังนะ พูดเบาๆ พูดกับเราโดยเฉพาะๆ พูดถึงเรื่องว่า “อยากให้ มาจําพรรษาด้วยกัน เวลานี้ธาตุขันธ์ท่านไม่ดีเลย ให้ท่านมหามาช่วย” เราก็ฟัง แต่เวลานั้นเรา ไม่ตอบอะไรล่ะ มีแต่ฟังเฉยๆ จนกระทั่งกลับมานี้ ท่านจดหมายตามมาอีก จดหมายท่านเขียน ตัวใหญ่ๆ บ๊งเบ๊งๆ มา เขียนแบบบ๊งเบ๊งๆ มา ให้เราไปจําพรรษา เราก็เลยกราบเรียนท่านว่า “ไปไม่ได้แล้ว เวลานี้กําลังเริ่มสร้างที่อยู่ใหม่” เราก็ว่างั้น

ทีนี้เวลาออกมาแล้ว โอ๋ย ! คนมารุมถาม ท่านพูดว่าอย่างไรๆ เพราะคนเต็มศาลานี่ ทั้งพระทั้งโยมเต็มศาลา ท่านเทศน์อยู่บนธรรมาสน์ เวลาเราไปกราบพระนั้น ท่านลงจากธรรมาสน์มาหาเราคุยกันโดยเฉพาะสองต่อสองเท่านั้น คนฟังเงียบเลย จากนั้นท่านก็กลับขึ้นไปเทศน์อีก เป็นอย่างนั้นล่ะนิสัยท่าน กับเรารู้สึกท่านเมตตามากอยู่นะ แต่ไหนแต่ไรมา วัดอโศการามเป็นวัดใหญ่มักจะมีเรื่องอะไรบ้าง เฉพาะอย่างยิ่งเวลามีงานมีการ มีอะไรๆ ปั๊บ ท่านจะเรียกเราไปหา แล้วสั่งเรา อย่างนั้นๆ ให้เราไปทําหน้าที่แทน ก็ช่วยท่านเงียบๆ อยู่อย่างนั้นมาตลอด”

กลางพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ประกาศจัดงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ 

ในระหว่างจําพรรษาในปีนั้น พ.ศ. ๒๔๙๙ ที่วัดอโศการาม ความดําริเรื่องจัดงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษก็หนักแน่นเข้าทุกทีๆ แต่ขณะนั้นยังไม่ตกลงใจว่าจะทํางานที่ไหนแน่ เพราะเป็นงานใหญ่ ไปๆ มาๆ ก็เลยตัดสินใจว่า ต้องทําที่วัดอโศการามนี้เอง

การทํางานนั้นมีอยู่ ๒ อย่าง คือ

๑. พร้อมเพรียงกันกับพุทธบริษัททั้งหลายจัดทําขึ้น 

๒. ทําด้วยลําพังตนเองคนเดียว

การทําพร้อมกับพุทธบริษัทนั้นมี ๓ ชั้น คือ ชั้นตํ่า ชั้นกลาง ชั้นสูงสุด ความดํารินี้ไม่ได้ บอกใคร เป็นแต่ตั้งข้อสังเกตในการทําไว้คนเดียวเฉยๆ 

การทําด้วยลําพังตนเองคนเดียวนั้นดีมากที่สุด แต่ไม่เกิดประโยชน์แก่ปวงชน การกระทําอย่างนั้นมีอยู่ ๓ วิธี คือ 

วิธีที่ ๑ อย่างชั้นตํ่า ต้องปลีกตัวหนีไปจากมนุษย์ หลบอยู่ในป่าดงถึง ๓ พรรษา จึงจะ ออกมาเกี่ยวข้องกับมนุษย์ได้

วิธีที่ ๒ อย่างชั้นกลาง ต้องเข้าไปอยู่ในป่าลึกโดยลําพัง ทําความพากเพียรจนครบไตรมาส ๓ เดือน ไม่กังวล

วิธีที่ ๓ อย่างชั้นสูงสุด ต้องเอาผ้าแดงผูกคอตนเองไว้ ๗ วัน คือหมายความว่า ภายใน ๗ วันนี้จะพยายามสร้างความดี ๒ ชนิด คือ 

ชนิดที่ ๑ ขอให้สําเร็จวิชชา ๘ ประการ ภายใน ๗ วัน เพื่อจะได้ใช้เป็นเครื่องมือไว้ ประกอบศาสนกิจ 

ชนิดที่ ๒ ถ้าไม่สามารถเป็นไปได้ในชนิดที่ ๑ ขอให้ถึงที่สุดในวันที่ ๗ พร้อมด้วยชีวิต เป็นอันไม่หวังกลับ 

เมื่อทําได้ตามที่กล่าวมาข้างต้นนี้ จึงจะเป็นผู้หมดโทษและเวรกรรม ซึ่งได้ทํากับเพื่อนไว้แต่ปางก่อนในความเคลิ้มฝัน (นิมิต)

ต่อมาปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ก็จวนแจเวลา แต่ก็ได้เริ่มลงมือทํากิจการไว้บ้างแล้ว คือได้สร้างพระพุทธรูปแบบใบโพธิ์ซึ่งได้ไปจําลองแบบมาจากเมืองพาราณสี ในสมัยเมื่อได้เดินทางไปประเทศอินเดีย และได้รวบรวมผงต่างๆ ไว้หลายสิบแห่ง อาทิเช่น ดินสังเวชนียสถานในประเทศอินเดีย พระเครื่องที่แตกหักตามกรุต่างๆ และเพื่อนฝูงกับลูกศิษย์ได้ส่งจากจังหวัดต่างๆ มาถวายบ้าง คือ ได้มาจากจังหวัดลพบุรี พิษณุโลก พิจิตร สุโขทัย สุพรรณบุรี อยุธยา เพชรบูรณ์ สงขลา อุบลราชธานี อําเภอธาตุพนม พระนคร มีพระแตกหักเก่าๆ ปราจีนฯ มีนํ้ามนต์เก่าๆ ซึ่งบรรดา นักปราชญ์ได้ทําไว้ในสมัยโบราณ ผสมผงเกสรและอักขระ 

รวบรวมพิมพ์ขึ้น ๒ ชนิด คือ ๑. พระผงไม่ได้เผาไฟ ๒. พระผสมแล้วเผาไฟ คิดอยู่ในใจว่า “เราจะต้องสร้างพระพิมพ์ถึง ๑ ล้านองค์” เมื่อลงมือทําแล้ว ได้มานับสํารวจตรวจดูในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ เมื่อออกพรรษาแล้ว ได้จํานวนพระรวมทั้งสิ้น ประมาณ ๑ ล้าน ๑ แสนองค์เศษ

วันหนึ่งเกิดนิมิตแปลกประหลาด คืนวันหนึ่งเงียบสงัด กําลังนั่งพิมพ์พระพุทธรูปอยู่ มีพระบรมธาตุองค์หนึ่งได้เสด็จปาฏิหาริย์มาอยู่บนเตียงนอน มีลักษณะคล้ายรูปพระใบโพธิ์ที่กําลังพิมพ์ แต่พระใบโพธิ์ที่พิมพ์อยู่เป็นแบบพระแสดงธรรมจักร คือ ยกพระหัตถ์ ๒ ข้าง เป็นแบบแสดง พระธรรมเทศนา จึงได้ตั้งชื่อพระพิมพ์นี้ว่า “พระโพธิจักร” พระบรมธาตุองค์นั้น เดี๋ยวนี้ก็ยังอยู่ ยังมิได้บรรจุ และยังมีพระบรมธาตุอีกองค์หนึ่ง เป็นแบบพระพุทธรูปนั่งสมาธิ เดี๋ยวนี้ก็ยังอยู่

เหตุการณ์แปลกประหลาดต่างๆ เหล่านี้ได้เกิดมีขึ้นมาก จึงได้สั่งเตรียมการเรียกบรรดา พระลูกศิษย์ที่ใกล้ชิดแล้วให้แจ้งทราบว่า “เราต้องการทําการฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ที่วัดอโศการามนี้แน่นอน” ได้ตัดสินใจเด็ดขาดในกลางพรรษา ปี พ.ศ. ๒๔๙๙ นั่นเอง

สร้างศาลาการเปรียญและตั้งชื่อวัด

เมื่อท่านพ่อลีดําริเช่นนั้นแล้ว จึงเริ่มก่อสร้างศาลาการเปรียญหลังใหญ่ทําด้วยไม้ หลังคามุงด้วยใบจาก เพื่อเป็นสถานที่หลบแดดหลบฝนทําวัตรสวดมนต์ อบรมสมาธิภาวนาของพระภิกษุ สามเณร อุบาสก อุบาสิกา และเป็นสถานที่ฉันภัตตาหารของพระภิกษุสามเณร เนื่องในงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ฯลฯ ศาลาการเปรียญมีขนาดกว้าง ๒๔ เมตร ยาว ๒๕ เมตร เป็นแบบทรงไทยพื้นบ้านภาคกลาง ไม่มีช่อฟ้าใบระกา 

ภายในศาลาประดิษฐาน “หลวงพ่อทรงธรรม” เป็นพระประธานหล่อด้วยทองเหลือง ปิดทอง ปางมารวิชัย พุทธลักษณะแบบสุโขทัย มีขนาดหน้าตักกว้าง ๔ ศอก นายธนบูลย์ กิมานนท์ สร้างถวายในราคา ๑๐๐,๕๐๐ บาท (ต่อมาศาลาหลังนี้มีสภาพทรุดโทรม ไม่สามารถปรับปรุงแก้ไขได้ จึงได้ทําการรื้อถอนสร้างขึ้นใหม่ในสถานที่เดิม)

ท่านพ่อลีได้ปรารภถึงการตั้งชื่อวัดว่า

“การตั้งชื่อวัดอโศการามนี้ มิใช่คิดขึ้นในคราวที่สร้างวัด แต่ได้คิดชื่อนี้ขึ้น ตั้งแต่ปีที่ จําพรรษาอยู่ในตําบลสารนาถ เมืองพาราณสี ประเทศอินเดีย เพราะได้นิมิตหลายครั้งหลายหน และได้ระลึกชาติหนหลังเป็นที่ประจักษ์ใจว่า มีความเกี่ยวข้องกับพระเจ้าอโศกมหาราชโดยตรง ฉะนั้น จึงได้คิดสร้างพระรูปพระเจ้าอโศกมหาราชขึ้นประกอบในนามของวัด เพื่อเป็นเครื่องระลึก และเป็นสวัสดิมงคลสืบไป”

ต่อมาท่านพ่อลี จึงได้นําเรื่องนี้ไปกราบทูล สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (จวน อุฏฺฐายี) วัดมกุฏกษัตริยาราม กรุงเทพมหานคร พระองค์กล่าวว่า “การตั้งชื่อวัดอโศการาม โดยเอานาม พระเจ้าอโศกฯ ผู้ยิ่งใหญ่ในอดีตมาตั้ง เห็นว่าน่าจะไม่สําเร็จ” แต่ถึงอย่างนั้นก็ตาม ท่านพ่อลีก็ ทําเรื่องยื่นไปตามระเบียบการคณะสงฆ์ ปรากฏว่า ไม่มีท่านสังฆมนตรีรูปใดรูปหนึ่งคัดค้านว่า ไม่เหมาะสม สํานักสงฆ์นาแม่ขาว จึงกลายเป็น วัดอโศการาม ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา 

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ เมื่อออกพรรษาแล้ว บรรดาครูบาอาจารย์ สหธรรมิก สานุศิษย์ และ พระ เณร ฆราวาสญาติโยมในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น  ต่างทยอยเดินทางมาวัดอโศการาม มาช่วยงานกันอย่างพร้อมหน้าพร้อมตา พระศิษย์องค์สําคัญๆ ของท่านพ่อลี เช่น ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล หลวงปู่เจือ ฯลฯ ได้มาช่วยกันสร้างศาลาที่พักชั่วคราว และรับผิดชอบงานต่างๆ ตามที่ท่านพ่อลีมอบหมาย หลวงปู่พิศดูเล่าว่า

“ท่านพ่อลีได้จัดมหกรรมงานบุญฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษอย่างยิ่งใหญ่ ที่วัดอโศการาม โดยรวบรวมลูกศิษย์ทั้งหมด ทั้งพระ เณร ฆราวาสไปช่วยงาน ส่วนที่วัดป่าคลองกุ้งไม่มีใครอยู่ ดูแลเลย ทุกคนต้องการไปร่วมงานกันหมด ท่านจึงต้องอาสาอยู่เฝ้ารักษาวัดป่าคลองกุ้งแทน”

และในปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๙ มีเหตุการณ์สําคัญดังนี้ ท่านพ่อลีเล่าว่า 

“เมื่อออกพรรษาแล้วได้ทราบว่า ได้ปรากฏมีต้นโพธิ์เกิดขึ้นหน้าถํ้าพระสบาย อําเภอแม่ทะ จังหวัดลําปาง รวม ๓ ต้น สวยงาม เพราะขึ้นอยู่บนแท่นหิน ปัจจุบันนี้ขึ้นสูงประมาณ ๘ ศอกแล้ว และต่อมาในวันที่ ๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๙๙ ได้รับแต่งตั้งสมณศักดิ์เป็นพระครูสัญญาบัตรชั้นเอก ในนามว่า พระครูสุทธิธรรมาจารย์ ซึ่งตนของตนไม่เคยคิดนึกและไม่รู้ตัว”

ปรารภเรื่องการฉลองกึ่งพุทธกาลเป็น “อจินไตย”

ท่านพ่อลี ท่านชื่นชอบและให้ความเคารพต้นโพธิ์เป็นพิเศษ เพราะพระพุทธเจ้าตรัสรู้ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ต้นโพธิ์จึงเป็นต้นไม้สําคัญอยู่เคียงคู่กับพระพุทธศาสนามาช้านาน

ในตอนคํ่าวันหนึ่ง หลังจากที่ท่านพ่อลีได้นําพระภิกษุ ๔ รูป ไปสวดมนต์ชยันโต ในพิธีปลูกหน่อศรีมหาโพธิ์ บริเวณเยื้องศาลาไปทางทิศเหนือเสร็จแล้ว ท่านได้ประชุมให้โอวาทแก่สานุศิษย์บนศาลาทรงธรรม (หลังเก่า) ท่านปรารภถึงสาเหตุที่คิดทําการฉลองสมโภชกึ่งพุทธกาล ว่ามันเป็นเรื่อง “อจินไตย” บางอย่างไม่สามารถอธิบายให้สานุศิษย์ทั้งหลายเข้าใจได้ แต่ต้นเหตุนั้นท่าน ได้ดําริครั้งแรกตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ซึ่งไปจําพรรษาอยู่ ณ เมืองพาราณสี ในประเทศอินเดีย คืนนั้นท่านได้ไปนั่งอยู่ที่กําแพงแก้ว เวลาประมาณ ๒๐.๐๐ น. เศษ ได้วิตกในเรื่องสําคัญของพระพุทธศาสนา ๓ ข้อ คือ

๑. วัตถุ ซึ่งเป็นปูชนียสถานแห่งพระพุทธศาสนา

๒. คําสอน ซึ่งพระสงฆ์ได้สวดประจําในโบสถ์ วิหาร ทุกๆ วัน

๓. ผู้ซึ่งจะปฏิบัติตามคําสอนของพระพุทธเจ้า

ท่านพ่อลี มีความห่วงใยในความที่จะเสื่อมของศาสนา ๓ ข้อนี้มาก องค์ท่านเองก็ เหน็ดเหนื่อยมาก และเกือบจะท้อในการสอนคน อยากจะหนีไปทําความเพียรองค์เดียวในป่า แต่ก็ยังไม่สามารถละทิ้งงานอันนี้ไปได้

สิ่งสําคัญที่ท่านพ่อลีปรารภต่อไปอีก ก็คือ เรื่องที่จะต้องทํางานใหญ่ คือ พิธีฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ซึ่งเป็นภาระอันหนักหน่วงอย่างยิ่งขององค์ท่าน ถ้าทําได้เป็นการสําเร็จสมใจ ถึงจะไม่ได้ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์เต็ม เพียง ๖๐ เปอร์เซ็นต์ ก็ยังพอใช้ได้ ถ้าทําไม่ได้สมใจแล้ว ท่านก็ จะต้องทําส่วนองค์ของท่านใหม่อีกครั้ง ณ ประเทศอินเดีย

ท่านให้โอวาทในครั้งนั้นว่า “งานที่จะทําขึ้นคราวนี้ เป็นธรรมดาที่จะต้องมีทั้งส่วนดี ส่วนเสีย ถ้าสานุศิษย์มีความสามัคคีพร้อมเพรียงช่วยกันด้วยดีทุกคน งานก็จะสําเร็จเป็นไปโดยเรียบร้อย เพราะส่วนที่จะเสียหายนั้น ก็มิได้เกิดมาแต่อื่นไกลดอก เกิดจากสานุศิษย์นี้เอง ฉะนั้น จึงอย่าทําตัวเป็น “ลูกฆ่าพ่อ”” แล้วอีกตอนหนึ่งท่านได้ปรารภว่า “งานคราวนี้เราเอาหัวเข้าแลกเพื่อหมู่เพื่อน แต่อยากรู้ว่า มีใครบ้างที่จะตอบแทนเราได้ ให้สมกับ “คอ” ของเรา”

คําพูดทั้งหมดนี้ หมายความว่า ท่านพ่อลีต้องแบกภารกิจอันหนัก เพื่อเป็นผู้นําให้พวกเรา ได้สําเร็จในงานบุญอันใหญ่ยิ่งครั้งนี้ และต้องฝ่าอุปสรรคอันตรายนานัปการ ดุจเอาศีรษะของท่านเข้าไปแลก ฉะนั้น ลูกคนใดมีความเห็นใจและกระทําความดี ให้สมกับความเสียสละของท่านพ่อ บ้าง อีกตอนหนึ่งท่านได้ปรารภว่า “ถ้าปฏิบัติให้เป็นที่พอใจ ก็เท่ากับต่ออายุของเราให้ยาว ออกไป ถ้าปฏิบัติไม่เป็นที่พอใจ ก็เท่ากับฆ่าเราให้ตายไปจากกัน”

ถ้อยคําเหล่านี้ พวกเราสานุศิษย์ควรจักต้องสังวรไว้เสมอ และท่านได้ให้คติสําคัญไว้ข้อหนึ่ง สําหรับไม่ให้พวกเรามีความประมาทในการงานทุกอย่าง ที่จะช่วยกันดําเนินงานต่อไป เพราะงานนี้อาจมีภัยอันใดอันหนึ่งมาแทรกแซงก็ได้ โดยเราไม่มีสติรู้ตัวทัน ฉะนั้น ท่านจึงยํ้าในตอนสุดท้ายว่า เราจะทํางานอันนี้เพื่อ ๑. ช่วยหมู่คณะ ๒. เพื่อเกียรติพระศาสนา และ ๓. เพื่อรักษาข้อปฏิบัติของพุทธบริษัทให้ไปสู่จุดหมาย คือ พระนิพพาน

เตรียมงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ 

เมื่อได้ตัดสินใจทํางานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษเรียบร้อยแล้ว ในเดือนธันวาคม ปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ก็ได้ให้ไวยาวัจกรตรวจดูมูลค่าปัจจัยของตนเองมีอยู่ประมาณ ๒๐๐ บาทเศษ แต่ก็ได้สั่ง ลงมือเตรียมการก่อสร้าง ปลูกปะรํา ทําฉัตร พอเริ่มลงมือก็ปรากฏว่า มีผู้นําเงินมาถวายให้เรื่อยๆ สร้างที่พักได้ ๒ หลัง ก็หมดเงิน ระยะนั้นได้ขึ้นไปเยี่ยมจังหวัดจันทบุรี เมื่อกลับมาถึงวัดอโศการาม พ.ต.ท.หลวงวีรเดชกําแหง ได้รายงานว่า “เงินจวนหมดแล้วครับ ท่านพ่อจะไปหาที่ไหน”

ในการทํางานครั้งนี้ได้วางแผนไว้ดังต่อไปนี้ คือ

๑. วัตถุประสงค์ของงาน มีดังนี้

(๑) สร้างพระพุทธรูป ๙๓๒,๕๐๐ องค์ (เก้าแสนสามหมื่นสองพันห้าร้อยองค์) และต้อง เพิ่มให้เป็นจํานวน ๑,๐๐๐,๐๐๐ องค์ (หนึ่งล้านองค์) เป็นพระผงและพระดินเผาขนาด ๑ นิ้ว เพื่อแจกจ่ายแก่พุทธบริษัททั้งหลาย (โดยไม่คิดมูลค่าใด) เหลือจากนั้นแล้วบรรจุในรากฐาน พระเจดีย์ต่อไป และจะสร้างพระทองเหลืองอีก ๔ ปาง มีจํานวน ๕ องค์ คือ ตรัสรู้หนึ่ง แสดงธัมมจักฯ หนึ่ง แสดงโอวาทแก่พระภิกษุสงฆ์ตอนใกล้จะเสด็จดับขันธปรินิพพานหนึ่ง นิพพานไสยาสน์หนึ่ง พระประธานนั่งสมาธิเพื่อไว้ในโบสถ์หนึ่ง 

พระเงินขนาดเล็ก ๑ นิ้ว พระนาก พระทองคํา โตขนาดเดียวกัน พระทองคําหนักหนึ่งบาท สร้างได้ราว ๔ องค์ ส่วนพระเงินและพระนากจะสร้างชนิดละ ๕๐๐ องค์ จะได้บรรจุใน องค์พระเจดีย์ เพื่อประโยชน์ของกุลบุตรกุลธิดาแห่งเราท่านทั้งหลายในภายภาคหน้า

(๒) สร้างพระไตรปิฎก ๓ ปิฎก คือ ๑. พระสูตร ๒. พระวินัย ๓. พระปรมัตถ์ รวมเป็น ๘๔,๐๐๐ (แปดหมื่นสี่พัน) พระธรรมขันธ์ ที่แปลเป็นภาษาไทย

(๓) อุปสมบทพระภิกษุ ๘๐ รูป บรรพชาสามเณร ๘๐ รูป บวชนุ่งขาวถือศีล ๘ อุบาสก (ชาย) ๘๐ คน อุบาสิกา (หญิง) ๘๐ คน ถ้ามีจํานวนเกินไปจากที่กําหนดไว้ก็ยิ่งดี การบวชมีกําหนด ๗ วันเป็นอย่างตํ่า เริ่มทําพิธีอุปสมบทตั้งแต่วันขึ้น ๑๔ คํ่า เดือน ๖ ถึงวันแรม ๗ คํ่า ตรงกับ วันอาทิตย์ที่ ๑๒ พฤษภาคม ๒๕๐๐ จนถึงวันจันทร์ที่ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๐๐ 

เมื่อผู้ใดมีความประสงค์จะบวชโดยประการใดๆ ให้แจ้งรายละเอียด ชื่อ นามสกุล บ้านตําบล อําเภอ จังหวัด อายุ วัน เดือนปีเกิด เช่น จะมีบริขาร ๘ มาพร้อม หรือผู้ใดไม่มี ขอให้แจ้งไปให้ทราบก่อน ถ้าใครไม่มี ทางคณะกรรมการจะได้จัดให้ 

ผู้ใดประสงค์จะเป็นเจ้าภาพในการบวชทุกประเภท แจ้งความจํานงได้ทางคณะกรรมการ ซึ่งได้กําหนดไว้ บวชอุบาสก อุบาสิกา คนละ ๑๐๐ บาท สามเณร ๑๕๐ บาท ภิกษุ ๓๐๐ บาท สําหรับซื้อบริขารในการบวช ทางวัดยินดีรับสมัครทุกประเภท สมัครได้ตั้งแต่บัดนี้เป็นต้นไป จนถึงวันที่ ๑๕ เมษายน ๒๕๐๐ ปีระกา

(๔) เมื่องานนี้สําเร็จไปแล้วด้วยดี มีวัตถุประสงค์อีกอย่างหนึ่งคือจะสร้างพระเจดีย์ไว้เป็น ที่ระลึก ซึ่งได้เกี่ยวเนื่องในวันสําคัญนี้ เพื่อไว้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๑ เพื่อบรรจุพระพุทธรูป ๑ เพื่อบรรจุพระธรรม ๑ อันเป็นส่วนของข้อธรรม และบริขารอื่นๆ ซึ่งเนื่องด้วยพระพุทธศาสนา พระเจดีย์นั้น (พระธุตังคเจดีย์) จะสร้างกลุ่มเดียวกัน ๓ ชั้น ชั้นละ ๔ องค์ องค์กลางอีกองค์หนึ่ง องค์กลางเป็นองค์ใหญ่ ๔ เหลี่ยม กว้างยาว ๓ วา สูง ๑๓ วา นอกนั้นองค์เล็กโดยรอบ

การวางรากฐานพระเจดีย์นี้จะเริ่มกระทําไว้ก่อนงาน สถานที่สร้าง คือ ที่วัดอโศการาม ตําบลท้ายบ้าน อําเภอเมืองสมุทรปราการ จังหวัดสมุทรปราการ ซึ่งต้องการจะให้เป็นสถานที่ อบรมพระภิกษุ สามเณร อุบาสก อุบาสิกา ในทางวิปัสสนาธุระ (บําเพ็ญสมาธิภาวนา) ต่อไป

มีการสร้างพระพุทธรูป ๖ องค์ คือ ๑. หลวงพ่อศรีสมุทร (ประจําไว้ในอุโบสถ) ๒. หลวงพ่อพุทธจักร ๓. หลวงพ่อธรรมจักร ๔. หลวงพ่อสังฆจักร ๕. หลวงพ่อพุทธไสยาสน์ ๖. หลวงพ่อ ทรงธรรม (ประจําไว้ในศาลาการเปรียญ) 

และได้จัดสร้างกุฎีขึ้นอีกหลังหนึ่ง เป็นอาคารสองชั้น ชั้นล่างเป็นตึก ชั้นบนเป็นไม้

๒. พิธีฉลองสมโภชบําเพ็ญกุศลในงาน มีดังนี้

(๑) นิมนต์พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์วันละ ๒๐ รูป ๗ วัน

(๒) สวดพุทธาภิเษกวันละ ๘ รูป นั่งปรกวันละ ๘ รูป ๗ วัน

(๓) เทศน์สังคายนา ๕ กัณฑ์ วันละ ๑ กัณฑ์ สวดแจงกัณฑ์ละ ๔๐ รูป เพื่อเป็นการบําเพ็ญกุศลอุทิศส่วนบุญให้ญาติของพุทธบริษัทที่ล่วงลับไปแล้ว (ญาติพลี)

(๔) ถวายอาหารบิณฑบาตแก่พระภิกษุสงฆ์ สามเณร ที่นิมนต์มาวันละ ๕๐๐ รูป ๗ วัน ต่อจากนั้นยังมีการบําเพ็ญกุศลเป็นนิจอีกจนครบ ๒ สัปดาห์ สัปดาห์ท้ายเลี้ยงพระวันละ ๓๐๐ รูป ๗ วัน ฯ

(๕) ในระหว่าง ๗ วันต้นนี้ มีการเวียนเทียนสมโภชทุกวัน

(๖) ในวันวิสาขบูชา ตรงกับวันขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ วันที่ ๒๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๐ ทําพิธีบรรจุวัตถุต่างๆ ในรากฐานพระเจดีย์

(๗) มีการบําเพ็ญกุศลในลัทธิทางจีน คือ สวดกงเต๊ก ๓ วัน และมีเทศน์ตามลัทธินิยมนั้นอีก (วิธีการบําเพ็ญกุศลนอกจากนี้ยังมีอีก)

นอกจากนี้จะสร้างที่พักให้ความสะดวกแก่พระเณรทุกเหล่า สร้างที่พักให้อุบาสก อุบาสิกาได้รับความสะดวก และต้องตั้งโรงครัวประจําในงาน

เมื่อได้เขียนโครงการขึ้นเช่นนี้แล้ว ก็ได้ดําเนินงานไปตามโครงการโดยลําดับ ได้เอา โครงการที่เขียนไว้นี้ให้ลูกศิษย์ดูหลายท่านหลายคน ต่างคนต่างส่ายหัวไปมาแล้วพากันพูดว่า “ท่านพ่อจะทําอย่างไร กิจการงานใหญ่โตอย่างนี้ จะไปหาเงินทองที่ไหน” แต่ตัวเจ้าของเอง นึกรําพึงแต่ในใจว่า “เราทําบุญ คนใจบุญต้องมาช่วย ไม่ต้องออกฎีกา”

ต่อมาเมื่อได้กลับจากจังหวัดจันทบุรีแล้ว จวนเวลาจะเริ่มงานก็มีคนได้นําเงินมาถวายอยู่เรื่อยๆ ปรากฏว่า ได้เงินเป็นจํานวนเกือบ ๑ แสนบาท มีคนคนหนึ่ง คือ ดร.หยุด แสงอุทัย กลัวว่าจะทํางานครั้งนี้ไม่สําเร็จ จึงได้ไปทาบทามขอความช่วยเหลือจากรัฐบาล ได้ไปเจรจากับ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม คือ พลโทหลวงสวัสดิ์ฯ ซึ่งยังไม่เคยคุ้นเคยกันกับเรา แต่น่าขอบใจท่าน ท่านได้พูดกับ ดร.หยุด ว่า “ถ้าต้องการเงิน จะช่วยจัดการให้” เรื่องนี้คุณหญิงวาด เลขวณิชธรรมวิทักษ์ ได้นํามาเล่าให้ฟัง จึงได้ตอบไปว่า “ไม่ต้องการ”

การปลูกสร้างก็ได้เริ่มขึ้นเรื่อยๆ เงินก็มีคนมาทําบุญเรื่อยๆ โดยไม่ได้แจกฎีการ้องขอจาก ผู้ใด เป็นแต่บอกเล่าแจกใบปลิวกําหนดการให้ทราบในคณะสานุศิษย์เท่านั้น ได้เตรียมการภายในวัดก็ได้สําเร็จไปเป็นส่วนมาก สําหรับศาลาโรงพิธีได้มอบหมายให้อาจารย์สุณี (แม้น) ชังคมานนท์ ครูซ่วน อัชกุล คุณทองสุข แม่กิมหงษ์ ไกรกาญจน์ เป็นเจ้าหน้าที่ปลูกสร้างจนสําเร็จ แต่ยัง ไม่เพียงพอ ได้สั่งให้ขยายหลังคาจากเพิ่มเติมอีกทั้ง ๔ ด้าน พ.ต.ท.หลวงวีรเดชฯ พร้อมด้วย พระเณรได้ช่วยกันสร้าง 

นอกจากนี้ ยังได้ช่วยกันสร้างโรงครัวชั่วคราวและที่พักชั่วคราวขึ้นอีกหลายหลัง ที่พักชั่วคราวเป็นหลังคาจาก ฝาจาก ยาว ๔๐ วา โรงครัวยาว ๓๐ เมตรเศษ กว้างประมาณ ๓ วา หลังคาจาก ที่พักพระเณรมี ๕ หลัง หลังหนึ่งยาว ๔๐ วา กว้าง ๕ วา หลังคาจาก ฝาจาก ที่พักอุบาสก อุบาสิกา จัดแยกให้อยู่คนละที่ ๕ หลัง ยาวหลังละ ๔๐ วา กว้าง ๕ วา

การปลูกสร้างที่พักชั่วคราวเหล่านี้ สิ้นเงินไปประมาณ ๑ แสนเศษ ศาลาโรงพิธีสิ้นเงิน ๑ แสน ๖ หมื่น ๕ พัน ซ่อมถนนรอบวัดโดยมีคุณหญิงวาดฯ เป็นผู้ทํา สิ้นเงิน ๖ หมื่น รวมทั้งหมดสิ้นเงิน ๓ แสนเศษ และอุปกรณ์อื่นๆ ที่จะต้องใช้จ่ายในงานก็มีอีกมากมาย เงินที่มีอยู่ก็ค่อยๆ หมดไปทุกที แต่ก็ได้มาทุกวัน

ภาค ๑๗ งานฉลองกึ่งพุทธกาลอันยิ่งใหญ่

ประชุมใหญ่ก่อนจัดงานฉลองกึ่งพุทธกาล

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ เป็นปีฉลองกึ่งพุทธกาล และเป็นปีที่วงกรรมฐานรวมกันอย่างแน่นหนามั่นคงแล้ว บรรดาครูบาอาจารย์ศิษย์รุ่นอาวุโสของท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็น พระอรหันต์ เป็นพระอริยบุคคลด้วยกัน เป็นต้นว่า หลวงปู่ชอบ หลวงปู่ขาว หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่พรหม หลวงปู่แหวน หลวงปู่ตื้อ หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี ท่านอาจารย์พระมหาบัว ฯลฯ ท่านได้อยู่ประจําเป็นหลักเป็นแหล่ง เป็นเสาหลักที่พึ่งให้กับบรรดาพระเณรในวงกรรมฐานแล้ว

ในระยะนี้ท่านพ่อลี เป็นเสาหลักวงกรรมฐานทางภาคกลางและภาคตะวันออก พอถึงช่วงวันวิสาขบูชา ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านได้จัดงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาล ขึ้นอย่าง ยิ่งใหญ่ที่ วัดอโศการาม ต.ท้ายบ้าน อ.เมือง จ.สมุทรปราการ งานนี้ถือเป็นงานสําคัญยิ่งใหญ่ที่สุด ในครั้งกึ่งพุทธกาล ท่านได้นิมนต์ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ที่เป็นศิษย์เคยผ่านการฝึกฝนอบรมจากท่านพระอาจารย์ใหญ่มั่น ภูริทตฺโต ให้มาร่วมประชุมที่วัดอโศการามในเดือนเมษายน 

ซึ่งท่านพ่อลีก็ได้นิมนต์หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่กงมา หลวงปู่สาม ฯลฯ สหธรรมิกที่สนิทสนมคุ้นเคยของท่านมาร่วมประชุม ในครั้งนั้นถือว่ามีพระศิษย์สายท่านพระอาจารย์มั่นมาประชุม มาช่วยงานโดยพร้อมเพรียงกันถึง ๘๐๐ รูป มากที่สุดในประเทศไทย โดยมี ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม  เป็นองค์ประธานในที่ประชุม

ท่านพ่อลีเล่าว่า “พอถึงข้างขึ้น เดือนเมษายน ก็ได้จัดเตรียมการเป็นการใหญ่ พระ เณร ญาติโยมที่อยู่ต่างจังหวัดได้เดินทางเข้ามาประชุมกันเป็นจํานวนมาก” 

การรวมพลังของวงกรรมฐานในครั้งนี้นับเป็นการแสดงออกของธรรม ของสามัคคีธรรม ตามหลักธรรมได้อย่างงดงามยิ่งใหญ่ที่สุด และจะนํามาซึ่งความสําเร็จของงานอันยิ่งใหญ่ที่สุดในครั้งกึ่งพุทธกาล ดังนี้

สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี ความพร้อมเพรียงของหมู่ ให้เกิดสุข

สมคฺคานํ ตโป สุโข ความเพียรของผู้พร้อมเพรียงกัน ให้เกิดสุข

สพฺเพสํ สงฺฆภูตานํ สามคฺคี วุฑฺฒิสาธิกา ความพร้อมเพรียงของปวงชนผู้เป็นหมู่ ยังความเจริญให้สําเร็จ

นับตั้งแต่งานประชุมถวายเพลิงศพ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ที่มีครูบาอาจารย์ พระ เณร วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นจากทั่วสารทิศหลั่งไหลออกจากป่าจากเขาเดินทางมาร่วมงานกันมากที่สุดเป็นประวัติการณ์ ต่อมาก็มีงานครั้งนี้ที่กลับมารวมตัวกันมากที่สุด ถือเป็น งานที่มีพระปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ มีพระอริยบุคคล และมีพระอรหันต์ที่ประดุจเป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” ในยุคกึ่งพุทธกาลมาร่วมงานกันมากที่สุด ซึ่งล้วนเป็นศิษย์ที่ท่านพระอาจารย์มั่นเคยเมตตาอบรม สั่งสอนมา เช่น ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สาม อกิญฺจโน หลวงปู่คําดี ปภาโส หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่สุวัจน์ สุวโจ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่ถวิล จิณฺณธมฺโม ฯลฯ ตลอดบรรดาลูกศิษย์ครูบาอาจารย์เหล่านี้ที่ติดตามมาร่วมช่วยงานท่านพ่อลี 

การประชุมในครั้งนั้น ได้มีการแจ้งวัตถุประสงค์ เป้าหมายในการจัดงาน มีการแบ่งหน้าที่ความรับผิดชอบต่างๆ ฯลฯ แม้จะมีครูบาอาจารย์และพระติดตามเข้าร่วมประชุมกันจํานวนมาก แต่ก็ดําเนินไปอย่างสงบราบรื่นดีงาม ความสามัคคีพร้อมเพรียงของหมู่คณะวงกรรมฐาน ซึ่งเป็นประดุจครอบครัวกรรมฐาน ท่านรักเคารพเทิดทูนบูชากันด้วยคุณธรรม ท่านนอบน้อมกันด้วยอาวุโสภันเต ยิ่งองค์ที่จะเป็นพระอรหันต์ด้วยแล้ว ท่านจะต้องสร้างบุญญาธิการมานานแสนกัป และท่านเหล่านี้ล้วนเคยสร้างวาสนาบารมีธรรมร่วมกับท่านพระอาจารย์มั่น ท่านจึงเอาใจใส่ดูแลช่วยเหลือซึ่งกันและกัน เป็นเสมือนครอบครัวเดียวกันจริงๆ จึงแลดูสํารวมงดงาม ทรงพลัง ยิ่งใหญ่เกรียงไกรมาก สมกับเป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส เป็นศาสนทายาทธรรมของท่านพระอาจารย์มั่น ที่จะมาร่วมกันสืบทอดเผยแผ่พระพุทธศาสนา และ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานในครั้งกึ่งพุทธกาลให้คงอยู่ครบถ้วน ๕,๐๐๐ ปี 

งานฉลองกึ่งพุทธกาลอันยิ่งใหญ่

การจัดงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาลอันยิ่งใหญ่ ณ วัดอโศการาม มีกําหนดขึ้นระหว่างวันที่ ๑๑ – ๒๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๐ โดยจัดครอบคลุมช่วงวันวิสาขบูชา วันขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ ถึงวันอัฏฐมีบูชา หรือวันถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระของสมเด็จพระ-สัมมาสัมพุทธเจ้า วันแรม ๘ คํ่า เดือน ๖ ทางฝ่ายปกครองนําโดย สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) ในขณะดํารงสมณศักดิ์ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ พระพรหมมุนี พระธรรมปิฎก พระอุบาลี-คุณูปมาจารย์ ฯลฯ ทางฝ่ายกรรมฐานศิษย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ท่านพระ- อาจารย์มั่น ภูริทตฺโต นําโดย ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม แม่ทัพใหญ่กองทัพธรรมฯ และครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ พร้อมด้วยคณะศิษย์ ซึ่งต่างทยอยกันเดินทางมาปักกลดที่วัดอโศการาม 

พระธุดงคกรรมฐานที่สํารวมเคร่งครัดดูเคร่งขรึม ห่มผ้ากาสาวพัสตร์สีกรักเข้ม สะพาย บาตรใบใหญ่ และแบกกลด ได้มากางกลดตามที่พักและปักกลดตามป่าที่ทางวัดจัดไว้ ได้เดินบิณฑบาตเป็นแถว เป็นระเบียบ ล้วนเป็นเครื่องหมายผู้เห็นภัยในวัฏสงสาร และแลดูงามขลังตามแบบฉบับของพระธุดงคกรรมฐาน ได้ปรากฏกายรวมกันจํานวนมากมายเป็นครั้งแรกในภาคกลางใกล้เมืองหลวง นับเป็นประวัติการณ์และเป็นมหามงคลอย่างยิ่ง ยังความตื่นตาตื่นใจ ปีติ ซาบซึ้งและประทับใจ ทําให้พุทธบริษัททั่วประเทศที่หลั่งไหลมาร่วมงานและที่ทราบข่าว โดยเฉพาะ ชาวเมืองหลวง เกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาและพระกรรมฐานมากยิ่งๆ ขึ้น

เสียงพระธรรมเทศนา ธรรมะป่าจากพระป่า อันเป็นธรรมแท้ตามหลักสวากขาตธรรมได้ดังกึกก้องขึ้นเป็นระยะๆ ในช่วงบ่ายและช่วงคํ่าของแต่ละวัน ได้กล่อมเกลาและปลุกจิตปลุกใจแก่ ผู้ที่ตั้งใจนั่งสมาธิภาวนาฟังธรรมได้ดับไฟกิเลสในใจตนเป็นอย่างดี โดยมีผู้เดินทางมารับฟังธรรมกันอย่างไม่ขาดสาย พระธรรมเทศนาในครั้งนั้น มีทั้งยอดธรรม มีทั้งดุเด็ดเผ็ดร้อน กระแทกเข้ากิเลส และมีทั้งนุ่มนวลกลมกล่อมชวนให้เพลิดเพลิน สลับกับเสียงสวดมนต์ของครูบาอาจารย์ พระ เณรตลอดอุบาสก อุบาสิกา จํานวนหลายพัน สวดสมโภชพระบรมธาตุพร้อมเพรียงกัน กังวานไพเราะเสนาะโสตทรงพลังดังกึกก้องทั่วทั้งงาน ย่อมสะกดทั้งผู้สวดและผู้ฟังให้เพลิดเพลินไปตามๆ กัน โดยเฉพาะเสียงธรรมเทศนาของท่านพ่อลีและบรรดาครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” สามารถเอาชนะเสียงลิเก หมอลํา งิ้ว มโนราห์ ตลอดเสียงมโหรีที่อึกทึกส่งเสียงดังอยู่ด้านนอกวัด จนคณะแสดงเหล่านั้นต้องหยุดการแสดงลง เพราะคนดูโหรงเหรง ไม่มีคนให้ความสนใจ

ในบริเวณวัดอโศการาม ครูบาอาจารย์ บางท่านเดินจงกรม บางท่านนั่งสมาธิภาวนา บางท่านนั่งสนทนาธรรมกัน บางท่านก็ได้ให้ศิษย์มาจัดตั้งโรงทานแจกจ่ายอาหารและเครื่องดื่ม พระเณรที่มาทํางานนี้ต่างก็กุลีกุจอกับการดูแลต้อนรับครูบาอาจารย์ ดูแลที่พัก ห้องนํ้า ดูแลนํ้าไฟในงาน ตลอดดูแลเก็บกวาดขยะ ฯลฯ กองอํานวยการมีเสียงโฆษกประกาศกําหนดงานเป็นระยะๆ มีญาติโยมพุทธบริษัทหลั่งไหลจากทั่วสารทิศเดินทางมามหกรรมงานบุญนี้กันอย่างเนืองแน่นคับคั่ง มากันเป็นครอบครัวบ้าง เป็นหมู่คณะบ้าง ทางโฆษกได้ประกาศหาคนที่พลัดหลงกันเป็นระยะๆ 

การดําเนินงานต่างๆ ล้วนเกิดขึ้นได้ราวกับอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ทางพระพุทธศาสนา ด้วยอํานาจแห่งพุทธานุภาพ ธรรมานุภาพ สังฆานุภาพ เทวตานุภาพ และราชานุภาพ สิ่งที่ไม่เคยเกิดเคยมีก็เกิดมีขึ้นได้ โดยเฉพาะจากอํานาจวาสนาบารมีธรรมของท่านพ่อลี ธมฺมธโร ข่าวงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ แพร่สะพัดออกไปอย่างรวดเร็วทั่วประเทศ จากปากต่อปาก จากหมู่บ้านสู่ตําบล อําเภอ จังหวัด ปรากฏว่างานที่ทางรัฐบาลจัดฉลองในวาระเดียวกันนั้น ความยิ่งใหญ่สมเกียรติอลังการ มิอาจเทียบเท่างานที่ท่านพ่อลีจัดขึ้นที่วัดอโศการามได้เลย นับเป็นเหตุการณ์สําคัญทางประวัติศาสตร์ของประเทศชาติและพระพุทธศาสนา ทําให้ญาติโยมพุทธบริษัทในสมัยนั้นทั้งในประเทศและต่างประเทศ เกิดความแปลกประหลาดและอัศจรรย์ใจไปตามๆ กัน

กลิ่นธูปควันเทียนและดอกไม้สําหรับมาสักการบูชาพระบรมธาตุแทบจะหาไม่ได้ ต้องสั่งจองกันล่วงหน้า ทุกสิ่งทุกอย่างเกิดขึ้นราวปาฏิหาริย์ เหมือนเทพเนรมิตไว้ สิ่งใดขาดเหลือ ไม่ว่า ข้าวของเงินทองสิ่งของ ไม่มีการออกใบฎีกา บอกบุญ เรี่ยไร หรือขอจากทางรัฐบาล ฯลฯ เมื่อมี คนทราบข่าวมหกรรมงานบุญอันยิ่งใหญ่นี้ต่างมีจิตศรัทธาหลั่งไหลนํามาบริจาคกันเอง ข้าว ปลา อาหาร สิ่งของที่จําเป็นต้องใช้ในงานที่ขาด ท่านพ่อลี เพียงแค่เขียนใส่กระดาษพันให้กลมๆ โดยเขียนบอก เช่น ข้าวสาร นํ้าปลา พริก ผ้าไตร ดอกไม้ ตะปู แผ่นสังกะสี เป็นต้น แล้วท่านก็ เอาไปห้อยไว้ที่ข้างฝาผนังศาลาบ้าง ตามต้นเสาบ้าง ต่างคนก็ต่างมาแย่งกันสอยต้นบุญ เพราะ ทุกคนคิดเสมอว่า การได้บําเพ็ญบุญกับเนื้อนาบุญจํานวนมากในงานสําคัญครั้งนี้ อานิสงส์ยิ่งใหญ่ไพบูลย์ ปรากฏว่าเพียงไม่กี่วัน วัดอโศการามเนืองแน่นไปด้วยสิ่งของเครื่องใช้ที่จําเป็น เพียงพอต่อการจัดงานและเลี้ยงพระหลักพัน เลี้ยงคนเรือนหมื่นเรือนแสนได้อย่างสบายๆ 

และเป็นปรกติธรรมดาของการจัดงานอันยิ่งใหญ่จะต้องมีปัญหาอุปสรรคมากบ้าง น้อยบ้าง งานนี้ก็ได้ ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ขณะเป็นพระเถระวัยกลางคน ท่านได้ช่วยแบ่งเบาภาระและได้ช่วยแก้ไขไกล่เกลี่ยปัญหาใหญ่ในครัว ซึ่งก็จบลงด้วยดี ด้วยความเป็นธรรมเหล่านี้เป็นเครื่องบ่งบอก แสดงถึงอํานาจวาสนาบารมีธรรมและมโนปณิธานอันยิ่งใหญ่ที่ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ได้บําเพ็ญสั่งสมไว้แต่ชาติปางก่อน ทั้งครูบาอาจารย์ที่มาร่วมงาน ทั้งพระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัทที่มาช่วยงาน ทั้งปัจจัย ๔ ตลอดเงินทองที่ต้องมาใช้จัดงานจํานวนมหาศาล จึงหลั่งไหลมาดั่งสายนํ้าทิพย์ที่ไม่มีอะไรจะมาขัดขวางได้

องค์หลวงตาฯ ระงับเหตุในครัว – หลวงปู่ตื้อ หลวงปู่เจี๊ยะแสดงยอดธรรม

องค์หลวงตาพระมหาบัว กับ หลวงปู่เจี๊ยะ ได้เป็นกําลังสําคัญหลักอยู่ช่วยท่านพ่อลี จัดงานนี้จนแล้วเสร็จ นอกจากท่านทั้งสองเมตตารับบิณฑบาตและแสดงธรรมโปรดพุทธบริษัท ในงานนี้แล้ว ท่านยังแสดงคุณสมบัติพิเศษ คือ องค์หลวงตาฯ ท่านเชี่ยวชาญเรื่องระงับเหตุการณ์เป็นเลิศ หากมีเรื่องความไม่ลงรอยกัน ขัดแย้งกัน จนไม่อาจแก้ไข หรือไม่อาจตกลงกันได้ องค์หลวงตาฯ ท่านจะเข้าไประงับเหตุจนสงบอย่างราบรื่นทุกครั้ง 

ส่วนหลวงปู่เจี๊ยะ ท่านเชี่ยวชาญเรื่องการก่อการสร้างเป็นเลิศ หากมีงานใหญ่ๆ ซึ่งต้อง เตรียมทําปะรําพิธี ศาลา กุฏิที่พัก ห้องนํ้า ขุดสระ ฯลฯ ท่านเป็นพระทํางาน ท่านจะเข้าไป ดําเนินการอย่างแข็งขัน รวดเร็ว และละเอียดถี่ถ้วน จนสําเร็จเสร็จทันเหตุการณ์ทุกครั้ง ในครั้งนี้ท่านพ่อลีเมตตาไว้วางใจมอบหมายงานสําคัญให้หลวงปู่เจี๊ยะสร้างกุฏิกลางนํ้าถวายท่าน ให้แล้วเสร็จก่อนเริ่มงานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ซึ่งหลวงปู่เจี๊ยะท่านได้เร่งทําถวายอย่างสุดชีวิตจิตใจ จนกุฏิกลางนํ้าแล้วเสร็จสมบูรณ์ก่อนกําหนด ซึ่งกุฏินี้เป็นกุฏิสําคัญ ท่านพ่อลีได้อยู่พักและ จําวัดจวบจนวันท่านถึงแก่มรณภาพที่กุฏิหลังนี้ 

งานนี้เริ่มงานไม่กี่วันก็เกิดเหตุการณ์ไม่ลงรอยกันในครัว จน องค์หลวงตาฯ ท่านต้องเข้าไประงับเหตุ ท่านเทศน์ไว้ดังนี้ 

“อย่างวัดอโศการามระงับเหตุก็เรา มีงานฉลอง ๒๕๐๐ คนแน่นหมดเลย งานนี้จะให้มีอยู่สองอาทิตย์ ทําประมาณสัก ๖ – ๗ วันเรื่องราวก็เกิดขึ้น ยังไม่ถึงไหนเกิดเรื่องขึ้นแล้วภายในวัด ยุ่งกัน ฝ่ายผู้หญิง แม่ครัวไม่พอบ้าง อะไรบ้างยุ่งกัน วัดอโศการาม นี่ก็ท่านพ่อลีล่ะ ท่านก็สั่ง ท่านอาจารย์เจี๊ยะนี้ล่ะไปหาเราว่า “บอกให้มหาบัวไประงับเหตุในครัวเดี๋ยวนี้ คนอื่นไปแทน ไม่ได้โดยเด็ดขาด ห้ามไม่ให้ใครแทนเป็นอันขาด ให้มหาบัวเท่านั้นไป” สั่งท่านอาจารย์เจี๊ยะ มาบอก โอ๊ย ! ทําไงอย่างนี้ ก็ท่านสั่งอย่างนี้จะทําไง เราก็เลยไป นั่นล่ะเรื่องราวมันจึงไประงับ 

เราเอาอย่างหนักๆ เลยทีเดียว เพราะมันไม่ลงกัน แม่ครัวมีแต่เขาโค้งๆ ตัวใหญ่ๆ ตัวทิฐิมานะใหญ่ๆ ทั้งนั้นอยู่ในครัว พออาจารย์เจี๊ยะพูดคําหนึ่ง เขารุมมานี้หลงทิศ เมาหมัด “นี่ๆ ท่านอาจารย์ (มหาบัว) เห็นไหม ผมพูดอะไรไม่ได้” พอทางนี้พูด ทางนั้นขึ้น ทางนี้ขึ้นเลยนะ ฟาดอาจารย์เจี๊ยะ อาจารย์เจี๊ยะเลยมากระซิบกับเรา “นี่ท่านอาจารย์ ผมพูดอะไรไม่ได้นะ” เราก็ฟัง จากนั้นก็ให้เขาพูด เอา ! บอกตรงๆ เลย ให้พูดคนละฝ่าย ฝ่ายไหนจะพูดเรื่องราวอะไรให้พูดมา เต็มเม็ดเต็มหน่วย ฝ่ายหนึ่งให้นิ่ง เราบอก บอกชัดเจนเลย เอาอย่างเด็ดนี่นะ ไม่เด็ดไม่ได้…

นี่เราก็ไม่ลืม เรื่องราวเราล่ะระงับเรื่องครัว จากนั้นแล้วเราเอาสองเรื่องนี้มาประมวลกันก็ ใส่ตูมไปเลย เรียบร้อยไปเลย ก็อย่างนั้นแล้ว นั่นล่ะเรื่องราวมันจึงไประงับ ท่านคงจะเห็นผล พอเรากลับออกมาแล้วประกาศแม่ครัวขึ้นตั้งสองร้อยสามร้อย สองร้อยตอนคํ่า แล้วก็สองร้อยกว่า จน ๗ โมงเช้าสามร้อยกว่า แม่ครัวเต็มเอี๊ยดเลยพอ ท่านเลยขยายงานออกไปอีกเป็น ๓ อาทิตย์ ทีแรก ๒ อาทิตย์ เห็นว่าเรียบร้อยแล้วทุกอย่าง ก็ให้เลื่อนงานออกไปอีกเป็น ๓ อาทิตย์ แต่เรา ไปไหนไม่ได้นะ ท่านเห็นหน้าเราก็ว่า “มหาบัวไปไหนไม่ได้นะ ยังไม่เสร็จ มหาบัวไปไหนไม่ได้นะ งานยังไม่เสร็จ”

ท่านอาจารย์ลีกับเรามักจะเป็นอย่างนั้นล่ะ ก็เดชะอยู่ไประงับที่ไหนเรียบทุกแห่ง ไม่เคยเหยียบหัวเราไปด้วยงานไม่สงบ ไม่เรียบร้อย ไม่มี ไปทีไรก็เรียบร้อยทุกอย่าง อย่างวัดอโศการาม ก็ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย อันนั้นก็เรียบไปเลย เป็นอย่างนั้น สนิทสนมกันหรือไม่สนิทสนมกัน เรากับ ท่านพ่อลีน่ะ เข้าใจไหม”

ในงานนี้ ท่านพ่อลี ได้อาราธนานิมนต์ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ของวงกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่น มาเมตตาบิณฑบาต ฉันจังหันเช้า แสดงพระธรรมเทศนาโปรดพุทธบริษัท จัดพิธีบรรพชาอุปสมบท ฯลฯ ไว้จํานวนมากมายหลายองค์ รวมทั้งหลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ท่านก็ รับนิมนต์มาแสดงธรรม โดยท่านพ่อลีมอบหมายให้หลวงปู่เจี๊ยะคอยปรนนิบัติดูแลหลวงปู่ตื้อ เพราะหลวงปู่เจี๊ยะมีความสนิทสนมคุ้นเคยและถูกอัธยาศัยกับหลวงปู่ตื้อมาก ตั้งแต่สมัยที่หลวงปู่ทั้งสองได้อยู่ร่วมปฏิบัติธรรมกับหลวงปู่มั่น ที่จังหวัดเชียงใหม่ หลวงปู่ตื้อท่านมีอายุมากรุ่นราว คราวพ่อหลวงปู่เจี๊ยะ ขณะที่มางานท่านชราภาพแล้วอายุ ๗๘ ปี ส่วนหลวงปู่เจี๊ยะยังอยู่ในวัยหนุ่มอายุ ๔๑ ปี หลวงปู่ตื้อท่านเมตตาเอ็นดูหลวงปู่เจี๊ยะมากเป็นพิเศษ ต่างฝ่ายต่างมักสร้างวีรกรรมแปลกๆ ไม่คาดฝันเสมอๆ

