Luang Phu Lee Kusaladharo

The year of Venerable Ajahn Lee Kusaladharo’s birth was a time of spiritual gold rush. Across the vast, sun-drenched plateau of Siam’s northeast, the earth itself seemed to be yielding a new and precious ore. This was not a mineral for the smelters of the world, but a living treasure for the heart of the nation. The year was 1922, the reign of King Rama VI, and the rugged, ascetic path of the Forest Kammaṭṭhāna tradition was entering a golden age. The great masters, Phra Ajahn Mun Bhūridatta and his contemporaries, had already walked these lands, their bare feet igniting a fire of profound meditative practice. In their wake, a generation of spiritual giants was being born—men who were later described as phet nam nueng, “diamonds of the first water.” Masters like Ajahn Maha Boowa, Ajahn Jia, and Ajahn Juan were drawing their first breaths, destined to become the unshakable pillars of the modern lineage.

On the fifth of September, on a Monday that coincided with the full moon of the tenth lunar month, another such diamond was brought forth. In the Dan Sai district of Loei province, a land of high mountains and ancient traditions, a boy named Lee was born into the Thongkham clan. The village air was thick with the scent of steamed sticky rice and banana leaves, for it was the day of Khao Sak, the festival of food-packet offerings, a time of communal merit-making for the living and the dead. But while the village celebrated, his mother, a woman named Pho, was locked in the private, primal rite of childbirth.

His life began at a confluence of streams. His father, Ude, was a man from the distant northern province of Nan, a goldsmith and cloth merchant whose ancestry traced back to Vietnam. He was a wanderer, a man of commerce, drawn to the rugged hill country of Dan Sai by the promise of trade. His mother, Pho, was a woman of the local soil, a “Thai Dan” of Lao descent, from a place locals called the “City of Ghosts” for its vibrant spirit festivals. Ude, the traveler with the merchant’s pack, met Pho, the woman rooted in her ancestral land, and from their love, a family was formed. Three children came from this union: an older sister, Wandee; a brother, Mee, who in time would also walk the Noble Path as the venerated Luang Pu Mee Pamutto; and the youngest, the boy they named Lee.

A life is not a random spark, but a convergence of forces set in motion long before. The ancient masters called this principle pubbe ca katapuññatā—the momentum of past goodness, the accumulated merit from deeds done in forgotten ages. For a soul destined for greatness, this momentum does not merely shape the character; it chooses the very ground on which that character will be forged. The life of Luang Phu Lee was one such convergence. The goodness of his past had earned him a birth in what is known as a patirūpadesa—a land suitable for the path, a place where the conditions for liberation were ripe.

He was born into a kingdom anchored by a triad of stability: a unified Nation, a revered Religion, and a sovereign King who was himself a patron of the faith, a devout Buddhist monarch who held the wandering forest masters in the highest esteem. This was Thailand, the “Golden Peninsula,” a land blessed not only with material abundance but with a spiritual infrastructure for the earnest practitioner. Its jungles that breathed with ancient secrets and mountains that offered solitude as their highest gift were a living sanctuary, a meditation hall without walls, perfectly suited for the ascetic life of the thudong monk, as prescribed in the Buddha’s teaching on dwelling at the foot of a tree (rukkhumūlasenāsanaṁ). The entire kingdom was a vessel prepared for the work of awakening.

But within this blessed land, his destiny had chosen for him a specific crucible: the great northeastern plateau of Isan. Here was a land of profound paradox. It was a scorched earth that could be unforgivingly arid and prone to drought, a hard land that demanded relentless toil from its people. Yet from this austere soil grew a deep wellspring of human goodness. The people of Isan were known for their large-heartedness, their unshakeable faith, and a generosity that seemed to flow in inverse proportion to their material wealth. They were a people who loved to make merit, who revered the Triple Gem, and who instinctively knew how to support the wandering monks who passed through their villages.

This region was the epicenter of a great spiritual renaissance. The middle of the Buddhist era had arrived, and Isan had become the heartland for the revitalization of the Buddha’s path. It was a land that was giving birth to an extraordinary number of ariya sangha, noble sages and masters of the highest caliber, peerless disciples in the lineage of the great patriarchs, Phra Ajahn Sao and Phra Ajahn Mun. It was into this world, this theater of extremes—a physically harsh but spiritually fertile ground—that the soul of Luang Phu Lee was delivered, perfectly positioned by the unseen hand of his own past merit to walk the path of the ancients.

His mother, Pho, would later tell him the story. He was born on the full moon of the tenth lunar month, a “Year of the Dog” in the old reckoning. The time of his arrival was precise, marked not by a clock but by the rhythm of monastic life: he entered the world just as the saffron-robed monks were beginning their silent, barefoot walk for the morning alms.

The day itself was a nexus of the sacred and the profane, a day of ghosts and of grace. It was the festival of Bun Khao Sak, a tradition etched deep into the soul of the Isan people. From the darkness before dawn, the village would stir. The air would fill with the comforting aroma of steamed sticky rice, the sweet scent of coconut, and the earthy fragrance of banana leaves being softened over hearth fires. Women would pack food into carefully made containers—some woven from bamboo, others wrapped in leaves—preparing offerings for the living and the dead.

It was a ritual in two acts. The first offerings of the day had already been made, a simple presentation to the monks at the temple. But now, as the sun climbed higher, casting long shadows across the dusty village paths, the main event would begin. At the temple, the entire village would gather for the Salakaphat, a lottery of merit. It was a small drama of chance and destiny: each family’s offering was assigned a number, and the monks would draw lots to see which they would receive. Once the lots were cast and the offerings presented, the second act of the ritual would unfold. The villagers would take their remaining food packets and place them around the temple grounds, lighting incense and candles, their whispered invitations carried on the wind to the spirits of their departed kin. A Dhamma talk would follow, and then the final, solemn dedication of merit, a pouring of water that bridged the realms of the living and the dead.

The ceremony did not end at the temple gate. In a final act of appeasement, a gesture to the ancient spirits of the land, the villagers would carry offerings to their own rice paddies. There, they would feed the phi ta haek, the guardian spirit of the field, in a pact between the seen and the unseen, a prayer for a bountiful harvest and the continuation of life.

For the boy himself, the memory would be second-hand, a story told to him in his mother’s voice. Yet in the man he became, this story of the day he was born was not a quaint piece of family lore; it was etched into the very grain of his soul. As a revered elder, a living Arahant whose own life had become a testament to the profoundest truths, Luang Phu Lee possessed what the scriptures call mahākataññū mahākatavedī—a monumental sense of gratitude, and the wisdom to act upon it. He never forgot the sacrifice that marked his entry into the