ในงานนี้ก็เช่นกัน ท่านทั้งสองต่างเป็นพระอรหันต์ด้วยกันแล้ว ต่างร่วมกันสร้างวีรกรรมขึ้น อีกครั้ง เมื่อหลวงปู่ตื้อท่านนั่งรถแท็กซี่มาถึงวัดอโศการาม และเมื่อเห็นหลวงปู่เจี๊ยะ ด้วยความ สนิทสนมคุ้นเคยกัน หลวงปู่ตื้อท่านตะโกนพูดขึ้นมาว่า “เจี๊ยะโว้ย ! วัดแตกแล้วโว้ย !” ในที่สุด ก็เป็นอย่างนั้นจริงๆ ตอนหัวคํ่าหลวงปู่ตื้อเทศน์ ตอนดึกๆ หลวงปู่เจี๊ยะเทศน์ เทศน์ถึงพริกถึงขิง เทศน์ถึงยอดธรรม เอ่ยถึงอวัยวะเพศตรงๆ จนคนที่มาฟังเทศน์ในงานนึกว่า หลวงปู่ทั้งสองท่านเทศน์หยาบคาย หยาบโลน ถึงกับแตกฮือ ! บางคนถึงกับฟังไม่ได้ รับไม่ได้ เพราะหลวงปู่ทั้งสองเทศน์ตรงๆ เปิดเผย โดยไม่อ้อมค้อมหรือหย่อนให้กับกิเลสกามราคะ

และคราวไปประชุมสงฆ์ที่วัดอโศการาม สมัยที่ท่านพ่อลียังอยู่ หลวงปู่ตื้อท่านถาม พระสงฆ์ที่มาร่วมประชุมว่า “ในที่ประชุมนี้มีพระเถระรูปใดมีอายุพรรษาถึง ๕๐ พรรษาบ้าง” ที่ประชุมเงียบ ไม่มีใครตอบ หลวงปู่ตื้อจึงว่า “งั้นผมก็ต้องเป็นประธานซิ” แล้วท่านก็หัวเราะ ชอบใจ ที่ประชุมก็หัวเราะ

คนบวชนับพัน – กิจวัตรประจําวันของพุทธบริษัท 

นาคที่มาสมัครบวชทั้งหญิงทั้งชายมากมายทวีขึ้นทุกที จนเลยจํานวนที่ได้กําหนดไว้แต่เดิม ถึงวันที่ ๑๑ พฤษภาคม ๒๕๐๐ ก็ได้เริ่มบวชนาค ในการบวชนาคนี้ ได้นิมนต์พระอุปัชฌาย์มา หลายองค์ คือ

๑. สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ วัดมกุฏกษัตริยาราม

๒. พระพรหมมุนี วัดบวรนิเวศวิหาร

๓. พระศาสนโศภน วัดราชาธิวาส

๔. พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ วัดราชบพิธ

๕. พระธรรมปิฎก วัดพระศรีมหาธาตุ

๖. พระธรรมดิลก วัดบรมนิวาส

๗. พระญาณรักขิต วัดบรมนิวาส

นอกจากนี้ก็มีพระอุปัชฌาย์ที่เป็นเพื่อนบ้าง ศิษย์บ้าง ช่วยกัน เพราะพิธีบวชนาคได้กลาย เป็นเรื่องใหญ่โต จึงได้มอบเรื่องนี้ให้ พระอาจารย์แดง (พระครูกาฬสินธุ์สหัสคุณ) วัดประชานิยม จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นผู้ฝึกหัดอบรมสั่งสอนนาคตลอดงานและให้เป็นพระอุปัชฌาย์ด้วย นอกจากนี้ก็มี พระอาจารย์สีลา วัดอิสระธรรม จังหวัดสกลนคร พระสมุห์หลี วัดประสิทธิไพศาล จังหวัดขอนแก่น พระครูญาณวิริยะ วัดดํารงธรรม จังหวัดจันทบุรี ได้เป็นพระอุปัชฌาย์ด้วย ช่วยกัน ฝึกซ้อมจัดบริขารในการบวชพระบวชเณรจนสําเร็จ

สรุปแล้วการพิธีบวชนี้มีคนช่วยทั้งหมดโดยไม่ต้องจ่ายเงินกองกลาง บวชจนกระทั่งไม่มีนาคจะให้บวช ต้องประกาศงดรับเจ้าภาพบวชนาคทางเครื่องกระจายเสียง ในพิธีบวชนี้ มีคณะศิษย์เป็นเจ้าภาพในการบวช คิดเป็นเงินทั้งสิ้นประมาณ ๑๓๘,๐๐๐ บาท (หนึ่งแสนสามหมื่นแปดพันบาทถ้วน)

พิธีบวชเริ่มตั้งแต่วันที่ ๑๑ ถึง ๒๙ พฤษภาคม ๒๕๐๐ ผู้บวชในงานครั้งนี้มีจํานวนประเภทดังต่อไปนี้คือ

อุปสมบทพระภิกษุ มีจํานวน ๖๓๗ รูป

บรรพชาสามเณร มีจํานวน ๑๔๔ รูป

บวชอุบาสิกา (ชี) มีจํานวน ๑,๒๔๐ รูป

บวชพราหมณี (หญิงนุ่งขาวห่มขาว ไม่โกนผม ถือศีล ๘) มีจํานวน ๓๔๐ คน

บวชตาปะขาว (ชายนุ่งขาวห่มขาว โกนผม ถือศีล ๘) มีจํานวน ๓๔ คน

บวชพราหมณ์ (ชายนุ่งขาวห่มขาว ไม่โกนผม ถือศีล ๘) มีจํานวน ๑๒ คน

รวมจํานวนนักบวชทั้งสิ้น ๒,๔๐๗ ท่าน

ในงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ได้กําหนดกิจวัตรประจําของบรรดาพุทธบริษัท ไว้ดังต่อไปนี้

เวลาเช้า ๑. หลังจากพระฉันจังหันเสร็จแล้ว มีการสวดมนต์ถวายนมัสการพระบรมธาตุ ๒. สวดมนต์ถวายพรพระ ๓. นั่งสมาธิ

เวลาบ่าย ๑. สวดมนต์ถวายนมัสการพระบรมธาตุ ๒. สวดมนต์สมโภช ๓. นั่งสมาธิหรือแสดงธรรมะ เวลา ๑๖.๐๐ น. หยุดพัก เวลา ๑๗.๐๐ น. เริ่มเข้าสู่ที่ประชุม แล้วสวดมนต์ถวายนมัสการพระบรมธาตุ เวียนเทียน สวดพุทธาภิเษก สวดมนต์สมโภช นั่งสมาธิหรือแสดงธรรมะ จนถึงเวลา ๒๔.๐๐ น. ให้ปฏิบัติเช่นนี้ตลอดไปจนเสร็จงาน

ทอดผ้าป่าถวายพระแก้วมรกต – ปลูกต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์

ในระหว่างกําลังทํางานนี้อยู่ ก็ได้ดําริขึ้นอีกอย่างหนึ่งว่า อยากจะทอดผ้าป่าที่วัดพระศรี-รัตนศาสดาราม เพื่อเป็นการทดแทนความคิดที่เสียไป คือเรื่องมีว่า ครั้งแรกได้ดําริตั้งมูลนิธิเป็น ส่วนกลางของคณะสงฆ์ไทย จึงได้ทํารายงานกราบเรียนสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ วัดมกุฏฯ มี ใจความว่า “นิตยภัตของพระสงฆ์ผู้ดํารงตําแหน่งสมณศักดิ์ทุกรูปในประเทศไทย ขอให้ท่าน เสียสละเสีย ๑ เดือน ในเดือน ๖ นี้ เพื่อเป็นเครื่องระลึกในโอกาสที่ได้จัดการฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ส่วนตัวเองจะได้หาเงินทุนมาสมทบด้วย ขอให้สมเด็จฯ ได้นําเรื่องเข้าสู่ที่ประชุม คณะสังฆมนตรีด้วยว่า จะเห็นด้วยกับความคิดเห็นอันนี้หรือไม่ประการใด”

สมเด็จฯ ได้เอ่ยขึ้นคําหนึ่ง จับใจเรามากว่า “ผมให้ทั้งหมด ๑ เดือน ท่านต้องการบริขารอย่างอื่นอีกในงานนี้ ก็ยินดีจะช่วย” เมื่อได้ฟังแล้วนึกในใจว่า สาธุ สาธุ สาธุ

ในที่สุดสมเด็จฯ ได้เห็นชอบด้วยในความคิดอันนี้ จึงได้นําเรื่องเข้าสู่ที่ประชุมสังฆมนตรี ได้ทราบภายหลังว่า ในที่ประชุมสังฆมนตรีวันนั้นต่างองค์ต่างเกี่ยงกัน เป็นอันไม่สําเร็จ

เมื่อเป็นดังนี้ จึงคิดทอดผ้าป่าถวายหลวงพ่อแก้วมรกตดีกว่า จึงได้นําความคิดนี้ถวาย พระพร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี ขอให้พระองค์ท่านทรงเป็นเจ้าภาพในกองผ้าป่าทั้งหมดเป็นจํานวน ๑๖ กอง (กองหนึ่งให้ถวายหลวงพ่อแก้วมรกต) 

พระองค์ทรงยินดีเป็นเจ้าภาพให้ความสะดวก พระองค์ท่านได้รับสั่งให้บริษัทบริวาร ตลอดจนกระทั่งเจ้านาย และพระบรมวงศานุวงศ์ มีคณะองคมนตรี เป็นต้น ให้จัดเตรียมการ ต้อนรับกองผ้าป่าอย่างเต็มขนาด จึงได้จัดกองผ้าป่าขึ้น ได้มูลค่าปัจจัยประมาณ ๓ หมื่นบาทเศษ แบ่งให้กองผ้าป่า ๑๕ กอง กองละ ๓๐๐ บาทเศษ เงินที่เหลือนอกจากนี้ถวายหลวงพ่อแก้วมรกต เป็นจํานวนเงินทั้งสิ้น ๒๔,๑๒๒.๓๐ บาท (สองหมื่นสี่พันหนึ่งร้อยยี่สิบสองบาท สามสิบสตางค์) โดยตั้งเป็นบุญนิธิชื่อว่า “บุญนิธิ ๒,๕๐๐ ปี คณะศิษย์พระอาจารย์ลี วัดอโศการาม” เพื่อเก็บ ดอกผลจากบุญนิธินี้ส่งเข้าบํารุงวัดพระศรีรัตนศาสดารามต่อไป ต่อมาได้นําส่งสมทบภายหลังอีกรวมเป็นเงินบุญนิธิทั้งหมด ๕ หมื่นบาทเศษ

วันที่ ๒๐ พฤษภาคม ๒๕๐๐ ตรงกับวันแรม ๗ คํ่า เดือน ๖ ได้นําขบวนแห่พระพุทธรูป พระบรมธาตุ และกองผ้าป่า ๑๖ กอง จากวัดอโศการามไปทอดที่พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตน-ศาสดาราม พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี ได้มีรับสั่งให้ทางสํานักพระราชวังจัดการต้อนรับ ได้มีการแห่รอบพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ๓ รอบ พระองค์ท่าน พร้อมทั้งคณะองคมนตรี ได้เสด็จมารับกองผ้าป่าในพระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ท่านได้มีรับสั่งให้ทางสํานักพระราชวัง จัดภัตตาหารถวายพระเถระชั้นผู้ใหญ่ที่ได้รับนิมนต์มารับกองผ้าป่ารวม ๑๕ รูป พระเถระที่พระองค์ท่านนิมนต์มานั้น โดยมากนิมนต์จากวัดต่างๆ ซึ่งพระบาทสมเด็จ-พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงมีอุปการะมาแต่กาลก่อน เมื่อได้ถวายภัตตาหารเพลแก่พระสงฆ์เรียบร้อยแล้ว พระองค์ท่านก็ได้นําถวายกองผ้าป่าแก่พระเถระที่ได้นิมนต์มาในวันนั้น

เมื่อเสร็จพิธีถวายกองผ้าป่าแล้ว ได้นําขบวนแห่ออกจากวัดพระศรีรัตนศาสดารามไปรับ ต้นโพธิ์ที่วัดพระศรีมหาธาตุ อําเภอบางเขน ซึ่งได้ขอจากทางราชการและได้รับอนุญาตแล้ว ถึงวัดพระศรีมหาธาตุแล้ว ทําพิธีรับต้นโพธิ์ ๒ ต้น แห่เวียนพระอุโบสถ ๓ รอบ ประกอบพิธีตามทางการเสร็จแล้ว นําขบวนแห่เคลื่อนออกจากวัดพระศรีมหาธาตุ ไปยังจังหวัดนนทบุรี ต่อจากนั้นคณะศิษย์ได้นําพระบรมธาตุ ต้นโพธิ์ ไปทําการฉลองที่สวนพุทธรักษา อําเภอบางบัวทอง ๑ คืน

รุ่งขึ้น วันที่ ๒๑ พฤษภาคม ๒๕๐๐ พระฉันจังหันแล้ว นําพระพุทธรูป พระบรมธาตุ ต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์ ลงสู่ขบวนแห่ทางเรือ จากอําเภอบางบัวทอง ล่องลงมาตามลําแม่นํ้าเจ้าพระยา จนกระทั่งถึงท่าศาลากลางจังหวัดสมุทรปราการ คณะกรรมการทางวัดอโศการาม พร้อมทั้ง ผู้ว่าราชการจังหวัดสมุทรปราการ ข้าราชการและพุทธบริษัทได้มาต้อนรับอย่างคับคั่ง นําขบวนขึ้นจากเรือ แล้วแห่จากศาลากลางเข้าตลาดเมืองสมุทรปราการ นําขบวนแห่ไปจนถึงวัดอโศการาม

ในตอนบ่าย ฝ่ายพุทธบริษัททั้งหลาย มีเจ้าคุณอมรมุนี วัดจันทนาราม เจ้าคณะจังหวัดจันทบุรี เป็นหัวหน้าต้อนรับขบวนแห่ เมื่อถึงวัดอโศการามแล้ว ได้นําขบวนแห่เวียนศาลา ๓ รอบ แล้วนําขึ้นประดิษฐานไว้บนศาลาโรงพิธีพุทธาภิเษก ได้ทําการถวายนมัสการ พระบรมธาตุ พระพุทธรูป ต้นโพธิ์ และพระสถูปเจดีย์ เสร็จแล้วพักผ่อน 

เวลา ๑๘.๐๐ น. ตีระฆังประชุมสวดมนต์สมโภช สวดพุทธาภิเษก เวียนเทียน มีพุทธบริษัทมาร่วมสมโภชกันมากมาย

รุ่งขึ้นเช้า วันขึ้น ๙ คํ่า เดือน ๖ ตรงกับวันที่ ๒๒ พฤษภาคม ๒๕๐๐ ได้ทําพิธีปลูกต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์ที่วัดอโศการาม รวม ๔ ต้น ได้มาจากวัดพระศรีมหาธาตุ ๒ ต้น อีก ๒ ต้น ได้มาจากประเทศอินเดีย ต่อมาได้มีศิษย์นําต้นโพธิ์จากประเทศอินเดียมาถวายอีก ๒ ต้น ปัจจุบันนี้ที่ วัดอโศการามจึงมีต้นโพธิ์ศรีมหาโพธิ์ รวม ๖ ต้น

ไม่มีกินในงานครั้งนี้ยอมตาย – งานสําเร็จอย่างน่าอัศจรรย์

ต่อจากนั้นก็ได้ทําการสมโภชกันตลอดมา อยู่มาวันหนึ่งการเงินชักเบาบาง ฝ่ายคณะ- กรรมการได้ประชุมหารือกัน จัดทําหนังสือร้องเรียน เพื่อขอความช่วยเหลือจากคณะรัฐบาล มีนางกิมเหรียญ กิ่งเทียน และนางตุ่น โกศัลวิตร เป็นหัวหน้า (ต่อมาได้รับพระราชทานโปรดเกล้าฯเป็นท่านผู้หญิงตุ่น และได้รับการยกย่องเป็นกุลสตรีศรีอีสาน) ได้จัดทําหนังสือขึ้น ๑ ฉบับ แล้วนํามาอ่านให้ฟัง ใจความในหนังสือนั้นมีว่า “ขอร้องเรียนนายกรัฐมนตรี คือ จอมพล ป. พิบูลสงคราม ให้ช่วยเหลือเงินเป็นจํานวน ๕ หมื่นบาท” 

เมื่อได้ทราบเช่นนั้น เขาอ่านให้ฟัง ยังไม่ทันจบ ก็สั่งให้เผาไฟทิ้งทันที แล้วพูดกับเขาว่า “ไม่มีกินในงานครั้งนี้ยอมตาย” ในที่สุดเงินก็ได้ทยอยเข้ามาเรื่อยๆ ไม่ขาด บางท่านก็ได้มาช่วยเลี้ยงพระ ๓ วันบ้าง ๗ วันบ้าง เป็นจีนบ้าง ไทยบ้าง ในงานนี้ได้มีการสวดพุทธาภิเษกอยู่ถึง ๑๕ วัน โดยมีพลตรีพงษ์ ปุณณกันต์ เจ้ากรมการขนส่งทหารบก เป็นเจ้าภาพพุทธาภิเษกตลอดงาน

คุณหญิงวาด เลขวณิชธรรมวิทักษ์ รับพระมาสวดมนต์ ๓ วัน วันละ ๑๐ รูป พร้อมด้วยเครื่องไทยทาน และเป็นเจ้าภาพเลี้ยงพระอีก ๗ วัน วันละ ๓๕๕ รูป มีเทศน์ ๒ กัณฑ์ มีสวดกงเต๊ก ๓ คืน มีการลอยกระทง และจับสลากให้รางวัลแทนการทิ้งกระจาด คุณนายทองสุข ชุ่มไพโรจน์ เป็นเจ้าภาพเลี้ยงพระ ๓๐๐ รูป ๗ วัน นอกจากนี้ยังมีชาวจีนมาเลี้ยงอาหารเจช่วยอีกหลายวัน และมีญาติโยมคณะศิษย์จัดให้มีการเทศน์สังคายนาอีก ๑๑ เจ้าภาพ ชุดหนึ่งใช้จ่ายเงินประมาณ ๕,๐๐๐ บาท 

นอกจากนี้ทางด้านโรงครัวก็มีผู้ศรัทธามาบริจาคอาหาร ถ้วยชาม ข้าวสาร ฟืน ถ่าน ทุกอย่าง โดยมากไม่ค่อยได้ซื้อ มีแต่ผู้มีศรัทธานํามาบริจาคเป็นส่วนมาก ฉะนั้น ทางโรงครัว จ่ายเงินค่ากับข้าววันหนึ่งๆ ไม่เกิน ๕,๐๐๐ บาท ฝ่ายคณะศิษย์ต่างคนต่างได้ช่วยเหลืออย่าง เต็มความสามารถ 

ฝ่ายพยาบาล ได้รับความช่วยเหลือจาก พลตรีถนอม อุปถัมภ์ภานนท์ นายแพทย์ใหญ่ ทหารบก และคุณหญิงสุดใจฯ ได้ส่งหน่วยพยาบาล พร้อมด้วยนายแพทย์และนายสิบพยาบาลมาประจําตลอดงาน เพื่อช่วยรักษาพยาบาลคนป่วยระหว่างงาน 

ฝ่ายรักษาความสงบและจราจร มี พ.ต.อ.สุดสงวน ตัณสถิตย์ หัวหน้ากอง สวัสดิภาพประชาชน กรมตํารวจ ได้สั่งให้ตํารวจจราจรไปรักษาการณ์จนตลอดงาน พร้อมทั้งส่งรถดับเพลิงมาประจําตลอดงาน ๑ คัน 

ระหว่างนี้การงานก็ดําเนินไปด้วยดี การเงินก็สะดวกขึ้น กิจวัตรประจําวันก็ทําไปตามเคย การบวชก็มีทุกวัน ตลอดงานดินฟ้าอากาศอํานวยให้เป็นอย่างดี ในงานนี้ไม่มีเหตุร้ายเกิดขึ้น ปลอดภัยดีทุกด้าน มีบ้างเล็กน้อยก็ไม่สําคัญอะไรเลย 

วันที่ ๑๓ พฤษภาคม ๒๕๐๐ ตรงกับวันขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๖ เจ้าภาพได้ทําการหล่อ พระพุทธรูปรวม ๔ องค์ หน้าตักกว้าง ๘๐ เซนติเมตร คุณหญิงวาด เลขวณิชธรรมวิทักษ์ เป็นเจ้าภาพ ๒ องค์ (องค์หนึ่งหล่อถวายท่านพ่อลี อีกองค์หนึ่ง เพื่อตัวคุณหญิงวาดฯ เอง) พระยาเลขวณิชธรรมวิทักษ์ เป็นเจ้าภาพ ๑ องค์ พ.ต.ท.หลวงวีรเดชกําแหง และคุณนายน้อย วีรเดชกําแหง เป็นเจ้าภาพ ๑ องค์ ราคาองค์ละ ๖,๗๙๐ บาท นายกวงหั้ง แซ่เหีย พร้อมทั้ง บุตรภริยาหล่อถวายอีก ๑ องค์ ได้ทําการหล่อตั้งแต่งานมาฆบูชา นํามาสมทบในงานนี้ด้วย ราคา ๓๔,๐๐๐ บาท รวมทั้งค่าฉลองเสร็จ พระพุทธรูปเหล่านี้ทางวัดไม่ต้องจ่ายเงิน เจ้าภาพจ่ายเอง คิดเป็นเงินทั้งสิ้น ๖๑,๑๖๐ บาท ได้ทําการสมโภชจนสําเร็จ 

ฝ่ายมหรสพไม่ค่อยมีคนสนใจดู เพราะตั้งใจมาทําศาสนพิธีมากกว่า คณะศิษย์ชาวจีนนํางิ้ว ๑ โรงมาช่วย ๓ คืน คุณวารี ฉัยกุล อําเภอหาดใหญ่ นําละครมโนราห์และหนังตะลุงอย่างละ ๑ ชุด มาช่วย อยู่จนตลอดงาน มีหมอลําอีสาน ๑ ชุด แอ่วอยู่ ๑ คืน ก็ต้องเลิก มีภาพยนตร์มาช่วยอีก ๒ จอ กิจการเหล่านี้ไม่ต้องจ่ายเงิน เพราะคณะศิษย์นํามาช่วย 

ได้ทําการฉลองอยู่อย่างนี้ โดยวิธีการสวดมนต์สมโภช เวียนเทียน สวดพุทธาภิเษก นั่งสมาธิ มีการแสดงธรรมะ ได้นิมนต์พระเถระชั้นผู้ใหญ่มาช่วยแสดงธรรมะ อาทิ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ วัดมกุฏฯ ได้มาเทศน์โปรด ๑ กัณฑ์ พระศาสนโศภน มาเทศน์ ๑ กัณฑ์ นอกนั้นก็แสดงธรรม เป็นครั้งเป็นคราว เจ้าของแสดงเองบ้าง พระอาจารย์ตื้อแสดงบ้าง ได้บําเพ็ญกิจวัตรอย่างนี้ จนถึงวันที่ ๒๙ พฤษภาคม ๒๕๐๐ สรุปแล้วงานครั้งนี้มีสถิติรายรับ – รายจ่ายทั้งหมด ดังต่อไปนี้ 

ยอดรายรับ ถึงวันที่ ๒๙ พฤษภาคม จํานวน ๘๔๐,๓๔๐.๔๙ บาท 

ยอดรายจ่าย ถึงวันที่ ๒๙ พฤษภาคม จํานวน ๕๓๓,๓๒๖.๗๕ บาท 

หักแล้วคงเหลือเงิน ๓๐๗,๐๑๓.๗๔ บาท 

(สามแสนเจ็ดพันสิบสามบาท เจ็ดสิบสี่สตางค์)

เงินทั้งหมดนี้เป็นเงินที่พุทธบริษัทได้บริจาคด้วยจิตใจศรัทธา นอกนั้นเป็นเงินแห้ง เช่น บวชนาคเจ้าภาพจัดกันเอง กองกลางไม่รับเงินจํานวนนี้ เทศน์สังคายนา เลี้ยงพระสวดมนต์ สร้างพระพุทธรูป สร้างศาลาโรงพิธี ซ่อมถนนเข้าวัด สวดกงเต๊ก เหล่านี้เป็นประเภทเงินแห้ง รวมแล้วหยาบๆ เป็นเงินประมาณ ๓ แสนเศษ เมื่อเสร็จงานแล้ว เหลือเงินสดอยู่ในบัญชีเป็น จํานวนเงิน ๓๐๗,๐๑๓.๗๔ บาท 

(ซึ่ง พ.ต.ท.หลวงวีรเดชกําแหง ได้ฝากไว้ในธนาคาร ตามคําสั่งของท่านพ่อลี เงินจํานวนนี้ ได้ใช้จ่ายสมทบทุนบํารุงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม ๓ หมื่นบาท และก่อสร้างเพิ่มเติมภายในวัด อาทิเช่น ซื้อเครื่องกําเนิดไฟฟ้าพร้อมทั้งเสาและสายไฟ สร้างโรงครัวถาวร สร้างพระอุโบสถสํารองชั่วคราว ฯลฯ รายละเอียดรายจ่ายเหล่านี้อยู่กับ พ.ต.ท.หลวงวีรเดชฯ ท่านพ่อลีได้ตรวจดูแล้ว ส่งหลักฐานการจ่ายให้ พ.ต.ท.หลวงวีรเดชฯ เก็บรักษาไว้ เงินเหลือนอกจากนี้ ได้มอบให้ คณะกรรมการก่อสร้างพระอุโบสถและพระเจดีย์ เพื่อดําเนินการก่อสร้างต่อไป พระอุโบสถนั้นได้เริ่มลงมือก่อสร้างตั้งแต่วันที่ ๑๘ มกราคม ๒๕๐๒ ตามแบบแปลนของกรมศิลปากร) 

ในพิธีฉลองครั้งนี้ มีคณะสงฆ์ พุทธบริษัทมาร่วมอนุโมทนา ตลอดจนกระทั่งพระเถระ อุบาสก อุบาสิกา ถึง ๔๕ จังหวัด ต่อจากนั้นก็เป็นอันสําเร็จการ การจัดงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ 

ท่านพ่อลีกล่าวสรุปผลงานว่า “เมื่อได้ทํางานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษสําเร็จเรียบร้อยแล้ว ปรากฏว่า การทํางานครั้งนี้ตกอยู่ในชั้นกลางเท่านั้น ถ้าหากทําได้ถึงชั้นสูงสุด จะไปสร้างฉัตรถวายพระพุทธรูปใหญ่ (พระพุทธปฏิภาคมัธยมพุทธกาล) ที่วัดเขาพระงาม อ.เมือง จ.ลพบุรี ในที่สุดก็ไม่สําเร็จถึงชั้นสูงสุด”

งานยิ่งใหญ่ที่สุดสําเร็จได้ดังธรรมบันดาล

งานเฉลิมฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ งานสําคัญครั้งยิ่งใหญ่ในประวัติศาสตร์นี้ ได้สําเร็จลุล่วงอย่างอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ ชนิดโลกจะต้องจดจําจารึกไปอีกตราบนานเท่านาน เพราะด้วยอํานาจคุณ พระศรีรัตนตรัย อํานาจบารมีธรรมครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” และพระอริยบุคคลจํานวนมากที่มาในงาน ทั้งอํานาจความสามัคคีพร้อมเพรียง เสียสละ อดทน ขยันขันแข็งของหมู่คณะพระเณรศิษย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น อํานาจเทวตานุภาพ และอํานาจทศพิธ-ราชธรรมพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ตลอดอํานาจสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย

ด้วยกําลังทรัพย์ที่มีตอนเริ่มแรกเพียง ๒๐๐ บาท แต่ท่านพ่อลี ได้นําคณะศรัทธาจัดงาน เฉลิมฉลองขึ้นได้อย่างยิ่งใหญ่ เกรียงไกร สมเกียรติ สมศักดิ์ศรียิ่งกว่าชาติใดๆ ในโลกที่นับถือ ศาสนาพุทธจัดงานเฉลิมฉลองในขณะนั้น เพราะในกึ่งพุทธกาล ชาติไทยมีพระอรหันต์มากที่สุด ในโลก และเป็นงานที่ท่านพ่อลีซึ่งเป็นพระอรหันต์จัดขึ้นเอง และมีพระศิษย์ท่านพระอาจารย์มั่น ที่เป็นพระอรหันต์เดินทางมาช่วยจัดงานนี้กันมากมาย เช่น หลวงปู่ชอบ หลวงปู่ตื้อ หลวงปู่กงมา ท่านอาจารย์พระมหาบัว หลวงปู่เจี๊ยะ ฯลฯ ยิ่งใกล้วันงาน คณะศรัทธายิ่งหลั่งไหลมาตามลําดับ 

แม้จะต้องใช้เงินทุนทรัพย์จํานวนมากมายมหาศาล เพื่อจัดงานนี้ให้สําเร็จลุล่วง แต่ ท่านพ่อลีกลับไม่อนุญาตให้ศิษย์ขอรับการสนับสนุนงบประมาณใดๆ จากทางราชการ และไม่ให้เรี่ยไรใดๆ ท่านยึดมั่นในปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ท่านจะไม่กวนบ้านกวนเมือง แสดงให้เห็นถึงอํานาจบารมีธรรมของท่านพ่อลี ตลอดบรรดาครูบาอาจารย์วงกรรมฐานได้แผ่ไปทั่วทั้งประเทศโดยไม่เลือกชาติ ชั้น วรรณะ คณะศิษย์และศรัทธาญาติโยมเมื่อทราบข่าว ต่างหลั่งไหลเดินทางกันมาช่วยงานและมาบริจาคเงินจัดงานนี้มากบ้าง น้อยบ้าง ตามกําลังทรัพย์ กําลังศรัทธา 

การจัดงานสําคัญในครั้งนี้ มีการสร้างเสนาสนะ ศาลา และอาคารโรงครัวขนาดใหญ่ ฯลฯ พร้อมจัดกิจกรรมต่างๆ เกี่ยวกับพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ตลอดการจัดงานรวม ๑๙ วัน เกิดเหตุการณ์สําคัญและเหตุแปลกประหลาดอัศจรรย์หลายประการ เป็นต้นว่า พระธุดงค-กรรมฐานศิษย์สายท่านพระอาจารย์มั่นเดินทางมาร่วมงานกันมาก นับตั้งแต่งานถวายเพลิงศพ ท่านพระอาจารย์มั่นเป็นต้นมา ในครั้งนี้ถือได้ว่าสูงสุดมากเป็นประวัติการณ์ มีผู้ออกบวชเป็น พระ เณร แม่ชี ตาปะขาว ฯลฯ รวมแล้ว ๒,๔๐๗ ท่าน นับว่าสูงที่สุด นับตั้งแต่มีการจัดงานบวชมา มีพุทธบริษัทจํานวนมากหลั่งไหลกันมาจากจังหวัดต่างๆ ถึง ๔๕ จังหวัด มีเงินบริจาคในงาน ๘ แสนกว่าบาท ซึ่งในสมัยนั้นถือว่าเป็นยอดเงินที่สูงมาก มีการสร้างพระพิมพ์ “พระโพธิจักร” ถึง ๑ ล้าน ๑ แสนองค์เศษ สูงที่สุด ส่วนอาหาร นํ้าดื่ม ข้าวของเครื่องใช้ ธูป เทียน ดอกไม้ ฯลฯ ซึ่งต้องใช้จำนวนมหาศาล ก็มีคนหลั่งไหลนํามาบริจาคกันจนมากมายเพียงพอ ในงานฝนก็ไม่ตก แม้มีฟ้าร้องส่งเสียงดังครืนๆ และเมฆฝนก็ตั้งเค้าจะตกหนักก็ไม่ตก แต่หลังจากเสร็จงานแล้ว ในวันถัดมาได้เกิดฝนตกเทลงมาอย่างหนัก 

งานฉลองกึ่งพุทธกาล ทุกอย่างล้วนจัดด้วยความตั้งใจและมีเจตนาอันสะอาดบริสุทธิ์ใจ ทั้งนี้เพื่อบํารุงรักษาสืบทอดพระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน จึงบรรลุผลสําเร็จ ด้วยดีทุกประการ หลังเสร็จงาน ครูบาอาจารย์ต่างกราบลากันและแยกย้ายเดินทางกลับวัด

หลวงปู่กงมา ท่านได้ช่วยงานท่านพ่อลี สหธรรมิกที่สนิทสนมคุ้นเคยของท่าน ตั้งแต่สมัยบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติที่จันทบุรีร่วมกันมานานถึง ๖ ปี มาในครั้งนี้ท่านก็ได้มาเป็นกําลังหลักสําคัญอยู่ช่วยงานนี้โดยตลอดจนงานสําเร็จลุล่วงด้วยดี 

ด้วยงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษหรืองานฉลองกึ่งพุทธกาลเป็นงานที่ยิ่งใหญ่และสําคัญมาก ท่านพ่อลี ท่านถึงกับปฏิญาณตนไว้ว่า “พร้อมเอาชีวิตเป็นเดิมพัน” เมื่อท่านมีหลวงปู่กงมา มาช่วยงาน ซึ่งท่านทั้งสองรู้จักสนิทสนมกันมาตั้งแต่เป็นภิกษุหนุ่ม ได้ญัตติพร้อมกัน เคยจําพรรษา เคยออกธุดงค์ร่วมทุกข์ร่วมสุข เสี่ยงเป็นเสี่ยงตาย และเคยบุกเบิกเผยแผ่ธรรมปฏิบัติที่จังหวัดจันทบุรีมาด้วยกัน ซึ่งในขณะนั้นต่างเป็นพระอริยบุคคลขั้นต้น คือ ขั้นพระโสดาบัน ได้ช่วยกัน ปักหลักวงกรรมฐานจนแน่นหนามั่นคงในจังหวัดจันทบุรีและทางภาคตะวันออก แต่มาในบัดนี้ ต่างเป็นพระอริยบุคคลขั้นสูงสุด คือ ขั้นพระอรหันต์ด้วยกัน

ด้วยหลวงปู่กงมาได้ชื่อว่า เป็นพระอรหันต์ที่เป็นเลิศทางด้านปัญญาและด้านเทศนาธรรม นับว่าท่านพ่อลี ได้ผู้ช่วยเป็นที่ปรึกษาที่ดี รู้ใจ วางใจและตายแทนกันได้ ท่านย่อมเกิดความ อบอุ่นใจเป็นอันมาก และยิ่งมีครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ซึ่งเป็นครอบครัวกรรมฐานเดียวกัน ตลอดพระ เณร ญาติโยมพุทธบริษัทในวงกรรมฐาน รวมทั้งพระมหาเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครอง มาช่วยงานกันอย่างล้นหลาม ท่านยิ่งเกิดความมั่นใจ เชื่อมั่น ทําให้เกิดกําลังใจอย่างใหญ่หลวงที่จะทํางานสําคัญนี้ให้สําเร็จลุล่วง 

จะให้มหาบัวเป็นเจ้าอาวาส

ในงานฉลองกึ่งพุทธกาลนี้ท่านพ่อลีก็ได้ท่านอาจารย์พระมหาบัว มาเป็นกําลังสําคัญหลักอีกองค์หนึ่ง ที่ได้อยู่ช่วยงานจนสําเร็จ และท่านตั้งใจมอบตําแหน่งเจ้าอาวาสวัดอโศการามให้ โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ 

“ท่านพ่อลีกับเรานี้สนิทกันอย่างลึกๆ ลับๆ นะ คนภายนอกไม่ค่อยรู้เรื่อง คือ สนิทใจกันอย่างเงียบๆ ลึกๆ คนภายนอกไม่ค่อยรู้ เวลาเราไปวัดอโศฯ เมื่อไร ท่านจะหาอุบายขู่ “มหาบัว อย่าด่วนไปไหนนะ” เรื่องราวมีล่ะ เช่นอย่างงานฉลอง ๒๕๐๐ วัดอโศฯ ตอนเช้าพระมาว่า ท่านให้โยมเอาบุหรี่สิงโตหมอบมา พระท่านกําลังฉันเป็นแถวๆ ท่านเดินมาตรงกลาง ท่านเอาบุหรี่ให้ องค์ละมวนๆ บุหรี่ชั้นหนึ่งอันนี้นะ พอแจกมานั้นๆ ให้องค์ละมวนๆ ส่วนมากจะเป็นพระผู้ใหญ่ อายุพรรษามาก ท่านแจกๆ มาถึงเรานี้มีเรื่องจนได้แหละ มีอยู่ลึกๆ เรานั่งฉันอยู่ ท่านก็มา 

พอมาถึงเรา ถ้าคนไม่มองจะไม่รู้นะว่า ท่านทําอะไรกับเรา พอท่านยื่นบุหรี่ให้เรา พอเรา จับแล้ว ท่านก็ยัดใส่มือ ท่านทําของท่านเอง ท่านไม่พูด เฉยนะ พอมาถึงเรา ท่านจับบุหรี่ยัดใส่ มือเลย เอาขนาดนั้นนะ เราก็มองหน้า ท่านเฉยแล้วไปเลย มีทุกทีแหละกับเรา เป็นอย่างลึกๆ พอเดินผ่านมาท่านว่า “มหาบัวอย่าไปไหนนะ งานยังไม่เสร็จ” ขู่ “มหาบัวไปไหนไม่ได้นะ งานยังไม่สร็จ” งาน ๒๕๐๐ เราก็ได้ช่วยท่านเต็มกําลัง นั่นล่ะท่านถึงได้มีอุบายวิธีมัดอยู่ตลอด สนิทกันอย่างลึกๆ

ไปนี้ เวลาท่านจะทํา คือกุฏิท่านมีเวรยามล้อมอยู่ประตู เวลาท่านอยู่ข้างใน ทีนี้เวลาเรา เข้าไปถามว่า “ท่านอยู่หลังไหน” พอเราไป พวกโยมที่ยืนเฝ้าอยู่ประตูก็บอกว่า “ท่านอยู่ในนี้ ท่านไม่รับแขก” เราก็ว่า “นี่ไม่ใช่แขก เปิดเดี๋ยวนี้” ตกลงแกก็เปิดประตูให้เรา “นี่ไม่ใช่แขก” เราว่าอย่างนั้นแล้วก็เข้าเลย ท่านอยู่องค์เดียวเงียบๆ พอเข้าไปปั๊บก็ขึ้นไปหาท่านเลย ท่านก็เปิดประตูออกมา “เหอ ! มาเหรอ” ก็เลยคุยกันอยู่นั้น ทีนี้คนพอเห็นท่านคุยกับเรา คนนั้นก็โผล่มา คนนี้โผล่มา ท่านว่า “อย่ามานะ เดี๋ยวเอาค้อนปานะ” ท่านพูดแล้วเฉย ท่านพูดไม่มีอะไรนี่ บทเวลาท่านจะไป ท่านก็ว่า “ไป จะพาไปเที่ยววัด” อย่างนั้นนะกับเรา พาไปเที่ยววัด คนก็รุมตาม “อย่ามานะ เดี๋ยวเอาค้อนปาเอานะ” ท่านเดินไปดูนั้นดูนี้ของท่าน เช่น พระพุทธรูปชนิดนั้นชนิดนี้ พาไปดูนั้นดูนี้ ไปดูหมด สององค์กับเราเท่านั้น ท่านเห็นนิสัยเราอย่างนี้ ท่านก็รู้นิสัยเราเหมือนกัน ท่านทํากับเรา ท่านทําอย่างนั้น ทําแบบลึกๆ ท่านเมตตาลึกๆ อยู่นะ ท่านอาจารย์ลี…

ท่านอาจารย์ลี ท่านล่วงไปปี ๐๓ หรือ ๐๔ นะ เราลืมไป ๐๓ – ๐๔ นี่แหละ จากนั้น ท่านเจ้าคุณเทพฯ (พระเทพโมลี) ที่เป็นเจ้าอาวาสแทนกันมาเรื่อยๆ ท่านแก่กว่าหลวงตาอีก ท่านเจ้าคุณเทพฯ นี่นะ แต่เป็นรุ่นเพื่อนๆ กัน เป็นมหาเปรียญด้วยกันระยะนั้นนะ คุ้นกันมาตั้งแต่โน้น วัดบรมนิวาสน่ะ คุ้นกันมาตั้งแต่โน้นเรื่อยจนกระทั่งป่านนี้ วัดอโศการามจึงเป็นเหมือน วัดหลวงตาเลยนะ คือ ตั้งแต่ท่านอาจารย์ลีท่านอยู่ ท่านก็เมตตา พัวพันเกี่ยวข้องกับเราตลอด เวลามีงาน ท่านจะสั่งให้ไปตลอดเลย นอกจากนั้นแล้ว ท่านยังจะให้เราเป็นเจ้าอาวาสอีก เราปัดทันทีเลย

อ้าว ! ท่านพูดจริงๆ ตอนนั้นท่านอาจารย์กงมาก็อยู่ด้วยกัน “ว่าจะให้มหาบัวมาเป็น เจ้าอาวาส” “จะมาเป็นเจ้าอาวาสยังไง ท่านอาจารย์จะไปไหน” “ไปไหนก็ไป ไม่ใช่คนตาย” ท่านว่าอย่างนั้นนะ เราก็นึกในใจ “เราก็ไม่ใช่คนตาย จะไปรับง่ายๆ เหรอ” เราก็คิดเหมือนกันนี่นะ เอาจริงเอาจังนะท่านเจ้าคุณอาจารย์ลี ท่านจริงจัง พอท่านล่วงไปแล้วก็เจ้าคุณเทพฯ นี่ล่ะมาเป็นเจ้าอาวาสต่อ” 

หลังเสร็จงานครูบาอาจารย์ยกย่อง

ท่านพ่อลีเคยบอกกับพระศิษย์ไว้ว่า “เราจะไปวิเวก อย่างหนึ่งไปตาย อย่างหนึ่งไปกลับ เราเคยได้อธิษฐานช่วยโลก สมัยอยู่จันทบุรี ปรารถนาช่วยโลก เราจึงมีภาระ มีหมู่มีคณะมาก ต้องรับผิดชอบ เพราะปรารถนาช่วยโลก เราจึงมีทุกข์มาก ถ้าเราไม่ปรารถนาจะช่วยโลก ที่นั่งอยู่นี่จะไม่เห็นเราน่ะ จะไม่รู้จักเราสักคน เราจะมีความสุขที่สุด”

หลังจากเสร็จงานนี้แล้ว ครูบาอาจารย์ที่มาร่วมงาน ท่านได้เมตตาเล่าถึงความยิ่งใหญ่อลังการในการจัดงานฉลองกึ่งพุทธกาล ซึ่งยากที่จะมีผู้ใดมาเป็นผู้นําจัดงานนี้ได้ ทั้งกล่าวยกย่องชื่นชมสรรเสริญคุณธรรม และอํานาจวาสนาบารมีธรรม ตลอดความสามารถของท่านพ่อลี ให้กับบรรดาพระ เณร ญาติโยมฟังอยู่เสมอๆ จะได้มีกําลังใจในการปฏิบัติธรรมและรักษาข้อวัตรปฏิบัติ เพื่อบํารุงรักษาสืบทอดพระพุทธศาสนาและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานให้ยั่งยืนสืบต่อไป 

ด้วยองค์พระบรมศาสดาทรงประทานพระศาสนาไว้ ๕,๐๐๐ ปี บัดนี้ล่วงมา ๒,๕๐๐ ปี หรือกึ่งพุทธกาลแล้ว ครูบาอาจารย์แต่ละองค์ได้พูดคุยสนทนาธรรมกัน กาเลน ธมฺมสากจฺฉา เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นนักรบธรรมเดนตาย เด็ดเดี่ยวพากเพียร แทบเป็นแทบตายด้วยกันมา ไม่มีองค์ไหนที่ปฏิบัติสะดวกสบายแล้วได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ครูบาอาจารย์ท่านจึงได้นํามาเป็นคติธรรมเตือนพระ เณร และญาติโยมพุทธบริษัทให้รีบเร่งขวนขวายปฏิบัติธรรมกัน ดังที่ องค์หลวงตาพระมหาบัว  เทศน์ไว้ดังนี้

“ถึงแค่ ๕,๐๐๐ ปี เรียกว่า หมด ตั้งแต่นี้ก็คิดดูซิ ๒,๕๐๐ ปี ที่มีศาสนา มีครูมีอาจารย์ มีวัดมีวาอยู่ มันก็เห็นต่อหน้าต่อตาอย่างนี้ กิเลสมันเข้าตีตลาดๆ จนศาสนาจะไม่มีแล้วเวลานี้ ในศาสนา วัดวาที่เห็นก็เป็นมหาภัยอยู่ในนั้น เพราะกิเลสไม่อายใคร มันมีกําลังมากเท่าไร ยิ่งทําลายมากๆ นี่ล่ะในย่านกึ่งพุทธกาลก็เป็นอย่างนี้ และต่อไปนี้ก็ยิ่งจะร้อนมากๆ เข้าไป ธรรมนี่ลดลงๆๆ ในระยะนี้เราก็เห็นแล้วเวลานี้ จึงว่าใครจะฝึกหัดดัดแปลงตนเองก็ให้รีบเร่ง เสียนะ ถ้าเชื่อธรรมของพระพุทธเจ้าแล้ว ไปได้ไม่มากก็น้อย ไปเพื่อความสุข ความเจริญ ถ้าไม่เชื่อแล้วมีทางเดียว มีแต่จะจมท่าเดียวๆ ท่าอื่นไม่มี ถ้าเชื่อธรรมแล้วเหมือนมีที่ยึดที่เกาะ ไม่จมโดยถ่ายเดียว ยังมีที่ยึดที่เกาะเอาไว้”

นิมนต์พระอุปคุตมหาเถระร่วมงานฉลองกึ่งพุทธกาล

ท่านพ่อลี อดีตชาติท่านเคยเป็นศิษย์พระอุปคุตมหาเถระ มีที่มาดังนี้

ประวัติพระอุปคุตมหาเถระ ปรากฏเมื่อพระพุทธองค์ปรินิพพานไปแล้ว ๒๑๘ ปี ท่านเกิดในตระกูลวาณิช เป็นบุตรคนที่ ๓ บิดาท่านเคยให้สัญญากับพระสาณวาสีเถรเจ้า ผู้เป็นศิษย์ของ พระอานนท์เถรเจ้า ถ้ามีบุตรชายจะให้ออกบวช แต่ก็บ่ายเบี่ยงเรื่อยมา จนพระอุปคุตมหาเถระเจริญวัยเป็นหนุ่ม พระสาณวาสีเถรเจ้าได้มาแสดงธรรมโปรดจนท่านได้บรรลุพระโสดาบันตั้งแต่เป็นฆราวาส และได้มาทวงสัญญา บิดาจึงอนุญาตให้ออกบวช เมื่อพระอุปคุตมหาเถระออกบวช ไม่นาน ก็ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ปฏิสัมภิทาญาณ ทรงอภิญญา ฤทธานุภาพ มีปฏิปทา มักน้อยสันโดษ เป็นพระกรรมฐานที่มีชื่อเสียงมากในสมัยนั้น ท่านสามารถสั่งสอนลูกศิษย์จน บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ถึง ๑๘,๐๐๐ รูป สมตามพุทธพยากรณ์ และทรงยกย่องเป็นเอตทัคคะ ในทางผู้เป็นพระธรรมกถึกไว้ล่วงหน้า ๒๐๐ กว่าปี ตามปรกติท่านชอบอยู่วิเวกบําเพ็ญธรรม บางครั้งจะปลีกวิเวกใต้ท้องทะเลหลวงหรือสะดือทะเล โดยท่านเนรมิตกุฏิเรือนแก้วขึ้นแล้วก็ลงไปอยู่วิเวกตลอดเวลา เมื่อมีเหตุเภทภัยเกิดขึ้นในพระศาสนา หรือเมื่อมีพิธีกรรมใหญ่ๆ หรือมีผู้นิมนต์ ท่านก็จะขึ้นมาช่วยเหลือ 

ต่อมา พระเจ้าอโศกมหาราช ทรงเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาได้สร้างวิหารและสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๘๔,๐๐๐ แห่ง ทั่วชมพูทวีป กําหนดจัดให้มีการสมโภชครั้งใหญ่ตลอด ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน เพื่อให้งานสมโภชสําเร็จด้วยดี จึงขอให้พระสงฆ์ขีณาสพที่ทรงอิทธิฤทธิ์เป็น ผู้คุ้มครองงานให้ปราศจากอุปสรรคปัญหาต่างๆ คณะสงฆ์ในนครปาฏลีบุตร จึงตกลงให้ไปนิมนต์พระอุปคุตมหาเถระที่จําพรรษาอยู่กลางสะดือทะเลมาช่วยรักษาความปลอดภัยในงาน ซึ่งท่านก็เมตตารับนิมนต์ พระเจ้าอโศกมหาราชทรงเห็นว่าพระอุปคุตมหาเถระมีรูปร่างซูบผอมอ่อนแอ เกรงจะทําหน้าที่ไม่สําเร็จ จึงทดสอบฤทธิ์ด้วยการปล่อยช้างตกมันให้วิ่งมาทําร้ายท่านในขณะบิณฑบาต ก็ถูกท่านสะกดให้แข็งเป็นหินนิ่งอยู่กับที่ ทําให้พระเจ้าอโศกมหาราชเลื่อมใสศรัทธามาก 

ครั้นถึงงานสมโภช พญาวสวัตตีมารที่เคยขัดขวางคราวพระพุทธองค์เสด็จออกบวช ตรัสรู้ และทูลขอให้ปรินิพพาน ก็มุ่งมาทําลายงานสมโภชนี้โดยใช้ฤทธิ์อํานาจของตน ในที่สุดพระอุปคุต-มหาเถระก็ปราบพญามารจนสิ้นฤทธิ์ ท่านอธิษฐานประคดเอวเป็นโซ่รัดพญามารไว้กับภูเขา และเนรมิตให้ซากสุนัขเน่าไปคล้องคอพญามารไว้ ไม่มีใครสามารถช่วยพญามารได้ เสร็จงานสมโภชแล้วท่านจึงปล่อยพญามาร ทําให้พญามารเลื่อมใสศรัทธาพระพุทธศาสนาและได้ตั้งจิตปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล

ในคราวพิธีฉลองสมโภชกึ่งพุทธกาลที่วัดอโศการาม ซึ่งถือเป็นงานที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในสมัยนั้น ครูบาอาจารย์เล่ากันว่า ก่อนที่จะจัดงานนี้ขึ้นมาท่านพ่อลีก็ทราบด้วยญาณว่า จะต้องมีผู้ที่มาคอยกลั่นแกล้งขัดขวางจนเกิดอุปสรรคต่างๆ แน่นอน ท่านจึงได้กําหนดจิตพิจารณาว่าจะมีวิธีใดบ้าง ที่จะมาช่วยให้ไม่มีอุปสรรค ท่านก็ทราบด้วยญาณวิถีว่าจะต้องทําอย่างไร เมื่อก่อนถึงวันงาน การฉลองพิธีจะเริ่มขึ้น ท่านก็สั่งให้พระจัดเตรียมอาสนะที่นั่งสําหรับครูบาอาจารย์และพระภิกษุที่จะมาร่วมงาน พร้อมทั้งได้จัดเตรียมอาสนะที่นั่งพิเศษไว้อีกที่หนึ่ง ซึ่งอยู่ด้านหน้าติดกับโต๊ะหมู่บูชา เมื่อถึงเวลาทั้งครูบาอาจารย์และพระภิกษุสงฆ์จํานวนมากมาย ต่างก็หลั่งไหลเดินทางเข้ามาในงาน และนั่งประจําที่ของตนเองเป็นที่เรียบร้อยแล้ว

เมื่อเวลาผ่านไปสักพักใหญ่ หลายคนต่างก็อดสงสัยกันไม่ได้ว่า ทําไมท่านพ่อลีไม่เริ่มสวดหรือเริ่มพิธีสักที จากนั้นไม่นาน ก็ปรากฏว่าจู่ๆ ก็มีพระภิกษุชราผอมองค์หนึ่งมาจากไหนก็ไม่ทราบ ถือใบบัวใบใหญ่ปิดศีรษะคล้ายเป็นร่มกันแดด เดินเข้ามาในงานแล้วตรงเข้ามานั่งยังที่อาสนะที่นั่งพิเศษที่ท่านพ่อลีสั่งให้พระเตรียมเอาไว้เป็นการเฉพาะตั้งแต่แรกแล้ว 

เมื่อพระภิกษุชรานั่งประจําที่ของตนเป็นที่เรียบร้อยแล้ว การเจริญพุทธมนต์ก็เริ่มขึ้นจนจบ หลังจากเสร็จสิ้นการเจริญพระพุทธมนต์แล้ว พระภิกษุชรารูปนั้นก็ลุกขึ้นเดินออกไปจากงานทันที ในขณะที่หลายคนหลายสายตา (เฉพาะผู้ที่มีตาในดีเท่านั้น) ต่างก็จดจ้องไปที่พระภิกษุชรารูปนี้ ว่าท่านเป็นใคร มาจากไหน และกําลังจะกลับวัด หรือไปไหนกันแน่ ปรากฏว่าท่านเดินลงไปทางทะเล ขณะนั้นนํ้าทะเลก็ปรากฏแหวกเป็นเส้นทางตรง ให้ท่านเดินเหยียบบนผืนทรายลงไปในทะเลอย่างง่ายดาย แล้วก็หายตัวไปในที่สุด 

เมื่อหลายคนได้เห็นเหตุการณ์ ต่างก็รู้สึกตื่นเต้นตกใจและเกิดความอัศจรรย์ใจไปตามๆ กัน จึงเข้าไปกราบท่านพ่อลี แล้วต่างก็แย่งกันถามถึงเหตุการณ์เมื่อสักครู่ เมื่อลูกศิษย์รบเร้ามากๆ เข้า ท่านพ่อลีจึงกล่าวว่า “พระภิกษุชราผอมๆ ที่คุณโยมทั้งหลายเห็นกันนั้น ไม่ใช่ใครอื่นไกลหรอก ท่านเป็นอาจารย์ของอาตมาเอง ท่านก็คือพระอุปคุตมหาเถระนั่นแหละโยม ปัจจุบันนี้ท่านยังมีชีวิตอยู่นะ มักจะชอบเข้าสมาธิอยู่ในเรือนแก้วกลางมหาสมุทรสะดือทะเลตลอดเวลา จนกว่าพระพุทธศาสนาครบ ๕,๐๐๐ ปี พระอุปคุตท่านเต็มใจเสมอ เมื่อมีการอาราธนานิมนต์ให้ขึ้นมา ช่วยงานพระศาสนา เพราะเหตุนี้อาตมาจึงนิมนต์ท่านมาช่วยปกป้องคุ้มครองงานพิธีพุทธาภิเษก กึ่งพุทธกาลในครั้งนี้ เพื่อให้เกิดความเรียบร้อยและปลอดพ้นจากอุปสรรคอย่างไรกันล่ะโยม” 

เมื่อท่านพ่อลีเล่าจบ ทุกคนที่อยู่ในที่นั้นก็กล่าวเปล่งเสียงดังๆ ว่า “สาธุ สาธุ สาธุ” นี่คือประสบการณ์และความทรงจําอันสําคัญยิ่ง ในช่วงงานพิธีพุทธาภิเษกกึ่งพุทธกาลของวัดอโศการาม สําหรับหลายๆ ท่านที่อยู่ในเหตุการณ์วันนั้นอย่างมิรู้ลืม

บทสวดทิพย์มนต์

ในงานฉลองกึ่งพุทธกาลที่พิเศษสุด ก็คือ พิธีพุทธาภิเษกพระพุทธ ๒๕ ศตวรรษ ที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย สวดพุทธาภิเษก ๑๕ วัน ๑๕ คืน สวดมนต์กันสนั่นทั้งวัดอโศการาม และ บทสวดพิเศษที่ถูกบรรจุลงไป ก็คือ บททิพย์มนต์ หรือ บทสวดธาตุ เป็นการสวดเจริญธาตุที่มีอยู่ในร่างกายของคนเราทั้ง ๖ ธาตุ คือ ธาตุดิน นํ้า ลม ไฟ อากาศ วิญญาณ 

ท่านพ่อลี เป็นผู้ค้นพบจากพระไตรปิฎก ท่านนํามาศึกษาและนํามาให้พระ เณร แม่ชี ที่วัดอโศการามได้สวดกัน หลังจากทําวัตรเช้า วัตรเย็นแล้ว ท่านจะให้สวดทิพย์มนต์ต่อไปเป็นกิจวัตรทุกวัน และเมื่อมีงานพุทธาภิเษกก็จะนําบทสวดทิพย์มนต์มาร่วมสวดทุกครั้งไป

อานุภาพแห่งบทสวดทิพย์มนต์ ตามตํานานเล่าว่า ในสมัยหนึ่ง พระสมณโคดมพุทธเจ้าเสวยพระชาติเป็นฤาษีอยู่ในป่า ท่านได้สวดทิพย์มนต์เป็นประจําทุกวัน มีสิ่งที่น่าอัศจรรย์เกิดขึ้น คือ ในป่านั้นเป็นมหามงคล เช่น ต้นไม้ทั้งหลายสับเปลี่ยนกันเกิดดอกออกผลอยู่ตลอดทุกฤดูกาล มีนํ้าใสสะอาด สัตว์ตัวไหนเจ็บป่วยวิ่งผ่านเข้าไปได้กินนํ้าในที่นั้น อาการป่วยนั้นก็จะสูญสิ้นไป สัตว์ที่ดุร้ายและโหดร้ายเบียดเบียนกัน เมื่อเข้าไปผ่านในสถานที่นั้น ก็ราวกับว่าเป็นเพื่อนเป็นมิตรกันเอง สัตว์ทั้งหลายก็อาศัยป่านั้นอยู่โดยความรื่นเริง ถ้าหากว่าความตายจะมาถึงตน ก็ต้องดิ้นรนไปตายที่อื่น ในที่นี้พวกชาวศากยะ สกุลวงศ์ของพระพุทธเจ้า ได้ไปตั้งเมืองหลวงในนั้น เรียกว่า กรุงกบิลพัสดุ์ ซึ่งยังเป็นบ้านเมืองมาจนบัดนี้ (เนปาล) นี่เกิดความศักดิ์สิทธิ์ซึ่งกบิลฤาษีได้ไปเจริญทิพย์มนต์อยู่ในที่นั้น 

การสวดทิพย์มนต์ เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่ผู้สวด เพื่อให้มีอายุ วรรณะ สุขะ พละ เพื่อส่งกุศลให้ผู้ป่วย ให้ทุเลาจากอาการเจ็บป่วย หรือสวดส่งกุศลให้หลวงปู่ ครูอาจารย์ที่มีอายุมาก ให้มีพละกําลัง หรือสวดเพื่อบรรเทาเวทนา หรือสืบชะตาต่ออายุ 

อนึ่ง คาถาท่านพ่อลี “อรหังพุทโธ อิติปิโส ภควา นมามิหัง” ท่านได้มาขณะนั่งภาวนา และเป็นส่วนหนึ่งในบทสวดทิพย์มนต์ ท่านให้ลูกศิษย์หมั่นสวดเป็นประจํา ครูบาอาจารย์สอนว่า 

“ให้หมั่นสวดคาถาท่านพ่อลี “อรหังพุทโธ อิติปิโส ภควา นมามิหัง” เอาสัก ๓ รอบ หรือ ๕ รอบ ถ้าเวลาไม่พอ เอารอบเดียวเป็นนิจศีลนะ แล้วจึงนั่งสมาธิ ๕ นาทีหรือกว่านั้น แล้วแต่เวลา เสร็จแล้วแผ่บุญกุศล จึงค่อยนอนนะ ความเป็นมงคลกลับมาหาเราหมด ความดีนี้กลับมาหา เราหมด ไปที่ไหน มีแต่ความสุข”

เรื่องดินเหมือนกัน แต่ความศักดิ์สิทธิ์ต่างกัน 

คติธรรม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านให้พระของขวัญที่ระลึกและกล่าวสอนว่า 

“ต่อไปนี้จะให้ของขวัญเครื่องระลึกแก่ท่านทั้งหลาย คือ พระพุทธรูปทําด้วยดิน ดินที่เขาเอามาปั้นเป็นพระพุทธรูปหรือตุ๊กตานั้น เป็นดินอย่างเดียวกัน แต่ความศักดิ์สิทธิ์ต่างกันก็ด้วย ความเพ่งเล็งคิดถึงของผู้นับถือ ถ้าผู้นับถือมีจิตใจสูง ความดึงดูดของจิตใจก็ทําให้วัตถุนั้นๆ มีคุณค่าสูงตามไปด้วย คนที่ไม่นับถือ ถึงมีของดีอยู่กับตัวก็ช่วยอะไรไม่ได้ เพราะกระแสธาตุแห่งความ ดึงดูดของจิตใจไม่มี ต้นลําโพงที่เขาปลูกไว้ริมบ่อ คนไปตักนํ้าในบ่อนั้นมากิน ยังทําให้เป็นบ้าไปได้ นี่ก็เพราะอะไร เพราะความดึงดูดแห่งธาตุนั้นเอง ย่อมเป็นไปได้

พระพุทธรูปที่แจกไปนี้ ย่อมให้ผลศักดิ์สิทธิ์แก่ผู้ที่เคารพนับถือได้ เพราะว่าอาศัยความ เพ่งเล็งนึกคิด (พลังจิต) ของ “ผู้ทําขึ้น” นั้นอย่างหนึ่ง และอาศัยผู้ที่นําไปทําใจจดจ่อเพ่งเล็ง นึกคิดขึ้นในตนนั้นอย่างหนึ่ง อํานาจ ๒ ประการนี้ พระพุทธรูปจึงแปลกกว่าตุ๊กตา เพราะฉะนั้น ขออํานาจอันศักดิ์สิทธิ์จงได้มีแก่ท่านทั้งหลายผู้นําไปสักการบูชานั้น เทอญ”

บารมีท่านพ่อลีไม่เหมือนใคร

หลวงตาเสาร์ ธมฺมรกฺขิโต หลานท่านพ่อลีเล่าว่า 

“เรื่องเงินโอ้ย ! สําคัญมาก เมื่องาน ๒๕๐๐ นะ หลวงพ่อแมวมาจากขอนแก่น นั่งรถ แท็กซี่มาจากหัวลําโพง ปรกติมาจากปากนํ้านี้ ๒๕ บาทสมัยก่อน แล้วก็ต่อมานี่อีก ๗ กิโล ท่านพ่อกลับมาจากปักษ์ใต้นะ โรงครัวมันยาวๆ อย่างนั่นแหละ “แม่ชีเอาเงินมาให้ค่ารถแท็กซี่เขา ๒๕ บาท” แม่ชีวิ่งไปที่ห้อง โผล่ออกมาว่า “ไม่มีเงิน ท่านพ่อ มีเงินอยู่บาทเดียว” “บาทเดียวก็ ให้มัน” ว่างั้น แท็กซี่หน้าซีดเลย แต่ก็ต้องเอา ดีกว่าไม่ได้ เอา ! คืนนั้นไม่ได้นอนทั้งคืนเลย คนนี้ลง คนนี้เรียก คนนี้คืน คนนี้เรียก คนนี้คืน คนนี้เรียก นั่น บารมีท่านพ่อไม่เหมือนใคร

ปีนี้ (พ.ศ. ๒๕๕๐) แกไม่มาแล้ว แกตายหรือยังไม่รู้ แกเอาแบงก์เลี่ยมพลาสติกไว้ แปลก ว่างั้น เงินบาทเดียวไปหมดทั้งคืน คนนี้ลง คนนี้เรียก คนนี้ลง คนนี้เรียก ไม่ได้นอนทั้งคืนเลย หลายๆ ปี แกมาแวะ แกจะเอาแบงก์นี้มาอวดอยู่เรื่อยน่ะ มันเป็นอย่างนี้น่ะท่านพ่อ” 

ท่านพ่อลีกับหลวงปู่ตื้อ – โอวาทหลังจากจบงานฉลอง

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร กับ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม เป็นสหธรรมิกต่างวัย อายุห่างกันถึง ๒๗ ปีแต่ญัตติในปีเดียวกัน จึงมีอายุพรรษาในฝ่ายธรรมยุตเท่ากัน ท่านทั้งสองรู้จักสนิทสนมกันมาก ตั้งแต่เคยอยู่ศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติกับท่านพระอาจารย์มั่นที่ภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่ ต่างเป็น พระอรหันต์ที่มีฤทธิ์และแสดงธรรมเป็นเลิศ 

ในงานสําคัญครั้งนี้ท่านพ่อลีได้นิมนต์หลวงปู่ตื้อมาร่วมงาน ร่วมพุทธาภิเษก และร่วมเป็น องค์แสดงธรรม ทําให้ญาติโยมพุทธบริษัทได้รู้จักหลวงปู่ตื้อกันมากยิ่งขึ้น ในเรื่องฤทธิ์ หลวงปู่ตื้อท่านเป็นเลิศในด้านฤทธิ์ดังที่วงกรรมฐานทราบกันเป็นอย่างดี เป็นต้นว่า ท่านเอามือจุ่มในหม้อนํ้าเดือดๆ มือท่านกลับไม่ร้อน ไม่พุพอง และท่านเอาเท้ายื่นเข้าไปในกองไฟเผาขนหน้าแข้ง ไฟก็ไหม้เฉพาะขนหน้าแข้ง แต่ไม่ไหม้เท้าท่าน สําหรับท่านพ่อลี พระศิษย์ของหลวงปู่ตื้อได้เล่าไว้ดังนี้

“ครั้งหนึ่งท่านพ่อลีพาพระเณรไปธุดงค์ในป่า สถานที่นั้นแห้งแล้งทุรกันดารมาก พระเณรจึงช่วยกันแสวงหาแหล่งนํ้าจนเหนื่อยอ่อน อากาศก็ร้อน กระหายนํ้าก็กระหาย เดินหาเท่าไรก็ ไม่พบแหล่งนํ้า จนในที่สุดท่านพ่อลีบอกพระเณรให้รอสักครู่ แล้วท่านก็เดินหายเข้าไปในโขดหินที่มีพุ่มไม้บังอยู่ ท่านกําหนดจิตอธิษฐาน สักครู่ท่านก็เรียกพระเณร ปรากฏว่ามีนํ้าไหลออกมาในจุดที่ท่านเข้าไปมากมายอย่างน่าอัศจรรย์ พระเณรจึงพากันฉันนํ้าและสรงนํ้าจนเป็นที่พอใจ”

หลังงานฉลองกึ่งพุทธกาลจบลง ท่านพ่อลีได้กล่าวชมการทําความเพียรของหลวงปู่ตื้อ ว่า

“หลวงปู่ตื้อ เป็นผู้เฒ่ากระดูกเหล็ก นั่งสมาธิตั้งแต่หัวคํ่ายันสว่างถึง ๗ วัน ๗ คืน แม้แต่พระหนุ่มเณรน้อยร่างกายแข็งแรงก็ทําอย่างท่านไม่ได้ ให้พระเณรถือเอาความเพียรของ พระผู้เฒ่าเป็นเยี่ยงอย่าง”

ภายหลังงานฉลองกึ่งพุทธกาล ท่านพ่อลีได้นิมนต์หลวงปู่ตื้อ มาแสดงธรรมโปรดพระ เณรญาติโยมที่วัดอโศการาม 

ท่านพ่อลีได้ให้โอวาทแก่สานุศิษย์ต่อไปว่า

“วันนี้เป็นวันสิ้นสุดของงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษแล้ว เราทั้งหลายต่างก็จะ แยกย้ายไปคนละทิศละทาง แต่ก็อย่าเข้าใจว่า เราห่างไปจากพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ หรือ ครูบาอาจารย์ พุทโธ ธัมโม สังโฆ จะติดตามพวกเราไปทุกหนทุกแห่ง ในเมื่อเราน้อมรับจดจํา ท่านไป และปฏิบัติตามที่ครูบาอาจารย์สั่งสอน” 

แล้วท่านพ่อลีก็กล่าวสรุปความลี้ลับในการเกี่ยวข้องกับเหล่าเทพว่า “งานกึ่งพุทธกาล เราก็ขอให้เทพยดาช่วยเราด้วยเหมือนกัน” ในระหว่างงานนั้นพายุฝนมาอื้ออึง คนทั้งหลายก็เป็นห่วงว่างานจะเสีย ท่านพ่อลีบอกว่า “ถ้าฝนตกก็จะต้องทะเลาะกับเทวดา” ท่านจัดงานเป็น แรมเดือน ถึงแม้จะมีเสียงฟ้าอื้ออึงร้องโครมครืน แต่ฝนก็ไม่ตกลงมา เมื่อเสร็จงานเท่านั้นแหละ วันต่อมาฝนตกเหมือนเทนํ้าเทท่า ส่วนขยะมูลฝอยที่อยู่ภายในวัดอโศการาม ที่คนมาร่วมงานทิ้งไว้เกลื่อนกลาด ถูกนํ้าทะเลซัดสาดหายเกลี้ยงไปภายในพริบตา สร้างปริศนาสงสัยให้แก่ผู้คนที่ พบเห็น ท่านพ่อลีกล่าวยํ้าว่า “ผู้รู้จริงย่อมจะใช้ประโยชน์จากเทวดาได้”

สร้างวัดเขาแก้ว กลับมาจําพรรษาวัดอโศการาม 

เมื่อเสร็จงานฉลองกึ่งพุทธกาล บรรดาศิษย์ก็พากันกราบลาท่านพ่อลี เพื่อกลับวัดของตน หลวงปู่เจี๊ยะ เมื่อท่านกราบลาท่านพ่อลีแล้ว ท่านก็ออกเที่ยววิเวกตามนิสัยที่ท่านชื่นชอบ และกลับไปจําพรรษาที่วัดเขาแก้ว ต.ท่าช้าง อ.เมือง จ.จันทบุรี 

ก่อนเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านพ่อลีได้แวะมาที่วัดป่าคลองกุ้ง หลวงปู่พิศดูเล่าว่า 

“พระและลูกศิษย์ของท่านพ่อลี ก็ได้เดินทางกลับมายังวัดป่าคลองกุ้งแล้ว ก็ได้ไปทําการบุกเบิกพื้นที่เพื่อสร้างวัดเขาแก้วกันต่อไป ในช่วงนั้นชื่อเสียงของท่านพ่อลีโด่งดังอย่างมาก มีผู้ เข้ามากราบนมัสการท่านที่วัดป่าคลองกุ้งไม่เคยขาด ทําให้ขาดความสงบวิเวก ซึ่งจริตของหลวงปู่ พิศดูเป็นพระที่ชอบความสงบสันโดษ ท่านจึงกราบขออนุญาตท่านพ่อลีไปจําพรรษาที่วัดทรายงาม ต.หนองบัว อ.เมือง จ.จันทบุรี”

เนื่องด้วยวัดเขาแก้ว ซึ่งท่านพ่อลีเป็นผู้ก่อตั้ง และท่านได้มอบหมายให้หลวงปู่เจี๊ยะมาเป็นเจ้าอาวาสในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ยังไม่ได้เป็นวัดที่ถูกต้องตามกฎหมาย จึงเป็นสํานักสงฆ์เรื่อยมา 

ในปีนี้หลวงปู่เจี๊ยะท่านได้จัดการขออนุญาตสร้างวัดเขาแก้ว เมื่อวันที่ ๓๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๐ และได้รับอนุญาตสร้างวัดเมื่อวันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๐๔ โดยได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เมื่อวันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๕ การดําเนินการขอตั้งวัด จนวัดเขาแก้วเป็นวัดที่สมบูรณ์ถูกต้องตามกฎหมาย หลวงปู่เจี๊ยะท่านเป็นผู้ดําเนินการเองทั้งหมด

วัดเขาแก้ว มีเนื้อที่ทั้งหมด ๔๐ ไร่เศษ สถานที่ตั้งวัดเป็นเนินดินสูงคล้ายภูเขา ลักษณะกระทะควํ่า แลดูสวยงาม ชาวบ้านแถบนั้นเรียกว่า “เนินเขาแก้ว” ท่านพ่อลีจึงเอามาตั้งเป็นชื่อวัด วัดเขาแก้ว นับเป็นวัดที่หลวงปู่เจี๊ยะ อยู่จําพรรษานานที่สุด รวมกันถึง ๒๑ พรรษา ท่านได้พัฒนาจนเป็นวัดมั่นคงถาวรและเจริญรุ่งเรืองอีกวัดหนึ่งในจังหวัดจันทบุรี

พอใกล้เข้าพรรษา ท่านพ่อลีได้เดินทางกลับมาจําพรรษาที่วัดอโศการาม ท่านพ่อลีเล่าว่า

“ต่อมาเวลาจวนเข้าพรรษา ได้มีเจ้าภาพคนหนึ่ง ชื่อ นายธนบูลย์ กิมานนท์ พร้อมด้วย ภริยาและบุตร สร้างพระพุทธรูปถวายในปี ๒๕๐๐ นี้ อีก ๑ องค์ คิดราคาค่าก่อสร้างเป็นเงิน ๗๕,๐๐๐ บาท หน้าตัก ๔ ศอก ๔ นิ้ว ทําการฉลองและสร้างแท่นอีก รวมทั้งสิ้นเงินทั้งหมด ๑ แสน ๕ พันบาทเศษ 

ระหว่างอยู่จําพรรษา ยังคงมีพระ เณร อุบาสิกา ซึ่งได้บวชเมื่องานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษ และยังคงบวชอยู่ร่วมกัน บําเพ็ญกุศลต่อมาในพรรษาอีกเป็นจํานวนมาก เมื่อออกพรรษาแล้ว ต่างคนต่างกลับไปเยี่ยมบ้านของตน ยังคงเหลืออยู่จนกระทั่งปัจจุบันนี้ก็ยังมี” 

ท่านพระอาจารย์แดงเล่าความประทับใจในท่านพ่อลี

ข้าพเจ้า (พระครูกาฬสินธุ์สหัสคุณ หรือ ท่านพระอาจารย์แดง) สมัยนั้น ท่านได้แต่งตั้ง ให้เป็นกรรมการ ทําหน้าที่รับนาคที่จะมาบวชเป็นพระ เป็นสามเณร และอบรมนาค ทั้งเป็น พระอุปัชฌาย์ประจําบวชพระบวชเณรด้วย บวชแล้วให้ทําการอบรมแนะนําสั่งสอน และให้มีหน้าที่ในการปกครองพระ เณร ผ้าขาว นางชีสมัยนั้น โดยได้รับคําสั่งจากท่านตลอดมา

การฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ ของวัดอโศการามนี้ ท่านประกอบการฉลองอยู่เป็นเวลาถึง ๑๙ วัน รู้สึกว่าเป็นงานใหญ่ ยากที่บุคคลใดจะทําได้ เพราะงานนี้ไม่มีงบประมาณ และไม่ร้องเรียกงบประมาณจากใคร ทําด้วยกําลังศรัทธาเลื่อมใสของผู้มาบวช และผู้มาบริจาคก็มาด้วยกําลังศรัทธาเลื่อมใส มีผู้มาบริจาคทรัพย์และสิ่งของเป็นจํานวนเหลือเฟือคณานับไม่ถ้วน ข้าวสาร ถ้วยจาน เสื่อ หมอน ผ้าไตรจีวร ผ้าขาว นับไม่ถ้วนคณานับ แต่ข้าพเจ้าไม่ได้เกี่ยวข้องกับสิ่งเหล่านี้ ได้แต่ทําหน้าที่ของตนอย่างแข็งแรง ไม่ก้าวก่ายหน้าที่ของกันและกัน งานใหญ่จึงสําเร็จลุล่วงไป

ท่านอาจารย์เฟื่องเป็นกรรมการสาธารณูปการ มีหน้าที่ก่อสร้างปะรําที่พัก พระอาจารย์เม้า มีหน้าที่การเผยแผ่ ข้าพเจ้าทําหน้าที่ให้การอบรม ประชาสัมพันธ์ และปกครองก็ทําไปตามหน้าที่ มีท่านพ่อลีเป็นประธานในงาน ก็ได้ดําเนินการลุล่วงไปด้วยดี 

เมื่องานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษสําเร็จลง พระเถรานุเถระ ครูบาอาจารย์ ก็ต่างองค์ ต่างทยอยกลับวัดของท่าน สําหรับเราก็ไปลาท่านพ่อลีจะกลับวัดเหมือนกัน แต่ท่านพ่อลีบอกว่า “สําหรับท่านไม่ต้องกลับ” แล้วเราก็เรียนถามท่านว่า “วัดผมทําอย่างไรล่ะครับ?” ท่านตอบว่า “วัดท่านเรื่องเล็ก อยู่ที่วัดอโศฯ นี้เรื่องใหญ่” เราก็รับฟังคําของท่าน

สิ่งที่ทําให้รู้สึกนึกคิดในท่านพ่อลีไม่ลืมนั้นคือ เมื่อฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษแล้ว เก็บสิ่งของอะไรทุกอย่างเรียบร้อยแล้ว เช้าวันหนึ่ง เวลาประมาณตีห้า ท่านพ่อลีเตรียมแบกกลด สะพาย บาตร ย่าม กระติกนํ้า เดินออกจากกุฏิผ่านขึ้นมาทางศาลา แล้วเดินออกจากวัด ไปถนนใหญ่ คุณกิมหงษ์ ไกรกาญจน์ สังเกตเห็น จึงสั่งให้คนรถขับรถวิ่งตามท่านไป พอดีตามทันท่านอยู่ ระหว่างทางจะถึงถนนใหญ่ คนขับรถก็หยุดรับท่าน ท่านจึงเปิดประตูรถขึ้นนอนสบายเลย แล้ว ท่านสั่งให้ขับรถวิ่งไปไม่ต้องรอใคร มุ่งหน้าวิ่งไปวัดป่าคลองกุ้ง จังหวัดจันทบุรี ถึงวัดป่าคลองกุ้ง ขึ้นกุฏิแล้วท่านก็ปิดประตูเข้าห้องเงียบ ไม่ห่วงอาหาร และบุคคลใดๆ เป็นเวลาหลายวัน เมื่อท่านพักผ่อนสบายแล้ว จึงออกรับแขกพอสมควร จากนั้นท่านก็กลับมาวัดอโศการาม

เมื่อท่านไปวิเวกพักผ่อนตามสมควร แล้วกลับวัดอโศการาม เรานําพระเณรเข้าไปกราบต้อนรับท่าน ท่านจึงออกอุทานว่า “ก็มีท่านองค์เดียวได้ช่วยผมอย่างเต็มที่ ขอแสดงความยินดีและขอบใจ มีท่านพอให้เป็นที่พึ่งอาศัยของพระเณร ถ้ามิฉะนั้นก็แย่” 

สมัยนั้นพระ เณร อุบาสก อุบาสิกา นุ่งขาว ห่มขาว เป็นชี เป็นพราหมณี รวมกันประมาณสามร้อยกว่าคน เราก็อยู่เป็นหัวหน้าปกครองโดยเป็นกันเอง ให้การอบรมแนะนําสั่งสอน แนะทางประพฤติปฏิบัติดี ต่างคนต่างเข้ามาวัดด้วยความศรัทธาเลื่อมใส ต่างคนจึงต่างตั้งใจปฏิบัติดี ไม่มีเรื่องยุ่งยากวุ่นวาย ต่างคนต่างทําด้วยความหวังดี ให้เกิดผลดีต่อชีวิตของตน ไม่ได้มุ่งสรรเสริญหรือนินทา คนที่มารวมกันที่วัดอโศการามสมัยนั้นมาจากหลายทิศหลายทาง หลายจังหวัด หลายจิตหลายใจ เรียกว่า นานาจิตตัง เมื่อมารวมลงจุดเดียวกันแล้ว คือ สงบ อยู่ในพุทโธ ก็ไม่มีอะไร จะยุ่งยาก ก็อยู่ด้วยความสันติสุข

ในเมื่อฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษแล้ว กลางคืนวันหนึ่ง เราได้เข้าไปพบท่านพ่อลีในกุฏิ “ปุณณสถาน” ท่านบอกว่า “อายุ ๕๕ ผมต้องตาย ให้ท่านอยู่ช่วยผมอยู่นี้แหละ เมื่อผม ตายแล้ว พอให้เขาได้พึ่งพาอาศัย” และเราได้เรียนถามท่านว่า “แล้ววัดของผมเล่า?” ท่านก็ ตอบว่า “วัดของท่านมันเรื่องเล็ก” อย่างเคยมา เราก็รับฟังและตั้งใจช่วยท่านอยู่ตามความสามารถ ในการเทศน์อบรมสั่งสอน และบรรพชา อุปสมบทที่วัดอโศการาม ไปๆ มาๆ

ชอบอยู่ป่า – ออกสัญจรบําเพ็ญประโยชน์

เมื่อฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษผ่านไปด้วยดี ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ปรารภว่า “วัดนี้เป็นวัดที่ได้สร้างใหม่ มักจะเป็นเป้าสายตาของวัดที่ใกล้เคียงและชาวบ้านทั้งหลาย เพราะฉะนั้นหมู่คณะควรจะต้องประพฤติปฏิบัติให้เคร่งครัดตามธรรมวินัยขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกประการ” 

เมื่อวันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านพ่อลี ได้ประกาศระเบียบปฏิบัติของพระภิกษุสามเณร สํานักวัดอโศการาม โดยให้ พระครูกาฬสินธุ์สหัสคุณ เป็นผู้บันทึก พระมหาเฉลิม เป็น ผู้คัดลอก และพระภิกษุวัฒน์ เป็นผู้พิมพ์ โดยข้อปฏิบัตินี้ให้รักษาไปจนกัลปาวสาน ใจความสําคัญเน้นให้พระภิกษุสามเณร เป็นผู้ “บวชจริง” เพื่อความพ้นทุกข์ ธรรมะย่อมเกิดขึ้นในใจตนเอง เกิดความเชื่อ ความเลื่อมใส เห็นโทษเห็นภัยในวัฏสงสาร เห็นคุณความดีในพระพุทธศาสนาว่า เป็นสิ่งที่จะปลดทุกข์ออกจากตนได้จริง ให้เคร่งครัดในพระธรรมวินัย ธุดงควัตร ข้อวัตรปฏิบัติ และให้มุ่งบําเพ็ญภาวนาตามหลักไตรสิกขา หรือ ศีล สมาธิ ปัญญา ด้วยความพากเพียร และได้ ออกข้อกติกาสําหรับภิกษุสามเณรอาคันตุกะจะมาจําพรรษาหรือพํานักในวัดอโศการาม 

ท่านพ่อลี ได้ประกาศระเบียบปฏิบัติเป็นที่เรียบร้อยแล้ว ท่านพักอยู่วัดอโศการามได้ ไม่นาน ท่านก็ออกสัญจรต่อไป นี่คือนิสัยของท่านที่ชอบอยู่ป่าเขา และแสวงหาที่วิเวกตั้งแต่ วันเริ่มอุปสมบท ท่านเล่าว่า

“เมื่อออกพรรษาแล้ว เราได้ออกไปเยี่ยมความทุกข์สุขของคณะศิษย์ที่ได้มาร่วมงานสมโภชครั้งนี้หลายแห่ง ต่อจากนั้นก็ได้ขึ้นไปเยี่ยมจังหวัดลําปาง อยากไปสร้างพระเจดีย์สัก ๑ องค์ที่ ถํ้าพระสบาย เมื่อได้ไปถึงจังหวัดลําปางก็ได้ทราบว่า ได้มีต้นโพธิ์เกิดขึ้นแล้ว ๓ ต้น ที่หน้า ถํ้าพระสบาย ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๙ บัดนี้ต้นโตสูงแล้วก็รู้สึกดีใจมาก 

ในที่สุด ก็ได้สร้างพระเจดีย์ไว้องค์หนึ่งแล้วบรรจุพระบรมธาตุไว้ที่ถํ้านั้น มีเจ้าแม่สุข ณ ลําปาง คุณนายกิมเหรียญ กิ่งเทียน แม่เลี้ยงเต่า จันทรวิโรจน์ และคณะอุบาสก อุบาสิกา ได้ช่วยร่วมมือกันเป็นผู้อุปการะ พร้อมคณะศิษย์ทั้งพระและฆราวาสช่วยกันจนสําเร็จสมความปรารถนา ได้นําต้นโพธิ์อินเดีย ๑ ต้น ไปปลูกไว้ที่ถํ้าด้วย ต่อจากนั้นได้เดินทางไปเชียงใหม่ อุตรดิตถ์ พิษณุโลก นครสวรรค์ ลพบุรี เที่ยวจาริกสัญจรไปในระหว่างเวลาออกพรรษาทุกปี

การทําเช่นนี้ ก็เพราะได้คิดเห็นว่า การที่จะอยู่ประจําวัดเฉยๆ ก็เปรียบเหมือนรถไฟที่ จอดนิ่งอยู่ที่สถานีหัวลําโพง ประโยชน์ของรถไฟที่จอดนิ่งอยู่กับที่มีอะไรบ้าง ทุกคนคงตอบได้ ฉะนั้น ตัวเราเองจะมานั่งอยู่ที่เดียวนั้น เป็นไปไม่ได้ จําเป็นจะต้องออกสัญจรอยู่อย่างนี้ ตลอดชาติ ในภาวะที่ยังบวชอยู่ 

การประพฤติเช่นนี้ บางครั้งหมู่คณะก็ตําหนิโทษ บางคราวก็ได้รับคําชมเชย แต่ตนเอง เห็นว่าได้ผลทั้งนั้น เพราะได้รู้จักภูมิประเทศ เหตุการณ์ ขนบธรรมเนียมประเพณีของพระศาสนา ในที่ต่างๆ บางอย่างบางชนิด เราอาจโง่กว่าเขา บางอย่าง บางหมู่คณะ บางสถานที่ เขาอาจดีกว่าเรา ฉะนั้น การสัญจรไปจึงไม่ขาดทุน นั่งอยู่นิ่งๆ ในป่าก็ได้ประโยชน์ ถ้าถิ่นไหน เขาโง่กว่าเรา เราก็เป็นอาจารย์ให้เขา หมู่ไหนฉลาดกว่าเรา เราก็ยอมตนเป็นศิษย์เขา ฉะนั้น การสัญจรไปมาจึงไม่เสียประโยชน์ อีกประการหนึ่ง ที่เราชอบไปอยู่ตามป่าตามดงนั้น ได้เกิดความคิดหลายอย่าง คือ 

๑. เป็นประเพณีของพระพุทธเจ้า เพราะพระองค์ประสูติในป่า ตรัสรู้ในป่า ดับขันธ- ปรินิพพานในป่า แต่ทําไมพระองค์จึงสามารถทําความดีไปฝังไว้กลางพระมหานครได้ เช่น ได้ไป ทรงขยายกิจการพระศาสนาให้แก่พระเจ้าพิมพิสาร ราชาแห่งกรุงราชคฤห์ เป็นต้น 

๒. พิจารณาเห็นว่า การหลบดีกว่าการสู้ เพราะเรายังไม่ได้เป็นผู้วิเศษ ตราบใดถ้าเรา ได้เป็นผู้มีหนังเหนียว สามารถทนทานต่อลูกปืน หอก ดาบได้แล้ว เราจึงควรอยู่ในที่ชุมนุมชน ฉะนั้น จึงคิดว่า หลบดีกว่าสู้ คนที่รู้จักหลบ เขาบอกว่า “รู้จักหลบเป็นปีก รู้จักหลีกเป็นหาง” แปลความหมายว่า ลูกไก่ออกมาจากไข่ตัวเล็กๆ ถ้ามันเข้าใจหลบ มันก็ไม่ตาย มีโอกาสได้เติบโต ออกปีกออกขน สามารถช่วยตนเองในกาลข้างหน้าได้ รู้จักหลีกเป็นหาง เช่น หางเสือที่วิ่งในนํ้า ถ้าคนถือท้ายรู้จักงัดหรือกด ก็สามารถนําเรือนั้นวิ่งหลบการเกยตอและหาดได้อย่างดี เรือจะ หลบได้ต้องอาศัยหางเสือ ตนของตนเองเมื่อคิดได้เช่นนี้ จึงมีนิสัยชอบอยู่ป่า 

๓. มานึกถึงหลักธรรมชาติ ก็เป็นสถานที่ที่สงัดสงบ ได้สังเกตเหตุการณ์ในภาวะของ ภูมิประเทศ เช่น สัตว์ป่าบางเหล่าเวลานอน นอนผิดกับสัตว์ในบ้าน มันก็เป็นข้อเตือนใจได้ ตัวอย่างเช่น ไก่ป่า หูตาว่องไว หางกระดก ปีกแข็ง ขันสั้น วิ่งเร็ว บินไกล ลักษณะเหล่านี้ เกิดจากไหน ได้นํามาเตือนใจแล้วเกิดความคิดว่า ไก่บ้าน ไก่ป่า เป็นสัตว์ตระกูลเดียวกัน แต่ไก่บ้าน ปีกอ่อน ขันยาว หางตก งุ่มง่าม มีกิริยามารยาทต่างกัน ก็นึกได้ว่า เกิดจากความไม่ประมาท เพราะสถานที่นั้นมีภัยอันตรายรบกวน จะไปทําตนเหมือนไก่บ้านก็ต้องเสร็จงูเห่าและพังพอน 

ฉะนั้น เวลาจะกิน จะนอน ลืมตา หลับตา มารยาทของไก่ป่าต้องเข้มแข็ง จึงจะปลอดภัย อยู่ได้ ตัวเราฉันใดก็ฉันนั้น ถ้าขืนแช่อยู่ในหมู่คณะก็เหมือนมีดเหมือนจอบปักจมอยู่ในพื้นดิน ทําให้สึกหรอได้ง่าย ถ้าถูกหิน ถูกตะไบขัดถูอยู่เป็นนิจ สนิมก็ไม่มีโอกาสเกิดขึ้นได้ ใจของเราตั้งอยู่ในความไม่ประมาท ฉะนั้น จึงชอบอยู่ในป่าเสมอมา เป็นการได้ประโยชน์ ได้คติเตือนใจหลายอย่าง 

๔. มาระลึกถึงคําสอนที่พระพุทธเจ้าทรงสอนในครั้งแรก ซึ่งเป็นประเพณีของสมณะ เป็นคําสอนที่ชวนให้คิดอยู่มาก คือครั้งแรกพระองค์ทรงสอนธรรมะก่อนพระวินัย เช่น เวลาอุปสมบทได้สอนพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ แล้วก็สอนกรรมฐานทั้ง ๕ มี เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ เป็นต้น ต่อจากนั้นก็ได้ให้โอวาทแก่ผู้บรรพชาอุปสมบท มีใจความอยู่ ๔ อย่าง คือ 

(๑) ให้ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร แสดงตนเป็นผู้ขอ แต่พระองค์ไม่ให้แสดงตนเป็นคนยากจน  เช่น เขาให้เท่าไรก็ยินดีเท่านั้น 

(๒) พระองค์ทรงสอนให้ไปอยู่ในที่สงัด ที่เรียกว่า “รุกฺขมูลเสนาสนํ” มีบ้านร้าง สุญญาคาร หัมมิยัง เงื้อมผา คูหาถํ้า สถานที่ต่าง ๆ เหล่านี้ มีปัญหาว่าพระองค์ทรงเห็นประโยชน์อะไรหรือ จึงได้สอนเช่นนั้น แต่ตัวเองก็นึกเชื่ออยู่ในใจว่า ถ้าเรื่องเหล่านี้ไม่มีประโยชน์ พระองค์ คงไม่สอน  ถึงกระนั้นก็ยังมีความรู้สึกลังเลใจอยู่ จนเป็นเหตุให้สนใจในเรื่องนี้ 

(๓) พระองค์ทรงสอนให้ถือผ้าบังสุกุลเป็นเครื่องใช้สอย ตลอดจนให้ถือเอาผ้าพันผีตาย มาใช้นุ่งห่ม ก็เป็นเหตุให้ตัวเองนึกถึงเรื่องตายว่า การนุ่งห่มผ้าพันผีตายมีประโยชน์อะไรบ้าง ข้อนี้พอได้ความง่ายๆ คิดดูโดยหลักธรรมดาก็จะเห็นได้ว่า ของตายนั้นไม่มีใครต้องการอย่างหนึ่ง อีกอย่างหนึ่งก็คือของตายเป็นของไม่มีพิษ ไม่มีโทษ ในข้อนี้พอจะน้อมนึกตรึกตรองได้อยู่บ้างว่า พระองค์ได้สอนไม่ให้เป็นผู้ทะนงตัวในปัจจัยลาภ

(๔) พระองค์ทรงสอนให้บริโภคยารักษาโรคที่หาได้อย่างง่ายๆ เช่น ให้ฉันยาดองด้วย นํ้ามูตรเน่า 

คําสอนต่างๆ ของพระองค์ดังกล่าวมาข้างต้นนี้ เมื่อเราได้รับฟังเข้าแล้ว เป็นเหตุให้เกิด ความสนใจ แต่เมื่อสรุปแล้วจะได้รับผลหรือไม่ได้รับผลก็ตาม แต่เรามีความเชื่อมั่นอยู่อย่างหนึ่งว่าพระองค์ไม่ใช่บุคคลที่งมงาย เรื่องใดที่ไม่มีเหตุผล พระองค์คงไม่ทรงสั่งสอนเป็นอันขาด ฉะนั้น จึงได้มาระลึกนึกคิดว่า ถ้าเราไม่เชื่อในคําสอนของพระองค์ เราก็ควรยอมรับนับถือตามโอวาท หรือถ้าเราไม่เชื่อความสามารถของผู้สอนเรา เราก็ควรทําตามไปก่อนโดยฐานะที่ทดลองดู เพื่อเป็นการรักษาสังฆประเพณี ระเบียบแบบแผนของผู้ที่เราเคารพนับถือกราบไหว้เอาไว้ก่อน

อีกประการหนึ่ง ได้ระลึกคําพูดของพระมหากัสสปะ ซึ่งเป็นผู้ถือเคร่งครัดในธุดงค์ เช่น ถือการอยู่ป่า ฉันอาหารแต่มื้อเดียว ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ท่านได้ขอปฏิบัติตัวของท่านอย่างนี้ ตลอดชีพ ในเรื่องนี้พระองค์ได้ทรงซักถามพระมหากัสสปะว่า “ท่านเป็นผู้สิ้นอาสวะแล้ว ท่านขวนขวายเพื่อเหตุอะไร” พระมหากัสสปะตอบว่า “ข้าพระองค์มุ่งประโยชน์ของกุลบุตรผู้จะเกิดตามมาสุดท้ายภายหลัง ไม่ได้มุ่งประโยชน์ส่วนตัว เมื่อข้าพระองค์ไม่ทํา จะเอาใครเป็นตัวอย่าง เพราะการสอนคนนั้น ถ้ามีตัวอย่างสอนได้ง่าย เปรียบเสมือนการสอนภาษาหนังสือ เขาทําแบบหรือรูปภาพประกอบการสอน เป็นเหตุให้ผู้เรียน เรียนได้สะดวกขึ้นอีกมาก ข้าพระองค์ประพฤติเช่นนี้ฉันใด ก็ฉันนั้น”

เมื่อได้ระลึกถึงคําพูดของพระมหากัสสปะ ซึ่งได้ทูลตอบพระบรมศาสดาเช่นนี้ ก็สงสาร พระมหากัสสปะ ท่านอุตส่าห์ตรากตรําทรมาน ถ้าเปรียบในทางโลก ท่านก็เป็นถึงมหาเศรษฐี ควรได้นอนที่นอนที่ดีๆ กินอาหารที่ประณีต ตรงกันข้าม ท่านกลับสู้อุตส่าห์มาทนลําบาก นอนกลางดิน กินกลางหญ้า ฉันอาหารก็ไม่ประณีต เปรียบเทียบกับตัวเราเสมอเพียงแค่นี้ จะมาหาแต่ความสุขใส่ตัวแค่อามิส ก็บังเกิดความละอายใจ สําหรับพระมหากัสสปะ เวลานั้นท่านจะบริโภคอาหาร นั่ง นอน ในที่สวยงามเท่าไรก็ตาม ย่อมไม่มีปัญหาใดๆ ที่จะเป็นไปเพื่ออาสวกิเลส เสียแล้ว แต่ว่าเป็นของไม่แปลก ท่านกลับเห็นประโยชน์ที่จะเกิดแก่บรรดาสานุศิษย์

ฉะนั้น เรื่องราวต่างๆ เหล่านี้ ล้วนแต่เป็นข้อสะกิดใจเรามานับตั้งแต่เริ่มบวชในครั้งแรก

คุณประโยชน์การอยู่ป่า จึงยอมปฏิบัติตนเพื่อวิปัสสนาธุระ

เมื่อพูดถึงเรื่องการอยู่ป่า ก็เป็นของแปลกประหลาดเตือนใจเราอยู่มาก เช่น บางคราวได้มองเห็นความตายอย่างใกล้ชิด และได้รับคําเตือนใจหลายอย่าง บางคราวก็เกิดจากคนในป่า บางคราวก็เห็นพฤติการณ์ของสัตว์ในป่า สมัยหนึ่ง มีตาแก่ยายแก่สองคนผัวเมีย พากันไปตัก นํ้ามันยางในกลางดงใหญ่ เผอิญไปพบหมีใหญ่ตัวหนึ่ง ได้เกิดการต่อสู้กันขึ้น เมียหนีขึ้นต้นไม้ทัน แล้วร้องตะโกนบอกผัวว่า “ถ้าสู้มันไม่ไหว ให้ลงนอนหงายนิ่งๆ ทําเหมือนคนตาย อย่ากระดุก กระดิก” ฝ่ายผัวพอได้ยินเมียร้องบอกดังนั้นก็ได้สติ แกจึงแกล้งล้มลงนอนแผ่ลงกลางพื้นดิน และนอนนิ่งๆ ไม่ไหวตัว 

เมื่อหมีเห็นดังนั้นก็ขึ้นคร่อมตัวตาแก่ไว้ ปล่อยมือปล่อยตีน ไม่ตะปบตาแก่อีก เป็นแต่มองดูตาแก่ที่กําลังนอนหงายอยู่นั้น ตาแก่ก็ได้แต่บริกรรมภาวนาได้คําเดียวว่า “พุทโธ พุทโธ” พร้อมทั้งนึกในใจว่า “เราไม่ตาย” หมีก็ดึงขา ดึงศีรษะแก แล้วใช้ปากดันตัวแกทางซ้ายทางขวา แกก็ทําเป็นนอนตัวอ่อนไปอ่อนมาไม่ยอมฟื้น หมีเห็นดังนั้นก็คิดว่าตาแก่คงตายแล้ว มันจึงหนีไป ต่อจากนั้น สักครู่หนึ่งแกก็ลุกขึ้น เดินกลับบ้านกับเมีย บาดแผลที่แกได้รับคือหัวถลอกปอกเปิกแต่ไม่ตาย แกก็สรุปให้ฟังว่า “สัตว์ป่าต้องเป็นอย่างนี้ ถ้าเราเห็นว่าจะสู้ไม่ไหว ต้องทําตัวเหมือนคนตาย”

เมื่อเราได้ฟังแกเล่าแล้ว ก็ได้ความรู้ขึ้นอีกอย่างหนึ่งว่า คนตายไม่มีใครต้องการ เราอยู่ ในป่า เราก็ควรทําตนเหมือนคนตาย ฉะนั้น ใครจะว่าดีหรือชั่วประการใด เราต้องนิ่งสงบกาย วาจา ใจ จึงจะรอดตาย เป็นอุทาหรณ์เตือนใจอีกอย่างหนึ่งในทางธรรมะว่า “คนที่จะพ้นตาย ต้องทําตนเหมือนคนตาย” ก็เป็นมรณสติเตือนใจได้เป็นอย่างดี

อีกครั้งหนึ่ง ได้ไปพักอยู่ในดงใหญ่แห่งหนึ่ง วันหนึ่งเวลาเช้าสางๆ ได้พาลูกศิษย์ออกบิณฑบาต พอเดินผ่านดงไปได้ยินเสียงแม่ไก่ร้อง “กระต๊าก” ฟังเสียงดูเป็นเสียงไก่แม่ลูกอ่อน เพราะเมื่อส่งเสียงร้องแล้วไม่ยอมบิน จึงให้ลูกศิษย์วิ่งไปดู แม่ไก่ตกใจก็บินข้ามต้นไม้สูงหนีไป เห็นลูกไก่วิ่งอยู่หลายตัว มันพากันวิ่งหนีเข้าไปซุกซ่อนตัวอยู่ในกองใบไม้ร่วง แล้วทุกตัวก็นิ่งเงียบ ไม่ยอมไหวตัว ไม่ยอมกระดุกกระดิก แม้จะเอาไม้คุ้ยเขี่ยดู ก็ไม่ยอมกระดุกกระดิก เด็กลูกศิษย์ ไปหาอยู่พักหนึ่ง ไม่ได้พบลูกไก่เลยแม้แต่ตัวเดียว แต่เรานึกในใจว่า มันไม่ได้หนีไปไหน แต่มันทํา ตัวเหมือนใบไม้ร่วง ในที่สุดลูกไก่ตัวนิดๆ จับไม่ได้สักตัวเดียว 

เรื่องนี้เป็นเหตุให้นึกถึงสัญชาตญาณการป้องกันภัยของสัตว์ ว่ามันก็มีวิธีการที่ฉลาด มันทํา ตัวของมันให้สงบ ไม่มีเสียงในกองใบไม้ร่วง จึงได้เกิดการนึกเปรียบขึ้นในใจตนเองว่า “ถ้าเราอยู่ ในป่า ทําจิตให้สงบไม่ไหวตัวเช่นเดียวกับลูกไก่ เราก็ต้องได้รับความปลอดภัย พ้นความตายแน่นอน”  ก็เป็นคติเตือนใจได้อีกเรื่องหนึ่ง

นอกจากนี้ เมื่อนึกถึงธรรมชาติอื่นๆ เช่น ต้นไม้ เถาวัลย์ สัตว์ป่า แต่ละอย่างเหล่านี้ ล้วนเป็นเครื่องปลุกใจได้เป็นอย่างดี เช่น เถาวัลย์บางชนิดพันต้นไม้ไม่มีเลี้ยวไปทิศทางอื่น ต้องพันเลี้ยวไปทางทักษิณาวรรตเสมอ สังเกตเห็นเช่นนี้ก็มาระลึกตัว หากเราจะทําจิตใจให้ก้าวไปสู่ความดีอันยิ่งยวด เราต้องเอาอย่างเถาวัลย์ คือ เดินทางทักษิณาวรรต เพราะพระพุทธองค์ได้ทรงแสดงว่า “กายกัมมัง วจีกัมมัง มโนกัมมัง ปทักขิณัง” ฉะนั้น เราต้องทักษิณาวรรต คือ เวียนไปทางทักษิณเสมอ นั่นคือ เราต้องทําตนให้เหนือกิเลสที่จะลุกลามใจ มิฉะนั้น เราก็สู้เถาวัลย์ไม่ได้ 

ต้นไม้บางชนิดมันแสดงความสงบให้เราเห็นด้วยตา ที่เราเรียกว่า “ต้นไม้นอน” ถึงเวลากลางคืนมันหุบใบ หุบก้าน เมื่อเราไปนอนอยู่ใต้ร่มไม้ต้นนั้น จะมองเห็นดาวเดือนอย่างถนัดในเวลากลางคืน แต่พอถึงเวลากลางวันแผ่ก้านใบมืดทึบอย่างนี้ก็มี เรื่องเหล่านี้ก็ล้วนเป็นคติเตือนใจว่า ขณะเรานั่งสมาธิหลับตาภาวนานั้น ก็ให้หลับแต่ตา ส่วนใจเราต้องให้แสงสว่างไสว เหมือน ต้นไม้นอนในเวลากลางคืน ซึ่งใบไม้ไม่ปิดตาเรา 

เมื่อระลึกนึกคิดได้อย่างนี้ ก็ได้แลเห็นประโยชน์ของการอยู่ป่า จิตใจก็เกิดความห้าวหาญ ธรรมะธัมโมที่ได้เรียนมา หรือที่ยังไม่ได้เรียนรู้ก็ได้ผุดมีขึ้น เพราะธรรมชาติเป็นผู้สอน จึงได้มา นึกถึงหลักวิทยาศาสตร์ของโลก ที่ทุกประเทศพากันทําฤทธิ์ทําเดชต่างๆ นานา และได้อย่างสูงๆ น่ามหัศจรรย์ ล้วนแต่ไม่ปรากฏว่า มีตําราในโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยมาแต่ก่อน นักวิทยาศาสตร์ พากันคิดได้จากหลักธรรมชาติ ซึ่งปรากฏมีอยู่ในโลกนี้ทั้งสิ้น เรามาหวนคิดถึงธรรมะก็มีอยู่ ตามธรรมชาติเหมือนวิทยาศาสตร์นั่นเอง เมื่อคิดได้อย่างนี้ก็หมดห่วงในเรื่องการเรียน แล้วมา ระลึกถึงพระพุทธเจ้าและพระสาวกทั้งหลาย ล้วนแต่ได้สําเร็จจากธรรมชาติทั้งนั้น ไม่ปรากฏว่า เคยมีตํารับตํารามาแต่ก่อน

ด้วยเหตุผลต่างๆ ดังได้กล่าวมาข้างต้นนี้ ตัวเราจึงยอมโง่ทางแบบและตํารา ต้นไม้บางชนิดมันนอนกลางคืน แต่ตื่นกลางวัน บางชนิดก็นอนกลางวัน แต่ตื่นกลางคืน สัตว์ป่าก็เช่นเดียวกัน นอกจากนั้นยังได้ความรู้จากพฤกษชาติ ซึ่งมันคลายรสในตัวของมันออก บางชนิดก็เป็นประโยชน์แก่ร่างกาย บางชนิดก็เป็นโทษแก่ร่างกาย อาทิ บางคราวเราเป็นไข้ เมื่อเข้าไปอยู่ใต้ต้นไม้บางชนิด อาการไข้ก็หายไป บางคราวเราสบายดี แต่พอเข้าไปอยู่ใต้ต้นไม้บางชนิด ธาตุก็เกิดแปรปรวน บางคราวเราหิวข้าวหิวนํ้า แต่พอเข้าไปอยู่ใต้ต้นไม้บางชนิด อาการหิวเหล่านั้นก็หายไป การได้ความรู้ต่างๆ จากพฤกษชาติเช่นนี้ เป็นเหตุให้นึกถึงแพทย์แผนโบราณ ซึ่งนิยมสร้างรูปฤาษีไว้เป็นที่เคารพบูชา ฤาษีนั้นไม่เคยได้เรียนตํารายามาแต่ก่อน แต่มีความสามารถสอนแพทย์แผนโบราณ ให้รู้จักยารักษาโรคได้ โดยวิธีการเรียนธรรมชาติโดยทางจิตเหมือนอย่างตัวเรานี้เอง นํ้า พื้นแผ่นดินหรืออากาศธาตุก็เช่นเดียวกัน

ฉะนั้น เมื่อทราบเรื่องราวต่างๆ เหล่านี้ เราก็ไม่ค่อยสนใจในเรื่องยารักษาโรค คือเห็นว่า มันมีอยู่ทั่วไป ส่วนที่ว่าเราจะรู้หรือไม่รู้ อันนั้นเป็นเรื่องของตัวเราเอง นอกจากนั้นยังมีคุณความดี อย่างอื่นที่จะต้องบริหารตัวเอง นั่นคืออํานาจแห่งดวงจิตที่สามารถทําให้สงบระงับลงได้อย่างไร ก็ยิ่งมีคุณภาพสูงขึ้นไปยิ่งกว่านี้อีกหลายสิบเท่า ซึ่งเรียกว่า “ธรรมโอสถ”

สรุปแล้ว คุณประโยชน์ที่ได้รับในการอยู่ป่าที่สงัดเพื่อปฏิบัติทางจิต เห็นจริงตัดข้อสงสัยในคําสอนของพระตถาคตได้เป็นข้อๆ ด้วยเหตุนี้ เราจึงยอมปฏิบัติตนเพื่อ “วิปัสสนาธุระ” ตลอดไปจนกว่าจะหาไม่ ผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นเนื่องในการที่ได้ปฏิบัติทางจิตนี้ ถ้าจะนํามาพรรณนาก็มีอยู่มากมาย แต่จะขอกล่าวแต่เพียงสั้นๆ เสมอเพียงเท่านี้

ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ – ได้เข้าเฝ้าในหลวง

มาบัดนี้ท่านพ่อลี ได้สร้างวัดอโศการาม และได้วางรากฐาน ประกาศระเบียบปฏิบัติ ข้อกติกา ตลอดแนวทางการปฏิบัติที่ถูกต้อง เพื่อให้เป็นหลักแหล่งและหลักยึดของกุลบุตร กุลธิดาในภายหลัง สมความประสงค์ของท่านพ่อลีแล้ว นับว่าวัดอโศการาม มีความพร้อมทั้งด้านวัตถุ และด้านธรรม มีระเบียบวินัยและแบบแผนการปฏิบัติตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น พร้อมมูลแล้ว

ในระหว่างอยู่วัดอโศการาม ในวันที่ ๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๐๐ วันเฉลิมพระชนมพรรษา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช รัชกาลที่ ๙ ท่านพ่อลีได้รับพระราชทานสมณศักดิ์แต่งตั้งเป็นพระราชาคณะชั้นสามัญ ในราชทินนาม “พระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์” โดยที่ท่านไม่รู้ตัวมาก่อน และได้ตั้งพระอาจารย์เฟื่องเป็นพระฐานานุกรมที่ “พระปลัดเฟื่อง” ท่านจึง ได้ตั้งใจอยู่จําพรรษาในวัดนี้เรื่อยมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ถึงปี พ.ศ. ๒๕๐๔

โดยในวโรกาสเดียวกันนั้น ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม กับ หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี ก็ได้รับพระราชทานโปรดเกล้าฯ เป็นพระราชาคณะชั้นสามัญที่ พระญาณวิศิษฏ์สมิทธิวีราจารย์ กับ พระนิโรธรังสีคัมภีรปัญญาจารย์ ตามลําดับ

ท่านพ่อลี ในระยะนี้ท่านมีชื่อเสียงโด่งดังมาก พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ ทรงทราบชื่อเสียง กิตติศัพท์ กิตติคุณ คุณธรรมของท่านพ่อลี เป็นอย่างดี ทรงเลื่อมใสศรัทธาใน ท่านพ่อลีเป็นอันมาก ด้วยท่านพ่อลีท่านเป็นพระมหาเถระองค์สําคัญองค์หนึ่งในฝ่ายวิปัสสนาธุระ ที่ได้บําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ต่อประเทศชาติ พระพุทธศาสนา และพระมหากษัตริย์ ไว้อย่างยิ่งใหญ่อเนกอนันต์ จึงได้รับการพระราชทานสมณศักดิ์ต่อเนื่องติดต่อกัน ๒ ปี และต่อมา ไม่นาน ทรงกราบอาราธนานิมนต์เข้าเฝ้าส่วนพระองค์ ณ พระตําหนักจิตรลดารโหฐาน เพื่อทรงสนทนาปุจฉา – วิสัชนาธรรม ในครั้งนั้นได้มีการบันทึกภาพถ่ายคู่กันระหว่างในหลวง รัชกาลที่ ๙ กับท่านพ่อลีไว้ให้พุทธบริษัทได้กราบไหว้บูชาเพื่อความเป็นสิริมงคล นับเป็นภาพประวัติศาสตร์ ครั้งแรกและครั้งเดียวที่ยังปรากฏอยู่จนถึงปัจจุบันนี้ 

ในภาพนั้นในหลวงทรงมีพระชนมพรรษาราว ๓๐ พรรษา ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่ สนพระทัยหลักธรรมและการปฏิบัติธรรมตามหลักพระพุทธศาสนา สมดังพระปฐมบรมราชโองการตั้งแต่ทรงครองราชย์ “เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม” โดยตลอดรัชกาล พระองค์ทรงถือทศพิธราชธรรม ทรงกราบอาราธนานิมนต์และเสด็จกราบ สนทนาธรรมกับครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ เป็นประจํา หลังจากท่านพ่อลี ธมฺมธโร ก็มี หลวงปู่ เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ฯลฯ ซึ่งการเข้าเฝ้า ถวายธรรมะในครั้งนั้น สมประสงค์ท่านพ่อลีในการประกาศเผยแผ่ธรรมปฏิบัติในเมืองหลวง

แผ่นดินไทยจึงสงบร่มเย็นเป็นสุข อุดมสมบูรณ์ และปลอดภัยจากมหันตภัยร้ายต่างๆ ผู้คน มีศีลมีธรรม มีคนดีคนเก่งช่วยกันพัฒนาชาติบ้านเมืองจนมั่นคงเจริญรุ่งเรือง และที่สําคัญมี พระอริยเจ้าเป็นเนื้อนาบุญเกิดขึ้นมากที่สุดในโลก ทําให้เกิดอานิสงส์ในแผ่นดินมากมายมหาศาล แม้ชาติไทยจะประสบวิกฤติการณ์ขั้นร้ายแรง ทั้งจากภัยสงคราม ภัยคอมมิวนิสต์ ภัยสงครามเศรษฐกิจ ฯลฯ มานับครั้งไม่ถ้วนก็ผ่านพ้นภัยมาด้วยดี ทั้งเป็นที่พึ่งให้กับประเทศเพื่อนบ้านและชาวต่างชาติได้เข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภาร สาเหตุสําคัญ คือ แผ่นดินไทยเป็นแผ่นดินธรรม แผ่นดินทอง เป็นแผ่นดินพระพุทธศาสนา มีพระอริยบุคคล มีพระมหากษัตริย์ มีบรรพชนไทย ทหารหาญและพุทธบริษัทปกป้องรักษากันตลอดมา ซึ่งล้วนทรงยึดถือและยึดถือ “ธรรม” เพราะธรรมให้ความร่มเย็นแก่โลกมาช้านาน และธรรมเป็นที่พึ่งได้อย่างแท้จริงถาวรตลอดไป 

ภาค ๑๘ ชีวิตบั้นปลาย เจ็บหรือตายก็จะทําประโยชน์

เตือน พล.ต.อ.เผ่า แผ่นดินเกิดอาจไม่ใช่แผ่นดินตาย – ปฏิวัติไม่เสียเลือดเนื้อ

ในชีวิตบั้นปลายของท่านพ่อลี ท่านมีชื่อเสียง กิตติศัพท์อันโด่งดังไปทั่วทั้งประเทศ ท่านมี คนทุกระดับชั้นเดินทางมากราบไหว้ถวายตัวเป็นลูกศิษย์กันมากมาย รวมทั้งคนมีอํานาจสมัยนั้น เรื่อง พล.ต.อ.เผ่า ศรียานนท์ อธิบดีกรมตํารวจ ซึ่งสมัยนั้นมีอํานาจมาก เป็นผู้เด็ดขาด ตรงไปตรงมาและเป็นผู้เลื่อมใสพระพุทธศาสนา ได้ยอมกราบถวายตัวเป็นศิษย์และให้ความเคารพ ท่านพ่อลีเป็นอันมาก โดยถือเป็นครูบาอาจารย์สําคัญอีกองค์หนึ่ง ซึ่งมีที่มาที่ไปดังนี้ 

ในช่วงสมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม การเมืองเป็นเรื่องตึงเครียด ก็มีการตรวจสอบไม่เว้นแม้แต่พระสงฆ์องค์เจ้า ท่านพ่อลีก็มีศิษยานุศิษย์มากมายที่พลอยฟ้าพลอยฝนไปด้วย แม้ ท่านพ่อลีเองก็ถูกกล่าวหาว่าซ่องสุมกําลังไว้มาก ถึงแม้ว่าลูกศิษย์จะยืนยันว่า ท่านพ่อลีเป็น พระปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ แต่ทางการไม่เชื่อ จึงมอบหมาย พล.ต.อ.เผ่า มาสืบค้นให้ละเอียด ท่านพ่อลีพูดเสมอว่า “คนเราเมื่อทําดี ทําถูก ทําตรง จะต้องกลัวสิ่งใดที่ใครจะมาตรวจสอบเรา เขาอยากจะสอบถาม ให้เขาถาม เขาอยากจะรู้ ให้เขารู้ เรื่องจริงของจริง เราไม่กลัว”

เมื่อ พล.ต.อ.เผ่า มาถึงครั้งแรก ถึงกับใช้อํานาจสั่งกักบริเวณท่านพ่อลี ไม่ให้ท่านออกธุดงค์ไปไหน แต่ท่านก็ไม่ได้ว่าอะไร แล้วก็ตามมาด้วยการสอบถามเรื่องราวต่างๆ โดยกล่าวหาเรื่องที่ ท่านซ่องสุมกําลังเอาไว้จริงหรือไม่ ท่านพ่อลีก็ตอบว่า “ไม่ใช่ คนที่มาที่นี่เพราะมีจิตศรัทธา ในพระพุทธศาสนา ถ้าหากไม่เชื่อ ลองเอาไม้ไปตีระฆังในวัดดูสิ ถ้ามีระฆังใบไหนดัง อาตมา จะลาสิกขา” และเมื่อ พล.ต.อ.เผ่า ได้ยินดังนั้น ก็เลยสั่งลูกน้องเอาไม้ไปตีระฆังในวัด ผลปรากฏว่า ไม่มีระฆังใบไหนเสียงดัง เรื่องนี้เป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์ใจเป็นอย่างยิ่ง แม้คนที่ตีระฆังเองก็ยังตกใจ จนหน้าถอดสี ก็เป็นเรื่องเหลือเชื่อจริงๆ ระฆังธรรมดาๆ ทําไมจู่ๆ ตีไม่ดัง 

พอหายตกใจจนได้สติกลับคืนมา ทุกคนก็เลยต้องมาก้มกราบขอขมาต่อท่านพ่อลี โดย ความศรัทธาและยอมรับผิดในสิ่งที่กล่าวหาท่านพ่อไปก่อนหน้านี้ ท่านพ่อท่านก็ให้อภัยและไม่ได้ว่าสิ่งใด ตั้งแต่นั้นมา พล.ต.อ.เผ่า ศรียานนท์ ก็กลายเป็นหนึ่งในลูกศิษย์ของท่านพ่อลีไปด้วยอีก ท่านหนึ่ง แม้ท่านพ่อลีเองก็ยังเคยเตือน พล.ต.อ.เผ่า เอาไว้ว่า “ให้ระวังตน แม้แผ่นดินเกิดอาจจะไม่ใช่แผ่นดินตายของตัวเอง” 

ท่านพ่อลีให้คําแนะนําสําคัญ ทําให้การปฏิวัติไม่เสียเลือดเนื้อ ครูบาอาจารย์เล่าไว้ว่า

“เผ่า (พล.ต.อ.เผ่า ศรียานนท์) ถวายระฆัง ท่านพ่อลีบอกระฆังมันไม่ดัง ต้องเอานํ้ามาแช่ ให้มันเป็นสนิม มันถึงจะตีดัง แล้วสั่งพระเอาโต๊ะตั้ง เอาถังไปรองรับตูดระฆังแล้วเอานํ้าใส่ ได้ ๑ อาทิตย์หรือ ๓ วัน เอานํ้าออก ซัวๆ ไม่กี่วันหรอก ปฏิวัติโครมเลย ทันทีเลย ปฏิวัติดัง ตาเผ่าฯ โกรธ สั่งลูกน้องหรือใครน่ะ มาเอาระฆังไปไว้ที่ดอยสุเทพ โกรธมาก เหตุที่โกรธเพราะว่า ท่านพ่อไม่ช่วย มีจดหมายมาถึงท่านพ่อลี “ท่านพ่อครับ ในวงราชการเขาเกลียดผมอย่างนี้ๆ ขอเมตตาท่านพ่อช่วยผมด้วย ถ้าหากท่านพ่อช่วยผมแล้ว สิ่งก่อสร้างในวัดอโศการามทั้งหมด ผมขอรับเป็นเจ้าภาพสร้างถวายแต่ผู้เดียว” 

จําให้ดีตรงนี้ อันนี้แน่นอนไม่ผิดหรอก “สิ่งใดๆ เราไม่ต้องการ ต้องการแต่ความยุติธรรม” รู้ว่าเขาเกลียดอดีตเผ่าฯ เขียนตอบไปในจดหมาย ลี ธมฺมธโร ตรงที่อาจารย์ปิ่นบอกว่า โกรธว่า ท่านพ่อลีไม่ช่วยน่ะ ก่อน แล้วเรื่องระฆังมันไม่ดังทีหลัง เอานํ้ามาใส่มันแล้วจึงจะดัง (พระอาจารย์ปิ่น : มีลูกศิษย์พูดว่า ท่านไม่ช่วยยังไง ถ้าท่านพ่อไม่เอานํ้าแช่น่ะ มันตายแล้ว ว่างั้น)

อันนั้นเขาจะไปแปลความหมายกันเอง เพราะสฤษดิ์ฯ (จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์) มาหาก็ต้อนรับ เผ่าฯ มาหาก็ต้อนรับ ต้อนรับทั้งสองคนน่ะ แต่จะปฏิวัติน่ะ เพราะนี่มันเป็นเรื่อง ความลับน่ะ คือท่านชั่งดูแล้วว่า คนสองคนน่ะ ใครจะทําประโยชน์ให้กับแผ่นดินได้มากกว่าใครทํานองนี้ ท่านต้อนรับในฐานะเป็นพระ คนแก่มาก็ต้อนรับ คนนี้มาก็ต้อนรับทํานองนี้ ทีนี้รู้แล้วว่าจะปฏิวัติ ท่านเลยบอกสฤษดิ์ฯ ถ้าจะทําปฏิวัติให้ทําในเวลาตีหนึ่ง อันนี้ไม่ทราบเลยหรือ 

(พระอาจารย์ปิ่น : ไม่ทราบ แต่ว่ามีปฏิวัติอยู่ครั้งหนึ่งเหมือนกัน ท่านนั่งอยู่บนธรรมาสน์ ใช่ไหม ท่านไปรู้ได้ยังไง ท่านมีวิธีอย่างไร แต่ท่านไม่เปิดให้ฟัง เนี่ยมีอยู่ครั้งหนึ่ง) 

มันก็พอรับกันได้ตรงนี้นะ เผ่าฯ จึงโกรธว่าไม่ช่วย คือมาให้ช่วยก่อน แล้วมาหา มาบอกว่าจะทําการปฏิวัติอย่างนี้ๆ ท่านก็ต้อนรับทั้งหมด แต่ท่านไม่บอกว่า ควรทํา ไม่ควรทําอย่างไร ท่านไม่พูดทํานองนี้ พอสฤษดิ์ฯ มาก็ต้อนรับ ท่านบอก “ถ้าจะทําปฏิวัติให้ทําเวลาตีหนึ่งของ คืนวันนั้น เพื่อจะได้ไม่เสียเลือดเนื้อ ถ้าผิดเวลามันจะเสียเลือดเนื้อ ความหมายนะ”

เมื่อมีการปฏิวัติรัฐประหารขึ้นในวันที่ ๑๖ กันยายน พ.ศ. ๒๕๐๐ ก็ไม่เสียเลือดเนื้อ ส่วน พล.ต.อ.เผ่า ได้ลี้ภัยการเมืองและถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคหัวใจวาย เมื่อวันที่ ๒๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ ที่นครเจนีวา ประเทศสวิสเซอร์แลนด์ เป็นจริงดังคําของท่านพ่อลีทุกประการ

พ.ศ. ๒๕๐๑ แม่ชีปิ่นศิษย์ผู้สืบสานสร้างวัดเขาจีนแล

ท่านพ่อลี ท่านมีสุขภาพไม่สู้ดีตั้งแต่ก่อนงานฉลองกึ่งพุทธกาลแล้ว เมื่องานฉลองจบลงสุขภาพท่านก็ยิ่งแย่ เพราะท่านอาพาธด้วยโรคหัวใจโต ท่านว่า “สุขภาพท่านไม่อํานวยเต็มที่ แต่อํานวยในการจัดงานฉลองกึ่งพุทธกาล” แต่ตลอดชีวิตของท่านนั้น ท่านมีความคิด เจ็บหรือตายก็จะทําประโยชน์ ในระยะนี้ท่านจึงมุ่งมั่นทําประโยชน์ต่อไปโดยไม่คํานึงถึงอาการเจ็บป่วย 

การสร้างวัดเขาจีนแล เพื่อเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม ตามดําริของท่านพ่อลี เมื่อสร้างวิหารและหลวงพ่อสมนึกแล้ว ราวปี พ.ศ. ๒๕๐๑ ได้มีพระธุดงค์ ๖๘ รูป จาก ๑๙ จังหวัด ตามภาค ต่างๆ ได้มาปักกลดเต็มบริเวณวัด ตามนิมิตของแม่ชีลูกอินทร์ ศิริมงคล ทุกประการ 

ในระหว่างที่ แม่ชีลูกอินทร์ สร้างวัดเขาจีนแลอยู่นี้ แม่ชีปิ่น มณีน้อย ซึ่งมีครอบครัวแล้ว แต่ไม่มีบุตรเช่นเดียวกับแม่ชีลูกอินทร์ มีอาชีพค้าขายอยู่ที่จังหวัดสมุทรปราการ ได้เข้าไปบวชเป็นแม่ชีที่วัดอโศการาม ตั้งใจว่าจะบวชเพียง ๓ เดือนเท่านั้น เมื่อครบ ๓ เดือนก็จะไปขอลาสิกขากับท่านพ่อลี พอดีท่านพ่อลีมาทอดผ้าป่าที่วัดนิคมสามัคคีชัย (บ่อ ๖) เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๑ แม่ชีปิ่นได้ติดตามมา จึงได้พบกับแม่ชีลูกอินทร์และทราบว่า แม่ชีลูกอินทร์กําลังสร้างวัด แม่ชีปิ่นเกิดศรัทธาอย่างแรงกล้าที่จะช่วยสร้างวัด ความตั้งใจเดิมที่จะขอลาสิกขาก็เป็นอันลืมไปสิ้น แต่เมื่อกลับไปถึงวัดอโศการาม ความต้องการที่จะลาสิกขาก็คงกลับมาสู่ความนึกคิดอีก 

เมื่อไปขออนุญาตท่านพ่อลี ท่านพ่อลีก็ถามว่า “จะไปค้าขายอะไรอีก ขายไปได้มาแล้วก็เอามากิน กินเข้าไปแล้วก็ถ่ายออก มันได้อะไรขึ้นมา” แต่ความอยากจะลาสิกขาของแม่ชีปิ่นนั้น มีมากกว่า จึงไม่ได้เชื่อท่านพ่อลีมากนัก แต่ก็ต้องมีเหตุเป็นไปทุกครั้ง ภายหลังแม่ชีปิ่นนั่งภาวนา จิตรวมเป็นสมาธิ เป็นความสุขอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน อาการเจ็บป่วยก็หาย จึงตัดสินใจเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ไม่ลาสิกขา จะไปช่วยแม่ชีลูกอินทร์สร้างวัด 

แม่ชีปิ่นได้มาอยู่กับแม่ชีลูกอินทร์เมื่อปลายปี พ.ศ. ๒๕๐๑ และในเวลาใกล้เคียงกันนี้เอง แม่ชีลูกอินทร์ก็ล้มป่วย อาจจะเป็นเพราะร่างกายขาดอาหาร เพราะแม่ชีลูกอินทร์จะปฏิบัติสมาธิ ไม่รับประทานอาหารเป็นเวลา ๓ วันติดต่อกันเป็นประจําทุกปี ทั้งนี้เพื่อรําลึกพระคุณท่านพ่อลี และบิดามารดา ครั้งสุดท้ายของชีวิตซึ่งแม่ชีลูกอินทร์ทราบดีว่า ตนจะต้องจากไปอย่างแน่นอน ได้สั่งให้อาราธนาพระสงฆ์ ๕ รูปมาฉัน พร้อมกับเป็นการทําบุญฉลองอายุครบ ๕๐ ปีด้วย และ เพียงไม่กี่วันต่อมาแม่ชีลูกอินทร์ก็จากไปในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ ส่วนพระภิกษุแช ศิริมงคล ก็ถึงแก่มรณภาพในปี พ.ศ. ๒๕๐๔ จากนั้นแม่ชีปิ่นได้เป็นผู้สืบสานสร้างวัดเขาจีนแล

หลวงปู่เจี๊ยะท่านเคยมาพักภาวนาที่วัดเขาจีนแล ท่านเล่าว่า ท่านพ่อลีเมตตาแสดงธรรมที่ วัดเขาจีนแล เป็นที่ประทับใจมาก ท่านเทศนาธรรมให้แม่ชีลูกอินทร์ฟังว่า

“กายของเราจะอยู่ในภาวะใดก็ตาม ต้องทําจิตของเราไว้ให้สมํ่าเสมอ มีการสังวรตา เมื่อเห็นรูปดีหรือชั่ว จิตไม่กําเริบ สังวรจมูกในกลิ่น สังวรลิ้นในรส สังวรกายในสัมผัส สังวรใจในอารมณ์ เป็นต้น คอยระวังให้จิตตั้งอยู่ในกุศลธรรม อย่าให้เจือไปในอกุศลได้ 

ศีลอย่างตํ่า ก็คือ รักษากายตั้งแต่มือเท้าขึ้นมาไม่ให้เป็นโทษ

ศีลสูง ก็คือ รักษาอวัยวะส่วนที่อยู่บนศีรษะของเรา เช่น ตา หู จมูก ปาก เหล่านี้ ไม่ใช่มุ่งแต่ในสิกขาบทอย่างเดียว มันจะมั่งมีศรีสุข หรือขัดสนจนยากอย่างไรก็ตาม ในขณะที่เรานั่งสมาธิอยู่นี้ เราจะต้องไม่เอาธุระกับมันทั้งสิ้น เราจะต้องมุ่งอยู่แต่ในธรรมที่เป็นอยู่ในปัจจุบันอย่างเดียว คือ ความสงบใจของเรา ก็จะได้รับความร่มเย็นเป็นสุข ใจของเราก็จะเป็นศีลขึ้นมาในตัว”

เหตุการณ์สําคัญในปี พ.ศ. ๒๕๐๑

พระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์ หรือ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ขณะดํารงสมณศักดิ์เป็น พระครูสุทธิธรรมาจารย์ ได้นําคณะศรัทธาญาติโยมจัดสร้างพระเจดีย์ภายในถํ้า เพื่อบรรจุ พระบรมสารีริกธาตุไว้ที่ วัดถํ้าพระสบาย อําเภอแม่ทะ จังหวัดลําปาง พระเจดีย์มีขนาดเล็ก ทาสีทองเหลืองอร่ามทั้งองค์ สร้างอยู่กลางถํ้า มีความสูงเกือบจรดเพดานถํ้า 

เมื่อสร้างพระเจดีย์แล้วเสร็จ ในวันที่ ๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๑ ท่านพ่อลี ได้บรรจุ พระบรมสารีริกธาตุในพระเจดีย์ ท่านได้เทศนาธรรมโปรดพุทธบริษัท โดยในงานนี้ได้นิมนต์ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่จาม มหาปุญฺโญ หลวงปู่แว่น ธนปาโล ท่านพระอาจารย์น้อย สุภโร ไปทําพิธีเจริญพระพุทธมนต์ พิธีที่แปลก คือ แต่ละองค์จะมีพานไว้ข้างหน้าเพื่อเสี่ยงทายบารมีและจะนั่งอยู่องค์ละทิศของพระเจดีย์ 

หลวงปู่แว่น ธนปาโล นั่งอยู่หน้าถํ้า จึงอธิษฐานจิตขึ้นมาว่า “ถ้าพระธาตุเสด็จมาในพานของผู้ใดมากน้อย ก็แสดงว่าผู้นั้นได้ทําประโยชน์แก่พระพุทธศาสนามากน้อยตามปริมาณที่พระธาตุเสด็จมา” แต่ละองค์ต่างก็สวดบทมนต์ตามที่ตนถนัด หรือบทที่จําจนขึ้นใจ รวมทั้งสวดปาฏิโมกข์ ตั้งแต่หัวคํ่า เมื่อสวดถึงประมาณตีสี่ ปรากฏว่าเสียงตกกราวลงมาคล้ายกระจกแตก จึงให้สัญญาณหยุดเจริญพระพุทธมนต์ แล้วจึงได้ตรวจดูในพานของแต่ละท่านที่วางอยู่หน้าที่นั่ง ปรากฏว่า ในพานของท่านพ่อลี มีพระธาตุเสด็จมามากที่สุด รองลงมาก็เป็นของหลวงปู่จาม ต่อมาก็ พระอาจารย์น้อย หลวงปู่ตื้อ และหลวงปู่แว่น ตามลําดับ

พระเจดีย์สีทองที่ถูกสร้างขึ้นภายในถํ้ามีบรรยากาศวิเวกเงียบสงัด เย็นสบาย จึงแลดูขลังศักดิ์สิทธิ์ และมีเทวดารักษาถํ้า เหมาะเป็นสถานที่บําเพ็ญภาวนา ปัจจุบัน ทางเข้าถํ้า ด้านหน้า จะมีพระพุทธรูป และด้านขวามือจะมีรูปเหมือนท่านพ่อลีประดิษฐานบนธรรมาสน์ เมื่อเดินขึ้นบันไดเข้าถํ้ามากราบพระบรมธาตุที่บรรจุในพระเจดีย์และกราบพระพุทธรูป จะเกิดความรู้สึกปีติ อิ่มอกอิ่มใจ ส่วนด้านนอกถํ้า ไม่ไกลกันมากนัก เดินขึ้นไปบนยอดเขาวัดถํ้าพระสบาย จะเห็นวิว ทิวทัศน์ธรรมชาติของป่าเขาอันงดงามไกลสุดสายตา มีรัตนธาตุเจดีย์ สร้างตั้งแต่สมัยท่านพ่อลี และ หลวงปู่แว่น โดยท่านทั้งสองได้พิจารณาเห็นว่า ในวันพระข้างขึ้น ข้างแรม ๘ คํ่า สถานที่ แห่งนี้จะมีลําแสงไฟปรากฏพุ่งขึ้นสูงสว่างไสว อันเป็นนิมิตหมายมงคลศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่

การร่วมงานฉลองเจดีย์วัดถํ้าพระสบายในครั้งนั้น ครูบาอาจารย์เล่าว่า 

“ท่านอาจารย์ลี วัดอโศการาม คนมีอํานาจ ฝึกฝนในอํานาจมามาก มีเมตตาชอบพอกับ ผู้ข้าฯ ยิ่งนัก ผู้คนก็ชอบท่านมาก แสดงธรรมะฉะฉาน เป็นคนเกรงใจคน ไม่ติดหมู่คณะ ไม่ติดผู้คนชาติตระกูล ไม่ติดอามิส อุบายแยบคายดีมาก จนสมเด็จอ้วน สังฆนายก ยอมลงใจตั้งใจ ภาวนาตาม จนปรากฏผลภาวนาได้ดี ท่านมักพูดว่า “เราเป็นพระกรรมฐานแจกอุบายธรรม พระสมเด็จเจ้าคุณได้ เพราะอํานาจของการบํารุงศาสนามามากแต่ก่อนเก่า”

ท่านอาจารย์ลี ถ้าต้องการอยากได้พระธาตุ บอกกล่าวแก่เทวดาก็ได้มาทันที มาสุดท้าย อายุมาก ผู้คนเข้าหุ้มแหนเอาไว้ เลยไปไหนไม่ได้ ติดอยู่สมุทรปราการ เป็นพระสงฆ์ที่จิตเข้มแข็ง ชอบพอกับท่านอาจารย์ตื้อ พูดคุยหัวเราะเอิ๊กอ๊าก เป็นอรรถรสในธรรม ได้ยินท่านชวนกันเดินเท้าไปอินเดียกันอีก แต่ท่านว่ากับท่านอาจารย์ตื้อว่า “ไม่ไปล่ะทางเท้า ไปทางลม (เหาะ) ดีกว่า” ท่าน ๒ องค์นี้พูดธรรมะของกันและกัน ก็เป็นอันแล้วกัน รู้เรื่องกันดียิ่งนัก 

ท่านอาจารย์ลี ธมฺมธโร มักพูดตลกแต่เป็นธรรมะ ท่านอาจารย์ตื้อ อจลธมฺโม มักพูดจาหยาบแต่เป็นธรรมะ หากองค์ไหนพูดก่อนแล้วไม่คัดค้านกัน สติปัญญาแหลมคมหนาแน่นเท่ากัน ท่านอาจารย์น้อย สุภโร เป็นคนพูดน้อย แต่มีอุบายธรรม เป็นคนแยบคาย พูดธรรมนอก – ใน มีที่อ้างอิง ถามถูกช่องทาง ธรรมะไหลออกมาเป็นเทนํ้า ครูบาอาจารย์ทั้ง ๓ องค์นี้ได้อย่างเพิ่น (ท่าน) ครูอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต  คนละแขนง

มีอยู่คราวหนึ่ง อยู่ที่วัดถํ้าพระสบาย หลวงปู่ตื้อถามท่านพ่อลีว่า “ท่านพระครู อะไร นิรุชฺฌนฺติ ?” ท่านพ่อลีตอบว่า “รูปํ เจตสิกํ จิตฺตํ” หลวงปู่ตื้อถามต่อ “ใครผู้เป็น วูปสโม สุโข ?” ท่านพ่อลีตอบว่า “นวโลกุตตรธรรม””

อีกเหตุการณ์สําคัญ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๑ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (ม.ร.ว.ชื่น สุจิตฺโต) ประชวรหนักและสิ้นพระชนม์ จากจุดเริ่มต้นที่ สมเด็จพระสังฆราชเจ้าเสด็จสอบสวนหลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี ที่จังหวัดจันทบุรี ด้วยพระองค์เอง ทรงเห็นทั้งสองดําเนินตาม ข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานที่ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่นอย่างเคร่งครัด และการธุดงค์ปฏิบัติธรรมก็เอาจริงเอาจัง เป็นไปเพื่อมรรค ผล นิพพาน ทรงชื่นชมเป็น อันมาก และสนับสนุนตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา 

สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ในบั้นปลายทรงชราภาพและประชวรหนัก ในคืนวันที่ ๑๐ นับเป็นวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๑ ทรงสิ้นพระชนม์เมื่อเวลา ๐๑.๐๘ น. มีพระชนมายุ ๘๕ พรรษา ๑๑ เดือน ๑๙ วัน พระศพสมเด็จพระสังฆราชเจ้าตั้งบําเพ็ญพระราชกุศล ณ ตําหนักเพ็ชร วัดบวรนิเวศวิหาร และได้รับพระราชทานเพลิงพระศพ ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลา อิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๓

ความสัมพันธ์ระหว่าง สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กับ วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เกี่ยวข้องกันอย่างงดงามแนบแน่นและเคารพบูชาผูกพันกันมายาวนาน หลวงปู่กงมา ท่านพ่อลี องค์หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่เจี๊ยะ และครูบาอาจารย์เมื่อทราบข่าวสมเด็จพระสังฆราชเจ้าทรงพระประชวรหนัก ก็มาเข้าเยี่ยมเฝ้าพระอาการ เมื่อสิ้นพระชนม์ก็ได้เดินทางมากราบคารวะพระศพ และมาร่วมงานพระราชทานเพลิงพระศพ 

พ.ศ. ๒๕๐๒ เริ่มสร้างโบสถ์วัดอโศการาม – ห้ามสร้างเมรุถาวรในวัด

หลังจากการจัดงานฉลองสมโภช ๒๕ พุทธศตวรรษแล้ว มีปัจจัยจํานวนหนึ่งเหลือจาก การจัดงาน คณะสงฆ์ของวัดอโศการามในยุคนั้น จึงมีมติให้สร้างพระอุโบสถขึ้น มีความกว้าง ๑๐ เมตร ยาว ๑๖ เมตร หลังคาลดหลั่น ๓ ชั้น ประตูด้านหน้า ๒ บาน ด้านหลัง ๒ บาน หน้าต่างด้านละ ๕ ช่อง เริ่มลงมือก่อสร้าง เมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๒ ท่านพ่อลีได้จัดงานผูก พัทธสีมาฝังลูกนิมิตพระอุโบสถขึ้น เมื่อวันศุกร์ที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๐๓ โดยมีครูบาอาจารย์สายกรรมฐานมาร่วมงานกันเป็นจํานวนมาก เช่น พระเทพวรคุณ (อํ่า ภทฺราวุโธ) หลวงปู่จันทร์ เขมปตฺโต หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร พระสุธรรมคณาจารย์ (แดง ธมฺมรกฺขิโต) หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่ถวิล จิณฺณธมฺโม หลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร ฯลฯ โดยได้บันทึกภาพร่วมกันเป็นที่ระลึก ณ หน้าพระอุโบสถ

ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๓๒ พระเทพโมลี เจ้าอาวาสรูปที่ ๒ ของวัดอโศการาม ได้ทําการ บูรณะซ่อมแซมอุโบสถที่ชํารุดทรุดโทรมให้มีสภาพดีขึ้น โดยมีคณะศิษย์ได้ช่วยกันบริจาคเงินบูรณะ สิ้นค่าใช้จ่ายทั้งสิ้น ๔,๐๘๗,๔๕๙ บาท ปัจจุบัน อุโบสถหลังนี้ก็ยังได้ประกอบศาสนพิธีต่างๆ เช่น ประชุมสงฆ์ ลงฟังโอวาทปาฏิโมกข์ บรรพชาอุปสมบท ฯลฯ

สําหรับเมรุ ท่านพ่อลีห้ามสร้างเมรุถาวรในวัด องค์หลวงตาพระมหาบัว  เทศน์ไว้ดังนี้

“วัดไหนที่มีเมรุแล้วนั่นล่ะวัดพระเป็นบ้าที่สุดเลย ไม่ได้เป็นอรรถเป็นธรรมนะ กิเลสเหยียบหัวมันไปหมดนั่นแหละ พอดีวัดอโศการาม ท่านพ่อลีท่านสั่ง เขาจะมาตั้งเมรุที่วัดอโศการาม ท่านสั่งเด็ดขาดเลย นั่นเห็นไหม เราไม่ได้ลืมนะคําพูดของท่าน เพราะท่านนิสัยเด็ดเดี่ยวเฉียบขาด พ่อแม่ครูจารย์ได้ชมท่านตลอดมา พ่อแม่ครูจารย์มั่นของเรานี้ไม่เคยตําหนิท่านพ่อลีนะ พอพูดถึงท่านพ่อลีทีไร เออ ! ท่านลีเป็นพระที่เฉียบขาดเด็ดเดี่ยวเคร่งครัดในหลักธรรมหลักวินัย ท่านว่าอย่างนั้น นี่ล่ะท่านชี้ขาดเลย เขามาขอสร้างเมรุ มาสร้างหาอะไร ท่านว่า ป่าช้าของพระ นั่น เห็นไหมล่ะ ป่าช้าของพระ มันจะมาตายกองกันอยู่ในเมรุนี่ล่ะ ป่าช้าเผาคนเป็น พระเป็น 

ใครค้านท่านได้ไหมล่ะ ตั้งเมรุขึ้นมานี้มันจะหัวสุมเข้าไปในนี้ล่ะพระเณรเรา แล้วเงินทองข้าวของเหล่านี้อติเรกลาภมาเผาหัวมัน มรรคผลนิพพานจะมีที่ไหน อย่ามาตั้งเป็นอันขาด นั่นท่านดัด เราฟังแล้วถึงใจทีเดียว ท่านไม่ให้ตั้ง จึงไม่มีจนกระทั่งทุกวันนี้ เราก็ไปสนับสนุนเรื่อยนะ จําให้ดีคําพูดท่านพ่อลี คํานี้เด็ดขาดมาก เป็นธรรมล้วนๆ ใครตั้งใจปฏิบัติธรรมให้ยึดอันนี้ไว้ อย่าเอาเมรุมาตั้ง เราบอกงั้นเลย เราไปหนุนเรื่อย เพราะเราถึงใจตั้งแต่เวลาท่านพูด 

ท่านพูดอย่างเด็ดเดี่ยวเฉียบขาดด้วย หาที่ค้านไม่ได้เลย อย่ามาตั้ง ตั้งเมรุนี้ก็ป่าช้าของพระเผากันในนี้เลย เผาพระนี่เผาทั้งเป็น ท่านว่างั้น เมรุนั่นเผาคนตาย เมรุนั่นเป็นต้นเหตุที่จะให้เผาพระทั้งเป็น อย่ามาตั้งนะ ท่านเอาเด็ดขาด แล้วท่านสั่งอย่างนี้ด้วยนะ “วัดนี้เราตายแล้วก็ตาม ยังมีชีวิตอยู่ก็ตาม จะมีเมรุขึ้นไม่ได้” ว่างี้ จึงไม่มีกระทั่งทุกวันนี้ เรานี้ฟังอย่างถึงใจ ฟังซิ ฟังคําพูดของท่านคํานี้ นี้ล่ะเป็นธรรมล้วนๆ ฟังเอา

ท่านไม่เห็นแก่เงินแก่ทอง ข้าวของอะไร พอตั้งเมรุขึ้นมา เรื่องราวมันจะมาที่นั่นหมด ท่านห้ามเด็ดขาด เราก็ไปสนับสนุนเรื่อย จําให้ดีนะ คําพูดท่านพ่อลี ว่างี้เลย เราเอาเรื่อยไป อย่ามีนะ วัดนี้อย่ามาตั้งเมรุนะ ถ้าไม่อยากให้เป็นป่าช้าเผาพระน่ะ เราว่างั้น เราไปสนับสนุนเรื่อย เพราะมันถึงใจ เราไม่ลืมคําพูดของท่านพ่อลี ท่านพูดน่าฟังมากทีเดียว 

วัดใหญ่ๆ วัดไหนมีอะไร นับแต่เงินแต่ทองกันวันยังคํ่า เราพูดให้เต็มเม็ดเต็มหน่วยอย่างนี้แหละ มันสนใจในธรรมที่ไหน ไม่ได้สนใจ อยู่ในวัดนั่นแหละ วัดเป็นสถานที่บําเพ็ญธรรม แต่ไม่มีธรรมอยู่ในนั้น มีแต่กิเลสเข้าไปตีแหลกเหลวหมดเลย คําพูดอย่างนี้ก็ไม่มีใครพูด เราพูดโดยอรรถโดยธรรม ทําไมพูดไม่ได้ เหล่านั้นเป็นแต่กิเลส มาชําระกิเลสก็ต้องพูดตําหนิกิเลสเพื่อให้ชําระมัน ล่ะซิ เป็นผู้ทรงอรรถทรงธรรม มุ่งอรรถมุ่งธรรม ก็ส่งเสริมทางธรรมขึ้นมา อย่างที่ท่านพ่อลี ท่านพูด นั่นท่านส่งเสริมธรรมนะนั่น ทําลายสิ่งที่จะเป็นข้าศึกของธรรมออกเป็นลําดับ”

เรื่องหลวงตาเกิดวิปัสสนูปกิเลส

ชีวิตบั้นปลายท่านพ่อลี ท่านมีชื่อเสียงโด่งดังมาก จนมีคนเล่าลือกันว่า “ท่านพ่อลีเป็น พระเจ้าอโศกมหาราชกลับชาติมาเกิดจริงหรือ?” ท่านพ่อลีท่านเมตตาเล่าเรื่องทํานองนี้ว่า

“มีพระหลวงตารูปหนึ่งไปภาวนาในป่าเกิดนิมิตเป็นที่อัศจรรย์ ด้นดั้นเดินทางมาหาท่านที่วัดอโศการาม ญาติโยมเขาถามพระหลวงตารูปนั้นว่า “มาจากไหน ต้องการพบใคร” พระหลวงตาองค์นั้นก็ตอบว่า “พวกญาติโยมเหล่านี้ไม่รู้อะไร ท่านอาจารย์ลีองค์นี้เดิมท่านเป็นพระเจ้าอโศก-มหาราช ท่านจึงมาสร้างวัดอโศการาม ส่วนอาตมานี่แหละเป็นพระเจ้าปเสนทิโกศล เป็นเพื่อนรักกับท่าน สนิทสนมกันมานานหลายภพหลายชาติ จึงอยากจะมาขอเยี่ยมท่านในวัดนี้ ในวันนี้” แล้วก็สั่งให้ลูกศิษย์เข้าไปบอกท่านพ่อลี

ท่านพ่อลีทราบดังนั้น จึงบอกลูกศิษย์ว่า “ไปเร็วๆ ไปบอกท่านว่า ให้กลับไปเสียนะ อย่าเข้ามาเป็นอันขาด” แล้วท่านพ่อลีก็กล่าวต่อไปว่า “มันเป็นไปอย่างนี้ก็มีนะพระเรา นี่แหละพวกตื่นพื้นแผ่นดิน คือ หลงนิมิตต่างๆ ที่ตัวได้เห็น ท่านองค์นั้นคงจะมีความคิดอะไรบางอย่าง เกิดขึ้นในใจแล้วก็เลยเขวไป เมื่อเห็นอะไรต่างๆ ปัญญาไม่พอเพียง ก็กลายเป็น “วิปัสสนูปกิเลส” เปรียบเหมือนคนตื่นรถ เพราะไม่เคยเห็น ก็อยากจะวิ่งเข้าไปหารถ อยากขี่ อยากขับ อยากนั่งบ้าง ไม่เหลียวซ้ายแลขวา พิจารณาให้ดี วิ่งออกไปกลางถนน มันก็จะถูกรถชนตายหรือทับแข้งขาหักพิกลพิการไปเท่านั้น นี่ก็หลงไปอีกแบบ ไม่ปลอดภัย ถ้าใครมีปัญญาพอก็จะเป็นอริยทรัพย์ เช่น เห็นป่าลําพู ป่าแสม ก็พิจารณาให้เกิดประโยชน์ เอามีดมาตัดเป็นฟืนไว้ใช้สอย หรือจะขายก็ได้ พื้นแผ่นดินมันรกก็ถากถาง ทําให้เป็นไร่เป็นนา อย่าปล่อยให้ว่างเปล่า ก็จะต้องนํามาซึ่งพืชผลและทรัพย์สินเงินทอง

การหลงนิมิตเช่นนี้กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ก็เรียกว่า “สัญญาวิปลาส” ทางที่ถูก เมื่อเห็นนิมิตอะไร เราจะต้องมีสติพิจารณา แล้ววางไว้ตามสภาพของความจริง เราอย่าไปเกาะอยู่ในสิ่งที่ รู้เห็น เพราะสิ่งทั้งหลายเป็นของไม่เที่ยง เช่น เกิดมาเป็นคนจนก็ทุกข์ เพราะอยากมั่งมี เกิดมามั่งมี ก็ทุกข์ในการปกปักรักษาทรัพย์สมบัติ กลัวจะสูญหาย กลัวเขาจะคดโกง กลัวโจรจะปล้น กลัวขโมยจะลัก ก็ไม่มีความสุขอีก สิ่งทั้งหลายไม่มีอะไรแน่นอนสักอย่าง นิมิตทั้งหลายก็ เช่นเดียวกัน ฉะนั้น เมื่อรู้เห็นอะไร เราต้องปล่อยให้เป็นไปตามสภาพของมัน

ต้นลําพูมันก็อยู่ในป่า หญ้าก็มีในดิน ข้าวก็อยู่ในนา รู้ดังนี้ได้ เราก็จะสบาย จะลงไปใน ทะเลอีกก็สบาย เพราะรู้จักขึ้น รู้จักลง รู้จักว่าในทะเลมันเป็นอย่างไร บนบกมันเป็นอย่างไร ผู้มี วิชาจะไปบกไปนํ้าก็ไปได้ สบายทุกอย่าง จะถอยหน้าถอยหลังก็ไปได้คล่องแคล่วไม่ติดขัด เป็น “โลกวิทู” ใจแนบอยู่กับสิ่งนั้น แต่ไม่ติด อยู่ในทะเลนั่นแหละ แต่ก็ไม่จม อยู่ในโลกก็ไม่จมโลก เหมือนใบบัวที่อยู่ในนํ้า แต่นํ้าก็ไม่ซึมซับ”

ท่านพ่อลี ท่านจะไม่ให้ความสําคัญกล่าวในเรื่องอดีตชาติ ในเรื่องที่คนเขาเล่าลือกันว่า ท่านเป็นพระเจ้าอโศกมหาราชกลับชาติมาเกิด ท่านจะเหมือนบรรดาครูบาอาจารย์ทั้งหลาย ที่จะกล่าวแต่ธรรมะในเรื่องที่เกิดขึ้นในปัจจุบันเป็น “ปัจจุบันธรรม” ไว้เป็นแง่คิด เป็นคติเตือนใจสอนบรรดาศิษย์ ท่านกล่าวต่อไปว่า

“…มีบางคนพูดฝากมาว่า ท่านพ่อลี วัดอโศการาม ท่านสบายล่ะซิ มีลูกศิษย์ลูกหา ล้วนแต่มหาเศรษฐี เรามาเสียใจอยู่หน่อยว่า มันไม่ค่อยจริงอย่างเขาลือ บางคนได้ยินแต่ข่าวลือ ก็เข้าใจผิดคิดว่า เราเป็น “นักโกยเงิน” ขอให้พวกเราพากันระวังให้ดีๆ ให้ปลอดภัยไว้ก่อน อย่าหลงมนุษย์ เรื่องอย่างนี้มันเป็นภัย เมื่อมันนึกว่าหลวงพ่อรํ่ารวย มันก็เพ่งเล็งดู ได้ท่าก็จะมาทําความยุ่งยากเดือดร้อนขึ้น ที่พูดมานี้เป็นเรื่องทางโลก 

ที่นี้มาพูดเรื่องธรรมะ พูดกันตามจริงที่พวกเราอยู่กันใกล้ๆ ไกลๆ และมีจิตมุ่งดี อยากมาอบรมจิตใจของตนๆ อุตส่าห์เสียสละกันมา โดยได้ยินได้ฟังว่า สถานที่นี้มีการอบรมจิตใจกันเคร่งครัด มุ่งบําเพ็ญความดีกันเป็นส่วนใหญ่ คํากล่าวอย่างนี้ก็เป็นชื่อดีของเรา ฉะนั้น ให้พวกเรา ในที่นี้ ทําตัวให้เหมาะสมกับชื่อของเราไว้ ให้รักษาชื่อดีใส่กํามือไว้ อย่าให้รั่วไหล ได้ทั้งชื่อ ได้ทั้งความจริงเป็นดีแน่ อย่าดีแต่ชื่อ แต่ตัวมันเซ่อ”

สําหรับพระราชประวัติของพระเจ้าอโศกมหาราช หรือ พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช ได้มี การบันทึกเป็นทางการในตําราทางพระพุทธศาสนาไว้อย่างละเอียดลึกซึ้ง อัศจรรย์ ปาฏิหาริย์ และพิสดารมาก เกียรติพระราชประวัติพระองค์ท่าน ทรงบําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ ในพระพุทธศาสนาไว้อย่างชัดเจน ยิ่งใหญ่ที่สุด ไม่มีใครเสมอเหมือน จึงเป็นที่สนใจของบรรดา พุทธบริษัท ตลอดครูบาอาจารย์วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ได้ศึกษาแล้วนําประวัตินี้มาอ่านเล่าไว้ตั้งแต่ต้นจนจบอวสานแห่งภพชาติของท่าน ชื่อเรื่อง “พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช”

ปาฏิหาริย์ทั้ง ๓ วาทะธรรม บทประพันธ์ท่านพ่อลี

ท่านพ่อลี แม้อาพาธหนักครั้งสุดท้าย ท่านป่วยเพียงร่างกาย แต่จิตใจท่านไม่ป่วย ใจท่านเป็นธรรมธาตุอันบริสุทธิ์ ท่านยังแสดงปาฏิหาริย์ทั้ง ๓ คือ อิทธิปาฏิหาริย์ (แสดงฤทธิ์) อาเทสนา-ปาฏิหาริย์ (ทายใจ) และ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ (คําสอนมีผลจริง) ได้อย่างน่าอัศจรรย์ ซึ่งข้อสุดท้าย คือ อนุสาสนีปาฏิหาริย์ ดีเยี่ยมเป็นประเสริฐ พระพุทธเจ้าทรงสรรเสริญ

ปาฏิหาริย์ทั้ง ๓ มีอยู่ในหลักพระพุทธศาสนา ครั้งพุทธกาล พระพุทธเจ้าทรงแสดงเอง และ ในบางโอกาส พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้พระอัครสาวกแสดงปาฏิหาริย์ เช่น ครั้งพระสารีบุตร และ พระโมคคัลลานะ กราบทูลลานิพพาน เป็นต้น ในครั้งกึ่งพุทธกาลหลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น และพระศิษย์ เช่น ท่านพ่อลี หลวงปู่ตื้อ องค์หลวงตาพระมหาบัว ฯลฯ ก็แสดงปาฏิหาริย์ทั้ง ๓ ให้ปรากฏเห็นกันอยู่บ่อยครั้ง แม้ในอนาคตกาลภายภาคหน้า หากยังมีผู้ปฏิบัติธรรม สมควร แก่ธรรม ได้บรรลุธรรมและมีอํานาจวาสนาบารมี ก็สามารถแสดงปาฏิหาริย์ทั้ง ๓ นี้ได้ 

ส่วนวาทะธรรมท่านพ่อลีนั้น มีมากมาย ดังนี้

“พระพุทธองค์ฝังความชั่วทั้งหมดของพระองค์ไว้ภายใต้ต้นโพธิ์ เมื่อสองพันกว่าปีแล้ว เราทั้งหลายก็ควรฝังความชั่วของตัวเราเช่นพระองค์บ้าง” 

“ทุกสิ่งทุกอย่างย่อมมี ‘เหตุผล’ ทั้งนั้น นั่งนิ่งๆ อยู่ มันก็มีเหตุผล ใบไม้ร่วง มันก็มีเหตุผล คนที่ไม่รู้ ‘เหตุผล’ นั้น ก็เพราะไม่มีปัญญาความรู้ จึงไม่เข้าไปถึง ‘เหตุผล’”

“ธรรมะ เป็นเครื่องบํารุงจิตใจให้บริสุทธิ์ได้อย่างหนึ่ง และอีกอย่างหนึ่งจะกล่าวก็คือ ธรรมะได้แก่ ตัวของเรานี้เอง ร่างกายของเราทุกส่วนเป็นก้อนโลก โลก ก็คือ ตัวธรรม เป็นเรื่องของธรรมะ แต่ไม่ใช่ตัวธรรมะจริงๆ ตัวของธรรมะจริงๆ อยู่ที่จิตใจ”

“ถ้าเรามีความจริง คือ ธรรมะ เป็นทรัพย์ของเราแล้ว ถึงจะมีเงินก็ไม่ทุกข์ ไม่มีก็ไม่ทุกข์ เพราะจิตของเราเป็นโลกุตตระแล้ว”

“ความทุกข์ความยากเราไม่กลัว กลัวแต่สิ่งผิดกฎหมายและผิดพระวินัย กลัวแต่ไม่ได้ทําความดีเท่านั้น” 

“ความชั่วตั้งใจจะละไปจนตาย ความดีตั้งใจจะทําไปจนตาย เราต้องตั้งใจอย่างนี้จึงใช้ได้” 

“บารมีเหมือนกับปุ๋ยที่ช่วยให้ต้นไม้งอกงาม แต่ถ้าใครคอยเฝ้าบารมีอยู่ต้องตายเปล่า บารมี นั้นเกิดมีอยู่ที่วิธีการ แขน ๒ ขา ๒ ปาก มือ ตา นี่แหละ เป็นตัวสร้างบารมีทั้งสิ้น ทําดีลงไปสิ” 

“ใจดี กายไม่ดี ปวดเมื่อย ช่างมัน ข้างนอกไม่ดี ก็ให้ข้างในมันดีไว้ มะพร้าวนั้นเปลือกนอก มันก็กินไม่ได้ แต่เนื้อในและนํ้า มันดี” 

“ศีล เราต้องรักษาให้เท่ากับหัวของเรา ศีลขาดก็ต้องเท่ากับคอขาด ศีลขาดดีกว่าไม่มีศีล เลย เพราะคนนุ่งผ้าขาด ย่อมดีกว่าคนเปลือยกาย ความดีเป็นของผู้ทํา ไม่ใช่ของคนโง่ คนฉลาด คนมีหรือคนจน”

“คนที่ไม่มีทาน ศีล ภาวนา พระพุทธเจ้าตรัสว่า เป็นคนยากจน”

“อย่าเสียดายที่ได้ให้ จงเสียใจที่หวงไว้ คนโง่กลัวจน จึงไม่ทําทาน คนฉลาดกลัวจน จึงรีบ ทําทาน”

“การปฏิบัติของพวกญาติโยม เป็นยอดอาหารที่อร่อยยิ่งสําหรับอาตมา “พ่อ” นั้นกินอาหารเพียงวันละมื้อเดียวก็อยู่ได้ ขอแต่ได้เห็น “ลูก” ปฏิบัติดีเป็นที่พอใจก็แล้วกัน”

“การพูด การทํา การคิด เป็นเรื่องเล่น เป็นเรื่องของโลก เป็นเรื่องของเด็ก ถ้าใจเรายังเป็นเด็กอยู่ ก็ย่อมไม่ได้สมบัติของพระอริยเจ้า”

“ภาวนามยปัญญา ไม่ต้องฟังต้องคิด อาศัยความสงบระงับของจิตอย่างเดียว ก็จะเกิดปัญญา” 

ท่านพ่อลี นอกจากเทศนาธรรมเป็นเลิศแล้ว ท่านยังประพันธ์บทกลอนธรรมะได้เป็นเลิศ ท่านจะประพันธ์ในยามว่าง หรือในคราวพิเศษ เช่น ครูเอื้ออารีย์ ชังคมานนท์ ลูกศิษย์ชาวจังหวัดลําปาง ซึ่งเป็นลูกศิษย์เก่าแก่ติดตามท่านมานาน ได้มาบวชชีพราหมณ์อยู่ช่วยงานฉลองกึ่งพุทธกาล เมื่อครูเอื้ออารีย์ถึงแก่กรรมในวันเสาร์ที่ ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๒ ท่านพ่อลีได้เมตตาประพันธ์ บทกลอนธรรมะให้เป็นพิเศษ เพื่อจะนําไปพิมพ์เป็นธรรมบรรณาการแจกในงานฌาปนกิจศพที่ วัดถํ้าพระสบาย จังหวัดลําปาง

ตอบลักษณะพระนิพพาน ตาต้องเห็นตา

ท่านพ่อลี ท่านแสดงธรรมและตอบปัญหาธรรมอย่างผู้รู้จริงเห็นจริงในสัจธรรม เพราะอริยสัจมีหนึ่งเดียว คุณธรรมของท่านพ่อลีจึงเป็นที่ยอมรับในวงกรรมฐาน หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านเป็นพระอรหันต์ ท่านยังชื่นชมการตอบปัญหาธรรมของท่านพ่อลีเป็นอันมาก ดังนี้

“วันหนึ่งอาตมา (หลวงปู่เจี๊ยะ) อยู่กับท่านพ่อลี แล้วก็มาคุยกัน แกก็ถามถึง ทีนี้เขา ถามว่า “ท่านอาจารย์ลีเจ้าคะ พระนิพพานมีลักษณะอย่างไร” อาตมานั่งอยู่ข้างบน เหยียดขา นั่งคุยอยู่วัดบุรณศิริฯ หน้ากระทรวงยุติธรรม พูดกันไป พูดกันมา ท่านบอกว่า “ตาต้องเห็นตา” ท่านอาจารย์ท่านเปรียบ ท่านสวยนะ ตาเห็นตา ทีนี้คุณนายไขแกก็บอกว่า “ตานี่เห็นตาได้อย่างไร ท่านอาจารย์ ฮ้า ! ตาที่ไหนจะมีเห็นตา” ว่ากันไป ว่ากันมา เรามาฟัง เอ๊ะ ! ท่านพ่อ ท่านเปรียบ ได้ยังไง เปรียบได้สวยเหลือเกิน แล้วทําไมผู้หญิงคนนี้คัดค้าน อาตมาก็ค่อยย่อง ย่องเอาหัวเข้ามา มองหน้า อ๋อ ! ยายคนนี้หรือ นึกว่าใคร แกเป็นนักปาฐกถาเก่ง ถกเก่ง …

ลักษณะตาเห็นตา คือ มันมีภาษิตอันหนึ่ง ญาณทัสสนะ ญาณะตัวนั้น ตัวนั้นเห็น ทัสสนะตัวนั้นรู้ นั่นน่ะตัวนั้นลักษณะ ท่านอาจารย์ลีท่านพูดสวยมาก แต่คนฟังไม่เป็น อธิบายเท่าไร มันไม่เข้าใจ คนไม่เคยทํานา ไม่เคยหุงข้าวกิน แล้วเราไม่เคยได้กินข้าว ก็ไม่รู้ว่าเขาไถมายังไง อธิบายทั้งคืน ก็นั่นแหละ คุณ… เพราะแกเป็นนักปฏิบัติ แต่แกรู้ความจริง ได้อธิบายไว้แล้ว แกโอเคแล้ว “อ้อ ! ถูกเจ้าค่ะ สาธุ” ก็ต้องสาธุสิ นี่แกยังคัดค้าน ต้องตายไปข้างหนึ่ง 

ในแบบเขาบอกอย่างนั้น ญาณทัสสนะ ญาณะตัวนั้น คือ ญาณตัวรู้ ทัสสนะเห็น เหมือน เราส่องกระจกนั่นน่ะ เราก็เห็นเงาเรา แต่เงาเราก็ออกไปแล้ว กระจกเขาก็ยังใสอยู่อย่างนั้น พระนิพพานเป็นอย่างนี้ ธรรมชาติของเขา แต่ก็ต้องมีกิริยาของจิตที่มันรู้ เห็น เป็นธรรมดา อยู่อย่างนั้น แต่ไอ้ตัวนั้นมันไม่มีกิริยา เพราะฉะนั้นจะว่าดิน ว่านํ้า ว่าลม ว่าไฟ พระพุทธเจ้า ปฏิเสธหมด จึงเรียกว่า ธรรมอสีติ 

ธรรมนี้ลึก ตัวนี้ ญาณทัสสนะ ทัสสนะตัวนั้นเห็น เห็นโดยธรรมชาติ ดังบุคคลคนนั้นปฏิบัติเข้าไปแล้วจึงได้รู้ เพราะฉะนั้นพระพุทธเจ้าว่า ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺโพ วิญฺญูหิ ผู้ปฏิบัติจะรู้เฉพาะตน สุดท้าย อกฺขาตาเร ตถาคโต ตถาคตเป็นแต่เพียงบอกผู้สอน พวกท่านทั้งหลายต้องปฏิบัติรู้เอง คือ ธรรมะตัวนี้ โลกคัดค้านไม่ได้ แปลว่า เขาก็ต้องเถียงกันไปล่ะนะ ถ้าถึงธรรมจริงตัวนี้แล้ว ไม่มีใครคัดค้าน พอถึงความจริงเท่านั้น ก็ต้องยอมรับกัน ว่าเออ ! จริง เพราะฉะนั้นพระพุทธเจ้าจึงตรัสว่า ปจฺจตฺตํ ตัวนี้เป็นของ ปจฺจตฺตํ รู้จําเพาะตน ของใครของมัน” 

พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๒ อาพาธหนักเข้าโรงพยาบาล

ท่านพ่อลีเทศน์ถึงอาการเจ็บป่วยของท่านว่า

“โรคของอาตมานั้น มีเกณฑ์ที่จะรักษาเองอยู่ได้กําหนดเพียง ๓ วัน ๕ วัน ๗ วันถึง ๙ วัน ถ้าพ้นจากนี้แล้วไม่ค่อยทุเลา ก็แปลว่า หมดกําลังความสามารถที่จะรักษาด้วยตัวเจ้าของเอง นั่นแหละจึงจะหาหมอได้ ความเจ็บป่วย คนอื่นจะมารู้ดีกว่าอาตมาอย่างไร สังเกตว่าเป็นอย่างนี้ตั้งแต่เด็กมาแล้ว

ในพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๒ รู้สึกว่าอาการป่วยรบกวน เริ่มป่วยตั้งแต่กลางพรรษา มานึกถึงการเจ็บป่วยของตัว บางวัน บางเวลาก็เกิดความท้อถอยในการที่จะมีชีวิตอยู่ต่อไป บางวันก็รู้สึกว่าจิตใจขาดกระเด็นไปจากศิษย์ มุ่งไปแต่ลําพังตนคนเดียว มองเห็นที่วิเวกสงัดว่าเป็นบรมสุข อย่างเลิศในทางธรรมะ บางวัน บางเวลา อาการป่วยทุเลา บางวันก็ป่วยตลอดคืน แต่พอทนได้ มีอาการปวดเสียดในกระเพาะ มีอาการจับไข้ วันหนึ่งเป็นเวลาหลายๆ ชั่วโมง” 

คณะศิษย์เห็นอาการท่านพ่อลีไม่สู้ดีแล้ว ต่างคนก็ต่างไปกราบเรียนถามท่านว่า “ท่านพ่อจะไปโรงพยาบาลไหน ฉันจะนําไป ฉันจะเป็นเจ้าภาพเอง” ท่านนอนเปลฟังเฉยไม่ตอบ คนนั้นก็ ไปโรงพยาบาลเชียงใหม่ไหม คนนี้ก็ไปโรงพยาบาลศิริราชไหม ไปโรงพยาบาลจุฬาฯ ไหม ไปไหนไหม ท่านนิ่งไม่ตอบ ไม่ตอบสักราย พอเวลาท่านจะไปโรงพยาบาล ไม่มีใครรู้สักคน ความเห็น ของศิษย์ไม่ตรงกัน ท่านจึงไปโรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ท่านไปเอง ไปโดยความเห็นชอบของท่าน ศิษย์ออกติดตามหากันอย่างจ้าละหวั่น ๒ – ๓ วันถึงรู้ ฉะนั้น เมื่อออกพรรษาแล้วก็ได้มา พักรักษาตัวที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ

ครั้งแรกได้มารักษาอยู่ที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ตั้งแต่วันที่ ๒ พฤศจิกายน ๒๕๐๒ จนถึงวันที่ ๕ เดือนเดียวกันก็กลับไปวัด เมื่อกลับไปวัดแล้ว อาการอาพาธชักกําเริบ พอถึง วันอังคารที่ ๑๐ พฤศจิกายน ๒๕๐๒ ก็ได้กลับมาพักรักษาตัวอยู่ที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ อีกครั้งหนึ่ง อาการป่วยก็ค่อยทุเลาเบาบาง

อยู่มาวันหนึ่ง มานอนนิ่งอยู่คนเดียวว่า เราเกิดมาก็ต้องให้ประโยชน์แก่ตนและคนอื่น แม้เราเกิดอยู่ในโลกที่มีการเจ็บป่วย ก็มุ่งทําประโยชน์ให้แก่โลกและพระศาสนาตลอดชาติ ทีนี้เราเจ็บป่วย เราก็อยากได้ประโยชน์อันเกิดจากการเจ็บป่วยในส่วนตนและคนอื่น 

ฉะนั้น จึงได้เขียนหนังสือขึ้นฉบับหนึ่ง มีใจความดังต่อไป คือ 

ห้องพิเศษ โรงพยาบาลบุคคโล ทหารเรือ

(โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ)

เรื่องอาหารของท่านพ่อนั้น ใครๆ อย่าได้ห่วงอาลัย ทางโรงพยาบาลมีทุกอย่าง ไม่ว่า จะต้องการอะไร ฉะนั้น ถ้าใครๆ หวังดีมีศรัทธาแล้ว ให้คิดค่ารถที่นําไปนั้นเสีย คิดค่าอาหารที่ พวกเราจ่ายไปนั้นเสีย เอาเงินจํานวนนั้นๆ ไปทําบุญในทางอื่นจะดีกว่า เช่น หลวงพ่อใช้ยาของ โรงพยาบาลไปเท่าไหร่ เหลือจากท่านพ่อแล้วยังเป็นประโยชน์กับคนอื่นที่อนาถาต่อไป ให้พากัน คิดเช่นนั้นจะดีกว่ากระมัง และตึกที่ท่านพ่อพักอยู่นั้นเป็นตึกพิเศษ ยังมิได้เปิดรับคนป่วยเลย นายแพทย์ก็ให้เกียรติท่านพ่อเต็มที่ แม้มูลค่าบํารุง ๑ สตางค์ ไม่เคยพูดกันสักคํา

ฉะนั้น ผู้ใดหวังดีแก่ท่านพ่อ ควรนําไปคิดดูก็แล้วกัน ในที่สุดนี้ท่านพ่อจะสร้างเตียงไว้เป็น ที่ระลึกสักหน่อย ใครมีศรัทธาติดต่อท่านพ่อได้ หรือผู้อํานวยการและผู้ช่วยอํานวยการที่ โรงพยาบาลบุคคโล ทหารเรือ

(ลงนาม) พระอาจารย์ลี

(หมายเหตุ) โรงพยาบาลบุคคโล ทหารเรือ ได้รับอนุญาตจากกระทรวงกลาโหมให้เปลี่ยนชื่อใหม่ เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน ๒๕๐๒ เป็นโรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ หลังจาก ท่านพ่อเข้ามาพักรักษาตัว ๑ วัน ทั้งๆ ที่ทางโรงพยาบาลได้ขอเปลี่ยนชื่อนี้ไปเป็นเวลานานแล้ว

เมื่อได้เขียนหนังสือดังกล่าว ได้นึกอยู่ในใจว่า อย่างน้อยควรได้มูลค่าปัจจัยในการ ช่วยเหลือโรงพยาบาลครั้งนี้ ๓ หมื่นบาท จึงได้ออกประกาศแจ้งความจํานงแก่บรรดาสานุศิษย์ ต่างคนต่างมีศรัทธาบริจาคร่วมกันตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา

เจ็บก็ทําประโยชน์ แม้ตายก็จะทําประโยชน์ 

ต่อมาเมื่อวันที่ ๑๖ พฤศจิกายน ๒๕๐๒ มีคนจังหวัดสมุทรปราการมาเล่าให้ฟังที่ โรงพยาบาล มีใจความ ๒ อย่าง คือ ได้เกิดมีรถยนต์ชนกัน มีคนตายอีกแถวโค้งมรณะบางปิ้ง บางคนก็ว่ามีผีคอยหลอก แสดงให้ปรากฏต่างๆ นานา

เมื่อได้ทราบดังนี้จึงได้คิดดําริทําบุญกุศลให้คนตายด้วยอุปัทวเหตุทางรถยนต์บนถนนสายนี้ จึงได้ไปปรึกษาปลัดจังหวัดสมุทรปราการและคณะศิษย์ ก็ตกลงกันว่าต้องทําบุญ ได้กําหนดการทําบุญกันขึ้น โดยเริ่มงานตั้งแต่วันที่ ๑๘ ธันวาคม ๒๕๐๒ มีการสวดมนต์เย็นที่ปะรําข้างถนนสุขุมวิท ใกล้ที่ทํางานของตอนการทางสมุทรปราการ จัดการผ้าป่า ๕๐ กอง มีคณะศิษย์ไปร่วมอนุโมทนา คราวนี้ได้เงินสมทบทุนช่วยโรงพยาบาลจังหวัดสมุทรปราการ ทั้งสิ้น ๑๒,๖๐๐ บาท ถ้วน (หนึ่งหมื่นสองพันหกร้อยบาทถ้วน)

วันที่ ๑๙ ธันวาคม ๒๕๐๒ ได้ถวายอาหารพระ ๕๐ รูป ทอดผ้าป่า ๕๐ กอง เปลี่ยนชื่อ โค้งใหม่ ดังนี้

ที่เรียกว่า โค้งโพธิ์แต่เดิมนั้น ให้ชื่อใหม่ว่า “โค้งโพธิสัตว์”

ที่เรียกว่า โค้งมรณะแต่เดิมนั้น ให้เรียกว่า “โค้งปลอดภัย”

ที่เรียกว่า โค้งมิโด้แต่เดิมนั้น ให้เรียกว่า “โค้งชัยมงคล”

เมื่อสําเร็จเรียบร้อยแล้ว ได้กลับมาโรงพยาบาลตอนบ่ายวันที่ ๑๙ ธันวาคม ๒๕๐๒ ก็ได้พักรักษาตัวอยู่เป็นเวลาหลายวัน นายแพทย์และจ่าพยาบาลได้เอาใจใส่รักษาและให้ความสะดวกเป็นอย่างดี เช่น พลเรือจัตวาสนิท โปษะกฤษณะ ผู้อํานวยการโรงพยาบาลได้เอาใจใส่มาก ทุกวัน เช้ามืดได้นําอาหารมาถวายเป็นนิจ คอยปฏิบัติดูแลเหมือนลูกศิษย์ และในระหว่างนี้ก็ได้คิดเขียนหนังสือขึ้นฉบับหนึ่ง ชื่อว่า “คู่มือบรรเทาทุกข์”  เพื่อแจกเป็นธรรมทาน 

ในการสร้างหนังสือนี้ เราก็ไม่ได้รับความลําบาก มีลูกศิษย์รับจัดพิมพ์ช่วย ๒,๐๐๐ เล่ม คือคุณนายละมัย อํานวยสงคราม ๑,๐๐๐ เล่ม ร.ท.อยุธ บุณยฤทธิรักษา ๑,๐๐๐ เล่ม รู้สึกว่าการ คิดนึกของตนก็ได้เป็นไปตามสมควร เช่น ต้องการเงินบํารุงโรงพยาบาล มาถึงวันที่ได้ออกจาก โรงพยาบาล คือวันที่ ๑๐ มกราคม ๒๕๐๓ รวมเวลาอยู่ในโรงพยาบาล ๔๕ วัน ก็มียอดเงิน ประมาณ ๓๑,๕๓๕ บาท แสดงว่า เราเจ็บ เราก็ได้ทําประโยชน์ 

แม้จะตายไปจากโลกนี้ก็ยังคิดอยู่ว่า ซากกเฬวรากที่เหลืออยู่ ก็อยากให้เกิดประโยชน์ แก่คนที่ยังมีชีวิตอยู่ ตัวอย่างที่เคยเห็นมา เช่น ครูบาศรีวิชัย ซึ่งชาวเมืองเหนือเคารพนับถือ ท่านได้ดําริสร้างสะพานข้ามแม่นํ้าปิง แต่ยังไม่สําเร็จก็ตายเสียก่อน ต่อจากนั้นได้มีคนเอาศพ ของท่านไปตั้งไว้ใกล้ๆ สะพาน ถ้าลูกศิษย์หรือพุทธบริษัทอื่นๆ ต้องการจะช่วยทําฌาปนกิจศพท่าน ก็ขอให้ช่วยกันสร้างสะพานให้สําเร็จเสียก่อน ในที่สุดครูบาศรีวิชัยก็นอนเน่าทําประโยชน์ให้แก่ประชาชนได้ ฉะนั้น ชีวิตความเป็นมาของตน ก็ได้คิดมุ่งอยู่อย่างนี้เรื่อยมา

นับตั้งแต่ได้ออกปฏิบัติในทางวิปัสสนากรรมฐานมาตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๖๙ จนถึง พ.ศ. ๒๕๐๒ นี้ได้อบรมสั่งสอนหมู่คณะสานุศิษย์ในจังหวัดต่างๆ ได้สร้างสํานักให้ความสะดวกแก่พุทธบริษัท เช่น จังหวัดจันทบุรี มี ๑๑ สํานัก การสร้างสํานักนี้มีอยู่ ๒ ทาง คือ

๑. เมื่อลูกศิษย์ได้ก่อสร้างตัวขึ้น ยังไม่สมบูรณ์ก็ช่วยเป็นกําลังสนับสนุน

๒. เมื่อเพื่อนฝูงได้ดําริสร้างขึ้นยังไม่สําเร็จ บางแห่งก็ขาดพระ ก็ได้ส่งพระที่เป็นศิษย์ไปอยู่ ประจําต่อไปก็มี บางสํานักครูบาอาจารย์ได้ผ่านและสร้างขึ้นไว้แต่กาลก่อน ก็ได้เดินทางไปเยี่ยมและอบรมหมู่คณะเรื่อยมาจนบัดนี้ จังหวัดจันทบุรีมี ๑๑ แห่ง นครราชสีมามีสํานักปฏิบัติ ๒ – ๓ แห่ง ศรีสะเกษ ๑ แห่ง สุรินทร์ก็มี เป็นเพื่อนกรรมฐานทั้งนั้น อุบลราชธานีมีหลายแห่ง 

นครพนม สกลนคร อุดรธานี ขอนแก่น เลย ชัยภูมิ เพชรบูรณ์ ปราจีนบุรี ระยอง ตราด ลพบุรี ชัยนาท ตาก นครสวรรค์ พิษณุโลก เป็นวัดที่ผ่านไปอบรมชั่วคราวไม่มีสํานัก สระบุรี มี ๑ แห่ง อุตรดิตถ์ก็เป็นจุดผ่านไปอบรม ลําปาง เชียงราย เชียงใหม่ นครนายก นครปฐม ได้ผ่าน ไปอบรมชั่วคราว ยังไม่มีสํานัก ราชบุรีได้ผ่านไปอบรม ยังไม่มีสํานัก เพชรบุรีมีพระเณรเพื่อนฝูง ตั้งสํานักไว้บ้าง 

ประจวบฯ ได้เริ่มสร้างสํานักที่อําเภอหัวหิน ชุมพรพํานักอยู่ ๒ – ๓ แห่ง สุราษฎร์ธานี ผ่านไปอบรมชั่วคราว ไม่มีสํานัก นครศรีธรรมราชก็ผ่านไปอบรม มีสํานักขึ้นก็รกร้างไป พัทลุง มีศิษย์ ผ่านไปอบรมยังไม่มีสํานัก สงขลามีสํานักที่วิเวกหลายแห่ง ยะลามีศิษย์ไปเริ่มอบรมไว้ เป็นพื้น และได้เคยไปอบรม ๒ ครั้ง

ระหว่างออกพรรษาได้สัญจรไปเยี่ยมศิษย์เก่าๆ ของครูบาอาจารย์ที่เคยไปพักผ่อนมาแล้ว ก็ได้ไปอยู่เสมอมิได้ขาด บางคราวก็ได้หลบหลีกไปบําเพ็ญประโยชน์ส่วนตัวบ้าง 

เวลาที่ได้เขียนประวัติขึ้นนี้ กําลังนอนป่วยอยู่ที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ธนบุรี…

ท่านพ่อลี เมื่อออกจากโรงพยาบาลแล้ว ท่านก็เข้าพักที่วัดอโศการาม จากนั้นท่านก็เมตตาไปเยี่ยมศิษย์ตามวัดต่างๆ ดังที่เคยปฏิบัติมา ท่านกลับมาไม่นาน ก็ได้จัดพิธีผูกพัทธสีมาฝังลูกนิมิตพระอุโบสถ วัดอโศการาม ขึ้นเมื่อศุกร์ที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๐๓ ในงานนี้ท่านพ่อลีได้เขียนจดหมายบอกหลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร พระหนุ่มศิษย์ชาวภาคใต้ ให้มาช่วยกันตามธรรมเนียมของพระป่า และท่านได้อยู่จําพรรษาศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพ่อลีที่วัดอโศการาม

โดยในปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านพ่อลี ท่านให้สร้างพระเจดีย์ขนาดย่อมขึ้น เป็นองค์ประธาน แกนกลางของพระธุตังคเจดีย์ ขึ้นที่วัดอโศการาม ท่านได้วางศิลาฤกษ์พระธุตังคเจดีย์ ได้บรรจุ พระบรมสารีริกธาตุที่เสด็จมาด้วยบุญญานุภาพและแรงอธิษฐานจิตของท่าน และในปีเดียวกันท่านได้เป็นผู้ริเริ่มสร้างพระอุโบสถ วัดทรายงาม อ.เมือง จ.จันทบุรี ขึ้นอีกแห่งหนึ่ง ท่านให้ทุนริเริ่ม พอออกพรรษาแล้ว ท่านได้วางศิลาฤกษ์พระอุโบสถ เมื่อวันที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ โดยท่านมอบหมายให้หลวงปู่พิศดู ธมฺมจารี  เป็นเจ้าอาวาสและดูแลการสร้างพระอุโบสถ วัดทรายงาม

ในปลายปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านพ่อลี ท่านได้ให้พระอาจารย์ประยูร จิตฺตสนฺโต พระศิษย์ ของท่าน ปั้นเศียรพระพุทธรูปขนาดใหญ่ขึ้นเพื่ออัญเชิญไปประกอบกับองค์พระซึ่งได้มีการจัดสร้างไว้ที่วัดเวฬุวัน (วัดเขาจีนแล) จ.ลพบุรี โดยเริ่มปั้นตั้งแต่ปลายปี พ.ศ. ๒๕๐๓ – ๒๕๐๔

ต่อมาเมื่อปั้นส่วนเศียรแล้วเสร็จ จะทําการเคลื่อนย้ายเพื่อไปประกอบกับองค์พระ โดยใช้ รถเครนยกขึ้นรถบรรทุก แต่ปรากฏว่าเกิดขัดข้องนําไปไม่ได้ และได้มีการลองด้วยเครื่องช่วยต่างๆ ทั้งได้ทําการเคลื่อนย้ายโดยวิธีการต่างๆ อีกหลายวิธี แต่ก็ไม่สามารถจะทําการย้ายองค์เศียรไปได้ ท่านพ่อลี จึงได้ปรารภว่า “เมื่อองค์เศียรของพระพุทธรูปนี้ ต้องการอยู่ที่วัดอโศการามแห่งนี้ ก็นิมนต์ให้ท่านอยู่ที่ี่นี่ต่อไป” 

ดังนั้น หลวงพ่อเศียร จึงเป็นพระพุทธรูปที่มีเฉพาะองค์เศียร อยู่คู่วัดอโศการามตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๓ จากนั้นจึงทําการสร้างวิหารหลวงพ่อเศียรขึ้นที่ด้านหลังพระธุตังคเจดีย์ บริเวณหน้า พระอุโบสถ เพื่อประดิษฐานองค์หลวงพ่อเศียร มีเรื่องเล่าว่า ท่านพ่อลีได้นําสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ไม่มีใครรู้ใส่ไว้ในถุงกํามะหยี่ บรรจุไว้ในองค์เศียรด้วย ซึ่งไม่มีใครรู้เลยว่า สิ่งนั้นคืออะไร ตราบจนทุกวันนี้ ประมาณปี พ.ศ. ๒๕๐๕ หลังจากที่ท่านพ่อลีได้มรณภาพลง ก่อนช่วงงานครบรอบ ๑ ปี ของการ ละสังขารของท่านพ่อลี ทางวัดอโศการามได้นิมนต์พ่อแม่ครูอาจารย์มาเจริญพระพุทธมนต์ เมตตา อธิษฐานจิต นําโดย หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร ฯลฯ

ธรรมะในยามอาพาธ

ในระยะนี้เป็นบั้นปลายชีวิตของท่านพ่อลี ท่านจะเข้าๆ ออกๆ โรงพยาบาล ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านก็เข้าโรงพยาบาลอีกเป็นครั้งสุดท้าย โดยมีหลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร ขณะเป็นพระภิกษุหนุ่ม ได้รับอนุญาตให้เป็นพระคิลานุปัฏฐาก แม้ในขณะที่ท่านพ่อลี ป่วยไข้ไม่สบาย ท่านก็ยังเมตตาแสดงธรรมให้ลูกศิษย์ฟัง ในวันที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านแสดงโทษในคราวเจ็บป่วยไว้อย่างน่าฟัง ณ โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ธนบุรีว่า

“ในคราวที่พระเจ็บป่วย ถ้ารักษาตัวไม่ดี มีโทษ ๓ ประการ ๑. พระธรรมลงโทษ ๒. เทวดาลงโทษ ๓. มนุษย์ลงโทษ เมื่ออยู่ในลักษณะอย่างนี้ จะตายหรือจะหายย่อมไม่มีประโยชน์แก่ตัว

๑. พระธรรมลงโทษนั้นอย่างไร? คือ เมื่อเจ็บไข้ได้ป่วยก็เข้าใจว่าความเจ็บป่วยเป็นของตัว (ตัวเป็นผู้เจ็บ) ไม่สามารถจะแยกกายแยกจิตให้เป็นคนละส่วนได้ เพราะความสงบจิตไม่เพียงพอ กับสมุฏฐานของโรค ฉะนั้น จึงต้องได้รับโทษ คือ ทุกขเวทนา

๒. เทวดาลงโทษ คือ ใครได้เจริญสมณธรรมแล้วด้วยดี ย่อมมีเทวดาคอยพิทักษ์รักษา เมื่อเจ็บป่วยเกิดขึ้น ทําการรักษาความดีของตนไว้ไม่อยู่ ก็แสดงความทุรนทุรายให้ปรากฏ เป็น เหตุให้เป็นที่เบื่อหน่ายของเทพเจ้าทั้งหลาย เพราะโทษที่ไม่แสดงความสงบตามภาวะของสมณะ เทวดาย่อมลงโทษ

๓. มนุษย์ลงโทษนั้นอย่างไร? คือ ทําตนให้เป็นคนพยาบาลยาก ไม่มีความอดทน ไม่รู้จักรักษาอิริยาบถของตน ให้สมกับภาวะที่ป่วย เป็นคนจุกจิกคลุกคลีในกามารมณ์ เป็นที่อยู่ของ นิวรณธรรม คือ ปล่อยนิวรณ์เข้าครอบงําจิต จิตย่อมหมดอํานาจและกําลัง ยังความเกลียดชังให้ เกิดขึ้นแก่ปวงชน

ฉะนั้น เราผู้ป่วยควรยังความไม่ประมาททั้งกลางวันและกลางคืน จึงจะนํามาซึ่งความสวัสดี มิฉะนั้นจะเป็นหนทางนํามาซึ่งความกําเริบแห่งโรค

เรามาอยู่โรงพยาบาลรักษาตัว ถ้าเข้าใจเพียงแต่เท่านี้ก็ชื่อว่าเข้าใจผิด ต้องทําความเข้าใจว่า เรามาทําจิตปลงสังเวชบําเพ็ญสมณธรรม อันจะนําตนให้พ้นไปจากความทุกข์ทั้งปวง ให้ถือเสียว่าเรามารักษาจิตของเราต่างหาก เพราะเราไม่ใช่หมอ เราไม่ต้องไปยุ่งกังวลกับเรื่องของร่างกายมากนัก ทําจิตให้เสียกําลังไปเปล่าๆ ตัวเราผู้ป่วยมีหน้าที่ต้องใช้สติรักษาจิต ของตัวอย่างเดียวเท่านั้น มันจะเป็นมากน้อย จะตาย จะหายอย่างไร ไม่ใช่ธุระของเราทั้งสิ้น ต้องตั้งจิตของตนอย่างนี้จึงจะเป็นการถูกต้อง”

ท่านพ่อลี ท่านไม่นิยมการตั้งขันกัณฑ์เทศน์ หรือแจกฎีกาเรี่ยไรบุญต่างๆ เพราะท่านกลัวคนยากคนจนจะไม่กล้าเข้าวัด ดังจะเห็นได้จากข้อความที่เขียนด้วยลายมือของท่านเองในคําสั่ง แผ่นหนึ่งว่า “อาจารย์ลี ห้ามใครๆ บอกบุญบนศาลา ทุกอย่างให้เขาทําด้วยอิสระของเขา เพราะคนที่มาไม่ใช่คนโง่จนไม่รู้จักการทําบุญกัน ฉะนั้น เมื่อจนจริงๆ แล้ว หนีไปที่อื่น ดีกว่าจะมาเที่ยวแบมือขอเขากิน”

อีกตอนหนึ่งที่แสดงให้เห็นนํ้าใจของท่านพ่อลี ในการที่ไม่ห่วงใยในองค์ท่านมากไปกว่า คนอื่นๆ โดยเฉพาะยิ่งเป็นเรื่องอาหารแล้ว ก็ไม่อยากให้ใครๆ ต้องเป็นภาระยุ่งยากในการจัดทําสํารับถวายท่านเลย ข้อความตอนหนึ่งท่านได้เขียนเป็นคําสั่งส่งมายังหัวหน้าทางโรงครัวในคราวอาพาธ มีใจความดังนี้

“ส่วนสํารับท่านพ่อนั้นบอกงดหลายวันแล้ว มันเสียของเปล่าๆ มันกินไม่ได้ เรื่องกินอย่ามาห่วงเป็นอันขาด ให้คนอื่นเขาเป็นสุขก็แล้วกัน อาหารทุกอย่าง นํ้าส้ม นํ้าหวาน ก็เหมือนกัน ถ้าไม่บอกสั่ง อย่านําไปถวาย เรื่องเหล่านี้จะตัดให้น้อยลงทุกที จะให้เหลือแต่ใจที่ปฏิบัติเท่านั้น”

เราไม่ได้อวดวิเศษ

ท่านพ่อลี ท่านนิยมใช้ “ธรรมโอสถ” มากกว่าไปหาหมอ ท่านได้กล่าวในเรื่องนี้ว่า 

“เรื่องเจ็บเรื่องไข้นี้ ใครไม่รู้ก็หาว่าเราอวดวิเศษ ที่เราไม่ค่อยจะชอบให้หมอมารักษานั้น ความจริงมันก็ไม่ใช่อวดวิเศษอะไรหรอก เพียงแต่คิดว่า อยากจะทดลองต่อสู้กับความเจ็บป่วย ดูบ้างว่า

๑. มันเจ็บได้ก็เจ็บไป แต่เราไม่ไปอยู่กับตรงที่มันเจ็บ เราจะหนีไปอยู่กับส่วนที่มันไม่เจ็บ เหมือนกับบ้านเรือนที่ไม้กระดานมันผุตรงแผ่นไหน เราก็อย่าไปนั่งหรือไปยืนตรงแผ่นนั้น หนีไปนั่งเสียตรงแผ่นอื่นที่ดีๆ มันก็จะปลอดภัย ไม่ตกไปใต้ถุน ขาแข้งถลอกปอกเปิก

๒. มันเจ็บมากเท่าใด เล่นงานเราเท่าใด เราจะต้องเอาชนะมันให้มากเท่านั้น คือ ยิ่งเจ็บก็ ยิ่งทําสมาธิต่อสู้กับความเจ็บให้มากขึ้น จนมันแพ้ หายเจ็บไปเอง 

๓. ถ้าเราทนไม่ไหวจริงๆ แล้ว ก็ไปกับมัน เราไม่ได้เป็นคนที่จะมาอยู่คํ้าฟ้าบนโลกนี้ เราเป็นคนที่จะต้องเกิดมาตายต่างหาก  ดังนั้น เราจะต้องไปกลัวอะไรกับความเจ็บ ความตาย

๔. ต้องทําตัวเราให้เป็นเหมือนไม้ประดู่ อย่าให้เป็นเหมือนไม้ทองหลาง หรือไม้ไผ่ ซึ่งมีแต่หนามและความผุพัง ทํากายให้มันเหนียว ทําใจให้มันแน่น ปลุกกายปลุกจิตของเราให้ตื่นอยู่เสมอ เมื่อเราตื่นแล้ว คนอื่นก็จะตื่นบ้าง ถ้าเราเป็นคนหลับ คนอื่นเขาก็จะต้องทอดทิ้งไม่สนใจเรา พระพุทธเจ้าท่านทรงเป็นผู้ตื่นเบิกบานอยู่เสมอ ฉะนั้น พวกเราทุกคนจึงต้องพากันตื่นและ สนใจธรรมะตลอดเวลา” 

มหัศจรรย์ท่านพ่อลี

กุฏิท่านพ่อลีที่วัดอโศการาม ตั้งอยู่ในป่าชายเลนบริเวณซอย ๓ – ๔ เป็นกุฏิไม้ชั้นเดียว หลังเล็ก ไม่มีสิ่งอํานวยความสะดวก แม้ว่าในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ เป็นต้นมา อันเป็นช่วงที่ท่านโด่งดังสุดขีด ลูกศิษย์มีทุกระดับชั้น ตั้งแต่ในหลวงจนคนยากจนเข็ญใจ ท่านจะเลือกอยู่กุฏิใหญ่โต งดงาม หรูหรา มีเฟอร์นิเจอร์ สิ่งอํานวยความสะดวกครบครันได้หมด แต่ท่านกลับยินดีอยู่กฏิหลังนี้อย่างสมถะ มักน้อยสันโดษ จวบจนวันมรณภาพ ท่านจะห้ามคนพลุกพล่านผ่านไปมา แม้แต่พระเณรที่ ไม่เกี่ยวข้อง ท่านก็ไม่ให้เข้าไปในเขตกุฏิของท่าน ท่านมีรั้วและประตูไม้กั้นไว้อย่างมิดชิด มิให้ใครเข้าไปได้ มีกลอนมีกุญแจปิดอย่างดี แล้วท่านจะเขียนป้ายเป็นลายมือท่านตัวขนาดใหญ่ติดไว้ว่า

“สถานที่แห่งนี้เป็นที่พักจิต ปิดอารมณ์ สงบใจ ห้ามใครเข้าไป ผู้ใดอยากพบ จงนั่งรอที่ศาลา และภาวนาพุทโธๆ ‘ท่านพ่อๆ กําลังรอ ขอให้ออกมาที’”

ท่านพระอาจารย์บุญกู้ อนุวฑฺฒโน กล่าวเสริมในเรื่องนี้ว่า “เป็นที่น่าอัศจรรย์ ไม่มีพระ ที่ใดในโลกปัจจุบันสามารถทําเช่นนั้นได้ เพียงคนที่มาหาท่าน ทําตามที่ท่านสั่ง ภาวนาตามที่ ท่านบอก ท่านจะออกมาหาเอง เหมือนเห็นด้วยตาเนื้อ”

เมื่อท่านอบรมพระอยู่บนศาลา ท่านมักจะบอกว่า “วันนี้จะมีคนนั้นคนนี้มาหา ให้พระรอต้อนรับเขา แล้วก็เป็นจริงตามนั้น” ท่านกล่าวว่า “กระแสจิตก็เหมือนกับกระแสคลื่นวิทยุ ถ้าใครมีเครื่องรับก็สามารถเปิดรับคลื่นได้ จิตก็เหมือนกัน คนจะมาหาเรา เขาก็ส่งจิตมาก่อน ส่งความคิดถึงมาก่อน เรามีเครื่องรับ เราก็สามารถรับรู้ความคิดของเขาได้”

ขณะที่ท่านอบรมพระ มีญาติของผู้ต้องหาคดีสําคัญ เข้าไปหาท่าน ขอให้ท่านช่วยเหลือ เพราะเชื่อว่า ท่านสามารถช่วยได้ เขาอ้างว่า “ผู้ต้องหาถูกใส่ร้าย” ท่านตอบทันทีว่า “ไม่จริง ผู้ต้องหาไม่รับความจริง คนไม่จริงกับเรา เราก็ไม่จริงด้วย ถ้าจะให้เราช่วย ต้องจริงกับเรา อย่าเที่ยวมาโกหก” แล้วท่านก็สอนต่อไปอีกว่า “พระอย่างเรามีเทวดาอารักขา เปรียบเหมือน เจ้านายใหญ่มีองครักษ์รักษา ถ้าใครมาทําร้ายเจ้านายเขา องครักษ์ต้องป้องกัน พระอย่างเรา มีเทวดารักษา ถ้าใครทําไม่ดี ระวังนะ เทวดาจะทําร้ายเอา”

ท่านไปพม่า อินเดีย ท่านสามารถสื่อสารให้เขาเข้าใจ จนชาวพม่า ชาวอินเดีย ศรัทธา เลื่อมใสเป็นอย่างมาก ท่านบอกว่า “ใช้วิชาดูจิต ดูใจ เชื้อชาติภาษาไหน รู้กันไปหมด ไม่ต้องกังวล” บางคนก็มาหาท่าน ทําท่ากราบมับๆ เมื่อท่านพิจารณาดู ก็ทราบได้ทันทีว่า “มือนะกราบ แต่ใจเอาขวานติดมาด้วย เมื่อท่านทักดังนั้น บางคนตกใจถึงขนาดวิ่งหนีเตลิดเปิดเปิง”

ที่วัดอโศการาม ยุงมันเยอะมาก พระทํามุ้งใหญ่กางที่ศาลา ท่านมาพบ ให้รื้อออกหมด ท่านบอกว่า “เป็นพระไปกลัวอะไรกับยุง” ท่านนั่งภาวนา ยุงไม่กัดท่านสักตัว

บางคราวมีตัวแทนมาติดต่อขายหนังสือธรรมะที่วัด เขาบอกว่า จะส่งหนังสือธรรมะมาให้เป็นรายเดือน เดือนละ ๑๐๐ บาท ท่านกําหนดจิตดูทันทีว่า “คนคนนี้ไม่จริง มันมาหลอก” พวกแม่ขาวแม่ชีที่ซื้อ จ่ายตามนั้นไม่ได้หนังสือสักเล่ม มันได้เงินไปหายเข้ากลีบเมฆ นี้คือความรู้ ของท่าน ท่านรู้ได้ทุกเรื่องอย่างน่าอัศจรรย์

ความรู้ภายในหรือปรจิตตวิชชาของท่านพ่อลียังมีอีกมากมาย เช่น มีพระศิษย์บวชใหม่ เลื่อมใสศรัทธาท่านพ่อลีมาก ทําไม้สีฟันอย่างดีถวายท่านเป็นพิเศษ ท่านพ่อลีไปงานศพผู้ใหญ่จ่าง ที่วัดเขาน้อย ไปดักรอท่าน พอท่านนั่งปั๊บ ท่านทวงไม้สีฟันทันที “เอาไม้สีฟันมา” พระใหม่ถึงกับตกตะลึง ท่านทราบได้อย่างไร จะถวายท่าน แต่นึกไม่ออก พอนึกขึ้นได้ เปิดซิปกระเป๋าอังสะ ควักไม้สีฟันอันดีๆ ถวายท่านหมดเลย ส่วนอันเกๆ เก็บไว้ใช้เอง 

อีกคราวหนึ่ง ท่านได้บุหรี่ตราเกล็ดทองที่โยมมาถวาย ๑ ห่อ แยกเก็บไว้ถวายท่านพ่อลี ๒ ซอง สุดท้ายสูบไปสูบมากับเพื่อนพระเหลือเพียง ๑ ซอง จึงซุกใส่ย่ามซ่อนไว้ไม่ให้เพื่อนพระรู้ ตั้งใจว่าเมื่อได้พบท่านพ่อลีจะถวายให้ท่านสูบให้จงได้ เก็บอยู่นาน ๑ เดือน พอเจอกัน ท่านถาม “พระนี่มาจากไหน?” “มาจากจันทบุรีครับผม” “แล้วจะไปไหน?” “ขออยู่ในสํานักของท่านพ่อลีครับผม ขออยู่ในสํานักของท่านพ่อลีครับผม” “อืม ! ถวายบุหรี่” ท่านพ่อลีรู้วาระจิตว่า “เก็บไว้ เพื่อท่าน” ท่านจึงฉีกซองบุหรี่เกล็ดทองสูบทันที สูบพ่นๆๆ สูบพ่นๆ แล้วก็ทิ้ง ท่านเมตตาสูบฉลองให้เป็นกําลังใจ ซึ่งปรกติท่านสูบบุหรี่ตราสิงโตหมอบ 

เรื่องแปลกอันหนึ่งนะ อยู่ที่จันทบุรี ท่านพ่อลีสั่งอาจารย์แสวงเพื่อนพระที่อยู่ด้วยกัน ให้เสื่อพระใหม่ ท่านถาม “พระนี่ให้เสื่อหรือยัง?” “ยังครับผม” ท่านสอนว่า “ลูกบ่ (ไม่) ฟัง ความพ่อความแม่ ผีแก่พาเข้าหม้อนฮก (นรก)” สอนอาจารย์แสวงก็ว่าสอนเรานี่ด้วย 

ท่านพ่อลีท่านมีเมตตาธรรม เมตตาจิตเป็นสาธารณะ นอกจากท่านสงเคราะห์พระเณรแล้ว ท่านยังสงเคราะห์ช่วยเหลือผู้คน ท่านบอกว่า ถ้ารับปากจะช่วยใครก็ช่วยจริง ทําให้หนักเป็นเบาได้ ขอเพียงคนนั้นต้องกลับตัวมาประพฤติธรรม มีผู้หญิงคนหนึ่งทุกข์มาก เขาบอกว่า “จะฆ่าตัวตาย” มีผู้แนะนํามาหาท่านพ่อลี เมื่อมาหาท่าน ท่านสามารถพูดแก้ความทุกข์ที่อยู่ในใจเขาได้ ท่านชี้แจงแก้ไขจนใจเขาดีขึ้น จึงไม่คิดฆ่าตัวตาย

ท่านพระยาฤทธิอัคเนย์ พระยาทรงสุรเดช เป็นทหารผู้ใหญ่ เป็นลูกศิษย์ติดตามท่านพ่อลี ท่านพ่อลีแนะนําด้านการภาวนา เรื่องลึกลับ ผู้ที่เกี่ยวข้องกับท่านตรงๆ จึงจะรู้ชัดขึ้นมา ท่านกล่าวว่า “สงเคราะห์ความเห็น ความเป็นไม่พูด” ผู้มีความรู้ภายในจะทราบได้ว่า ท่านพ่อลีมีพลังจิตสูง คนใหญ่คนโตเมื่อมาพบท่านพ่อลีก็จะยําเกรง

ในสมัยนั้น มีผู้หลักผู้ใหญ่ในบ้านในเมือง เข้าไปปรึกษาท่าน คิดจะรวมธรรมยุตและ มหานิกายเข้าด้วยกัน ท่านตอบว่า “อย่าไปรวม มันจะกลายเป็นสามนิกายขึ้นมาทันที” ท่านบอกว่า “ท่านไม่รังเกียจนิกาย เพียงแต่ทําให้ถูกต้องตามธรรมวินัย”

ท่านสอนว่า “ปริยัติเรียนรู้คัมภีร์ ปฏิบัติดีขัดเกลากิเลส ปฏิเวธรู้แจ้งพ้นทุกข์”

ท่านพ่อลีท่านชอบสร้างพระ ก่อนสร้างเจดีย์ ท่านให้ขุดหลุมเพื่อสร้างกรุระหว่างศาลาเก่ากับโบสถ์ ที่นายกวี เหวียนระวี ซื้อที่ถวาย เพื่อบรรจุพระบรมธาตุและพระเครื่องต่างๆ ที่ท่านสร้าง โดยอัญเชิญบรรจุไว้ในตุ่มมังกรหลายลูก ท่านให้ความเห็นว่า “คนยุคนี้ชอบขุดกรุของคนโบราณ กาลต่อไป ยุคต่อไปของเหล่านี้จะมีความหมายมาก”

ครั้งหนึ่งเคยมีพระผู้ใหญ่เรียนถามท่านพ่อลีว่า ท่านก็เป็นพระผู้ใหญ่สายกรรมฐาน ทําไมท่านจึงพาญาติโยมประชาชนสร้างแต่พระ สร้างแต่เจดีย์ ท่านจึงตอบได้น่าฟังว่า “เกล้ากระผม ทํานา ไม่ได้เอาแต่ “ข้าว” (มรรคผล) “เฟือง (ฟาง)” เราก็เอา (บุญกุศล) “แกลบ” เราก็เอา (นิสัยเนกขัมมบารมี)” เพราะญาติโยมทั้งหลาย “บารมียังไม่พอ” ยังต้องเกิดตายอีกหลายภพหลายชาติ จึงต้องอาศัย “บุญกุศล” ท่านพ่อลีรู้ว่า ท่านสอนภาวนา จะได้ผลกับคนเพียงบางส่วนเท่านั้น ท่านจึงพาญาติโยม “สร้างพระ” “สร้างเจดีย์” ด้วย เพื่อพวกนี้จะได้มีบุญกุศลติดตัว ส่วนการสร้างพระไว้ในตัว ท่านพ่อลีสอนไว้ว่า

“การสร้างพระไว้ในตัวก็คือ การนั่งสมาธิภาวนา ทําดวงจิตให้เกิดความสงบ เมื่อจิตสงบ กายก็สงบ ปีติความอิ่มกายอิ่มใจก็จะบังเกิดขึ้นในร่างกาย (คือสติเต็มตัว ใจก็เต็มตัว) เมื่อปีติ เกิดมากๆ ก็จะกลายเป็นสุขขึ้น เมื่อสุขมากๆ แล้ว มันก็จะต้องใส ความใส คือ ตัววิปัสสนาญาณ มองเห็นสังขารร่างกายของตนเองในความเป็นจริงว่า กาย นี้คือ ธาตุทั้ง ๔ ไม่ใช่ตัวตน เราเขา เป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์ ต่อจากนี้ก็จะเกิดความเบื่อหน่าย ปล่อยวางในสังขาร ไม่ยึดถือว่า เป็นสาระแก่นสาร แยกกายจิตออกเป็นคนละส่วน”

ก่อนจะสร้างเจดีย์องค์เล็ก ท่านจะไปทํากระโจมนั่งภาวนา ท่านนั่งตั้งแต่หัวคํ่า นั่งเพียง รูปเดียว ไม่ให้ใครไปเกี่ยวข้อง เมื่อพระอาจารย์แดงลงมาจากศาลาเข้าไปหาท่าน ท่านให้ทรายเสกเอาไปโรยรอบๆ วัดอโศการาม

ท่านพ่อลีป่วย เล็บมือ เล็บเท้าท่านจะเป็นแผลบ่อยๆ และชอบปวดหัว ท่านบอกว่า “เรามีกรรมตั้งแต่อดีต สมัยก่อนคนโบราณมีกฎมณเฑียรบาล เวลาลงโทษ ทําโทษ ต้องบีบขมับ ทุบเล็บ” ท่านพูดเพียงสั้นๆ เวลาท่านป่วยด้วยโรคอย่างนี้ มีคนเอายามาให้ ท่านปัดทิ้ง บอกว่า “มันเป็น โรคกรรม โรคกรรมนี้เป็นเพราะการลงโทษในยุคก่อน จึงย้อนมาหาเรา” เวลาท่านไปอยู่ใน โรงพยาบาล ท่านจะไม่แสดงอาการเหมือนคนไข้ธรรมดา ท่านพ่อลีสอนเสมอว่า “เราไม่ใช่หมอยา เราไม่ใช่หมอดู เราไม่ใช่หมอหวย เราเป็นหมอรักษากิเลส”

ในวันสําคัญทางศาสนา เช่น วันวิสาขะ วันมาฆบูชา ท่านจะจัดทํามณฑปตั้งพระบรมธาตุ ไว้ที่ศาลาเก่าให้คนมาสักการบูชาในวันสําคัญ ท่านจะถือเนสัชชิก วันสําคัญท่านให้ทํา ๓ วัน คือ ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า และก็ ๑ คํ่า วัน ๑๔ คํ่า ให้ภาวนาถึงเวลาเที่ยงคืน วัน ๑๕ คํ่า นั่งสมาธิตลอดคืน ยันรุ่ง วัน ๑ คํ่า ซึ่งเป็นวันสุดท้าย ภาวนาครึ่งคืน การเวียนเทียนให้พระเณรเวียนเทียนก่อน ส่วนญาติโยมให้สวดเจริญพุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ เมื่อพระเณรเวียนเทียนจบ ให้ญาติโยมไปเวียนเทียนต่อ ส่วนพระเณรสวดพุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ 

นายมั่น เพ็ญโฉม ลูกศิษย์ติดตามมาจากจันทบุรี มาอยู่ที่วัดอโศการาม เป็นผู้ถือปัจจัยของท่านพ่อลี วันหนึ่งเขามีอาการป่วยด้วยโรคอย่างหนึ่งอย่างรุนแรง จึงออกปากขออนุญาตเอาเงิน ของท่านไปหาหมอ ท่านพ่อลีอนุญาตตามประสงค์ พอตกตอนกลางคืนนายมั่น นอนฝันเป็นเรื่อง เป็นราวว่า ท่านพ่อลีมาแผ่เมตตารักษาโรคให้ ตื่นจากฝัน รุ่งเช้าวันใหม่ เขาได้หายจากโรคนั้นเป็นปลิดทิ้ง เขาลุกกราบท่านพ่อลี เขาศรัทธาท่านอยู่แล้วยิ่งเพิ่มความศรัทธาเป็นทวีคูณ

ท่านสอนศาสนามีคุณเหนือหวยเหนือการพนัน

ท่านพ่อลี ท่านสอนเรื่องนี้ไว้ว่า “ถ้าเชื่อพระพุทธเจ้าแล้ว ไม่ต้องไปซื้อลอตเตอรี่ ถ้าเชื่อ ความดีแล้วไม่ต้องกลัวจน ถ้าเชื่ออาจารย์แล้ว ต้องทําตามอาจารย์สิ” 

บางครั้งคนมาฟังเทศน์ท่านพ่อลี เขามักจะเอาไปตีเป็นหวย ท่านพ่อลีฉันบิณฑบาตกับข้าว ๒ ตะกร้า เขาก็เอาไปตีเป็นหวย ท่านบอกว่า “จะไม่บอกให้คนได้รู้ว่า เราชอบอาหารอะไร เพราะ ถ้าบอก เขาก็จะไปตีหวย” ท่านใช้คนทํางานวัด เขาก็เอาไปตีหวยถูกบ่อยๆ ท่านให้ทัศนะในเรื่องนี้ไว้ว่า “เรื่องหวยเป็นเรื่องของโชค คนที่จะมีโชคเป็นพื้นฐาน ต้องเป็นคนเคยทําทานมาก่อน คนทําทานป้องกันการตกนรกไม่ได้ จะป้องกันนรกได้จะต้องรักษาศีล มีศีลกับทานแล้วต้องภาวนา เมื่อรู้จักภาวนาเขาจะละเลิกความบ้าหวยได้เอง” ท่านสามารถยกระดับของคนที่เคย ติดหวยให้หายได้ ท่านบอกว่า “จะสอนคน ต้องทําเป็นขั้นเป็นตอน มิใช่จะสอนเขาทีเดียว ต้องค่อยๆ สอน เพราะถ้าเอาธรรมะสูงๆ ไปสอน เขาก็ตั้งรับไม่ทัน” 

นายกวง ตั้งศรีงามสง่า เป็นลูกศิษย์ท่านพ่อลี เคยบอกพระศิษย์ว่า มีผู้หญิงคนหนึ่งไปขอหวยจากท่านพ่อลี ท่านก็เอากระดาษเขียนเลขแล้วม้วนกลมๆ โยนให้เธอ เธอรับแล้วเก็บเอาไป ด้วยความดีใจ รีบกราบลาท่านออกไปทันที นายกวงลูกศิษย์ท่านพ่อลีเห็นดังนั้นก็รีบลุกขึ้นวิ่งตาม เพื่อจะไปขอดูหวย เพราะปกติไม่เคยเห็นท่านพ่อลีทําเช่นนี้กับใคร ในขณะที่นายกวงกําลังจะลุกวิ่งตามผู้หญิงคนนั้น 

ท่านพ่อลีถามว่า “กวง มึงจะไปไหน” “จะไปเอาเบอร์จากยายคนนั้น” ท่านพ่อลีก็ห้าม บอกว่า “อย่า ! อย่าไปเอาเป็นอันขาด” แล้วท่านพ่อลีก็อธิบายต่อไปว่า “กวง ! กูจะบอกให้มึงฟัง โยมผู้หญิงคนนั้นนะเธอหมดอายุขัยแล้ว นอกจากเธอจะหมดอายุขัยแล้ว ยังยากจนมากด้วย เราพิจารณาเห็นแล้วสงสาร เราจึงสงเคราะห์เขา เมื่อเขาถูกเบอร์ถูกหวยแล้ว เขาก็จะตาย เงินที่ ถูกหวยนั่นแหละจะเป็นเงินทําศพของเขาเอง และลูกหลานของเขาจะได้ไม่ต้องลําบาก”

หลังจากหวยออกแล้ว ลูกชายของหญิงคนนั้นก็เข้ามาหาท่านพ่อลีที่วัด กราบเรียนท่านว่า “ท่านพ่อ แม่ผมถูกหวยหลายหมื่นบาท และแม่ก็เสียชีวิตแล้ว” ท่านพ่อลีตอบว่า “เออ ! มึงเอา เงินนั้นทําฌาปนกิจศพให้แม่มึงนะ” นี้เอง คือ เมตตาธรรมที่ท่านพ่อลีมีให้เสมอสําหรับมนุษย์ ทุกเพศทุกวัย เมื่อใครเข้ามาในข่ายแห่งญาณที่ท่านพอจะช่วยได้ ท่านจะไม่ปล่อยผ่านเลยไป

นายกวงเห็นท่านพ่อลีบอกหวยผู้หญิงคนนั้นถูก ก็มั่นใจตนเองเป็นนักหนาว่า ท่านพ่อลีสามารถรู้ได้ด้วยญาณ จึงคิดอยากจะขอหวยเองบ้าง จึงเข้าไปหาท่านพ่อลี แล้วกล่าวว่า “ท่านพ่อครับ ผมขอหวย ๒ ตัว” ท่านพ่อบอกว่า “ให้มึงไปซื้อหวยที่ปากนํ้าสมุทรปราการ” “เลขอะไร” “มึงไปถึงแยกตรงนั้น เลี้ยวซ้าย แล้วไปบอกแม่ค้า หวยเถื่อน มึงอย่าไปซื้อ ซื้อลอตเตอรี่รัฐบาล ที่ถูกต้องตามกฎหมาย ให้ซื้อเพียง ๒ ใบ อย่าเกิน เขาจะให้เลขอะไรมาก็ช่างเขา มึงไม่ต้องสนใจ” นายกวงก็ถามว่า “ท่านพ่อ ไม่รู้ว่าเลขอะไร แล้วจะถูกได้อย่างไร” “มึงไม่ต้องมาถามกู มึงเพียงไปบอกแม่ค้าว่า เอา ๒ ใบก็พอ” หลังจากนั้น นายกวงถูกลอตเตอรี่ทั้ง ๒ ใบ หางเลขหนึ่งใบ รางวัล ที่ ๕ หนึ่งใบ นายกวงจึงเอาปัจจัยมาถวายและซื้อมีดตราตุ๊กตาคู่มา ๑ เล่ม

ท่านพ่อลีบอกว่า “เงินการพนัน มึงจะเอาไปไหนก็เอาไป กูไม่เอา ประสาหวย กูบอก ล่วงหน้าทีละ ๑๐๐ งวดก็ได้” นายกวงได้ยินดังนั้น กลัวท่านมาก จึงนําเงินไปมอบให้แม่ขาวเป็น ค่านํ้าค่าไฟและทําครัวถวายพระ และเลิกซื้อหวยตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

ปี ๒๕๐๒ ท่านพ่อลีนั่งสามล้อไปที่วัดบรมนิวาส สามล้อก็ขอหวยท่านอีก ท่านบอกว่า “โยมกลับไปเอาที่บ้านโยมสิ” สามล้อคิดไม่ออก ลอตเตอรี่ออกตรงกับเลขบ้าน สามล้อเห็น อัศจรรย์เลยกลับมาวัดบรมนิวาสขอหวยท่านพ่อลีใหม่ว่า “ผมคิดไม่ได้ ไม่ได้ซื้อ มาขอแก้ตัวใหม่” ท่านพ่อลีบอกว่า “ให้แล้วทําไมไม่เอา”

พันตํารวจเอกสังข์ เผ่าพิมพ์พา เป็นนายตํารวจและเป็นนักเลงใหญ่ด้วย ไปเยี่ยมท่านพ่อลี ที่ป่วยที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ท่านปรารภเรื่องพระพุทธรูปองค์หนึ่ง พระพุทธรูปนี้ ท่านบอกว่า “ค้าขายเคลื่อนที่และเล่นการพนันดีมาก หยุดอยู่กับที่ไม่ดี เจ็บป่วย” เมื่อแกได้ยิน ดังนั้นตาโต เพราะแกเป็นเซียนพนัน นึกอยากได้เป็นกําลัง แกคิดว่า ถ้าได้พระพุทธรูปองค์นี้ นําติดตัวไปเล่นม้าแข่ง คงจะทําให้รํ่ารวย แกจึงออกปากขอยืมพระพุทธรูปองค์นั้นจากท่านพ่อลี เพื่อจะนําไปเล่นม้าแข่ง

ท่านพ่อลีบอกว่า “อือ ! เมื่อเราหายป่วยแล้ว ให้ตามไปเอาที่วัดอโศการาม” ต่อมา เมื่อท่านหายป่วยกลับวัดแล้ว พันตํารวจเอกสังข์ก็รีบติดตามไปพร้อมคณะ เพื่อจะไปขอยืมพระพุทธรูปจากท่านที่วัดอโศการาม เมื่อไปถึงก็สนทนากับท่านเป็นเวลานาน พอพลบคํ่าก็ กราบลากลับ เมื่อกลับไปถึงบ้านก็นึกได้ว่า จะไปเอาพระกับท่านพ่อ ลืมอีกแล้ว วันหลังจึงไปใหม่ ก็ไปสนทนากับท่านอีก เสร็จแล้วก็ลากลับอีก เป็นอย่างนี้ถึง ๓ ครั้ง ๓ หน เขาพยายามเตือน ตัวเองด้วยการจดใส่กระดาษบ้าง บอกเพื่อนฝูงที่ไปด้วยให้ช่วยเตือนว่า “วันนี้จะมาเอาพระกับ ท่านพ่อลี” แต่โดยที่สุดก็หลงลืมไปเสียทุกครั้ง

เมื่อกลับไปถึงบ้าน เขาอุทานว่า “ท่านพ่อคงเล่นตลกกับเรา เรามันไม่ดีจะเอาพระมาเล่นการพนัน ท่านสอนให้เราได้ปัญญา พระสงฆ์สาวกของพระพุทธเจ้าไม่มีเจตนาจะมาสนับสนุนให้ เล่นการพนัน” หลังจากนั้นเขาก็เข็ดหลาบไม่กล้ามาขอพระพุทธรูปท่านอีกเลย เขาเป็นคนชอบเสี่ยงดวง เล่นหวย เล่นม้า วันหนึ่งเขาก็คิดจะไปขอหวยท่านพ่อลีบ้าง ท่านพ่อลีอยู่บนศาลา ทรงธรรม เขาก็ขึ้นไปหาบอกว่า “ท่านพ่อผมขอหวย ๒ ตัว”

ท่านพ่อลีบอกว่า “อือ ! ไปเอาที่หน้าหลวงพ่อเศียร ฉวยย่ามใส่อะไรได้เอาไปเลยนะ”

เมื่อไปถึงหน้าหลวงพ่อเศียร ท่านให้จุดธูปเทียน ตามจํานวนดอกที่ท่านสั่ง เอาดอกไม้ใส่แจกัน ๔ ดอก ๕ ดอกตามที่ท่านบอก เขาแปลเป็นหวยได้ทันที เขาแปลกใจว่า “ทําไมท่านพ่อลี รู้เร็วนัก” จึงไม่กล้าซื้อ เมื่อหวยออกมาก็ตรงเสียทุกครั้ง เขาไปขออย่างนี้ถึง ๓ ครั้ง หวยออกตรง ทั้ง ๓ ครั้ง แต่เขาก็ไม่กล้าซื้อทั้ง ๓ ครั้ง เหมือนมีอะไรมาดลบันดาล

สุดท้ายแล้วเขาก็บอกว่า “ขอเลิกเล่นการพนันโดยเด็ดขาด ท่านพ่อสอนให้เราได้ปัญญา สอนให้เห็นว่า ศาสนามีสิ่งมหัศจรรย์เหนือการพนันมากมาย เทียบไม่ได้เลย มีอย่างหรือ เราซึ่งได้ใกล้ชิดติดพันกับท่านผู้ประเสริฐหยั่งรู้ฟ้าดินเช่นนี้ เรายังจะมาเอาของสกปรกโสมม ส่วนของสะอาดที่ออกจากใจท่าน เราไม่เอา”

พ.ศ. ๒๕๐๔ อาพาธหนักครั้งสุดท้าย – คําปราศรัยเนื่องในวันทําบุญ

ท่านพ่อลีคราวอาพาธหนักครั้งสุดท้ายด้วยโรคหัวใจโต ท่านเข้ารับการรักษาอาการที่ โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๐๓ – เดือนเมษายน พ.ศ. ๒๕๐๔ รวมเป็นเวลา ๕ เดือนเศษ ครูบาอาจารย์วงกรรมฐานเมื่อทราบข่าวต่างก็แวะเวียนเดินทางมาเยี่ยมดูอาการกัน ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านพ่อเฟื่อง โชติโก หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ ได้เดินทางมาเยี่ยมเยียนอาการท่านพ่อลีอยู่หลายครั้ง 

เมื่อท่านพ่อลี มีดําริทําบุญวันขึ้นปีใหม่ โดยจัดทอดผ้าป่าเพื่อมอบเงินสนับสนุนให้กับทางโรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ในวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๔ โดยนิมนต์พระ ๑๐๘ รูป มาบิณฑบาต ครูบาอาจารย์ได้มาร่วมงานกันหลายองค์ โดยมี ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม มาเป็นประธานในงาน หลวงปู่กงมาท่านก็ได้เดินทางมาร่วมงานดังกล่าว

ท่านพ่อลีได้กล่าวปราศรัยที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ความว่า

“ข้าพเจ้าได้เริ่มป่วยเป็นโรคหัวใจโตผิดปกติ ทางนายแพทย์ได้รับมาพยาบาลที่โรงพยาบาล สมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ มาบัดนี้ได้มีอาการดีขึ้นมากแล้ว โดยความเอาใจใส่ของนายแพทย์ใหญ่ และรองผู้อํานวยการ ท่านเหล่านี้เป็นผู้มีอัธยาศัยดีมาก เช่น เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๓ นายแพทย์ใหญ่ก็ได้ทําบุญถวายทาน เป็นเรื่องส่วนตัวของท่านเอง เพื่อบรรเทาทุกข์ของผู้ป่วยถึง ๔ ครั้ง

มาปีนี้จึงคิดริเริ่มทําบุญกุศลอีกครั้งหนึ่ง ในวันที่ ๑ มกราคม ๒๕๐๔ มีการตักบาตรพระ ๑๐๘ รูป ทอดผ้าป่า ๑๐๘ กอง ทอดผ้าขาวแม่ชี ๘ คน มีเลี้ยงพระที่โรงพยาบาล ๒ โต๊ะ และมี การเลี้ยงนํ้าชา กาแฟ ธุรกิจอันนี้เป็นการพร้อมใจกันในคณะศิษย์ และท่านที่เคารพนับถือเป็น ผู้อุปถัมภ์ได้บริจาคทรัพย์เพื่อบําเพ็ญกุศล ทรัพย์ที่บริจาคไปแล้วนั้นจัดเครื่องไทยทาน เหลือเท่าใด จะได้มอบให้ นายพลเรือตรีสนิท โปษะกฤษณะ นายแพทย์ใหญ่ทหารเรือ มอบไว้เป็นเงินบํารุง โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ แล้วจะได้อุทิศกุศลเป็นอนุสรณ์ของพระอาจารย์ในคราวที่ป่วย เพื่อให้เป็นประโยชน์คนอื่นต่อไป

ข้าพเจ้าขอแสดงมุทิตาจิตรับการอนุโมทนาจากท่านทั้งหลาย ที่ได้มาบําเพ็ญกุศลครั้งนี้ ด้วยความปีติปราโมทย์และอิ่มใจ ความดีเช่นนี้เป็นสิ่งที่ท่านทั้งหลายควรทํา จึงขอปราศรัยให้โอวาทเป็นธรรมานุปฏิบัติสืบต่อไป

ขอท่านทั้งหลายจงตั้งอยู่ในวัตถุ ๔ ประการ จะได้เป็นอาหารรสซึมซาบอาบถึงใจ

๑. “จาคะ” ให้เสียสละบริจาคของของตนแก่บุคคลผู้อื่น ให้มีความสุขโดยศีลธรรม กําลังทรัพย์หรือกําลังใจช่วยกันไปจนสุดความสามารถ ให้สละสิ่งที่เป็นเวรเกี่ยวข้องกัน มิให้ถือ จองเวรกันและกัน ให้อภัยโทษแก่กัน คนชนิดนั้น เรียกว่า “ไม่มีเวรไม่มีภัย” ทางพระท่าน เรียกว่า “ให้อภัยกัน”

๒. “การช่วยเหลือ” ได้แก่ การช่วยเหลือคนตกทุกข์ได้ยากในสมัยที่ควรและบุคคลที่ควรเช่น สมัยเกิดไฟไหม้ นํ้าท่วม หรือบุคคลที่ได้รับความทุกข์เดือดร้อน เช่น ช่วยคนแก่คนเจ็บในคราวที่ป่วย โดยทางทรัพย์หรือปัญญา และเมตตาในทางจิต แม้เราจะได้ผลตอบแทนจากเขาก็ตาม หรือไม่ได้ก็ตาม ให้ช่วยด้วยความบริสุทธิ์ใจ นั้นคือ “บุญ”

๓. “การบํารุง” ได้แก่ การเสียสละกําลังทรัพย์ กําลังความคิด และมีจิตเมตตาอารีโดยทางที่ถูกต้องตามศีลธรรม คือ เป็นหูเป็นตาบํารุงกุลบุตร กุลธิดาของตน ให้เป็นคนดี บํารุงให้มีวิชา มีฐานะดี ป้องกันรักษาความเสียหายที่จะเกิดขึ้นในสกุล สิ่งใดไม่ดีไม่งามคอยกําจัด สิ่งใดที่ดีที่งามพอจะเกิดขึ้นได้ เพื่อความเจริญ จงบํารุงสิ่งนั้นให้เจริญงอกงามยิ่งๆ ขึ้นไป

๔. “ทานะบูชา” ให้บูชาแก่บุคคลที่ควรบูชา ให้บูชาเคารพแก่สถานที่ควรบูชา ข้อนี้เป็น นาบุญของพวกเราทั้งหลายอย่างสําคัญ เพราะเป็นของสูงในทางพระศาสนา ถ้าใครบูชาแล้วด้วยดี ย่อมเป็นเครื่องดึงดูดกล่อมเกลานิสัยของผู้นั้นให้สูงขึ้นเป็นลําดับ ความดีของเราท่านทั้งหลายฉันใด เมื่อได้ทําไปแล้วในการกุศล ย่อมให้ผลทําบุคคลผู้นั้นให้เป็นคนสูงด้วยคุณธรรมฉันนั้น จะได้เป็นเครื่องปกคลุมครอบงําพลโลกให้ร่มเย็น บุคคลที่ควรบูชาในที่นี้ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และบุคคลที่ทําคุณไว้แล้วแก่เราในกาลก่อน เราควรปฏิบัติบูชาคุณของท่านเหล่านั้นด้วยอามิส คือข้าวของที่ควรให้ และควรปฏิบัติตนเพื่อบูชาท่านเหล่านั้นโดยความประพฤติ รักษาเกียรติ ของท่าน ชื่อเสียงของท่าน เชื่อฟังคําสั่งสอนของท่าน อันนี้ชื่อว่า “ธรรมะบูชา” เป็นนาบุญอันเลิศยิ่งกว่าบุญธรรมดา

ฉะนั้น ท่านทั้งหลายที่ได้มาร่วมงานในคราวนี้ จึงขออวยชัยให้พรด้วยความปลื้มใจ ขอให้ท่านทั้งหลาย จงประสบแต่ความเจริญรุ่งเรือง เที่ยงธรรมในหน้าที่ จงเป็นผู้สมบูรณ์พูนสุข ทุกประการ เทอญ ขอสรรพสิ่งอันศักดิ์สิทธิ์ซึ่งมีอยู่ในโลกนี้ แลด้วยอํานาจอานุภาพพระรัตนตรัย จงมาคุ้มครอง อภิบาลรักษาท่านทั้งหลาย ได้รับความปลอดภัย แคล้วคลาด ปราศจากทุกข์ ชั่วนิรันดร”

ในคราวท่านพ่ออาพาธหนักครั้งสุดท้าย

ในระหว่างเดือนมกราคม ๒๕๐๔ ท่านพ่อลีพักรักษาอาพาธอยู่ที่โรงพยาบาลสมเด็จ- พระปิ่นเกล้าฯ นี้ บรรดาสานุศิษย์ที่จงรักภักดีต่างก็พากันซื้อนก ซื้อปลา ซื้อปู ฯลฯ มาถวาย ท่านพ่อเพื่อกรวดนํ้าให้เจ้ากรรมนายเวร แล้วจะได้นําไปปล่อยให้เป็นอิสระ ทั้งนี้ก็เพื่อประสงค์ จะให้เป็นการต่ออายุถวายท่านพ่อ ท่านมองดูการกระทําของลูกผู้จงรักภักดีด้วยใบหน้ายิ้มแย้ม แล้วก็แกล้งพูดเสียงดุๆ ว่า “เฮอ ! มัวแต่ไปเที่ยวปล่อยไอ้โน่นไอ้นี่ ตัวเจ้าของเองน่ะไม่ปล่อย”

อีกครั้งหนึ่งที่ลูกศิษย์ได้ช่วยกันหาหมอ หาเทพ หายา และอะไรต่ออะไรที่ดีๆ มาทําการ ช่วยรักษาท่านพ่อเพื่อจะได้หายจากอาพาธ เมื่อเข้าไปกราบเรียนให้ท่านทราบว่า ตนได้ช่วยทําอย่างนั้นๆ ท่านรับฟังแล้วก็หัวเราะ และพูดเอื่อยๆ ช้าๆ ว่า “หมอเขาก็ดี เทพเขาก็ดี ยาเขาก็ดี อะไรๆ มันก็ดีทั้งนั้นแหละ แต่มันแก้กฎของกรรมไม่ได้”

เมื่อลูกศิษย์คนหนึ่ง เข้าไปกราบเรียนปรึกษาถึงเรื่องการจัดงานศพญาติ และขอนิมนต์ ท่านพ่อไปเผาด้วย ท่านก็พูดขึ้นเปรยๆ ว่า “เผาคนเป็นมันได้บุญหลาย เผาคนตายได้บุญ นิดหน่อย” (หมายถึงการเผากิเลส)

ท่านเป็นผู้ที่มีเมตตามาก นอนอยู่โรงพยาบาล มีลูกศิษย์ลูกหานําเอาเงิน สิ่งของมาถวายมากมาย ท่านนํามาแจกแพทย์พยาบาลและผู้ป่วยอนาถา ก่อนออกจากโรงพยาบาล ท่านก็จัด ทอดผ้าป่าเอาเงินมอบให้โรงพยาบาล ท่านบอกว่า “นิสัยอย่างเรามีแต่เอาไปให้ ไม่ใช่ไปเอา” ดังที่ท่านเทศน์ไว้ว่า “ขึ้นชื่อว่า “อามิส” แล้ว อาตมาระวังที่สุด ที่จะไม่ให้มาแตะต้องจิตใจได้เป็นอันขาด” เพราะเรื่องอามิส หรือเครื่องล่อใจ เหยื่อ สิ่งของ ที่ญาติโยมนํามาถวายเป็นสิ่งที่ติด ได้ง่าย โมฆบุรุษจะตายเพราะลาภ ท่านพ่อลีจึงระวังเรื่องนี้มากที่สุด และมีนิสัยเป็นผู้ให้ ผู้เสียสละมาตั้งแต่ออกบวช 

ภาค ๑๙ มรณภาพเหลือเรือนร่างให้กราบไหว้บูชา

ท่านพ่อลีรู้วันตาย… ทําไมต้องตาย

ท่านพ่อลี ท่านรู้วันตายล่วงหน้า แม้ท่านอายุสั้น แต่ก็สั้นอย่างทรงคุณค่า เพราะท่าน บําเพ็ญจริยา ๓ คือ อัตตัตถประโยชน์ คือ ประโยชน์ตน ญาตัตถประโยชน์ คือ ประโยชน์ญาติ และโลกัตถประโยชน์ คือ ประโยชน์โลก ได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วนยิ่งใหญ่มาก ทั้งมีความหมาย ลึกซึ้งมาก โดยท่านเป็นพระอรหันตพุทธสาวกอีกองค์หนึ่งที่ได้พิสูจน์ได้ประพฤติปฏิบัติตนตาม หลักธรรม “ผู้มีราตรีเดียวเจริญ” คือ ผู้มีความเพียรไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน อยู่ด้วยความไม่ประมาท โดยท่านยึดมั่นปฏิบัติตามปัจฉิมพุทธโอวาท “ภิกษุทั้งหลาย เธอจงพิจารณาสังขารด้วยความไม่ประมาทเถิด”  และยึดมั่นในคติธรรม

“อจิรํ วตยํ กาโย” กายนี้ไม่จีรังถาวร ไม่นานเลย

“ปฐวิํ อธิเสสฺสติ” จักนอนทับถมแผ่นดิน

“อเปตวิญฺญาโณ” เมื่อปราศจากวิญญาณ คือ ตายแล้ว

“ฉุฑฺโฑ” เขาก็เอาไปทิ้ง

“นิรตฺถํว กลิงฺครํ” เป็นของหาสาระแก่นสารทําประโยชน์อะไรมิได้ เหมือนขอนไม้หรือท่อนกล้วย ฉะนั้น

ซึ่งท่านพ่อลีระลึกถึงธรรมบทนี้เสมอๆ เพราะท่านทราบดีว่าจะอายุสั้น ท่านจึงไม่ประมาทนอนใจในชีวิต ท่านไม่ปล่อยวันเวลาให้ล่วงไปโดยเปล่าประโยชน์ สมกับที่ท่านเป็นศากยบุตร- พุทธชิโนรส และ สมกับที่ท่านเป็นศาสนทายาทธรรมที่ท่านพระอาจารย์มั่นเมตตาไว้วางใจมาก

ด้วยทุกชีวิตที่เกิดมาล้วนก้าวไปสู่ความตายด้วยกัน ปุถุชนย่อมกลัวความตาย แตกต่างกับพระอรหันต์ซึ่งล้วนไม่กลัวความตาย และท่านทราบวันตายล่วงหน้า ท่านเผชิญกับความตายได้อย่างองอาจ โดยไม่หวาดหวั่นสะพรึงกลัวแม้แต่น้อย และล้วนตายอย่างมีสติ ด้วยอาการสงบนิ่ง งดงามอย่างที่สุด สมกับท่านเป็นนักรบธรรมเดนตาย สละชีวิตยอมตายรบกับกิเลสในป่าในเขา ในที่วิเวกเงียบสงัดมาอย่างโชกโชน

ในครั้งพุทธกาล พระพุทธเจ้าทรงทราบวันปรินิพพาน ทรงปลงมายุสังขารล่วงหน้า ๓ เดือน พระอรหันตสาวกก็ทราบวันนิพพานล่วงหน้าเช่นเดียวกัน ในสมัยกึ่งพุทธกาล ท่านพระอาจารย์-เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น และครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” พระศิษย์อีกหลายองค์ ซึ่งท่าน ล้วนมีอนาคตังสญาณ รู้วันมรณภาพล่วงหน้า เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ฯลฯ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านก็ทราบวันมรณภาพและบอกลูกศิษย์ใกล้ชิดไว้ ล่วงหน้า ท่านพระอาจารย์แดง ธมฺมรกฺขิโต เล่าไว้ดังนี้

“ที่ท่านบอกว่าจะตายอายุ ๕๕ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ นั้น เราก็ลืมไป จนมาถึงปี พ.ศ. ๒๕๐๔ ท่านไปนอนป่วยอยู่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ธนบุรี เราก็ได้มาเยี่ยมและเข้าปฏิบัติท่าน กลับไปกลับมาอยู่เสมอ ในระยะที่ท่านพักอยู่ที่โรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ ครั้งหนึ่งเราจากท่านมาวัดประชานิยม กาฬสินธุ์ ไม่กี่วัน ท่านก็โทรเลขด่วนมา ให้เรากลับไปพบท่านที่โรงพยาบาล เมื่อเราได้ไปเยี่ยม พบท่านนอนพักบนเตียงในห้องพยาบาล กราบแล้วถามท่านว่า “ท่านพ่อ โทรเลขด่วนให้ผมรีบกลับมานั้น มีเรื่องอะไร?” ท่านพ่อลีตอบว่า “ผมจะลาตายแล้ว” 

เราก็ถามว่า “จะตายยังไงครับ” ท่านตอบว่า “ก็ตาย ขาดลมหายใจ” เราถามว่า “เอ๊ะ ! ทําไมจะตาย” ท่านตอบว่า “เราได้รับนิมนต์เขาแล้ว เสียดายที่จะอยู่ต่อไปอีกไม่ได้นาน เกิดมา ได้มีโอกาสช่วยพระศาสนาน้อยเหลือเกิน คิดแล้วก็ยังไม่อยากตายเลย เพราะเห็นแก่ประโยชน์คนอื่น ส่วนเราเองไม่ได้มีปัญหาในการเกิดการตาย” เราเรียนถามว่า “รับนิมนต์ใครครับ” ท่านตอบว่า “รับนิมนต์เทวดา เขาอาราธนา” เราถามว่า “เขาอาราธนาไปทําไมครับ” ท่านตอบว่า “เขาอาราธนาไปสอนมนต์ให้” เราถามว่า “ไปสอนมนต์อะไรครับ สอนให้ผม ด้วยครับ” ท่านบอกว่า “มนต์ก็ไม่มีอะไรมาก ก็พรหมวิหาร ๔ ของเรานี้แหละ แต่คนอื่นสอน มันไม่ขลัง ต้องเราสอน มันถึงขลัง เขาบอกอย่างนี้”

สองต่อสองก็นั่งสนทนากันไป สนทนากันมา ท่านก็บอกว่า “เมื่อผมตายแล้ว ก็ให้ท่านอยู่แทนผม” เราก็รับว่า “ครับ ผมมาช่วย บารมีท่านพ่อ เมื่อท่านพ่อมรณะไปแล้ว ผมจะช่วยไหว หรือไม่ไหวก็ไม่รู้ เพราะลูกศิษย์ท่านพ่อปากตะไกรเป็นจํานวนมาก” ท่านตอบว่า “อย่าไปหัวซา (สนใจ) มันปากหอยปากปู” เราก็มาคิดถึงเรื่องปากหอยปากปู นี่มันก็เป็นปัญหา ปากหอยนี้เป็นปัญหา มันทั้งกินด้วย ขี้ออกมาทางปากด้วย เอาปากเดินด้วย เป็นปัญหาน่าคิด 

เราฟังแล้วก็รู้สึกจะงงๆ ก็ไปคิดถึงเรื่องที่ท่านจะมรณะ และเรื่องพระอานนท์ไม่อาราธนา พระพุทธเจ้าตอนจะปรินิพพาน ที่พระพุทธองค์ตรัสเป็นนิมิต แต่พระอานนท์ไม่ได้อาราธนา จึงได้เรียนอาราธนาท่าน “ผมขออาราธนาท่านพ่อไว้ อย่าพึ่งมรณะหรือตายเลย ผมก็จะอยู่ช่วย อย่างนี้แหละ” แล้วผลที่สุดท่านก็ตอบว่า “ได้ตกลงรับอาราธนาเขาแล้ว อยู่ไม่ได้”

เราก็ระลึกย้อนหลังไปเมื่อสมัยท่านพูดอยู่ที่ปุณณสถาน ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ว่าเมื่ออายุ ๕๕ ท่านจะมรณภาพ เมื่อมาคิดอายุของท่าน บัดนี้ก็ ๕๕ แล้ว ก็ได้แต่อึ้ง ไม่มีทางที่จะแก้ไขชีวิต ของท่านไว้ได้ และท่านได้พูดอีกว่า “ในสมัยประชุมคณะกรรมการจะสร้างเจดีย์และโบสถ์ เราปรารภว่า ให้สร้างเจดีย์ก่อน เพราะเป็นการช่วยชีวิตของเรา แต่ไม่มีลูกศิษย์คนใดกล้า รับงานนี้ บางคนเขาคิดเอาเองว่า ถ้าสร้างเสร็จแล้ว เราจะหนีเข้าป่าบ้าง ตายบ้าง (เพราะท่าน ไม่ได้บอกพวกเขาถึงเหตุว่า การสร้างพระเจดีย์จะต่ออายุท่านได้) กรรมการที่ประชุมมีความเห็นว่า สร้างโบสถ์ก่อนก็เป็นอันตกลง ซึ่งเขาไม่รู้จักจุดลึกในชีวิตของเรา จะมาแก้ในเวลานี้ก็สายเสียแล้ว” แล้วท่านพ่อลีกล่าวยํ้าว่า “ก็พวกเธอเกาไม่ตรงที่คัน ต่อให้มีโบสถ์ตั้ง ๒๐ หลัง ก็ไม่เท่ากับ สร้างพระเจดีย์เพียงหนึ่งองค์ ท่านเอ๊ย !”  เมื่อเป็นเช่นนี้ เราก็หมดหวังในชีวิตของท่านต่อไป

เราจึงเรียนท่านว่า “เมื่อท่านพ่อมรณะไปแล้ว ก็ขอให้มาช่วยเหลือวัดอโศการาม” ท่านก็ หัวเราะฮึๆ ตอบว่า “เราก็เป็นห่วงเหมือนกัน คิดว่าจะคายอะไรไว้ให้เขากินกัน แต่ชีวิตก็จวน เสียแล้ว ก็ให้พวกยังอยู่หากินกันไป ถ้าไม่มีปัญญาก็ช่างมัน” และเราเรียนถามท่านว่า “ท่านพ่อ มีคาถาอะไรดีๆ ก็สอนให้ผมด้วย” ท่านตอบว่า “คาถานั้นมีอยู่ แต่สู้ใจเราไม่ได้ ให้ตั้งใจ บําเพ็ญเพียรให้สําเร็จคุณธรรม เมื่อเราทําความเพียรอย่างสุดยอด เสียสละชีวิตแล้ว จะสําเร็จหรือไม่สําเร็จ ก็ขึ้นอยู่กับวาสนาบารมีของแต่ละคน และประการที่สอง ที่ได้โทรเลขให้มานี้ ให้ไปบวชพระหรือเณรที่วัดอโศการามให้ด้วย”

อันนี้ก็เป็นปัญหา เมื่อเราออกไปวัดอโศการามแล้ว ไม่มีนาค พระจะมาบวช เห็นมีแต่เด็ก ลูกชายของคุณอะไร จําไม่ได้ มาขอบวชเป็นสามเณรองค์สุดท้ายก่อนการมรณะของท่านพ่อลี ในการที่ท่านสั่งให้มาบวชนาคที่วัดอโศการาม ที่ว่าเป็นปัญหานั้น ที่วัดอโศการาม ในระยะนั้น เขากําลังชุมนุมกันเสนอเรื่องจะขอตั้งให้มีพระอุปัชฌาย์ในวัดอโศการามโดยเป็นการมิชอบ ไม่ได้ปรึกษา เป็นการก้าวก่ายข้ามกรายท่าน ก็เป็นอันว่าไม่ได้ตั้ง แต่นั้นมาไม่นานนัก ท่านก็กลับจาก โรงพยาบาลออกมาวัดอโศการาม พักที่กุฏิของท่านตามเคย เราก็กลับจากไปประชุมที่วัดป่าสาลวัน ซึ่งมีเจ้าคุณญาณวิศิษฏ์ฯ (ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม) เป็นประธาน ประชุมกันเรื่องจะ ผูกพัทธสีมาโบสถ์วัดป่าสาลวัน”

ชีวิตพระอริยเจ้าจึงเป็นชีวิตที่สมบูรณ์แบบจริงๆ ท่านไม่ได้นอนรอความตาย ท่านทราบเรื่องความตาย ตายแล้วไปไหน หลังจากตายจะไปทําอะไร ได้ประโยชน์มากน้อยแค่ไหน และคําว่า “พระนิพพาน” เป็นอย่างไร สุขสบายดีไหม ท่านรู้ทะลุปรุโปร่ง ไม่ต้องคิดหาคําตอบมาถกเถียงกัน เพราะพระนิพพานนั้นเป็นสิ่งที่ท่านประสบพบเห็นเองอยู่ 

ท่านมีชีวิตอยู่ก็เป็น “สอุปาทิเสสนิพพาน” ตายไปก็เป็น “อนุปาทิเสสนิพพาน”

พระพุทธองค์จึงตรัสว่า “พระนิพพาน อันผู้บรรลุเห็นได้เอง ไม่ขึ้นกับกาล แต่เป็นของรู้ได้เฉพาะตน ผู้บรรลุพระนิพพาน จะมีชีวิตอยู่ก็ไม่เดือดร้อน ถึงจะตายก็ไม่เศร้าโศก เพราะมองเห็น ที่หมายข้างหน้าแล้ว ความตายเรา (ตถาคต) ก็มิได้ชื่นชอบ ชีวิตเราก็มิได้ติดใจ เราจักทอดทิ้งร่างกายนี้อย่างมีสติสัมปชัญญะ มีสติมั่น เรารอท่าเวลาตาย เหมือนคนรับจ้างทํางานเสร็จแล้ว รอรับค่าจ้าง (เสร็จกิจพรหมจรรย์ รอตายไปอนุปาทิเสสนิพพาน)”

พระอรหันต์ท่านมีปัญญาญาณรอบรู้ทั้งภายใน ภายนอก มีญาณวิเศษหยั่งทราบ และมี อนาคตังสญาณ เกินกว่าปุถุชนคนสามัญจะทราบอย่างท่านได้ กรณีท่านพ่อลีอายุสั้น ถ้าบรรดาศิษย์เชื่อฟังท่าน การตัดสินใจสร้างพระอุโบสถหรือพระธุตังคเจดีย์อันเป็นเรื่องสําคัญ หากในที่ประชุมสงฆ์ หมู่สงฆ์พร้อมใจกันถวายให้ท่านพิจารณาแล้วกระทําตาม ท่านก็สามารถจะมีชีวิตที่ ยืนยาวกว่านี้ และก็ไม่ต้องมาโศกเศร้าเสียใจในภายหลัง ในกรณีนี้เคยมีมาตั้งแต่สมัยพุทธกาล ก่อนพระพุทธองค์จะทรงปลงพระชนมายุสังขาร ถ้าพระอานนท์เพียงกราบทูลอาราธนานิมนต์ให้พระองค์ดํารงพระชนม์อยู่โปรดเวไนยสัตว์ต่อไป พระองค์จะทรงห้ามเสียสองครั้ง ครั้งที่สามจะทรงรับอาราธนานิมนต์และทรงอยู่ต่อได้ถึง ๑๒๐ ปี เพราะทรงบําเพ็ญอิทธิบาทภาวนามาเป็นอย่างดี

พิจารณามรรค ๘ ไม่มีอะไรเหลือ – หมอบอกท่านพ่อลีหายแล้ว

ก่อนที่ท่านพ่อลีจะออกจากโรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ มีพระศิษย์ไปเยี่ยม ไปพบโยมง้อซึ่งก็ไปเยี่ยม ท่านก็ถามโยมง้อถึงพระอาจารย์เฟื่องที่ดูแลสร้างโบสถ์วัดอโศการาม ว่าสร้างไปถึงไหนแล้ว? และถามพระบุญกู้ดูแลทําถนนไปถึงไหน พระศิษย์ก็ตอบแทน ส่วนโยมง้อตอบไป คนละเรื่องว่า “แม่น้อมไปบอกที่วัดว่า ท่านพ่อจะหายดีแล้ว ครั้งนี้ฉันมาเห็นท่านพ่อด้วยตา เห็นผิวพรรณสดใส อ้วนพี ฉันดีใจมาก” ท่านตอบว่า “อือ ! ผ้าขี้ริ้ว” โยมง้อกราบแล้วออกไป สักพักใหญ่ แล้วกลับมาพร้อมผ้าเช็ดเท้า ท่านก็ไม่ตอบ มีแต่อมยิ้ม ความหมายของท่านนั้นคือ ร่างกายท่านยังใช้ได้อยู่ แต่ใช้ได้อย่างผ้าขี้ริ้ว ผ้าเช็ดเท้า แล้วก็ต่างคนต่างลากลับ 

ต่อมาพระศิษย์ก็ไปลาท่าน ไปอีสาน เพราะท่านนอนเตียง แล้วท่านมีปูผ้าอย่างที่เราทราบกันน่ะ ไปเยี่ยมด้วย ไปลาด้วย “จะไปวิเวกภาคอีสานครับผม” ท่านก็หลับตา “อื้อ ! ไปแล้ว กลับมา” ท่านจะตอบคําถามคนโดยมาก ท่านหลับตาก่อน นิสัยท่านเป็นอย่างนั้น 

ไม่นาน ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ก็มาเยี่ยมท่านพ่อลีที่โรงพยาบาล ท่านพูดบอกว่า ไปเยี่ยมท่านพ่อลี หมอห้ามปฏิสันถารต้อนรับแขก พอรู้อาจารย์มหาบัวไป ก็บอกพระศิษย์ อาจารย์มหาสมจิตต์อุปัฏฐากอยู่กับตามั่ง เอานํ้าชามานั่งฉันคุยกัน ท่านก็พูดถึงโรคภัย ไข้เจ็บของท่านให้ท่านอาจารย์พระมหาบัวฟัง ให้ทราบเกี่ยวกับอาการของโรค มันเป็นอย่างนี้ๆ แล้ววกกลับมาพูดเรื่องธรรมะ มรรค ๘

ท่านพ่อลีถามก่อนว่า “ท่านมหา  ท่านภาวนาเป็นอย่างไรบ้าง”

ท่านอาจารย์พระมหาบัวว่า “ข้าน้อยภาวนาไม่ได้หน้า ไม่ได้หลัง ครับผม”

แล้วท่านอาจารย์พระมหาบัวก็ถามท่านบ้าง

ท่านพ่อลีตอบว่า “ผมพิจารณามรรค ๘ ไม่เหลือ ไม่มีอะไรเหลือ”

ท่านอาจารย์พระมหาบัวยกย่องท่านพ่อมาก บอกว่า “ใครตําหนิ ใครประมาท ท่านพ่อลี ให้ผมรู้ ผมไม่ยอม อย่างนี้ผมไม่ยอม ตายแทนได้เลย ปริยัติพูดไม่ได้ ปริยัติผมก็ผ่าน ปริยัติพูดไม่ได้คํานี้ ถือว่าโอ้อวดอุตริมนุสธรรม ปริยัติผมก็ผ่าน มรรค ๘ ผมก็พิจารณาแล้ว” ท่านว่าอย่างนั้น

ซึ่งก่อนหน้าท่านเคยกราบเรียนถามธรรมะขั้นสูงกับท่านพ่อลีที่วัดป่าคลองกุ้ง เป็นคําถามที่ผู้ไม่รู้ถามไม่ได้ และผู้ไม่รู้ก็ตอบไม่ได้อีกเช่นกัน โดยท่านถามหลายคําถาม แต่ท่านพ่อลีตอบสั้นๆ รวบรัดเพียง ๒ – ๓ ประโยค หรือ ๓ – ๔ ประโยค ก็ครอบคลุมคําถามทั้งหมด ท่านอาจารย์- พระมหาบัวถึงกับบอกเป็นเรื่องอัศจรรย์มาก การตอบคําถามของท่านพ่อลีที่โรงพยาบาลสมเด็จ-พระปิ่นเกล้าฯ และที่วัดป่าคลองกุ้ง ทําให้ท่านอาจารย์พระมหาบัวยกย่องมาก ต่างฝ่ายต่างจึงเคารพเทิดทูนบูชาคุณธรรมของกันและกัน เพราะท่านทั้งสองเป็นพระอรหันต์ เป็นศิษย์ผู้โปรด ของท่านพระอาจารย์มั่น ที่จะมารับช่วงสืบทอดพระพุทธศาสนาและวงกรรมฐานสืบต่อกัน โดย องค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ดังนี้ 

“วัดอโศการาม เป็นวัดที่รับรองเป็นตายของสายกรรมฐานทั้งหมด มาอยู่ที่นั่นเป็นจุดศูนย์กลาง มีท่านพ่อลีซึ่งเป็นลูกศิษย์องค์โปรดองค์สําคัญของหลวงปู่มั่น ท่านเคยยกย่องตลอดมา ท่านอาจารย์ลีนี้ไม่เคยได้ยินคําตําหนิติเตียนจากท่านอาจารย์มั่นเลยนะ เราอยู่กับท่าน ท่านพูดถึงลูกศิษย์คนไหนๆ เราจะจับฟังทุกกระเบียดเลย เช่นมาถึงท่านพ่อลีของเรานี้ก็เหมือนกัน “ท่านลีเป็นพระที่เด็ดเดี่ยว เอาจริงเอาจังทุกอย่าง ทําประโยชน์ให้โลกได้เต็มที่” นั่นฟังซิ ท่านพูดเอง ท่านไม่ได้พูดสุ่มสี่สุ่มห้านะหลวงปู่มั่น นี่ล่ะท่านพูดถึงท่านพ่อลี ท่านไม่เคยตําหนิท่านพ่อลีเราเลย บอกว่า “ท่านลีนี้เป็นพระที่เด็ดเดี่ยว เคร่งครัดต่อหลักธรรมหลักวินัย การดําเนินทุกอย่าง ทําประโยชน์ได้มากมาย”  ท่านพูดเพียงเท่านั้น เราก็จับเอามาแล้ว”

หลังจากนั้นหมอบอกว่า ท่านหายดี ก่อนจะออกจากโรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ พลเรือตรีสนิท โปษะกฤษณะ นาวาเอกลักษณ์ บุญศิริ รองผู้อํานวยการ เป็นลูกศิษย์ ตรวจเช็ก ดีหมดแล้วว่า “หายดีหมดแล้ว” พอหมอลับหลังไป ท่านพูดขึ้นว่า “หมอหรือจะมารู้ดีเท่าเรา” จากนั้นเพื่อความแน่นอน คณะศิษย์ก็นิมนต์ท่านไปโรงพยาบาลศิริราชอีกครั้ง หมอก็เช็กว่า “ท่านหายดีหมดแล้ว” ท่านพ่อก็พูดอย่างเดิมว่า “หมอหรือจะรู้ดีเท่าเรา ข้างในมันเสียหมดแล้ว เราจะต้องกลับไปวัด ถ้าขืนเราอยู่ที่นี่ เราตายที่นี่ หมอจะเสียชื่อ” 

ท่านพ่อลีจึงกลับมาวัดอโศการาม ในวันที่ ๑๕ เมษายน ๒๕๐๔ ส่วนหลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร พระคิลานุปัฏฐาก พอหมอบอกว่าท่านหายดีแล้ว ก็ตามมาส่งท่านพ่อลีที่วัดอโศการามและได้กราบลาท่านพ่อลีเดินทางกลับวัดควนจง อ.นาหม่อม จ.สงขลา 

ก้าวสู่มรณภัยอย่างองอาจ

ท่านพ่อลี ท่านอาพาธด้วยโรคหัวใจโต และได้รับการรักษาพยาบาลเป็นอย่างดีที่สุดจากนายแพทย์ใหญ่ๆ ที่ประจําโรงพยาบาลสมเด็จพระปิ่นเกล้าฯ เป็นเวลา ๕ เดือนเศษ เมื่อนายแพทย์ได้ตรวจร่างกายครั้งสุดท้ายปรากฏว่า อาการอาพาธของท่านดีขึ้นมาก จนเป็นที่พอใจแล้ว จึงอนุญาตให้ท่านกลับมาประจําอยู่วัดได้

วันเสาร์ที่ ๑๕ เมษายน ๒๕๐๔ ท่านมาลงทําอุโบสถสังฆกรรม และเมตตาให้บรรดาศิษย์ ได้ถวายรดนํ้าในวันสงกรานต์ ทุกๆ คนต่างปลื้มปีติปราโมทย์เป็นอย่างยิ่งที่ท่านได้กลับมา และ มีอาการเป็นปรกติดี ท่านได้พูดจาปราศรัยและสนทนาธรรมะกับสานุศิษย์ด้วยความแจ่มใสร่าเริง เห็นกิริยาแช่มชื่นเช่นนั้นแล้ว จึงต่างพากันนอนใจว่า “ท่านพ่อคงจะอยู่บําเพ็ญคุณงามความดี ให้แก่พระศาสนาต่อไปได้อีกยาวนาน”

ท่านบอกว่า “กลับมาวัด ขอพักผ่อนสัก ๑๐ วัน แล้วท่านจะไปวิเวก”

พระอาจารย์แดงมาลาท่านไปวัดป่าประชานิยม จังหวัดกาฬสินธุ์

ท่านตอบว่า “อือ ! ไปแล้วกลับมา” และกําชับพระอาจารย์แดงว่า “ให้มาก่อนวันที่ ๒๕ หลังวันที่ ๒๕ จะมีการประชุมใหญ่เกี่ยวกับทางคณะสงฆ์”

พระอาจารย์แดงก็นั่งงง ท่านจะประชุมใหญ่เรื่องอะไรของคณะสงฆ์ ก็ในตอนนี้ ก็ไม่เห็นมีเรื่องอะไร พระอาจารย์แดงกราบเรียนว่า “จะกลับมาก่อน เพราะรับนิมนต์บวชนาคที่วัดอโศฯ วันที่ ๒๔” ท่านพ่อลีก็นิ่งไม่ว่าอะไร

วันที่ ๑๗ เมษายน ๒๕๐๔ ท่านพ่อลี ออกประกาศ กิจและหน้าที่ของคณะสงฆ์ วัดอโศการาม หน้าที่ประจําวัด มีดังนี้

๑. บูรณะดูแลทั่วไปในอาวาสเพื่อความเรียบร้อย

๒. ศึกษาการท่องบ่น เล่าเรียนแบบแผนและตําราตามหน้าที่ของตน

๓. การอบรมศึกษาในทางจิต ได้แก่ การเจริญสมถะและวิปัสสนา

๔. เวลากลางคืน ๒๐.๐๐ น. (๒ ทุ่ม) ประชุมกันนั่งสมาธิทุกวัน และวันละ ๓๐ รูป หรือ ๒๐ คน พระ เณร อุบาสก อุบาสิกา สับเปลี่ยนกันไปจนหมด แล้วตั้งต้นใหม่ วัน ๗ คํ่า ๘ คํ่า ๙ คํ่า ขึ้นแรม วัน ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า ขึ้นแรม ประจําทุกวัน ๘ คํ่า ๑๕ คํ่า มีการแสดงธรรม เช้า เย็น ทุกวัน เวลา ๒๐.๐๐ น. ประชุมพร้อมกันทุกวัน เจ้าหน้าที่ประจําวาระมี พระอาจารย์สิงห์ พระอาจารย์ปลัดเฟื่อง พระสุทธิธรรมรังสีฯ เป็นประธานหัวหน้าคณะ เมื่อมีเหตุไม่ลงประชุมในวันนั้น ต้องบอกลา มอบหมายให้แก่คณะที่อยู่ทุกคราวไป ถ้าหัวหน้าคณะทุกรูปไม่อยู่ ก็ให้มอบหน้าที่ ไว้กับพระที่สมควรตามอาวุโสทําหน้าที่แทน ระเบียบนี้ให้ถือว่าเป็นกิจประจําวัด ประจําวัน จะมี พระเณร อุบาสก อุบาสิกา ทราบจํานวนก็ตาม ไม่ครบก็ตาม จะต้องทําดังนี้เป็นนิจ

ลงชื่อ พระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์ (ท่านพ่อลี)

ท่านให้ไว้ ๑๗ เมษายน ๒๕๐๔

พระครูสินธุ์ (สําเนาอันถูกต้อง)

วันที่ ๒๒ เมษายน ๒๕๐๔ “ก่อนที่ท่านจะไปวิเวกในอีก ๓ วันข้างหน้า (คือวันที่ ๒๕ เมษายน เป็นคืนที่ท่านมรณภาพ) ท่านเดินรอบวัดถามหา หลวงวุฒิอยู่ไหม? พระยาฤทธิ์อยู่ไหม? เที่ยวถามหาลูกศิษย์ลูกหาไปโดยทั่ว แม้เขตแม่ชี ท่านไม่เคยเดินไป ท่านก็เดินตรวจจนทั่ว ฉวีวรรณท่านผ่องใส มีนํ้ามีนวล มิได้เหมือนคนป่วยไข้ ท่านเที่ยวพูดจาปราศรัยทักทายคนโน้นคนนี้ ดูนั้นดูนี้ภายในบริเวณวัด คนทั้งหลายเห็นเช่นนั้นก็ว่า “ท่านพ่อหายดีแล้ว ก็ไม่ห่วงแล้ว” ขณะที่ท่านเดินตรวจรอบวัดอยู่นั้น ท่านสั่งให้ตามั่น (คนขับรถท่าน) เอากระเป๋ายามารูดซิปออก แล้วท่านก็ว่า “อืม ! มั่น เอาไปใช้ซะ เราไม่ฉันแล้วยา”

ปัจฉิมโอวาทท่านพ่อลี

ในตอนคํ่าของคืนวันที่ ๒๔ และ ๒๕ เมษายน ๒๕๐๔ ในขณะที่ พระอาจารย์บุญกู้ อนุวฑฺฒโน ได้ไปปฏิบัติรับใช้ท่านพ่อลีตามปกตินั้น ท่านได้สั่งให้นําหนังสือ “สังฆกิจ และ มูลกัมมัฏฐาน” ซึ่งองค์ท่านได้แต่งไว้และพิมพ์ไปแล้วนั้นมาอ่านทานให้ฟัง พร้อมกันนั้นท่านพ่อ ได้บอกให้เขียนแก้ไขและเพิ่มเติมข้อความขึ้นอีกเป็นบางตอน เพื่อเป็นการปรับปรุงหนังสือสําหรับที่จะจัดพิมพ์ในครั้งต่อไป ข้อความที่ตัดออกและเพิ่มเติมนั้นมีอยู่หลายตอนด้วยกัน หาอ่านได้จากหนังสือ “สังฆกิจ”  ฉบับสมบูรณ์แล้ว

“ปัจฉิมโอวาท” สําคัญที่คัดมาบางตอน อันออกจากปากของท่านพ่อลีเป็นครั้งสุดท้าย ของคืนวันที่ ๒๔ และ ๒๕ เมษายนนั้น มีใจความว่า

“บุคคลใด หรือหมู่ใด ปรารถนาอยู่แต่ในประโยชน์ชาตินี้ คือ ทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ ขอชี้แนวทางให้ ซึ่งมีอยู่ ๔ อย่าง

๑. อุฏฐานสัมปทา เป็นผู้มีความเพียร หมั่นขยันทํากิจหน้าที่ของตน ตั้งอยู่ในอาชีพที่ ถูกต้องในทางธรรม เช่น “สัมมากัมมันโต” การงานที่ชอบ

๒. อารักขสัมปทา ให้รู้จักรักษาทรัพย์ของตน ให้รู้จักรักษาตนของตนที่ได้มาโดยชอบแล้วด้วยดี ไม่ให้ตกล่วงไปในทางที่ชั่ว

๓. กัลยาณมิตตตา คบเพื่อนที่ดีงาม ไม่คบคนชั่วที่จะทําตนให้เป็นคนตกตํ่า จะทําทรัพย์ของตนให้สาบสูญ

๔. สมชีวิตา จ่ายทรัพย์ที่ได้มาจากการงานนั้นๆ ด้วยดี เลี้ยงชีวิตของตนโดยทางที่ถูก ไม่จ่ายทรัพย์ไปในทางที่ผิด ไม่ทําชีวิตความเป็นอยู่ของตนให้หม่นหมอง

ทั้ง ๔ อย่างนี้เป็นหนทางที่จะนํามาซึ่งความสุขของตนในโลกนี้ แต่อย่าใช้ความคิดอันสั้น อันปราศจากความจริง เพราะความจริงของมนุษย์ที่เกิดมา ต้องตายไปจากความสุขในโลกที่มีอยู่ทุกรูปทุกนาม ฉะนั้น จึงจําเป็นจะต้องหาทางที่ตนจะต้องได้รับในโลกหน้า ที่เรียกว่า “สัมปรายิ-กัตถประโยชน์” อันจะพึงได้รับ คือ ความสุขในโลกหน้า พระองค์จึงได้ทรงชี้แนวทางไว้ดังนี้ คือ

๑. สัทธาสัมปทา ให้เป็นผู้มีความเชื่อโดยสมบูรณ์ คือ เชื่อบุญเชื่อกรรม ความดีและ ความชั่ว แล้วก็ควรเว้นกรรมชั่วเสีย สร้างแต่ความดี

๒. สีลสัมปทา ให้เป็นผู้มีศีลมีสัตย์ ปฏิบัติตนให้เป็นคนบริบูรณ์ด้วยความประพฤติทางกาย วาจา จิต จะทําสิ่งใดให้ทําด้วยความสุจริตที่ถูกต้องในทางพระ

๓. จาคสัมปทา ให้เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยการบริจาค ฝากทรัพย์ของตนไว้ เช่น ให้ทานในฐานะ ที่ตนพอจะทําได้ แต่การสละนั้น ทางพระท่านแสดงไว้ว่าเป็น “อริยทรัพย์” ให้ผลในชาตินี้และ ชาติหน้า ถ้าเราไม่เสียสละเช่นนั้น ทรัพย์ในโลกนี้ทั้งหมดก็ให้ผลแค่ชีวิตหนึ่ง ตายแล้วก็สาบสูญ ไม่สามารถจะนําไปใช้สอยในโลกหน้าได้ ตัวอย่างเช่น ธนบัตรของประเทศไทยหรือเงินตราอย่างอื่น ก็ใช้ได้สําหรับในของประเทศนั้นๆ ถ้าต้องการไปเมืองนอกก็ไม่สามารถจะนําทรัพย์ในประเทศ ของตนไปใช้จ่าย นอกจากคนมีปัญญานําไปแลกเปลี่ยนเข้าบัญชีในธนาคารใด ธนาคารหนึ่ง จึงจะเกิดประโยชน์แก่ผู้ออกต่างประเทศ ฉันใด ผู้มีปัญญานําทรัพย์ไปฝากไว้ในธนาคาร ชนิดที่เรียกว่า “นาบุญ” เมื่อตนได้จาคะสละไปแล้ว นั่นแลเรียกว่า “อริยทรัพย์” จะได้เกิดผลข้างหน้า ไม่ว่าแต่ ทรัพย์เลย คนในประเทศหนึ่งจะข้ามแดนไปอีกประเทศหนึ่ง เพียงเท่าภาษาที่พูดก็ใช้ไม่ได้ ฉะนั้น พระองค์จึงทรงสอนภาษาต่างประเทศให้เราอีกชิ้นหนึ่ง ที่เรียกว่า “สวดมนต์ไหว้พระ เจริญเมตตาภาวนา”  จะได้ภาษาไปใช้สอยในโลกหน้า

๔. ปัญญาสัมปทา ให้เป็นผู้รอบคอบรอบรู้ในการกระทําทั้งหมด มิฉะนั้นก็จะทําไปด้วยโมหะ เช่น

“ฉันทาคติ” ทําไปโดยความรักอย่างเดียว ไม่คํานึงถึงเหตุผลว่าผิดหรือถูก

“ภยาคติ” ทําไปด้วยความกลัวอย่างเดียว ไม่คํานึงถึงเหตุผล

“โทสาคติ” ทําไปด้วยความโกรธ หรือ โทสะ ไม่คํานึงถึงความผิดหรือถูก

“โมหาคติ” ทําไปด้วยความหลง สําคัญว่าผิดเป็นถูก สําคัญว่าถูกเป็นผิด

เมื่อทําโดยอาการเช่นนั้น ชื่อว่าเป็นผู้ไม่มีปัญญา ฉะนั้น จึงให้ตรวจตราพิจารณาดูโดยชอบเสียก่อน ไม่ว่าจะทําสิ่งใดๆ ทั้งหมดที่เนื่องไปด้วยการบุญ จึงจะเรียกได้ว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา

ปฏิปทาทั้ง ๔ อย่างนี้ เป็นหนทางเปิดช่องอันจะนําไปสู่สุคติโลกหน้า คือ “สวรรค์” แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังต้องเวียนว่ายตายเกิดอยู่อีก ถ้าเป็นผู้มีศรัทธาแก่กล้า มีความสามารถจะบําเพ็ญตนให้สูงยิ่งขึ้นไปกว่านี้ ที่ท่านเรียกว่า “ปรมัตถประโยชน์” ผลอันพึงจะได้รับ ก็ได้แก่ “โลกุตตรกุศล” กุศลข้อนี้เป็นสิ่งที่ควรทําแก่พุทธบริษัททั้งหลาย สิ่งที่จําเป็นก็มีอยู่ ๒ อย่าง คือ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา ๒. เป็นผู้มีความเพียร

เมื่อมีสมบัติในตนได้อย่างนี้ ก็เป็นเครื่องมือสําหรับตนทุกคน ไม่เลือกหน้าว่า คนโง่ คนฉลาด คนหนา คนบาง หญิงชายทั้งปวงในโลกเมื่อมีความประสงค์อย่างนี้แล้ว ก็ให้ตั้งอยู่ใน ธรรม ๒ ประการ อันเป็นแนวทางของพระนิพพาน คือ 

๑. สมถภาวนา ทําจิตใจให้สงบ

๒. วิปัสสนาภาวนา ทําจิตใจให้มีปัญญา เกิดความรู้แจ้งเห็นจริงในตนของตน เล็งเห็น สภาพแห่งธรรมซึ่งมีอยู่ตัว

สภาพแห่งธรรมนั้น คือ ความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ชั่วขณะก็ดับไป เหมือนลูกคลื่นในทะเล เมื่อลมพัดแล้วก็เกิดคลื่นน้อยคลื่นใหญ่ในมหาสมุทร ชีวิตความเป็นอยู่ของมนุษย์ทั้งหลายก็เช่นเดียวกัน สภาพของขันธ์ที่มีอยู่ในตัวก็มีอาการเป็นไปเหมือนลูกคลื่นฉะนั้น นี่ก็เรียกว่า “สภาพธรรม”

สภาพอีกอันหนึ่ง จะมีคลื่น หรือไม่มีคลื่นก็ทรงอยู่โดยธรรมชาติ เหมือนนํ้าทะเลในคราวที่ไม่มีลมก็ราบรื่นใสดี สภาพธรรมที่มีอยู่ในใจของคนทุกคน ซึ่งเป็นสภาพที่ไม่เกิดและไม่แปรผัน ไม่ดับ ไม่สูญ ทรงอยู่ในอาการเช่นนั้นก็มีอยู่ทุกรูปทุกนาม

ทั้งสองแนวทางนี้ เป็นเหตุให้สําเร็จประโยชน์อย่างยิ่ง คือ “พระนิพพาน”

ธรรมทั้ง ๒ ประการนี้ ใครต้องการก็มีอยู่ในตนทุกคน ถ้าคนใดรู้จักวิธีการเผยแผ่ แนะนํา และตักเตือนตนเอง ก็จะเกิดประโยชน์โดยไม่ต้องสงสัย ฉะนั้น วิธีการเผยแผ่พระพุทธศาสนา จะถือกันแต่ขึ้นธรรมาสน์แสดงธรรมเพียงเท่านั้น ย่อมไม่พอในวิธีการเผยแพร่ ผู้มีปัญญาย่อมทําให้พุทธบริษัทเกิดศรัทธาด้วย โดยวิธีการต่างๆ เช่น มรรยาทดังกล่าวมาหรือโดยอาเทศนาปาฏิหาริยะ อนุสาสนีปาฏิหาริยะ แต่ละอย่างนี้ เป็นวิธีการเผยแผ่พระพุทธศาสนาทั้งสิ้น” 

ต่อจากนั้นองค์ท่านได้เปิดโอกาสให้พระ ๔ รูป คือ พระอาจารย์มหาอ่อน วัดธาตุทอง พระอาจารย์บุญมี ปญฺญาทีโป พระใบฎีกาตุ๋ย และพระบุญกู้ อนุวฑฺฒโน ได้สนทนาความเรื่อง “อริยสัจ” อาจารย์มหาอ่อนพูดถึงอริยสัจธรรมทั้ง ๔ ท่านพ่อลีว่า “อริยสัจของผมไม่เหมือนกับของท่านมหา” และซักถามข้อสงสัยต่างๆ จนถึงเวลา ๒๓.๐๐ น. ไฟฟ้าดับ พระ ๔ รูป จึงได้นมัสการอําลากลับ เพราะเกรงจะเป็นการรบกวนเวลาพักผ่อนของท่าน

ข้อความที่ท่านพ่อลี ได้สั่งให้บันทึก แก้ไข และเพิ่มเติมในหนังสือ “สังฆกิจ” และ “มูลกัมมัฏฐาน” นี้ จึงถือได้ว่าเป็น “บันทึกธรรมครั้งสุดท้ายของท่านพ่อลี” ซึ่งเราทั้งหลาย จักต้องจดจําประทับไว้ในดวงจิต และจงพากันพยายามประพฤติปฏิบัติตาม “ปัจฉิมโอวาท” นี้ ประดุจการรักษาทรัพย์สมบัติชิ้นสุดท้ายที่ท่านพ่อได้ให้ไว้เป็นมรดกธรรมแก่ลูกหลานทั้งปวงฉะนั้น

ท่านพ่อลีมรณภาพ ท่านลาสหธรรมิกและพระศิษย์

รุ่งสาง ตอนเช้าของวันพุธที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๔ เหตุการณ์ที่ไม่คาดคิดก็เกิดขึ้น เวลา ๑๑.๐๐ น. แล้ว ไม่มีผู้ใดเห็นท่านพ่อลีเปิดประตูออกมาจากกุฏิของท่าน รอเป็นเวลานาน ศิษยานุศิษย์มีพระและสามเณร เป็นต้น จึงได้เปิดประตูหน้าต่างเข้าไปดู พบร่างท่านนอนแน่นิ่ง ในอิริยาบถสีหไสยาสน์ หมดลมหายใจอยู่ในอิริยาบถนอนอันสงบประดุจนอนหลับ มรณภาพเยี่ยงอริยสงฆ์สาวกผู้ถึงพร้อมด้วยศีลธรรม ท่านไม่ได้ห่มจีวร ได้แต่ใส่อังสะและสบง ขาซ้ายคู้ขึ้น หน่อยหนึ่งเหมือนลักษณะของพระ ๒๕ พุทธศตวรรษที่ท่านนิยมสร้าง

พระเณรบางรูป ลูกศิษย์ใกล้ชิดบางคนบอกว่า “อย่าไปแตะต้องท่านนะ เดี๋ยววิญญาณท่าน เข้าร่างไม่ได้ เพราะในชีวิตของท่านได้สร้างปาฏิหาริย์ไว้มากมาย แม้ท่านตายแล้ว คนเขาก็ยังคิดว่า ท่านไม่ตาย คิดว่าท่านเข้าฌาน ไปท่องนรก สวรรค์ พรหมโลก แดนนิพพาน เดี๋ยวก็กลับมา” ต่างองค์ต่างก็พูดไปสารพัด ไม่มีใครกล้าเข้าไปแตะต้ององค์ท่านเลย 

เมื่อรออยู่นานหลายชั่วโมง จึงลงความเห็นว่า ท่านพ่อลีคงละโลกลาสงสารจากพวกเรา ไปแน่แล้ว คําพูดของท่านที่กล่าวท่ามกลางชุมนุมสงฆ์ที่วัดอโศการาม ถึงการปลงอายุสังขาร เมื่อปี ๒๕๐๒ ว่า “เวลาเราป่วยหนักใกล้จะตาย จะไม่ให้พระหรือเณรเข้าใกล้เลยสักคน เวลาใกล้จะตายนั้น เราต้องระเบิดความดีในตัวออกให้หมด”

พระอรหันต์ยังไม่พ้นจากการตาย เพราะการตายเกี่ยวด้วยกรรมเก่า

กรรมเก่าเป็นเรื่องของร่างกาย ส่วนพระอรหันต์เป็นที่จิต

และท่านพ่อลีเคยเทศน์สาเหตุที่ไม่ให้ใครอยู่ใกล้ เมื่อท่านใกล้จะตาย ไว้ล่วงหน้าว่า

“เวลาอาตมาป่วยหนักใกล้จะตาย จะไม่ให้พระหรือเณรเข้าใกล้เลยสักคน ใต้ถุนก็ไม่ให้ใครเข้ามาอยู่ การที่ไม่ให้คนเข้าใกล้ เพราะอะไร? เพราะเหตุว่า ขณะที่เรากําลังปล่อยกระแสธาตุ ออกไป พอมีคนเข้ามาใกล้ ลมปะทะเข้ามาทําลายหมด เหมือนเหล็กไฟร้อนๆ พอถูกนํ้าเย็นเข้า ก็จะ “แฉ่” ขึ้นมาทันที ฉะนั้น ขณะที่เราปล่อยกระแสธาตุเย็นออกไป พอปะทะคนร้อนเข้ามา ก็มีลักษณะเช่นเดียวกัน เวลาใกล้จะตายนั้น เราจะต้องระเบิดความดีในตัวออกให้หมด”

ในช่วง ๑๐ วันสุดท้ายของท่านพ่อลี จะมีพระมานอนเฝ้าท่าน ครูบาอาจารย์เล่า คืนวันมรณภาพไว้ว่า “ธรรมดาหลวงพ่อมั่นนอนอยู่ในกุฏิท่านพ่อลีเป็นประจํา แต่นอนอยู่ นอกห้อง คืนที่ท่านพ่อลีมรณภาพ เกิดไปนอนกุฏิตัวเอง หลวงพ่อมั่นนอนกระต๊อบตัวเอง” วินาทีคราวท่านพ่อลีมรณกาลจึงไม่มีใครได้เข้าใกล้ ดังที่ท่านกล่าวไว้ล่วงหน้า 

บรรยากาศวัดอโศการามในขณะนั้น เต็มไปด้วยความวิปโยคโศกเศร้าสลดใจจนสุดจะพรรณนาต่อการจากไปอย่างไม่มีวันกลับของท่านพ่อลี ผู้ที่ศิษยานุศิษย์ต่างให้ความเคารพรัก เทิดทูนบูชาอย่างสูงสุด เสมือนเป็นทั้งบิดา มารดา ครูบาอาจารย์ในองค์เดียวกัน ตลอดทั้งวัน พระ เณร แม่ชี อุบาสก อุบาสิกา พากันสับสนอลหม่าน บ้างก็สะอึกสะอื้นร้องไห้อย่างไม่อายใคร บ้างก็จุกสะเทือนใจจนพูดไม่ออก บ้างก็นํ้าตาหลั่งไหลนองหน้าอาบแก้ม บ้างก็เก็บความรู้สึก นํ้าตาซึมอยู่ภายใน ฯลฯ ไม่นานเสียงฆ้อง เสียงระฆัง ดังขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า ดังไปทั่วบริเวณวัด และสะเทือนไปทั้งแผ่นดิน แผ่นฟ้า ท้องทะเล ณ บริเวณวัดอโศการาม เป็นสัญญาณบอกเหตุ มรณกาลท่านพ่อลี พระผู้เป็นดั่งร่มโพธิ์ร่มไทรใหญ่ให้ร่มเงามานานได้โค่นล้มลงแล้ว และเป็นดั่งดวงประทีปธรรมส่องสว่างทางดําเนินแห่งมรรค ผล นิพพาน ได้มอดดับลงแล้ว

วัดอโศการาม ที่ท่านพ่อลีขนานนามอารามไว้เพื่อยกย่องเทิดทูนพระเจ้าอโศกมหาราช อันหมายถึง “ไม่โศกเศร้า” แต่ในวันนั้นบรรยากาศในวัดกลับเต็มไปด้วยความโศกเศร้าหงอยเหงา เพราะความอาลัยอาวรณ์ของบรรดาศิษย์ที่มีต่อท่านพ่อลีอย่างสุดซึ้ง แม้อากาศธาตุ ท้องฟ้า ตลอดท้องทะเล ก็เกิดความวิปริตแปรปรวน แสงตะวันที่แผดเผาแรงกล้า เดี๋ยวก็ร้อน เดี๋ยวก็เย็น เดี๋ยวก็ครึ้มฟ้าครึ้มฝน มองดูท้องฟ้าก็แลดูหมองเศร้า ฟังเสียงคลื่นทะเลก็ถาโถมขึ้นซัดฝั่งระลอกแล้ว ระลอกเล่าดั่งเสียงรํ่าไห้ เหมือนเทวดา ตลอดกายทิพย์ทั้งหลายต่างรับรู้และจงใจแสดงความอาลัยต่อการสูญเสียอันยิ่งใหญ่ของผู้มีอํานาจวาสนาบารมีธรรม เช่น ท่านพ่อลี พระอรหันตพุทธสาวก ผู้ประกาศเกียรติยศศักดิ์ศรีพระพุทธศาสนาในครั้งกึ่งพุทธกาลได้อย่างยิ่งใหญ่น่าอัศจรรย์ที่สุด

กฎแห่ง อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา บทสัจธรรมนี้ยังคงกึกก้องสะเทือนไปทั่วไตรโลกธาตุ ท่านพ่อลี แม้ท่านเป็นพระอรหันต์ก็ต้องตกอยู่ภายใต้กฎนี้ แต่ท่านย่อมไม่มีความอาลัยอาวรณ์ในธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ ที่แตกสลายไปตามสภาพ เพราะจิตของท่านเป็นธรรมธาตุอันสะอาดบริสุทธิ์ ที่เคลื่อนเข้าสู่มหาวิมุตติ มหานิพพาน อันบรมสุขอย่างไม่มีวันกลับคืนไตรโลกธาตุอีกต่อไปตลอด อนันตกาล ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ว่า 

“ธรรมที่เป็นธรรมแท้ ท่านเรียกว่า นิพพาน นิพพานคืออะไร ก็คือจิตของท่านผู้บําเพ็ญ จะเป็นผู้ใดก็ตาม บําเพ็ญในสถานที่ใดก็ตาม ซึ่งเป็นเหมือนแม่นํ้าสายต่างๆ ไหลลงไปด้วยบารมี แห่งความดีของตนๆ เมื่อถึงขั้นแก่กล้าเข้าไปมากเท่าไร ก็ไหลใกล้เข้าไปสู่ธรรมแท้ๆ ซึ่งเทียบกับ มหาสมุทรทะเลหลวงนั้นแล เมื่อไหลเข้าไปถึงความบริสุทธิ์ที่เรียกว่า บรรลุธรรม หรือตรัสรู้ธรรมแล้ว นั้นแลคือ นํ้าสายต่างๆ ที่ไหลรวมลงสู่มหาวิมุตติ มหานิพพาน ธรรมนี้เป็นอันเดียวกัน พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ รวมลงสู่จุดเดียว คือ ธรรมแท้ เรียกว่า นิพพาน”

ท่านพ่อลีมรณภาพเป็นข่าวใหญ่โตในสมัยนั้น ข่าวนี้ได้แพร่สะพัดออกไปทั่วประเทศไทยขยายไปถึงต่างประเทศ ครูบาอาจารย์ ศิษย์และญาติโยมพุทธบริษัทที่ท่านเคยเมตตาอบรม ตลอดมหาชนหลั่งไหลกันมาไม่ขาดสาย เหมือนสายนํ้าหลาก เป็นที่น่าอัศจรรย์ในเกียรติคุณความดี ของท่าน แม้เจ้านายผู้สูงศักดิ์ทางประเทศพม่า ลาว และเขมร ต่างก็มาเคารพศพท่านไม่ขาดสาย มากเป็นประวัติการณ์ ทั้งหมดนี้แสดงถึงบุญญาภินิหารของท่านที่ไม่มีวันจืดจางไป 

ท่านพ่อลี พระอรหันตพุทธสาวก ผู้มีอายุขัยสั้นนัก แต่ท่านได้บําเพ็ญคุณประโยชน์ให้แก่สถาบันชาติ พระพุทธศาสนา พระมหากษัตริย์ ได้อย่างน่าอัศจรรย์มากมายเช่นเดียวกัน ท่านถึงแก่มรณภาพเมื่อวันพุธที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๔ เวลาประมาณ ๐๑.๐๐ น. ตามแพทย์สันนิษฐานด้วยโรคหัวใจโต สิริรวมอายุได้ ๕๕ ปี ๒ เดือน ๒๕ วัน ๓๔ พรรษา หากท่านพ่อลียังดํารงชีวิตอยู่ ท่านจะบําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ให้กับสถาบันชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์อย่าง ใหญ่หลวงอเนกอนันต์ นับเป็นการสูญเสียครูบาอาจารย์ครั้งยิ่งใหญ่ ครั้งสําคัญอีกครั้งหนึ่งของประวัติพระพุทธศาสนาและชาติไทย 

ท่านพ่อลี เมื่อท่านมรณภาพจะเข้าพระนิพพาน ท่านไม่ทิ้งลวดลายพระอรหันตพุทธสาวก ผู้ทรงอภิญญาพลังจิตเป็นเลิศ ท่านได้ถอดจิตไปบอกลาเพื่อนสหธรรมิกและพระศิษย์องค์สําคัญ ที่ครูบาอาจารย์นํามาเล่าสู่กันฟัง มีดังนี้

หลวงปู่สังข์ สงฺกิจฺโจ วัดป่าอาจารย์ตื้อ อ.แม่แตง จ.เชียงใหม่ ท่านเล่าว่า 

“สมัยก่อน ตอนอยู่กับหลวงปู่ตื้อที่วัดนี้ (วัดป่าอาจารย์ตื้อ) ขณะกําลังฉันเช้ากันอยู่กับหลวงปู่ตื้อ เห็นหลวงปู่ตื้อท่านพยักหน้า บอก “อือ ! อือ !” แค่นั้น ได้ยินหลวงปู่ตื้อท่านนั่งคุยกับใครอยู่ แต่มองไม่เห็นใคร เห็นแต่ท่านนั่งคุยอยู่คนเดียว หลวงปู่สังข์ท่านก็สงสัยอยู่ว่า หลวงปู่ตื้อทําอะไร แต่ก็ไม่กล้าถาม สักพักหลวงปู่ตื้อก็บอกกับหลวงปู่สังข์ว่า “ท่านพระอาจารย์ลีมาขอลา” 

หลวงปู่สังข์ถามต่อว่า “ลีไหน ลีวัดอโศการาม ใช่ไหมครับ” 

หลวงปู่ตื้อตอบว่า “ใช่ ท่านพระอาจารย์ลีมาขอลา บอกว่า ออกจากขันธ์แล้ว เข้ากลับ ไม่ได้แล้ว ขันธ์ทั้ง ๕ มันเสียหมดแล้ว นํ้าเลือด นํ้าเหลือง มันแตกหมดแล้ว ไม่มีช่องทางให้กลับ เข้าไปได้เลย ก็เลยจะต้องไปแล้ว มาขอลาหลวงปู่ก่อน” 

ปรากฏว่า ท่านพ่อลีก็มรณภาพจริง โดยท่านพ่อลีถึงแก่มรณภาพที่วัดอโศการาม เมื่อวันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๐๔ จึงเป็นเรื่องที่เชื่อถือได้ว่า หลวงปู่ตื้อท่านรู้จริงเห็นจริง

หลวงปู่สังข์ก็จําเวลาเอาไว้ พอตอนเย็น ข่าวว่าท่านพ่อลีมรณภาพก็มาถึงที่เชียงใหม่ (สมัยก่อนยังไม่มีความเร็วในด้านข่าวสาร จากสมุทรปราการกว่าจะมาถึงเชียงใหม่ก็ใช้เวลานาน)” 

ช่วงนั้นหลวงปู่พิศดูอยู่ที่วัดทรายงาม ก็ได้นิมิตเห็นท่านพ่อลีมาหาแล้วบอกว่า “ถึงเวลาของเราแล้ว เราต้องไปแล้ว ฝากดูแลวัดทรายงามด้วย” หลวงปู่พิศดูท่านจึงทราบด้วยญาณวิถีทันทีว่า ท่านพ่อลีได้มรณภาพแล้วและยังได้ฝากให้ช่วยดูแลวัดทรายงามและพระเณรในวัดต่อไป

เมื่อท่านพ่อลีมรณภาพแล้ว ทางวัดได้จัดพิธีกราบขอขมา รดนํ้าศพ และรอสมเด็จพระ-มหาวีรวงศ์ (จวน อุฏฺฐายี) เป็นองค์ประธานประชุมพิจารณาจัดงานศพต่อไป 

สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) ทรงยกย่องท่านพ่อลี

เมื่อท่านผู้ยิ่งใหญ่ด้วยบุญบารมีตายลง แม้นทวยเทพและมนุษย์ผู้ทรงศักดิ์ก็ทนอยู่ไม่ได้ สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (จวน อุฏฺฐายี) ซึ่งต่อมาไม่นาน ได้รับพระราชทานโปรดเกล้าฯ สถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราช เมื่อได้ทราบข่าวท่านพ่อลีมรณภาพเช่นนั้น จึงรีบมาวัดอโศการามทันที พระองค์ได้กล่าวถึงความดีและพลังจิตของท่านพ่อลี ต่อหน้าที่ชุมนุมสงฆ์ว่า “ท่านอาจารย์ลีนี่เก่งมากนะ รู้วันตายตนเองล่วงหน้าด้วย เมื่อ ๓ วันก่อนเขียนจดหมายไปหาเราว่า ขอฝาก วัดอโศการาม ฝากให้ดูแลพระภิกษุ สามเณร ตลอดจนแม่ชีด้วย จะขอลาไปตามกฎธรรมชาติ”

และต่อมา พระองค์ได้กล่าวยกย่องท่านพ่อลี ณ ศาลาการเปรียญ วัดอโศการาม ในวันที่ ๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๔ อีกว่า 

“ท่านเจ้าคุณพระสุทธิธรรมรังสีฯ (ท่านพ่อลี) เป็นผู้ที่ยอมสละชีวิต เลือดเนื้อ และความรู้ถวายแก่พระพุทธศาสนา โดยไม่คํานึงถึงความเหนื่อยยาก มุ่งตั้งใจอบรมคฤหัสถ์และบรรพชิตให้ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม ผู้ปฏิบัติเมื่อรู้รสพระธรรม ก็เกิดความเคารพเลื่อมใสปฏิบัติตาม ท่านเป็นผู้ไม่ติดในวัตถุ อันเป็นที่ตั้งของกิเลส เมื่อเกิดลาภก็ไม่รับไว้เป็นประโยชน์ส่วนตัว นอกจากไว้เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่พระศาสนา แสดงจิตใจของท่านว่า บริสุทธิ์ น่าเลื่อมใส

เจ้าคุณพระสุทธิธรรมรังสีฯ เป็นเนื้อนาบุญของโลกผู้หนึ่ง เพราะเป็นผู้บริสุทธิ์ทั้งกาย วาจา และจิต เมื่อท่านยังอยู่ ทุกคนต่างก็อุ่นอกอุ่นใจ เมื่อท่านอาพาธหนัก ทุกคนต่างห่วงใย พากันไปเยี่ยมเยียนไม่ได้ขาด ทางวัดก็ช่วยกันรักษามิให้บกพร่อง เมื่อท่านมามรณภาพลง พวกเรารวมทั้งอาตมารู้สึกเสียดายยิ่ง แม้จะรู้อยู่ว่าเป็นของธรรมดา มีความเกิดเป็นเบื้องต้น แปรไปใน เบื้องกลาง และดับไปในที่สุด แต่ความอาลัยในท่านผู้ที่มีคุณความดี จึงต้องมาช่วยกันประกาศ คุณความดีของผู้ที่ล่วงลับไป แม้เมื่อครั้งพระพุทธองค์ทรงล่วงลับดับขันธ์ ก็มีผู้กล่าวแสดงความสังเวชกันด้วยประการต่างๆ มีทั้งพระอรหันต์ มีพระอานนท์ พระอนุรุทธะ เป็นต้น ตลอดทั้ง พวกเทวดาต่างก็พากันกล่าวแสดงความสลดใจที่ว่า สังขารเป็นสิ่งไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา 

สังขารของท่านพระอาจารย์ลี ก็เช่นเดียวกัน ก็ย่อมต้องทรุดโทรมไป ในที่สุดก็ถึงกาลแตกดับ แต่ถึงท่านจะล่วงไป อนุสรณ์แห่งคุณงามความดีของท่านก็ยังอยู่ อาตมา (สมเด็จฯ) ขอให้สัตย์ปฏิญาณว่า “จะไม่ทิ้งวัดอโศการาม และจะยอมบริจาคทุกสิ่งเพื่อการนี้”

แม้ท่านพ่อลีมรณภาพแล้ว แต่คุณงามความดีของท่านมิได้ดับไปด้วย คุณความดีของท่านเป็นที่รวมจิตใจของท่านทั้งหลายให้เป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน พุทธบริษัททั้งหลายก็ให้มุ่งปฏิบัติตนให้เจริญก้าวหน้า ให้พร้อมเพรียง มีเมตตาหวังดีต่อกัน ให้อภัยต่อกัน ถ้าเป็นผู้ผิดก็ให้ขอขมากัน ถ้าเป็นผู้ถูก ก็ให้อภัยกัน มุ่งปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบต่อกัน เพื่อรักษาความมั่นคงแห่งวัดนี้ไว้ 

เมื่อทุกคนทําอย่างนี้ อาตมาก็ย่อมสบายใจ เพราะเหตุว่าอาตมาอยู่ไกล อยู่ถึงวัดมกุฏฯ จึงได้ตั้งกรรมการปกครองรักษาวัดนี้ไว้ ๔ รูป คือ ๑. พระครูกาฬสินธุ์สหัสคุณ (แดง ธมฺมรกฺขิโต) ๒. พระปลัดสิงห์ (สุขปุญฺโญ) ๓. พระปลัดเฟื่อง (โชติโก) ๔. พระมหาเนียม (สุวโจ) งานศพนั้นได้ตั้งกรรมการไว้ มีอาตมาเป็นประธานกรรมการ และมีคณะกรรมการช่วยเหลืออีกหลายท่าน ขอให้ทุกท่านถือว่าการที่เราทํานี้เพื่อถวายเกียรติแด่ท่านอาจารย์ลี”

เก็บศพอย่างพระมหากัสสปเถระ 

หลังจากนั้น สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (จวน อุฏฺฐายี) มีพระบัญชาให้เก็บศพท่านพ่อลีไว้ ยังไม่ถวายเพลิง เอาอย่างพระมหากัสสปเถรเจ้า พระสาวกพระสมณโคดมพุทธเจ้า ที่วันหนึ่ง ในอนาคตกาลจะมีพระศรีอริยเมตไตรยพุทธเจ้ามาเผาศพพระมหากัสสปะอย่างยิ่งใหญ่สมศักดิ์ศรีนัยของท่านพ่อลีก็ขอให้เอาเยี่ยงอย่างนี้เป็นอุทาหรณ์ว่า “ผู้มีบุญกรรมที่เกี่ยวข้องกับท่านในกาลข้างหน้า จะได้มาจัดงานศพเผาสรีรร่างของท่านอย่างสมศักดิ์ศรีที่เป็นอัศวินนักรบธรรมกรรมฐาน ผู้มีพลังจิตแก่กล้า สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต” และสมเด็จฯ ท่านมีพระบัญชาอีกว่า ให้บําเพ็ญกุศลและสวดมนต์อุทิศถวายท่านพ่อลีทุกคืน บรรดาบรรพชิตซึ่งเป็นคณะศิษย์ของ ท่านพ่อลีได้ปฏิบัติตามบัญชาตลอดมา และคณะทายกทายิกา ได้ทําบุญอุทิศถึงด้วยความเคารพ จุดธูปเทียนบูชาด้วยศรัทธาเลื่อมใส 

ต่อมาระยะหนึ่ง บรรดาศิษยานุศิษย์ผู้ใหญ่ทางฆราวาส ปรารภจะทําการฌาปนกิจศพของ ท่านพ่อลีด้วยว่า พระกรรมฐานไม่เก็บศพไว้นาน และอีกฝ่ายหนึ่งปรารภจะเก็บศพไว้สักการบูชา ให้เป็นที่อบอุ่นใจอยู่ตลอดไป เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงมีเสียงขึ้นเป็นสองเสียง เสียงฝ่ายหนึ่งจะทํา ฌาปนกิจศพท่าน อีกฝ่ายหนึ่งว่า ไม่ควรทํา ควรเก็บไว้อย่างนี้ เป็นเหตุให้มีประชุมใหญ่บรรดา ศิษยานุศิษย์ ทั้งฝ่ายบรรพชิตและคฤหัสถ์ ลงคะแนนเอาเสียงข้างมาก ก็ปรากฏว่า เสียงที่ไม่ให้ทํา การฌาปนกิจศพเป็นเสียงข้างมาก เนื่องด้วยชาวจันทบุรีที่เลื่อมใสท่านพ่อลี พากันแห่มาออกเสียงเป็นจํานวนหมื่นคน สรุปคือไม่ได้ถวายเพลิง จึงได้เก็บศพท่านไว้ตลอดมาจนทุกวันนี้

แม้สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายี) ก็ไม่มีความประสงค์ที่ให้เผาศพท่านพ่อลี ด้วยเหตุผลดังกล่าวข้างต้น เพราะพระองค์ทรงทราบเรื่องราวอัศจรรย์ของท่านพ่อลีที่เป็นพระผู้วิเศษศักดิ์สิทธิ์ไว้มากมาย และเป็นครูบาอาจารย์ที่หาได้ยากแห่งยุค จึงทรงดําริให้เก็บศพท่านพ่อลีไว้ให้พุทธบริษัทได้กราบสักการบูชา สมเด็จฯ ตรัสไว้ว่า

“อาจารย์ลี พระอย่างนี้ดีจริง ดีแท้ หายาก ถ้าจะเผานี่ปล่อยให้มันแย่ง (อัฐิธาตุ) ๕ นาทีก็เกลี้ยงแล้ว ผม (สมเด็จฯ) อยู่วัดโน้น (วัดมกุฏฯ) ผมรู้ มีคนไปเล่าให้ผมฟัง เขาแต่งงานกันมา ๓ ปี อยู่ราชบุรีไม่มีลูก มาขอลูกกับอาจารย์ลี มันก็ได้ลูกขึ้นมา อีกคนหนึ่งเงินเดือนก็ไม่เลื่อนสักที เขาก็ไปขออาจารย์ลีให้เงินเดือนขึ้นหน่อย อีกไม่นานเงินเดือนขึ้น หลายคนด้วยที่เป็นแบบนี้ เป็น ผู้ต้องหาคดีอุกฉกรรจ์ติดคุกกําลังจะโดนประหารชีวิต ท่านก็ช่วยผ่อนหนักให้เป็นเบา ไม่ให้ถูกประหารได้ ยากจนที่สุด เขาจะตายภายในสามสี่วัน ท่านรู้ ก็บอกหวยให้ไปซื้อเอา เมื่อตายแล้ว ลูกหลานก็ได้เอาเงินนั้นมาทําศพ อาจารย์ลีก่อนตายเพียง ๓ วัน เขียนจดหมายไปบอกผม ท่านรู้ วันตาย พระอย่างนี้ต้องเก็บไว้ให้คนได้กราบไหว้บูชา”

ศพท่านพ่อลี ได้บรรจุไว้ในโลงหีบทองทึบ และอัญเชิญมาประดิษฐานที่ศาลาทรงธรรม โดยไม่มีการฌาปนกิจศพ ปัจจุบันได้อัญเชิญมาประดิษฐานที่วิหารสุทธิธรรมรังสี เพื่อรอการถวายเพลิงศพที่ยิ่งใหญ่ สมเกียรติ สมศักดิ์ศรีต่อไป เพื่อให้สมกับคุณงามความดีอันยิ่งใหญ่ของท่านพ่อลีที่ได้บําเพ็ญประโยชน์ต่อพระพุทธศาสนาไว้อย่างอเนกอนันต์ 

และก็เป็นไปตามที่ท่านพ่อลีเคยกล่าวไว้ ศพของท่านจะทําประโยชน์ดังศพครูบาศรีวิชัย มีพุทธบริษัทเดินทางมากราบศพ มาทําบุญใส่บาตร ถือศีล ฟังธรรม ปฏิบัติธรรม ในวันสําคัญทางพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะวันครบรอบมรณภาพของท่านพ่อลีที่วัดอโศการามกันอย่างเนืองแน่นเป็นประจําทุกปีจวบจนถึงปัจจุบันนี้

ภาค ๒๐ เหตุการณ์ภายหลังท่านพ่อลีมรณภาพ

ศาสนทายาทธรรมของท่านพ่อลี

ท่านพ่อลี แม้ท่านจะมรณภาพจากพุทธบริษัทไปด้วยวัยก่อนอันควร นับเป็นการสูญเสีย อันยิ่งใหญ่หลวงของพระพุทธศาสนาและของวงกรรมฐาน ที่ต้องเสียขุนพลอัศวินแห่งกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ผู้เข้มแข็งเกรียงไกร และทรงอํานาจวาสนาบุญญาธิการ ซึ่งในสมัยกึ่งพุทธกาล ยากที่จะหาใครเสมอเหมือน แต่ท่านก็ได้สร้าง ศาสนทายาทธรรมไว้หลายองค์ เพื่อชดเชยที่ต้องสูญเสียท่านไป เช่น ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่สนั่น หลวงปู่พิศดู หลวงปู่ถวิล หลวงปู่เจือ ท่านเจ้าคุณพระเทพโมลี (สํารอง) ฯลฯ ส่วนพระศิษย์องค์สําคัญรุ่นสุดท้ายที่ศึกษาอบรมกับท่านพ่อลี ตราบจนท่านพ่อลีมรณภาพ มีดังนี้

พระโสภณคุณาธาร (หลวงปู่มหาเนียม สุวโจ) วัดเจริญสมณกิจ อ.เมือง จ.ภูเก็ต ท่านเป็นชาวสงขลา อุปสมบทเมื่อ ๒๙ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๔ ท่านได้เรียนปริยัติสอบได้ ป.ธ. ๕ ต่อมาท่านมุ่งปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ ได้มากราบถวายตัวเป็นศิษย์ศึกษาธรรมปฏิบัติกับ ท่านพ่อลี ที่วัดอโศการาม ท่านเป็นสหธรรมิกกับหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท เคยออกเที่ยวธุดงค์ด้วยกัน 

หลวงปู่มหาสมจิตต์ จิตฺตวโร วัดควนจง อ.นาหม่อม จ.สงขลา ก่อนท่านพ่อลีจะมรณภาพ ท่านเป็นพระคิลานุปัฏฐากดูแลท่านพ่อลีอย่างใกล้ชิด ตลอดเวลาที่อยู่ด้วยกัน แม้ท่านพ่อลีจะไม่ค่อยพูด ไม่ค่อยสอน ท่านสอนโดยการกระทํา เมื่อหลวงปู่มหาสมจิตต์กลับไป จ.สงขลา ได้ไม่กี่วัน ก็ได้ข่าวท่านพ่อลีมรณภาพ ท่านจึงรีบเดินทางกลับวัดอโศการาม มาช่วยจัดการงานศพ

หลวงปู่สมศรี สญฺญโม วัดมิ่งมงคลศรัทธาราม อ.แม่เมาะ จ.ลําปาง ท่านเป็นชาวร้อยเอ็ด บวชในฝ่ายมหานิกายและได้มาญัตติเป็นธรรมยุตในคราวฉลองกึ่งพุทธกาลที่วัดอโศการาม โดยมีพระธรรมดิลก (ทองดํา จนฺทูปโม) วัดบรมนิวาส เป็นพระอุปัชฌาย์ ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม วัดป่าสาลวัน เป็นพระอนุสาวนาจารย์ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นพระกรรมวาจาจารย์

หลวงปู่สมศรี ญัตติแล้วได้จําพรรษาศึกษาธรรมปฏิบัติกับท่านพ่อลีที่วัดอโศการามตลอด ๔ พรรษา สมดังเจตนาที่ท่านได้บวชในครั้งแรก จะหาทางพ้นทุกข์แล้วเสาะแสวงหาครูอาจารย์ เพราะการมาเจอท่านพ่อลี ก็เหมือนดั่งมีผู้จุดไฟให้สว่างในทางที่มืด หงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด ทําให้ท่านได้แนวทางการปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นจากวัฏสงสารมากขึ้น ฉะนั้น ท่านจึงเคารพเทิดทูนบูชาท่านพ่อลีอย่างสูงสุด และผูกพันกับวัดอโศการามมาก ก่อนหลวงปู่สมศรีมรณภาพเพียงหนึ่งสัปดาห์ (ท่านมรณภาพที่วัดท่าน เมื่อวันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕) ท่านปรารภจะกลับไปเยี่ยมวัดอโศการามให้ได้ ทั้งๆ ที่ท่านไม่เคยปรารภกับลูกศิษย์คนใดมาก่อน

หลวงปู่… ชาวศรีสะเกษ ท่านมาอยู่ศึกษาอบรมธรรมปฏิบัติกับท่านพ่อลีตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ในราวปี พ.ศ. ๒๕๐๓ – ๒๕๐๔ อยากจะสึกออกไปตั้งครอบครัว แต่เนื่องจากท่านไป อบรมและไปในที่ต่างๆ บ่อย โดยเฉพาะไปในงานพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (อ้วน ติสฺโส) เห็นคนมาร่วมพิธีมากมาย เกิดอัศจรรย์ว่า พระนี่มีบารมีมาก ตาย คนก็ยังห้อมล้อมมากมาย เรื่องจะสึกก็เลยทุเลาลง ประกอบกับอาศัยกรรมฐานที่ท่านเคยได้ศึกษาอบรมในตอนที่เดินธุดงค์กับท่านพ่อลี จึงทําให้บรรเทาความอยากสึกลงไป และท่านได้ศึกษาธรรมปฏิบัติกับ ท่านพ่อลี ตราบจนท่านพ่อลีมรณภาพ

เมื่อท่านพ่อลีมรณภาพแล้ว หลวงปู่มหาเนียม หลวงปู่มหาสมจิตต์ หลวงปู่สมศรี หลวงปู่… ก็ได้ไปศึกษาธรรมปฏิบัติกับครูบาอาจารย์สหธรรมิกของท่านพ่อลี เช่น หลวงปู่ เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ฯลฯ ต่างรักษาข้อวัตรปฏิบัติของพ่อแม่ครูบาอาจารย์ได้ดีมาโดยลําดับ และต่างได้เร่งขวนขวายปฏิบัติธรรมเพื่อความหลุดพ้น จนได้เป็นครูบาอาจารย์องค์สําคัญในภาคใต้ ภาคเหนือ และภาคอีสาน ตามลําดับ

ศาสนทายาทธรรมที่ท่านพ่อลีสร้างไว้ หากไม่นับท่านพ่อเฟื่องซึ่งมีอายุ ๗๑ ปี ส่วนใหญ่ท่านมีอายุยืน ๘๐ กว่าปี ถึง ๑๐๐ ปี แต่ละองค์ล้วนทรงข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น อย่างเคร่งครัด และบําเพ็ญประโยชน์เพื่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ ไว้มากมายตามนิสัยวาสนาบารมี สมกับเป็นศิษย์ท่านพ่อลีอย่างแท้จริง 

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๔ เมื่อท่านพ่อลี ถึงแก่มรณภาพ ทางคณะสงฆ์จึงลงมติขอให้หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร รับตําแหน่งรักษาการเจ้าอาวาส หลวงปู่สิมจึงได้อยู่จําพรรษาช่วยดูแลวัดอโศการาม สําหรับผู้เป็นเจ้าอาวาสต่อจากท่านพ่อลี นั้น ท่านพระอาจารย์แดง ธมฺมรกฺขิโต เล่าว่า 

“เมื่อก่อนท่านพ่อลีจะมรณภาพ ท่านได้ฝากฝังวัดอโศการาม และพระภิกษุ สามเณร พร้อมทั้งทายก ทายิกา ให้สมเด็จพระมหาวีรวงศ์ (จวน อุฏฺฐายี) ช่วยดูแลปกครอง เมื่อถึงวาระท่านมรณภาพแล้ว สมเด็จฯ ท่านก็ได้เอาใจใส่ ไปมาดูแล ตักเตือนและอบรมสั่งสอนแล้วก็กลับไป วัดมกุฏกษัตริยารามของท่าน จากนั้นสมเด็จฯ ท่านก็ได้ตั้งคณะกรรมการขึ้นมาคณะหนึ่ง เพื่อ บริหารวัดอโศการาม โดยสมเด็จฯ เป็นองค์ประธาน สั่งการในหน้าที่เจ้าอาวาสตลอดมา เมื่อบรรลุถึงปี พ.ศ. ๒๕๐๕ ท่านจึงได้เลือก เจ้าคุณราชวรคุณ (พระมหาสํารอง คุณวุฑฺโฒ) มาเป็น เจ้าอาวาสสืบต่อมาจนทุกวันนี้ โดยพิจารณาเห็นว่า เป็นสายญาติของท่านพ่อลีมาก่อน

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๕ นี้ เมื่อได้มีพระมาเป็นตัวแทนเราแล้ว และเป็นที่ไว้ใจในสมรรถภาพ ของท่าน เราก็ลากลับวัดประชานิยม จังหวัดกาฬสินธุ์”

ครูบาอาจารย์มาโปรดวัดอโศการามและภาคตะวันออก

วัดอโศการาม ท่านพ่อลี ธมฺมธโร สร้างขึ้นเป็นศูนย์กลางวัดป่ากรรมฐานทางภาคกลาง ภายหลังท่านพ่อลีมรณภาพ ก็มีพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญๆ เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงตา พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ เมตตามาแสดงธรรม มาพักและจําพรรษาโปรดญาติโยมพุทธบริษัทอยู่เสมอๆ 

หลวงปู่ตื้อ ท่านมีความสนิทสนมคุ้นเคยกับท่านพ่อลีมาก และเนื่องจากท่านเป็นพระศิษย์อาวุโสองค์สําคัญองค์หนึ่งของ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ที่เคยอุปัฏฐากใกล้ชิดและได้รับการถ่ายทอดธรรมปฏิบัติจากหลวงปู่มั่นโดยตรง ที่สําคัญภูมิจิตภูมิธรรมของท่านก็เป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางในวงกรรมฐานด้วยกัน ดังนั้น ในงานสําคัญๆ ของทางวัดอโศการาม เช่น งานครบรอบวัน มรณภาพท่านพ่อลี งานจัดอบรมกรรมฐาน ฯลฯ ทางวัดจึงกราบอาราธนานิมนต์หลวงปู่ตื้อมาเป็นองค์แสดงธรรมเสมอ ท่านไปแสดงธรรมและพักอยู่ที่วัดอโศการามแต่ละครั้งเป็นเวลานานๆ เพราะความเมตตาญาติโยมที่ท่านพ่อลีเคยสั่งสอนอบรมมา ส่วนญาติโยมก็นิมนต์ท่านให้อยู่โปรดนานๆ 

วัดอโศการาม มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ได้เมตตามาพักจําพรรษา เพื่อโปรดพระเณรพุทธบริษัท เช่น หลวงปู่ชอบ หลวงปู่หลุย หลวงปู่สิม หลวงปู่เจี๊ยะ ฯลฯ 

สําหรับจังหวัดจันทบุรี ซึ่งท่านพ่อลีได้บุกเบิกและอยู่จําพรรษานานติดต่อกันถึง ๑๕ ปี จนญาติโยมเคารพเลื่อมใสศรัทธากันมาก เมื่อท่านพ่อลีมรณภาพไปแล้ว ก็มีบรรดาพระศิษย์ เช่น ท่านพ่อเฟื่อง หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ถวิล หลวงปู่พิศดู หลวงปู่เจือ ฯลฯ รวมทั้งมีครูบาอาจารย์องค์สําคัญเมตตามาโปรดและจําพรรษา

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๘ หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร เมตตามาโปรดและจําพรรษาที่ สวนบ้านอ่าง อ.มะขาม จ.จันทบุรี อันที่จริงแถบจังหวัดภาคตะวันออก โดยเฉพาะที่จันทบุรีนี้ เคยมีพระเถระผู้ใหญ่ฝ่ายกัมมัฏฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ได้มาโปรดญาติโยมทางนี้อยู่มากแล้ว เช่น หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ  เป็นอาทิ

ศรัทธาญาติโยมจึงเป็นผู้คุ้นเคยกับพระกัมมัฏฐาน เคยต่อการทัสสนานุตริยะ ได้เห็นพระ กราบไหว้พระ บังเกิดความชื่นอกชื่นใจ เลื่อมใส เชื่อฟัง นิสัยจึงน้อมมาทางธรรม เชื่อมั่นในธรรม อยู่แล้ว เมื่อได้มากราบหลวงปู่หลุย ท่านจึงชมพุทธบริษัททางภาคตะวันออกนี้ว่า เป็น “ช้างที่ ฝึกแล้ว ว่าง่ายสอนง่าย”

งานครบรอบมรณภาพท่านพ่อลี

แม้ท่านพ่อลีจะจากไป แต่ท่านก็ยังทิ้งคําสอนไว้ให้บรรดาสานุศิษย์ได้นํามาประพฤติปฏิบัติอยู่จนกระทั่งถึงทุกวันนี้ มีอยู่ประโยคหนึ่งที่ครูบาอาจารย์ที่ทันท่านพ่อลี มักจะหยิบยกมากล่าวชมเชยถึงความเด็ดเดี่ยวกล้าหาญในธรรม โดยประโยคนั้นมีใจความว่า 

“อาตมาตั้งใจไว้ว่า จะให้เลือดทุกๆ หยดในร่างกายตั้งแต่ศีรษะจรดปลายเท้า เป็นไปเพื่อกิจพระศาสนา ไม่ว่าจะเป็นบนฟ้าหรือใต้ดินก็จะต้องขอเอาจนสุดชีวิต”

ทางวัดอโศการามได้จัดงานครบรอบมรณภาพท่านพ่อลีเป็นประจําทุกปี โดยจะจัดขึ้นใน วันที่ ๒๔ – ๒๖ เมษายนของทุกปี ในงานจะปราศจากการแสดงและมหรสพรื่นเริงต่างๆ แต่สิ่งที่ ทําสืบทอดกันมาเป็นประเพณี คือ การปฏิบัติธรรมของศิษยานุศิษย์ที่ถือปฏิบัติตามคําสั่งท่านพ่อลี ที่มุ่งให้ปฏิบัติบูชา มีการถวายอาหารเช้า ฟังธรรม ปฏิบัติธรรม สวดพระอภิธรรม และมีการถือ เนสัชชิก ฯลฯ และคณะศิษยานุศิษย์ได้ร่วมกันทําบุญมหาบังสุกุลถวายแด่ท่านพ่อลี โดยใน แต่ละปีนั้นจะมีการอาราธนานิมนต์ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ มาแสดงธรรม และมีการตั้งโรงทานไว้คอยบริการอาหาร เครื่องดื่ม ให้ประชาชนที่เดินทางมาร่วมงาน ได้รับประทานฟรีตลอดงาน 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านได้เมตตามาแสดงธรรมในงานครบรอบมรณภาพท่านพ่อลี โดย เทศน์เชิดชูคุณธรรมท่านพ่อลี ดังบางส่วนของเทศนาธรรมเมื่อวันที่ ๒๕ เมษายน ๒๕๔๒ ดังนี้

“วันนี้เป็นวันครบรอบมรณภาพของท่านเจ้าคุณอาจารย์ลี ที่เรียกติดปากกันว่า ท่านพ่อลี เรียกด้วยความเคารพบูชาท่าน สมชื่อสมนาม สมคุณธรรมของท่านที่ได้บําเพ็ญตนมาตั้งแต่ขั้น เริ่มแรก เท่าที่ทราบประวัติของท่าน เป็นพระที่มีความกล้าหาญชาญชัยจริงจังมากทุกอย่าง หลวงปู่มั่นรู้สึกมีความเมตตาเป็นพิเศษ เพราะท่านเอาจริงเอาจังทุกอย่าง มีความเคร่งครัดตามหลักธรรมหลักวินัย ต่อความพากความเพียร การแนะนําสั่งสอนท่านก็จริงเช่นเดียวกับท่านอบรมสั่งสอนได้เด็ดเดี่ยวต่อท่านเอง เพื่อชําระสิ่งไม่ดีทั้งหลายออกจากใจ จนปรากฏว่าท่านได้มาเป็นครูเป็นอาจารย์สอนพี่น้องทั้งหลาย นับตั้งแต่จันทบุรีมาก็มาศูนย์กลาง คือ วัดอโศการาม

ท่านเป็นพระสําคัญองค์หนึ่ง เป็นร่มโพธิ์ร่มไทรของพี่น้องชาวไทยเรา และเป็นร่มโพธิ์ ร่มไทรของบรรดาลูกศิษย์ทั้งหลาย เป็นความอบอุ่นจากจิตใจ จากธรรมในใจของท่านอย่างแท้จริง ไม่ใช่เพียงเป็นครูเป็นอาจารย์โดยเสกสรรปั้นยอขึ้นมาว่า เป็นอาจารย์ชั้นนั้นชั้นนี้ สอนกันสุ่มสี่สุ่มห้าไม่ได้หน้าได้หลัง ทั้งๆ ตัวเองก็เป็นเช่นเดียวกัน หาหลักเกณฑ์ไม่ได้ สําหรับท่านอาจารย์ องค์นี้ไม่ใช่อย่างนั้น ท่านทรงอรรถทรงธรรมมาเป็นลําดับ ถ่ายทอดออกมาจากหลวงปู่มั่นโดยตรง

หลวงปู่มั่นในสมัยปัจจุบันนี้ ถ้าครั้งพุทธกาลก็เรียกว่าเป็นพระอรหันต์ทั้งองค์ ประสิทธิ์ประสาทธรรมแก่บรรดาลูกศิษย์ทั้งหลาย ทั้งฝ่ายประชาชนและฆราวาส จึงเป็นที่แม่นยํา ไม่มีคลาดเคลื่อน ไม่ว่าจะธรรมประเภทใด เป็นธรรมที่ท่านถอดออกมาจากหัวใจที่รู้ที่เห็นแล้วทุกอย่าง สอนด้วยความมั่นใจ จึงเป็นพลังมากในการแนะนําสั่งสอน เป็นความเด็ดเดี่ยวอาจหาญชาญชัย ในการพูดจากิริยาท่าทางทุกอย่างไม่สะทกสะท้าน เพราะถอดออกมาจากความจริงซึ่งมีอยู่กับใจ ใจได้บรรจุธรรมทั้งหลายไว้โดยสมบูรณ์แล้ว นี่หลวงปู่มั่นเป็นอาจารย์ของท่าน ท่านก็ได้มาตั้ง วัดอโศการาม ซึ่งเป็นจุดศูนย์กลางแห่งบรรดาลูกศิษย์ทั้งหลาย มีพระกรรมฐานในภาคต่างๆ มาอยู่ที่นี่เป็นจํานวนมาก ก็ได้เดินตามร่องรอยของท่าน

สําหรับเรา คือ หลวงตาบัวเองนั้น เป็นความสนิทสนมเคารพต่อท่านมากมาดั้งเดิม ตั้งแต่ท่านเริ่มสร้างวัดนี้ขึ้นมา มีความเกี่ยวข้องกันอยู่เสมอตลอดมาจนกระทั่งปัจจุบันนี้ เพราะฉะนั้น เราจึงกล้าพูดได้ว่า วัดอโศการามนี้คือวัดของเรา แม้จะจากไปอยู่สถานที่ใดก็ประหนึ่งว่าบ้านนี้เป็นบ้านเกิดของเรา จึงเรียกว่าวัดนี้เป็นวัดของเรา ถ้าเป็นหัวหน้าหมู่เพื่อนก็เรียกว่าพี่ชายใหญ่ของ วัดอโศการาม เราจึงไปมาหาสู่ด้วยความสนิทติดใจจริงๆ กับเพื่อนฝูงต่างๆ ซึ่งเป็นรุ่นน้องๆ

วันนี้ก็ตั้งหน้าตั้งตามาเพื่อเพื่อนฝูงทั้งหลาย ให้ได้รับคติธรรมต่างๆ ซึ่งควรจะได้มากน้อย ในการแสดงวันนี้ แล้วพี่น้องทั้งหลายที่มาในวันนี้ ก็เป็นวันครบรอบมรณภาพของท่านเจ้าคุณ-อาจารย์ลี จึงขอพากันระลึกนึกน้อมคุณงามความดีของตนที่ได้สร้างมามากน้อย เพื่อเป็นการบูชาคุณของท่าน ซึ่งได้ประสิทธิ์ประสาทคุณงามความดีให้แก่พวกเราทั้งหลายตลอดมาจนกระทั่งบัดนี้และนอกจากนั้นท่านยังสร้างวัด เป็นที่ประดิษฐานความมั่นคงขึ้นเป็นส่วนรวมของบรรดาศิษย์ ทั้งหลาย ได้มาบําเพ็ญสมณธรรม นับตั้งแต่พระมาโดยลําดับจนกระทั่งประชาชน จึงขอทุกๆ ท่านได้อุทิศส่วนกุศลไปถึงท่านด้วยความเทิดทูนใจ ท่านจะรับหรือไม่รับนั้นเป็นเรื่องของท่าน ส่วน คุณงามความดีที่พี่น้องทั้งหลายบูชาเทิดทูนอุทิศถวายท่านนั้น เป็นคุณสมบัติของพี่น้องทั้งหลายอยู่แล้วอย่างเต็มใจ”

องค์หลวงตาฯ เคารพท่านพ่อลีมาก

ท่านอาจารย์พระมหาบัว หรือองค์หลวงตาฯ มีความเคารพท่านพ่อลีมาก สาเหตุที่ทราบ เพราะคราวหนึ่งท่านเดินทางมากราบเยี่ยมอาการอาพาธของท่านพ่อลี พระอาจารย์บุญกู้จัดกุฏิรับรององค์หลวงตาฯ ที่กุฏิท่านพ่อลี เพราะในสมัยนั้นที่พักมีไม่มาก องค์หลวงตาฯ เห็นดังนั้นก็ พูดเสียงแข็งว่า “พรุ่งนี้ต้องย้ายไปพักที่อื่นแล้วน่ะ รู้หรือไม่ว่า ผมเคารพครูอาจารย์ลีเหมือน พระอานนท์เคารพพระพุทธเจ้า แต่ในคืนนี้ผมจะนอน ๑ คืน เพราะมากลางคืน พรุ่งนี้จะย้ายไป กุฏิขุนธุลีนรนารถ” แล้วท่านก็กล่าวว่า “ที่นอนพระพุทธเจ้า พระอานนท์ยังไม่เอื้อมแขนข้าม ครูอาจารย์ลีกับผมก็เหมือนกัน ผมถนัดเรียกท่านว่าครูอาจารย์ลี ผมเคารพเหมือนกับหลวงปู่มั่น…

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเทศน์ไว้ว่า 

“วัดนี้เป็นวัดธุดงคกรรมฐาน มีท่านพ่อลีเป็นผู้ก่อตั้งมาดั้งเดิม จนเป็นวัดใหญ่โตปรากฏชื่อลือนามทั่วประเทศไทย เรียกว่าเป็นวัดกรรมฐานสายหลวงปู่มั่นวัดหนึ่งที่เป็นวัดใหญ่โตทางภาคนี้ 

วัดอโศการาม นี้เรียกว่าวัดจุดศูนย์กลางแห่งวงกรรมฐานทั้งหลาย นับแต่หลวงปู่มั่นลงมา เพราะวัดนี้ท่านพ่อลีเป็นลูกศิษย์หลวงปู่มั่นเรา ซึ่งท่านยกยอสรรเสริญตลอดมา ไม่เคยปรากฏว่าท่านได้ตําหนิติเตียนท่านพ่อลีเราด้วยข้อวัตรปฏิบัติ สิกขาบทวินัยน้อยใหญ่อะไรไม่มี พูดขึ้นคําใด มีแต่ “ท่านลีนี้เด็ดเดี่ยว จริงจัง กล้าหาญทุกอย่าง เป็นผู้สละเพื่อศาสนาจริงๆ” นี่เป็นคําของ หลวงปู่มั่นพูดชมเชยท่านพ่อลีเรา เพราะท่านเป็นลูกศิษย์ของหลวงปู่มั่นมานมนานจนได้มาสร้าง วัดอโศการามขึ้นที่นี่ แล้วก็เป็นจุดศูนย์กลางแห่งวงกรรมฐานทั้งหลาย โดยถือหลวงปู่มั่นเป็นพ่อครอบหมดในวงกรรมฐานทั้งหลาย…

ถ้าท่านไม่เสีย ท่านก็จะทําประโยชน์ได้มากมายนะท่านอาจารย์ลี ธาตุขันธ์ท่านไม่ดี นี่เราพูดถึงเรื่องท่านอาจารย์ลี…

สําหรับท่านพ่อลีท่านมรณภาพลงไปด้วยความเป็นสุขๆ ภายในจิตใจ เวลามีชีวิตอยู่ ท่านก็ทําประโยชน์เต็มความสามารถของท่าน แล้วถึงวันตายก็ตายเช่นเดียวกับพวกเรา จึงเป็นการสอน พี่น้องทั้งหลายให้ระลึกตัว แม้แต่ท่านเป็นครูเป็นอาจารย์ ท่านยังต้องตาย เราเป็นลูกศิษย์ลูกหา เดินตามรอยท่านไป จะแซงหน้าท่านไปด้วยความไม่ตายนั้นเป็นไม่ได้ จึงขอให้พากันตั้งอกตั้งใจสร้างคุณงามความดี”

องค์หลวงตาฯ ยกย่องเทิดทูนบูชาท่านพ่อลี เป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” เป็น “โพธิ์ธรรม” ของหลวงปู่มั่น องค์หลวงตาฯ ท่านเป็นพระอรหันต์ ท่านจะไม่กล่าวชื่นชมใครง่ายๆ แต่บรรดา ครูบาอาจารย์องค์ไหนเป็นเพชรนํ้าหนึ่ง เป็นโพธิ์ธรรม ท่านนํามาเทศน์ชื่นชมเสมอๆ พระอรหันต์ท่านเทศน์ชื่นชมพระอรหันต์ด้วยกันมีคุณค่ามาก เป็นคติตัวอย่างและเป็นกําลังใจให้กับนักปฏิบัติได้เป็นอย่างดี

หลวงปู่เจี๊ยะยกย่องท่านพ่อลีประดุจทองคํา 

หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท นอกจากท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาท่านพระอาจารย์ใหญ่มั่น และท่านอาจารย์พระมหาบัวอย่างสูงสุดแล้ว ท่านยังให้ความเคารพเทิดทูนบูชาท่านพ่อลีอย่างสูงสุดเช่นกัน ท่านกล่าวยกย่องไว้ว่า

“ท่านพ่อ (ท่านพ่อลี) เล่าให้ฟังนะ “โอ้โห ! ไปกินใบหมากเม่า มันก็ท้องขึ้น เจ็บท้อง ข้าวไม่กินหลายวัน กินแต่ใบหมากเม่า” ท่านเคยเล่าเหมือนกัน เรา (หลวงปู่เจี๊ยะ) ลองอดข้าวเว้ย ไม่อยากจะกินข้าว ข้าวเปล่า ไม่กินข้าวแล้วสู้ไม่ไหว กินใบเม่า กินใบขี้เหล็กลองดู มันไม่ไหว สู้ไม่ไหว โอ๊ ! ท่านพ่อของเราเด็ดขาด

อาตมานักขโมย เวลาพวกโยมนั่งภาวนา พระนั่งสัปหงกภาวนา หลวงตา (หลวงปู่เจี๊ยะ) นี่ขโมยเก่งที่สุด คือนักขโมยตา องค์ไหนภาวนาสัปหงกเก่ง ไม่สัปหงก ขโมยตรงนี้ ท่านพ่อนี่เวลาภาวนาตลอดทั้งคืนไม่มีสัปหงก ยิ้มแจ๋วอยู่อย่างนั้น ขโมยพวกนี้ นี่จึงว่านักขโมย แต่ก่อนไม่เคยขโมยเปิดโปงใคร ท่านพ่อไม่เคยสัปหงกให้เห็นเลย จึงว่าน่าสรรเสริญ แต่ก่อนไม่เคยพูดให้โยมฟัง วันนี้พูดซะที

อยู่ด้วยกันวัดป่าคลองกุ้งนี้ บางทีฟาดกัน… ไม่เคยสัปหงก ใจแข็งที่สุด เสียดาย เสียดายท่านพ่อตายเร็ว อาตมาดูโหงวเฮ้งท่าน คือโหงวเฮ้งท่านพ่อนี่ เราขโมยดูตําราเล่าปี่ เล่าปี่หูยาว คนอายุยืน แล้วมาดูท่านพ่อหูสั้น เราก็ทายท่านอาจารย์อายุสั้น สั้นจริงๆ เพราะเล่าปี่หูยาว ได้เอาตําราเล่าปี่มาดู ทีนี้ท่านพ่อเราหูสั้นนิดๆ หูไม่สวย ท่านอาจารย์มั่นหูยาวเหมือนกัน แบบเล่าปี่ เพราะฉะนั้นจึงอายุตั้ง ๘๐ ท่านบอก พออาตมาขึ้นไปท่านบอก “๘๐ เราก็ตาย” ตาย ๘๐ พอดี…

อย่างหลวงตา (หลวงปู่เจี๊ยะ) นี้ไม่ค่อยมีปัญญา ขี้เกียจ เอาแต่ขี้เกียจอยู่เรื่อย เพราะฉะนั้น การเทศน์มันจะไปเทศน์ได้ดีอย่างท่านพ่อไม่ได้ ผิดกันคนละฟ้ากับดิน หลวงตานี่มัน ขี้ไก่ ท่านพ่อนั้นเป็นทองคํา  เป็นอย่างนั้น

ท่านพ่อลี ท่านก็ได้ล่วงไป ๑๘ ปีแล้ว ทิ้งไว้แต่มรดกให้พระเณรดูแลรักษากันเอง รอยมือ ที่ครูบาอาจารย์สร้าง เป็นความเหน็ดเหนื่อยทั้งกายและใจ เรื่องจิต เรื่องธรรม ตลอดจนความรู้ภายใน ยากที่จะหาใครเทียมเท่าได้ ท่านเป็นพระสุปฏิปันโนโดยแท้จริง ตอนที่ท่านมีชีวิตอยู่ เรามาพักสบายทั้งกายจิต งานอะไรที่ท่านมอบหมาย ทําสําเร็จจนหมดไม่เคยปริปากบ่น ทําถวายท่านด้วยความเทิดทูน กุฏินํ้าท่านสั่งทําให้เสร็จในงานสมโภช ๒๕๐๐ เราก็ได้ทําถวายอย่างสุดกําลังความสามารถ การกลับมาจําพรรษาที่วัดอโศการามในครั้งนี้ นับว่าเป็นการมาพึ่งอาศัยร่มเงา ใบบุญครูบาอาจารย์ที่ทําไว้อีกครั้งหนึ่ง ถ้าจะเปรียบแล้ว เราก็เหมือนขี้ไก่ ท่านพ่อลีนั้นเป็นประดุจทองคํา”

หลวงปู่เจี๊ยะ ท่านได้จําพรรษาที่วัดอโศการาม ในปี พ.ศ. ๒๕๒๒ – ๒๕๒๖ รวมติดต่อกันนานถึง ๕ พรรษา ในฐานะของพระเถระผู้ใหญ่ เพื่อเป็นครูบาอาจารย์คอยเมตตาอบรมสั่งสอนธรรมปฏิบัติให้กับบรรดาพุทธบริษัท และเพื่อรักษารอยมือรอยเท้าของท่านพ่อลี ซึ่งในระยะนั้น พระเทพโมลี (สํารอง คุณวุฑฺโฒ) ขณะดํารงสมณศักดิ์ พระราชวรคุณ ท่านเป็นเจ้าอาวาส

พญาครุฑศิษย์ท่านพ่อลีมากราบเยี่ยมหลวงปู่เจี๊ยะ

เรื่องเทวดา อินทร์ พรหม ยม ยักษ์ นาค ครุฑ คนธรรพ์ ซึ่งคนส่วนใหญ่ไม่เชื่อว่ามีจริง และบางคนก็ถึงกับลบล้างว่าไม่มีจริง แต่ในบทสวดมหาสมัยสูตรยืนยันว่ามีจริง บทสวดนี้พูดถึงเรื่องบรรดาพวกเทพทั้งหลายทั่วจักรวาล ทั่วแดนโลกธาตุ มาเข้าเฝ้าฟังธรรมพระพุทธเจ้าในป่ามหาวัน ใกล้กรุงกบิลพัสดุ์ องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเทศน์ยืนยันว่ามีจริง ไว้ดังนี้

“สูตรนี้เป็นสูตรที่สอนพวกเทพล้วนๆ ไม่มีเรื่องอื่นมาเจือปน เราก็เห็นสูตรเดียวที่ไม่มีเรื่องอื่นใดเข้ามาเจือปน นอกนั้นมี พระพุทธเจ้า พระสงฆ์สาวกผู้มีความเชี่ยวชาญเฉลียวฉลาด ท่านทรงรู้ทรงเห็น ท่านเป็นมาอย่างเดียวกัน เห็นอย่างเดียวกัน ตาของท่านเห็นอย่างเดียวกัน ไม่เหมือนคนตาบอดอวดรู้อวดฉลาด ลบล้างคําสอนของพระพุทธเจ้าว่า เทวบุตรเทวดาไม่มี พวกนี้พวกทําลายศาสนา ไม่มีชิ้นดีเลย นี่คือพวกทําลายศาสนาโดยแท้”

ท่านพ่อลี ท่านก็เป็นครูบาอาจารย์วงกรรมฐานองค์สําคัญรูปหนึ่ง ซึ่งมีประสบการณ์เผชิญบรรดาเหล่ากายทิพย์ เปรต ผี วิญญาณ ตลอดเรื่องอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ทางพระพุทธศาสนา มาแล้วมากมาย ตั้งแต่วัยหนุ่มก่อนบวช และในขณะเป็นพระท่านออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ก็มีประสบการณ์นี้มากมาย ท่านจะยกย่องและนําประสบการณ์ของท่านพระอาจารย์มั่น ผู้เป็น ครูบาอาจารย์ของท่านมาเล่าแทน

เรื่องของพญาครุฑที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับครูบาอาจารย์สายท่านพระอาจารย์มั่น มีน้อยกว่าเรื่องของพญานาค ส่วนใหญ่ท่านมีพญานาคมาเกี่ยวข้อง แม้ในพุทธประวัติก็มีพญานาคมา เกี่ยวข้องกับพระพุทธองค์เสมอๆ ทั้งพญาครุฑและพญานาคล้วนเป็นกายทิพย์ ครูบาอาจารย์ที่มีพญาครุฑมาเกี่ยวข้อง องค์ที่นํามาเล่าเปิดเผย ได้แก่ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ

ตอนที่อยู่ถํ้าช้างร้องนั้น นอกจากแม่เฒ่าที่เป็นภุมมเทวดาอารักษ์อยู่ที่นั่นแล้ว บางที บางคืนยังมีกายทิพย์ เป็นสัตว์วิเศษชนิดต่างๆ มากราบเยี่ยมหลวงปู่เจี๊ยะ และบินมาทักทาย ในนิมิตภาวนา เป็นพวกครุฑ เขาจะบินมาจับบนหลังถํ้า ตัวใหญ่มาก นานๆ เขาจะมาทีหนึ่ง เขาเข้ามากราบเรียนว่าเป็นลูกศิษย์ท่านพ่อลี เขาเคารพท่านพ่อลีมาก

ในคืนวันไหนที่พญาครุฑมากราบคารวะเยี่ยมหลวงปู่เจี๊ยะ ในตอนเช้ามันจะมีเหตุการณ์ แปลกประหลาดอย่างหนึ่ง คือ งูจะต้องตาย ไม่ว่าจะเป็นงูชนิดอะไรก็ต้องตาย ถ้าวันไหนพญาครุฑมาตอนกลางคืน วันนั้นต้องมีงูตาย จนบางครั้งหลวงปู่เจี๊ยะท่านได้กระซิบบอกเณรว่า “เณร เมื่อคืนนี้มีพญาครุฑมา ถ้าพญาครุฑมา ต้องมีงูตาย” เพราะทุกๆ ครั้งที่พญาครุฑมา ต้องมีงูตาย อันนี้ก็ไม่ทราบสาเหตุว่า เป็นเพราะเหตุใด เมื่อพญาครุฑมา งูจึงต้องตาย เณรได้ไปพิสูจน์ดู ก็ปรากฏว่า มีงูนอนตายอยู่บริเวณถํ้าจริงๆ แปลกประหลาดตรงที่ว่า งูนอนตายไปเฉยๆ โดยไม่มีรอยแผลใดๆ ไม่ว่ารอยถูกฆ่า ถูกทุบตีตาย หรือถูกจิกกิน

หลวงปู่เจี๊ยะเล่าถึงท่านพ่อลีฝึกกสิณ

ครั้งหนึ่งได้ยินท่านพ่อลี ท่านพูดว่า ไปอินเดีย แล้วก็ปรากฏว่า มีฝรั่งมา มีแขกคนหนึ่งนั่งเพ่งตบะนี่ เอาใบไม้มารวมๆ กองเข้าแล้วสามารถจะเพ่งให้ใบไม้นั้น (ไฟ) ลุกขึ้นมา ฝรั่งมาดูกัน เห็นท่านว่าอย่างนั้น นี่อํานาจของใจของเขา ก็มีความเข้มแข็งเด็ดเดี่ยวเหมือนกัน แต่พระพุทธเจ้าของเรานั้น ไม่ทรงสรรเสริญในสิ่งเหล่านั้น สรรเสริญในอาสวักขยญาณ คือ ทําใจให้หมดไป จากกิเลส ตัวนี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐ พระองค์ทรงยกย่องอันนี้ 

ครูบาอาจารย์เทศน์ท่านพ่อลีฝึกกสิณไว้ว่า

“หลวงปู่มั่นเห็นว่า หลวงปู่ลี (ท่านพ่อลี) ท่านจะเผยแผ่ธรรมะเป็นอีกช่องทางหนึ่ง ฉะนั้น หลวงปู่เจี๊ยะท่านเล่าว่า หลวงปู่ลีพูดกับหลวงปู่เจี๊ยะ “เจี๊ยะเอ้ย ! ในเมื่อฤๅษีชีไพรเขายังสามารถทําได้ เพ่งกสิณไฟ กสิณลม เห็นไหม” กสิณไฟที่หลวงปู่ลีเพ่งกับสมเด็จฯ เวลาเพ่งให้เป็น ไข้ นี่หลวงปู่ลีท่านบอกว่า “แม้แต่ฤๅษีชีไพรยังทําได้ เราเป็นพระ เราเป็นผู้ปฏิบัติ ทําไมจะทํา ไม่ได้” หลวงปู่ลีท่านฝึกหมดเลย แล้วท่านเอามาใช้เป็นประโยชน์ เป็นประโยชน์ในการบังคับ เป็นประโยชน์ในการให้คนเข้ามาสู่ศาสนา เพราะว่ามันเป็นสิ่งที่ล่อไง สินค้ามีอะไรให้เชิญชวน เข้ามาในร้านของเรา 

นี่ก็เหมือนกัน สิ่งนี้เชิญชวนให้เข้ามาสนใจในพุทธศาสนา แต่พุทธศาสนามันลึกซึ้ง ! ลึกซึ้งกว่านั้น ถึงต้องมีสิ่งนี้เป็นสิ่งเชิญชวน หลวงปู่เจี๊ยะท่านเล่าเลยว่า หลวงปู่ลีท่านไปอินเดียแล้ว ไปเจอพวกฤๅษีชีไพรทํา ท่านก็ไปฝึกกับเขา แล้วท่านมาทํา ที่หลวงตาท่านเล่าว่า เวลาหลวงปู่ลี ท่านยกหลวงพ่อเฟื่อง ยกหลวงพ่อเฟื่องขึ้นเลย ให้ลอยขึ้นไง อ้าว ! เฟื่องลอย ! เฟื่องลอย ! 

มนุษย์นี่นะ อํานาจจิต พอเขาเพ่งจิตแล้วให้ยกคนนี่ลอยได้หมดเลย แล้วนี่มันเป็นมรรค หรือเปล่า แต่นี้ที่หลวงปู่ลีท่านทําได้ ท่านก็ทําของท่านได้ แต่เวลาถ้าเป็นศีล สมาธิ ปัญญา… อย่างพวกเราถ้าเราไม่มีกําลัง จิตใจเราไม่มีความมั่นคง เราไปทําอย่างนี้อยู่ แล้วเมื่อไหร่เราจะได้ประพฤติปฏิบัติต่อไปล่ะ แต่ถ้าเราเป็นชาวพุทธ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทดสอบมา หมดแล้ว แล้วองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็ทําอาหารสําเร็จรูปให้เราได้กินแล้ว ถ้าเราทําตามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราจะได้ประโยชน์เต็มที่เลย” 

พุทโธนี้มันโง่ตรงไหนวะ

อย่างเช่นหลวงปู่เจี๊ยะเห็นไหม มีพระองค์หนึ่ง เป็น ๙ ประโยค แล้วไปบอกว่าหลวงปู่ลี (ท่านพ่อลี) วัดอโศการาม พุทโธๆ โง่ฉิบหายเลย สอนอะไรโง่ๆ ทีนี้ หลวงปู่ลี วัดอโศการาม นี้ หลวงปู่เจี๊ยะเล่าให้ฟังเอง แล้วท่านก็รู้จักพวกมหา ๙ ประโยคนี้ดี สุดท้ายวันหนึ่งท่านก็ให้ลูกศิษย์ ต้มนํ้าร้อนต้มนํ้าชา แล้วท่านมาก็นิมนต์ท่านนั่ง แล้วก็ฉันนํ้าชากัน ปฏิสันถารนะ คุยธรรมะกัน สุดท้ายแล้วท่านจะเข้าล่ะ “ผมขอถามปัญหา ปัญหาหนึ่งนะ คือว่า มีคนโง่มากเลย แต่อยากปฏิบัติ นึกอะไรก็ไม่ออก นึกได้คําเดียวว่า ขี้ ขี้ ขี้ เนี่ย จิตจะสงบได้ไหม” มหา ๙ ประโยคนั้นบอกว่า “ได้ครับ” ท่านบอกว่า “ถ้าได้ครับ แล้วพุทโธนี้มันโง่ตรงไหนวะ พุทโธนี้มันโง่ตรงไหนวะ”

ท่านบอก “มหาสะอึกเลยนะ” มหานี้ไม่รู้ตัวไง เพราะเที่ยวพูดไป เพราะตัวเองเป็น ๙ ประโยค เที่ยวพูดไปว่าหลวงปู่ลีวัดอโศการาม สอนโง่ๆ สอนพุทโธๆ โง่มาก แต่หลวงปู่เจี๊ยะเรา นี่ภาวนาเป็น หลวงปู่เจี๊ยะเป็นพระอรหันต์ แต่กิริยาท่าทางของท่านก็เป็นธรรมชาติของท่าน ทีนี้ท่านจะปลดไง จะปลดไอ้คําจาบจ้วงคําที่เขาโจมตีหลวงปู่ลีอาจารย์ของท่าน ท่านบอก มันตอบว่าได้นะ ถ้ามันตอบว่าไม่ได้นะ ท่านจะมีหมัดสอง หมัดสาม หมัดสี่ ขยํ้าเลย เพราะอะไรรู้ไหม เพราะพวกเรามันแบบว่า เขาเรียกว่า คมในฝัก ถ้ามันไม่จําเป็น ไม่พูดหรอก เพราะพูดออกไป โลกเขารู้กับเราไม่ได้ แต่เวลาจะพูดธรรมะกันแล้ว มันมี หนึ่ง สอง สาม สี่ มันขยําได้เลย

มรณภาพแล้วยังมาช่วยศิษย์ 

ท่านพ่อลี  มรณภาพไปนานแล้ว ท่านยังเมตตาเป็นห่วงศิษย์ หลวงปู่…เล่าว่า 

“เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเมื่อ ๓๐ ๔๐ ปีก่อน ช่วงนั้นหลวงปู่ออกธุดงค์โปรดชาวบ้านในเขต ชายเเดนเขมร ขุนหาญ – กันทรลักษ์ เป็นช่วงที่หลวงปู่ดึงศรัทธาญาติโยมให้มาศรัทธาในพระสายวัดป่าธรรมยุตได้มาก เเละหลวงปู่เริ่มสร้างวัดธรรมยุตได้ในหลายๆ เเห่งในอําเภอ ต่อมามีพระ ที่ไม่ต้องการให้มีวัดธรรมยุต (ไม่ขอเอ่ยนาม) จึงคิดจะกําจัดหลวงปู่ พระรูปนั้นจึงตั้งค่าหัวหลวงปู่ ๕๐๐ บาท ใครฆ่าได้ รับไปเลย ข่าวนี้เเพร่ไปทั่วในหมู่คณะนักเลงที่ไม่กลัวบาปกรรม ช่วงนั้นมี นายอําเภอ นายตํารวจออกมานอนกับหลวงปู่บ่อยๆ ที่วัด เพราะห่วงหลวงปู่โดนทําร้าย เเต่หลวงปู่ก็บอกว่า “ไม่เป็นไร ถึงคราวตายมันก็ตาย” 

วันหนึ่งเป็นช่วงที่หลวงปู่ไปช่วยงานที่วัดบ้านกระเเซง (เป็นวัดมหานิกาย) หลวงปู่ไปช่วยสร้างโบสถ์ คืนนั้นหลวงปู่ก็จําวัดในศาลาของวัดบ้านกระเเซง หลวงปู่ปูเสื่อไว้ที่หน้าพระประธาน กราบพระเเล้วจําวัดหลับไป ประมาณ ๕ ทุ่ม สะดุ้งตื่นขึ้น หลวงปู่ฝันว่า ท่านพ่อลีมาบอกให้ไป นั่งสมาธิที่ข้างพระประธาน หลวงปู่เอะใจจึงรีบลุกขึ้นจากที่นอน ไปนั่งขัดสมาธิที่ข้างพระประธาน ตรงที่หลวงปู่ไปนั่งจะมีตู้บังพอดี พอสักพักหลวงปู่ได้ยินเสียงเหมือนคนเดินเข้ามาในศาลา 

พอหลวงปู่ลืมตาขึ้น เห็นผู้ชายคนหนึ่งถือมีดยาวเท่าเเขนเดินเข้ามา พอมันมาถึงที่นอนหลวงปู่ มันก็เอามีดเขี่ยๆ ผ้าห่ม เขี่ยหมอนดู เเล้วก็เดินวนๆ รอบศาลานานพอสมควร มันจึงเดินออกไป รุ่งเช้าหลวงปู่ก็ออกมาบิณฑบาตปกติ ไม่ได้พูดอะไร เเต่ชาวบ้านรู้ เพราะเห็นชายคนนั้น เดินออกมาจากวัด จึงเข้ามาถามหลวงปู่ หลวงปู่บอกเเค่ว่า “ไม่เป็นอะไร” ต่อมาอาทิตย์หนึ่ง ทราบว่า ชายคนนั้นถูกเขาดักตีตายที่บ้านโนนเเฝก เพราะชายคนนั้นเป็นนักเลงบ้านกระเเซงมีคู่อริเยอะ โยมมารายงานหลวงปู่ หลวงปู่ก็ได้เเค่บอกว่า “กรรม””

หลังมรณภาพยังฝากผลงาน

ท่านพ่อลีมรณภาพไปได้ไม่นาน บรรดาสานุศิษย์ได้ไปจัดสร้างฉัตรถวายพระพุทธรูปใหญ่ (พระพุทธปฏิภาคมัธยมพุทธกาล) ที่วัดเขาพระงาม อ.เมือง จ.ลพบุรี เป็นจํานวนเงินหลาย สิบล้านบาท ตามดําริของท่านในคราวเสร็จงานฉลองกึ่งพุทธกาล ส่วนกุฏิที่ท่านพ่อลีเคยมาพักที่ วัดเขาพระงาม ได้ทรุดโทรมไปตามกาลเวลา ปัจจุบันทางวัดได้สร้างกุฏิคอนกรีตถาวรหลังใหม่ทับ 

ส่วนวัดอโศการาม การก่อสร้างพระธุตังคเจดีย์ตามที่ท่านพ่อลีดําริไว้ได้แล้วเสร็จ เมื่อวันที่ ๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๙ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ได้เสด็จพระราชดําเนินพร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เพื่อทรงบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ณ พระธุตังคเจดีย์ นับเป็น พระมหากรุณาธิคุณอย่างหาที่สุดมิได้ที่ทรงมีต่อท่านพ่อลี ยังความปลาบปลื้มปีติซาบซึ้งใจแก่บรรดาพระ เณร สานุศิษย์ในท่านพ่อลีเป็นล้นพ้น

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๗ ได้สร้างวิหารสุทธิธรรมรังสี แบบตึกจตุรมุข ๓ ชั้น ยอดพระวิหารเป็นมณฑปปิดทองคําบริสุทธิ์ บนชั้น ๓ ประดิษฐานพระพุทธชินราชจําลอง เพื่อเป็นพระประธาน รูปเหมือนหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ฯลฯ เมื่อวันที่ ๒๔ เมษายน พ.ศ. ๒๕๓๐ ได้อัญเชิญโลงหีบทองทึบบรรจุสรีรร่างท่านพ่อลี จากศาลาทรงธรรมมาประดิษฐาน โดยสมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน) เสด็จเป็นองค์ประธานในพิธี และเมื่อวันที่ ๒๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๓๐ ได้บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ โดยสมเด็จพระ- กนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จแทนพระองค์ ในการประกอบพิธีบรรจุพระบรมสารีริกธาตุบนยอดมณฑป บนชั้น ๓ จัดเป็นพิพิธภัณฑ์อัฐบริขาร รูปเหมือนท่านพ่อลี เป็นที่ทําวัตร ฟังธรรม ปฏิบัติธรรม ประชุมสงฆ์ ฯลฯ

ต่อมาสร้างรูปเหมือนท่านพ่อลี และในปี พ.ศ. ๒๕๓๘ สร้างพระบรมราชานุสาวรีย์ พระเจ้าอโศกมหาราช ขนาดใหญ่กว่าองค์จริง ๒ เท่า จากนั้นสร้างวิหารประดิษฐานรูปเหมือน พระอุปคุตเถระ และ พระโสณะเถระ พระอุตตระเถระ สองพระสมณทูตผู้นําพระพุทธศาสนา สู่สุวรรณภูมิ รวมทั้งสร้างอนุสาวรีย์ถวายแด่พระมหาเถระทั้งสาม ซึ่งท่านพ่อลีให้ความเคารพเทิดทูนบูชาและรําลึกถึงพระคุณเสมอ เพื่อให้พุทธบริษัทได้กราบไหว้บูชา

สําหรับการสร้างวัดเขาจีนแล อ.เมือง จ.ลพบุรี ซึ่งตั้งอยู่ไกลเมือง ทุรกันดาร ถนนหนทาง ไปมาไม่สะดวกเหมือนอย่างปัจจุบันนี้ แม้ท่านพ่อลีจะมรณภาพไปแล้ว พระภิกษุจะมาจําพรรษาก็หายาก ถึงมาก็อยู่ไม่นาน สํานักสงฆ์แห่งนี้จึงเจริญรุ่งเรืองช้า แต่แม่ชีปิ่นก็ไม่ท้อถอย ในปี พ.ศ. ๒๕๐๗ หลวงปู่สมุทร อภิปญฺโญ หลานหลวงปู่บัวพา ปญฺญาภาโส ท่านเที่ยวธุดงค์มา จึงได้อาราธนาให้อยู่จําพรรษาและรับเป็นเจ้าอาวาส โดยร่วมกันสร้างวัดแห่งนี้ร่วมกับผู้มีจิตศรัทธาอื่นๆ จนแล้วเสร็จสมบูรณ์เป็นวัด แม่ชีปิ่นนับเป็นแม่ชีอาวุโส เป็นผู้นําแม่ชีบําเพ็ญกุศล ออกแรงกาย แรงใจ และปกครองคณะแม่ชีให้มีความสามัคคีจวบจนวัยชราและท่านก็เสียชีวิตในวัด

บนไหล่เขาสอางค์ ท่านพ่อลี เดิมทีดําริให้สร้างเจดีย์ ต่อมาได้เปลี่ยนความคิดเป็นการสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ขนาดหน้าตักกว้าง ๕ วา หันพระพักตร์ไปทางวัดพระพุทธบาท จ.สระบุรี และได้มอบหมายให้แม่ชีลูกอินทร์ หาหินทรายมาเพื่อสร้างทางขึ้น หลังจากนั้นท่านพ่อลีเดินทางกลับวัดอโศการาม ได้ให้ช่างปั้นเศียรพระเตรียมอัญเชิญมาประดิษฐานที่เขาแห่งนี้ แต่อัญเชิญมา ไม่ได้ จึงประดิษฐานที่วัดอโศการามเรื่อยมา โดยท่านพ่อลีถวายนามไว้ว่า “หลวงพ่อเศียร”

กาลต่อมา หลวงปู่สมุทร ได้สร้างพระพุทธรูปขนาดใหญ่ตามดําริท่านพ่อลี จนแล้วเสร็จ และได้ถวายนามตามชื่อสมณศักดิ์ของท่านพ่อลี เพื่อเป็นอนุสรณ์ที่ท่านเป็นผู้ธุดงค์ปักกลดและบุกเบิกสร้างวัดว่า “พระพุทธธรรมรังสีมุนีนาถศาสดา” นอกจากนี้บนยอดเขาเล็กๆ อีกฝั่งหนึ่ง หลวงปู่สมุทรได้สร้างพระวิหารเพื่อเป็นที่ประดิษฐาน “พระพุทธคันธราษฎร์” ขนาดหน้าตัก ๒.๒๕ เมตร ซึ่งมีผู้สร้างถวาย โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๙ ทรงพระสุหร่าย และทรงเจิม พร้อมรับสั่งให้ผู้ว่าราชการจังหวัดลพบุรี อัญเชิญมาถวายที่วัดเขาจีนแล

วัดเขาจีนแล เป็นสถานที่สัปปายะ เหมาะเป็นที่ปฏิบัติธรรมกรรมฐานอีกแห่งหนึ่งในจังหวัดลพบุรี ซึ่งพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นนิยมเดินธุดงค์มาปฏิบัติธรรมกัน นอกจากหลวงปู่เจี๊ยะมาเที่ยวธุดงค์ตามรอยท่านพ่อลีแล้ว หลวงปู่ผาง ปริปุณฺโณ พระศิษย์หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ ท่านก็เคยธุดงค์และมาอยู่จําพรรษาติดต่อกันนานถึง ๘ พรรษา

ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๒๘ ทางวัดได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา เปลี่ยนชื่อเป็น วัดเวฬุวัน โดยนามวัดแห่งนี้ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฺฐายีมหาเถร) วัดมกุฏกษัตริยาราม ได้ทรง แนะนําไว้ เมื่อครั้งเสด็จมาทรงวางศิลาฤกษ์ในการสร้าง “พระพุทธธรรมรังสีมุนีนาถศาสดา”

สําหรับวัดเทพพิทักษ์ปุณณาราม หรือ วัดพระขาว ต.กลางดง อ.ปากช่อง จ.นครราชสีมา เป็นวัดที่เกิดจากดําริของพระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์ หรือท่านพ่อลี ที่จะสร้างวัดขึ้น ณ เชิงเขาสีเสียดอ้า ไปพร้อมๆ กับการสร้างพระพุทธรูปสีขาวขนาดใหญ่หน้าตักกว้าง ๑๓ วา (๒๖ เมตร) เพื่อเทิดทูนธุดงควัตร ๑๓ ไว้บนไหล่เขา เพื่อให้คนเดินทางไกลไปมาระหว่างภาคอีสาน กับ ภาคกลาง จะได้เห็นพระพุทธรูปได้อย่างเด่นชัด จักได้สะดุดตา สะดุดใจแล้วยกมือขึ้นไหว้ เพื่อสักการบูชาพระพุทธองค์ และเป็นอนุสติเครื่องระลึกการบําเพ็ญคุณงามความดีตามหลักธรรม แต่ยังมิได้สร้างพระพุทธรูป ท่านพ่อลีก็ได้มรณภาพไปก่อน พอสร้างจริงหน้าตักกว้างกว่า ๑ เมตร

โดยบรรดาสานุศิษย์ได้ร่วมแรงร่วมใจกันสร้างพระพุทธรูปนี้ขึ้น ด้วยการขยายส่วนมาจากพระพุทธรูป ภปร. พระพุทธรูปขนาดใหญ่องค์นี้มีขนาดหน้าตักกว้าง ๒๗ เมตร ความสูง ๔๕ เมตร หล่อด้วยคอนกรีตเสริมเหล็ก ทั้งหมดมีนํ้าหนัก ๓,๐๐๐ ตัน เพื่อเป็นการน้อมเกล้าถวายเป็น พระราชกุศลแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช เป็นพระบรมราชานุสรณ์พิเศษ และได้กราบบังคมทูลขอพระราชทานนามพระพุทธรูป และขอพระราชทานพระปรมาภิไธยย่อของทั้งสองพระองค์อัญเชิญมาประดิษฐานแท่นพระพุทธรูปด้วย โดยทรงพระราชทานนามพระพุทธรูปว่า “พระพุทธสกลสีมามงคล” นับเป็นพระพุทธรูปปางประทานพรสีขาวที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในโลก

เขาสีเสียดอ้า เป็นสถานที่อีกแห่งหนึ่ง ซึ่งท่านพ่อลีเคยธุดงค์มาปฏิบัติธรรม ท่านได้มา ปราบโจรร้าย และภายหลังได้กลายมาเป็นวัดเทพพิทักษ์ปุณณาราม อันเป็นวัดใหญ่โตมั่นคง เจริญรุ่งเรืองมาตราบเท่าทุกวันนี้ ทางวัดได้สร้างรูปเหมือนท่านพ่อลีในอิริยาบถยืน ถือพัดยศ สมณศักดิ์ที่ พระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์ ณ บริเวณเชิงเขา ไว้เพื่อเป็นอนุสรณ์เชิดชูบูชาท่านพ่อลีเป็นบุพพาจารย์ที่เคยเที่ยวธุดงค์บุกเบิกมาปฏิบัติธรรม เป็นผู้ดําริสร้างวัดแห่งนี้ขึ้น และเพื่อเป็นสัญลักษณ์ให้อนุชนรุ่นหลังได้ทราบว่า วัดแห่งนี้เกิดขึ้นมาได้ เพราะท่านพ่อลีได้มาปราบโจรผู้ร้ายด้วยคุณธรรม 

นอกจากนี้ การดําริสร้างวัดป่ากรรมฐาน ตามบริเวณสี่มุมเมืองใกล้เมืองหลวง และตามจังหวัดต่างๆ ของท่านพ่อลี ก็ได้รับการสืบสานต่อโดยบรรดาสานุศิษย์ ได้แก่ สํานักปฏิบัติธรรมอุดมทรัพย์ อ.หนองเสือ จ.ปทุมธานี วัดวังทองธัมมธโร อ.กงไกรลาศ จ.สุโขทัย ฯลฯ

บ้านหนองสองห้องภายหลังท่านพ่อลีมรณภาพ

ท่านพ่อลี ที่สอนให้ชาวบ้านหนองสองห้องอันเป็นบ้านเกิดของท่าน เลิกนับถือผี หันมา นับถือพระรัตนตรัย บริเวณป่าทึบข้างหมู่บ้านหนองสองห้อง ซึ่งเดิมเป็นดอนปู่ตา เป็นที่เกรงกลัวของคนถิ่นแถบนั้น ชาวบ้านเจ็บไข้ได้ป่วยมักมาเซ่นสรวงกราบไหว้เสมอ แต่ปัจจุบันความเชื่อที่ ฝังแน่นมาแต่เดิมนั้นได้จางหายไป และดอนปู่ตาก็ถูกปล่อยให้เป็นที่รกร้างว่างเปล่า 

ณ บริเวณแผ่นดินที่กําเนิดของ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร พระอริยเจ้าผู้มีพลังจิตแก่กล้าและมีบารมีธรรมเป็นเลิศ ซึ่งอยู่ไม่ห่างจากวัดบ้านหนองสองห้องมากนัก พุทธบริษัทถือว่าเป็นแผ่นดินอันศักดิ์สิทธิ์นํามาซึ่งความเป็นสิริมงคล ปัจจุบันเป็นที่เตียนโล่ง มีเพียงต้นมะขามใหญ่ ต้นกล้วยและร่องรอยที่ผู้คนขุดดิน เพื่อนําเอาไปใช้ปลุกเสกทําวัตถุมงคลเครื่องรางของขลังและนําไปบูชา 

ชายวัยกลางคนเป็นรุ่นเหลนของท่านพ่อลี  ได้เล่าด้วยความภูมิใจว่า

“สมัยที่ท่านพ่อลีมีชีวิตอยู่ ท่านมาสร้างโบสถ์ ศาลา และเสนาสนะภายในวัด บ้านที่ผมอยู่ทุกวันนี้ ส่วนหนึ่งก็รื้อมาจากบ้านที่ท่านเกิด ญาติพี่น้องที่เคยเห็นเคยพูดกับท่าน ตายไปหมดแล้ว เหลือพวกผมที่เป็นเหลน ทราบแต่เรื่องที่พ่อแม่เล่ากันมา บริเวณบ้านที่ท่านพ่อลีเกิด เมื่อท่านมรณภาพไป ชื่อเสียงท่านโด่งดังมาก มีผู้คนมาจากทั่วสารทิศ มาขอดินบริเวณนี้ เพื่อเอาไปทํา พระผงบ้าง เอาไปบูชาบ้าง แม้เสาโคนรั้ว ฝาบ้าน พื้นบ้านก็มีคนมาขอ บางทีขอซื้อบูชากันเลย”

ภายในวัดบ้านหนองสองห้อง มีต้นโพธิ์ที่ท่านพ่อลี ไปนั่งสมาธิตอนบวชใหม่ๆ มีป้าย ประวัติย่อของท่าน มีวิหารของท่าน ภายในมีรูปเหมือนของท่าน ชาวบ้านนิยมนําดอกไม้ธูปเทียนมากราบไหว้บูชาและอธิษฐานขอพรกันเป็นประจํา

องค์หลวงตาฯ สร้างพระธุตังคเจดีย์ขึ้นใหม่

เมื่อประมาณปี พ.ศ. ๒๕๐๘ หลวงปู่ทองอินทร์ กตปุญฺโญ วัดป่ากุง จ.ร้อยเอ็ด ท่านได้ มากราบสรีรสังขารของท่านพ่อลี ธมฺมธโร ซึ่งเมื่อก่อนนั้นตั้งสรีระไว้ที่ศาลาหลวงพ่อทรงธรรม เมื่อหลวงปู่ทองอินทร์ ซึ่งขณะนั้นเป็นพระภิกษุหนุ่ม กราบสรีระท่านพ่อลีเสร็จเรียบร้อยแล้ว ก็ได้เข้าไปพักที่กุฏิหลังน้อยบริเวณป่าชายเลน ซึ่งท่านก็ได้พบครูอาจารย์หลายท่านหลายองค์ อันมี หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ ซึ่งท่านก็แปลกใจมาก ทําไมหลวงปู่ครูอาจารย์สายกรรมฐานจึงมาพักที่วัดอโศการาม ด้วยกันหลายรูป

ครั้นเมื่อถึงเวลากลางคืนประมาณ ๕ ทุ่มกว่า ท่านได้ขึ้นไปภาวนาบนพระธุตังคเจดีย์อีก ซึ่งยังไม่แล้วเสร็จดี ท่านก็ได้พบกับพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ พระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร นั่งภาวนาอยู่ชั้นบนสุดของพระธุตังคเจดีย์ พระอาจารย์สิงห์ทองได้กล่าวกับหลวงปู่ทองอินทร์ว่า 

“เหตุที่ท่านมาที่วัดอโศการามนั้น ก็เพราะจะมากราบท่านพ่อลี และมาตามคําบอกเล่า ขององค์พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ว่า มีเจดีย์ที่วัดอโศการาม ซึ่งใน อนาคตเมื่อแล้วเสร็จสมบูรณ์ พระธุตังคเจดีย์แห่งนี้ก็จะเต็มไปด้วยพระอริยสงฆ์ที่ยังดํารงธาตุขันธ์ และอัฐิธาตุของอริยสงฆ์สายกรรมฐานทุกรูปทุกนามจะมารวมกันอยู่ที่นี่ ผู้ใดได้มาภาวนา ได้มาอธิษฐานตั้งสัจจะในการบําเพ็ญภาวนา ผู้นั้นจะมีการภาวนาที่ก้าวหน้าจนถึงขั้นได้มรรคได้ผล”

ต่อมาพระธุตังคเจดีย์ได้ทรุดโทรมไปตามกาลเวลา ในปี พ.ศ. ๒๕๔๗ องค์หลวงตา- พระมหาบัว ซึ่งเป็นสหธรรมิกรุ่นน้องที่นับถือเคารพในท่านพ่อลี ธมฺมธโร แบบสุดหัวใจ ก็ได้มาเมตตารับเป็นองค์ประธานบูรณปฏิสังขรณ์พระธุตังคเจดีย์ ด้วยการสร้างขึ้นใหม่ครอบองค์เดิมจนเสร็จลุล่วงมีสภาพดังปัจจุบัน โดยองค์หลวงตาฯ ท่านให้ความสําคัญพระธุตังคเจดีย์ไว้ดังนี้

“วันนี้หลวงตาก็ได้อุตส่าห์พยายามมา ตั้งหน้าตั้งตามากราบไหว้บูชาท่าน ด้วยความเคารพนบน้อมจริงๆ เพราะครูบาอาจารย์ทั้งหลายเหล่านี้ เราเคารพท่านอย่างถึงใจ เมื่อถึงกาลเวลาที่จะอาราธนาท่านมาประดิษฐาน เพื่อเป็นประโยชน์แก่ส่วนรวมแล้ว เราพอใจ โดยการสร้างเจดีย์ (พระธุตังคเจดีย์) เรามาทันทีๆ เลย มาสร้างเพื่อให้เป็นสาระอันสําคัญเป็นคุณเป็นประโยชน์แก่โลกไปนานแสนนาน จึงได้อุตส่าห์พยายาม 

ในปัจจุบันนี้ยังไม่มีเจดีย์ที่ศักดิ์สิทธิ์วิเศษสดๆ ร้อนๆ เหมือนครั้งพุทธกาล แล้วคราวท่านสร้างเจดีย์ธุดงค์ ๑๓ คราวนี้ โดยที่ท่านอาจารย์ลี ท่านเป็นต้นเหตุ ริเริ่มขึ้นมาเป็น มหามงคลแก่พี่น้องชาวไทยเราเป็นอย่างมาก

โห ! เจดีย์วัดอโศฯ ก็ไม่ใช่เล่นนะ ท่านพ่อลีเป็นหัวหน้าสร้าง แต่ผู้หมุนจริงๆ คือ หลวงตาบัว เงินสักเท่าไรๆ ไหลเข้าตรงนั้น มันก็แปลกอยู่ ท่านพ่อลีท่านสร้างเจดีย์ แต่ผู้หมุนอยู่ ในเจดีย์ทั้งหมดนั้นคือใคร คือ หลวงตาบัว แน่ะมันก็แปลกอยู่ ปรกติเราไม่มีนิสัยทางการก่อสร้างนั้นนี้ แต่มักจะหมุนเข้าไปเป็นแกนอยู่ในนั้นๆ ตลอดนะ ก็แปลกเหมือนกัน

เจ้าคุณอาจารย์ลี ท่านอุตส่าห์พยายามทําเจดีย์ธุดงค์ ๑๓ ธุดงค์ ๑๓ นี่คือมีข้อปฏิบัติ ในอรรถธรรม ธุดงค์ ๑๓ ข้อนี่ประจําพระเราที่ปฏิบัติ เช่น อยู่ในป่า อยู่ในป่าช้า รุกขมูลร่มไม้ อยู่ในธุดงค์ ๑๓ ท่านทําเป็นเครื่องหมายเอาไว้ เจดีย์ ๑๓ ยอดนั่น ท่านล่วงไปแล้ว เจดีย์นี้ก็ชํารุดทรุดโทรม เลยฟื้นทําใหม่ รื้อออก อันไหนควรจะรื้อ รื้อออก เจดีย์ที่กําลังทําอยู่นี้ ไม่ใช่ ๗๐ กว่า ล้านเหรอ ดูเหมือน ๗๐ กว่าล้าน นี่ก็ไม่พ้นที่เราจะต้องเข้าเกี่ยวข้อง 

เพราะเราเคารพครูบาอาจารย์ และเป็นห่วงลูกหลานไทยเรา ให้ได้สรณะภายใน บุญกุศลคุณธรรมเข้าสู่ใจ เบิกทางกว้างออกไปเพื่อภพชาติของตน ถ้าไม่มีผู้นําแล้วก็จะจมๆ มนุษย์เราจะว่าฉลาดยังไง มันไม่ได้ฉลาด

ท่านอาจารย์ลี ท่านก็คิดถูกอยู่ ก็ต้องมีผู้สืบทอดมรดกท่านอีก ชํารุดทรุดโทรม เอา ! แก้ไขซ่อมแซมขึ้นมาใหม่ อย่างสร้างเจดีย์ใหม่ขึ้นมานี้ ทีนี้เน้นหนักกว่าแต่ก่อนมาก คือจะให้ได้อัฐิของครูบาอาจารย์ทั้งหลายที่กลายเป็นพระธาตุๆ เรียบร้อยแล้ว คําว่า อัฐิกลายเป็นพระธาตุ นั้น ตีตราอยู่ นั้นคือพระอรหันต์แต่ละองค์ๆ ลงอัฐิกลายเป็นพระธาตุก็ตีตราแล้วนั่น แน่นอนไม่สงสัย นี่ที่จะได้ถูกอาราธนาเข้ามาประดิษฐานอยู่ที่เจดีย์ใหญ่วัดอโศการาม เหล่านี้ก็มีแต่ครูบาอาจารย์ของเราที่เคยกราบไหว้บูชาท่านมาแล้วแทบทั้งนั้น ที่ว่าแทบทั้งนั้นก็เพราะยังมีองค์ที่เราไม่เห็น เช่นอย่างหลวงปู่เสาร์ เราไม่เคยเห็นท่าน อัฐิของท่านก็กลายเป็นพระธาตุมาเรียบร้อยแล้ว นอกนั้น เราก็เห็น เช่นอย่างหลวงปู่มั่นอย่างนี้เราก็เห็น ถูกสับถูกเขกแหลกหมด เราจึงว่าแทบทั้งนั้น

เราจะอาราธนาท่านมาไว้ที่นั่นทั้งหมด เรียกว่า เราเป็นหัวหน้าก็ถูก การเสาะแสวงหา ครูบาอาจารย์ คือ พระธาตุที่เป็นเพชรนํ้าหนึ่งๆ เข้ามาประดิษฐานอยู่ที่เจดีย์ใหญ่แห่งนี้ นั่นเป็น จุดศูนย์กลางทั่วประเทศไทยเลย เพราะอยู่ในภาคกลาง ใครมาก็จะเข้าไปกราบไหว้บูชาๆ ที่นั่น นี่ล่ะที่เราอุตส่าห์พยายาม เราคิดถึงกุลบุตรสุดท้ายภายหลังเรา มันจะไม่ได้อะไรติดเนื้อติดตัว จะได้แต่มูตรแต่คูถ คือ กองบาปกองกรรมทั้งหลายทับหัวมันลงในนรกๆ มันว่า “นรกไม่มีๆ” มันหลับตาพูดนี่นะ”

การสร้างพระธุตังคเจดีย์ เจดีย์แห่งพระอรหันต์ ซึ่งภายในองค์เจดีย์ได้อัญเชิญพระบรม-สารีริกธาตุ พระอรหันตธาตุ และรูปเหมือน พระธาตุ ๒๘ พระอรหันต์ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มาประดิษฐาน ให้พุทธบริษัทได้สักการบูชา ซึ่งทั้ง ๒๘ พระอรหันต์นี้ องค์หลวงตาพระมหาบัวท่านได้พิจารณารับรองทั้งหมดแล้ว ในส่วนท่านพ่อลี แม้ยังไม่ได้ประชุมเพลิงศพ แต่องค์หลวงตาฯ ได้สนทนาธรรมขั้นสูงสุดกับท่านพ่อลีแล้ว รวมทั้งเกศาท่านพ่อลีแปรเป็นพระธาตุแล้ว ดังนี้

๑. หลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล ๒. หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ๓. หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม ๔. หลวงปู่ดูลย์ อตุโล ๕. หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ ๖. หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ๗. หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร ๘. หลวงปู่ขาว อนาลโย ๙. หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ๑๐. หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ ๑๑. หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ๑๒. หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ ๑๓. ท่านพ่อลี ธมฺมธโร ๑๔. หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม ๑๕. หลวงปู่สาม อกิญฺจโน ๑๖. หลวงปู่คําดี ปภาโส ๑๗. หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร ๑๘. หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ๑๙. หลวงปู่เขียน ฐิตสีโล ๒๐. หลวงปู่ เจี๊ยะ จุนฺโท ๒๑. หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ๒๒. หลวงปู่ชา สุภทฺโท ๒๓. หลวงปู่สุวัจน์ สุวโจ ๒๔. ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ๒๕. ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ๒๖. หลวงปู่ หล้า เขมปตฺโต ๒๗. หลวงปู่ผาง ปริปุณฺโณ ๒๘. หลวงปู่ผาง จิตฺตคุตฺโต 

พระธุตังคเจดีย์ ได้แล้วเสร็จในปี พ.ศ. ๒๕๕๑ ได้ทําพิธีฉลองสมโภชอย่างยิ่งใหญ่เป็นเวลา ๙ วัน ๙ คืน ในระหว่างวันที่ ๒๒ – ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๑ ซึ่งอยู่ในช่วงงานวันครบรอบ ท่านพ่อลีมรณภาพ ปีที่ ๔๗ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัวเมตตาเป็นองค์ประธานฝ่ายบรรพชิต สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระศรีสวางควัฒน วรขัตติยราชนารี ทรงเป็นองค์ประธานฝ่ายคฤหัสถ์ ยังความตื่นตาตื่นใจ สร้างความเลื่อมใสศรัทธาและความปลื้มปีติประทับใจให้กับพุทธบริษัทที่ หลั่งไหลมาร่วมงานเป็นอันมาก ในวันงานมีการบรรพชาอุปสมบท บวชชีพราหมณ์ และได้จัดให้มีการทําบุญใส่บาตร ฟังธรรม ปฏิบัติธรรมตลอดทั้งงาน โดยวันพิธีวันที่ ๒๗ เมษายน องค์หลวงตาฯ แสดงธรรมเทศนาและรับผ้าป่าสงเคราะห์โลก สมเด็จเจ้าฟ้าฯ ทรงบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ 

การได้ฟังพระธรรมเทศนาจากองค์หลวงตาฯ ได้กราบชมเจดีย์อันมีสถาปัตยกรรมสง่างามลํ้าค่าและมีความหมายเชิดชูธุดงควัตร ลึกซึ้งสําคัญมาก เป็นนัยขัดเกลากิเลสสู่มรรค ผล นิพพาน และได้กราบชมพระบรมสารีริกธาตุ พระอรหันตธาตุ รูปเหมือนครูบาอาจารย์ “เพชรนํ้าหนึ่ง” วงกรรมฐาน เป็นขวัญตาขวัญใจ เป็นเครื่องยืนยันในมรรค ผล นิพพาน ยังไม่ครึหรือล้าสมัย และ ยังคงท้าทายผู้ปฏิบัติธรรมที่เห็นภัยในวัฏสงสารได้ดําเนินตามในปฏิปทา ย่อมทําให้พุทธบริษัทที่หลั่งไหลมางานเกิดความเลื่อมใสศรัทธาในการสืบทอดพระพุทธศาสนา ด้วยการปฏิบัติบูชา และเป็นคนดีมีศีลธรรมของชาติบ้านเมือง สมกับปณิธานและสมดังเจตนาท่านพ่อลี และองค์หลวงตาพระมหาบัว ที่ทุ่มเทเสียสละชีวิตทําประโยชน์เพื่อชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ตลอดมา

แม้มรณภาพแต่เรือนร่างธรรมยังทําประโยชน์

ท่านพ่อลี ได้ฝากโอวาทเตือนใจบรรดาศิษย์ไว้ว่า

““ผู้ไม่มีความยึดถือ” ย่อมจะเข้าถึง “พุทธะ” มีอายุยืนไม่ตาย พระพุทธเจ้าเสด็จ ดับขันธปรินิพพานมาตั้งสองพันกว่าปี คนก็ยัง “สาธุๆ” อยู่ พระองค์ไม่ต้องการในวัตถุหรืออามิสใดๆ ตอบแทนเลย นอกจาก “ปฏิบัติบูชา” เหมือนกับตัวอาตมาเอง ก็ไม่อยากได้อะไรเป็น ส่วนตัวเลย นอกจากจะมุ่งให้คนอื่นดีแท้ๆ ต้องการให้เขาทําจิตใจให้เป็นสมบัติของเขาเอง” 

ท่านพ่อลี หัวใจและจิตใจของท่านยิ่งใหญ่มาก ท่านดําเนินตามรอยองค์พระบรมศาสดา และดําเนินตามปฏิปทาของท่านพระอาจารย์มั่นได้อย่างสมบูรณ์งดงามที่สุด ชีวิตของท่านจึงเป็นคติแบบอย่าง เป็น “พระสมบูรณ์แบบ” เป็น “พระหายาก” ในยามมีชีวิตอยู่ ท่านบําเพ็ญ ประโยชน์ไว้มากมายอเนกอนันต์ แต่ความเป็นอยู่ของท่านก็อยู่อย่างสมถะมักน้อยสันโดษมาตลอด และชอบออกเที่ยวธุดงค์อยู่ตามป่าตามเขา ทั้งเดินทางไกลไปแสดงธรรมโปรดญาติโยมพุทธบริษัททั่วประเทศอย่างไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อย แม้ชีวิตบั้นปลายท่านอยู่ใกล้เมืองหลวง และมีชื่อเสียง โด่งดังไปทั่วประเทศ มีลูกศิษย์ลูกหามากมายทุกชนชั้น ท่านกลับเลือกอยู่ในกุฏิหลังเล็กๆ เมื่อมี ผู้มาถวายเงินทองและสิ่งของเครื่องใช้มากมาย ท่านก็ไม่เคยเก็บสะสม มีแต่สละออกทําประโยชน์ให้พระศาสนาและแจกจ่ายทั้งหมด สมกับท่านเป็นผู้เสียสละอย่างแท้จริง ท่านจึงมีลูกศิษย์มากมาย

นับตั้งแต่วันที่ท่านพ่อลีมรณภาพจากไปจวบจนปัจจุบันนี้ เรือนร่างธรรมที่อัญเชิญบรรจุใน โลงหีบทองทึบ ตลอดธรรมเทศนาของท่านยังทําประโยชน์ได้อย่างน่าอัศจรรย์และไม่มีที่สิ้นสุด มีญาติโยมพุทธบริษัทจากทั่วสารทิศ รวมทั้งชาวต่างประเทศหลั่งไหลเดินทางมาวัดอโศการาม มาสักการบูชาพระธุตังคเจดีย์และสรีรร่างท่านบนวิหารสุทธิธรรมรังสีกันอย่างไม่ขาดสาย

อามิสบูชา คือ ดอกไม้บูชาท่านพ่อลีไม่เคยเหี่ยวแห้ง มีผู้คนศรัทธานํามากราบไหว้บูชา ไม่เคยขาด ปฏิบัติบูชา คือ เสียงทําวัตรสวดมนต์จากบรรดาสานุศิษย์ตั้งแต่ ๒ ทุ่มถึง ๕ ทุ่มของ ทุกวัน ยังคงดังกึกก้องมาโดยตลอด การฟังธรรม ปฏิบัติธรรมยังดําเนินตามคําสอนของท่านอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะเมื่อถึงวันครบรอบมรณภาพท่านพ่อลี อันเป็นงานสําคัญประจําปีของทางวัด ญาติโยมพุทธบริษัทจะหลั่งไหลมาปฏิบัติธรรมกันอย่างเนืองแน่นเป็นประจําทุกปี นับเป็นหนึ่งในความอัศจรรย์ปาฏิหาริย์ทางพระพุทธศาสนาในสมัยกึ่งพุทธกาล แม้รูปเหมือนท่านพ่อลีได้สร้างและนําไปประดิษฐานตามวัดต่างๆ เช่น วัดป่าคลองกุ้ง วัดทรายงาม วัดเทพพิทักษ์ปุณณาราม ฯลฯ ญาติโยมพุทธบริษัทยังคงหลั่งไหลมากราบสักการะขอพรกันอย่างไม่ขาดสาย

ส่วนเทศนาธรรมอันเป็นมรดกธรรมลํ้าค่าของท่านพ่อลี ยังได้นํามาเผยแผ่จวบจนปัจจุบันนี้ โบสถ์ พระธุตังคเจดีย์ พระพุทธรูป ตลอดถาวรวัตถุภายในวัดยังเด่นเป็นสง่า โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในคราวปกป้องเทิดทูนพระธรรมวินัย วัดอโศการามที่ท่านพ่อลีบุกเบิกสร้างขึ้น เพื่องานฉลอง กึ่งพุทธกาล ได้เป็นศูนย์กลางที่พระธุดงคกรรมฐานจากทั่วสารทิศนับหมื่นได้มาชุมนุมกันสูงสุด มากเป็นประวัติการณ์ และนับเป็นอีกหนึ่งเหตุการณ์ประวัติศาสตร์สําคัญทางพระพุทธศาสนา

โดยตลอดสมณชีวิตของท่านพ่อลี ท่านได้บําเพ็ญจริยา ๓ ไว้อย่างงดงามครบถ้วนสมบูรณ์ ยิ่งใหญ่มาก สมควรยกย่องเทิดทูนบูชาเป็น “ปูชนียอริยบุคคล” อีกองค์หนึ่งโดยแท้ ท่านเป็นที่ รักเคารพเทิดทูนบูชาของพุทธบริษัทตลอดทวยเทพ คุณงามความดีที่ท่านบําเพ็ญไว้ได้ถูกจารึกให้โลกต้องจดจําเป็นคติธรรมและนํามาเล่าขานอีกตราบนานเท่านาน ทั้งเป็นดั่งแม่เหล็กใหญ่ที่ดึงดูดจิตใจพุทธบริษัทให้หลั่งไหลมากราบไหว้บูชา ปฏิบัติธรรมกันอย่างมากมาย สมดังเจตนาของท่านที่ต้องการให้พุทธบริษัท “ปฏิบัติบูชา” กัน และเป็นไปตามพุทธพจน์ “เธอจงมีธรรมเป็นที่พึ่งเถิด”

เพราะบทธรรมนี้สําคัญมาก ธรรมให้ความร่มเย็นต่อโลกมาช้านาน ฉะนั้น ชีวิตท่านพ่อลี ท่านจึงพาญาติโยมพุทธบริษัทสร้างพระทั้งภายในภายนอก ซึ่งท่านจะเน้นสร้างคนให้มีพระภายในด้วยการ “ปฏิบัติบูชา” เป็นสําคัญ ท่านจะสอน “ทาน ศีล ภาวนา” เพื่อให้คนมีจิตใจเสียสละ มีศีลธรรมและมีคุณธรรมในหัวใจ อันเป็นการสร้างคนดีให้กับชาติบ้านเมือง ทั้งนี้เพื่อจะได้ร่วมกันพัฒนา สร้างความเจริญรุ่งเรืองให้กับสถาบันหลัก คือ ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ ให้มั่นคงดํารงสืบต่อไป และพระพุทธศาสนาอันเป็นศาสนาคู่โลกคู่สงสารก็จะได้สถิตสถาพรบนโลก ให้ชาวโลกได้พึ่งธรรม หันมาทําความดี ปฏิบัติธรรม ตราบ ๕,๐๐๐ ปีครบถ้วนตามพระพุทธทํานาย เทอญ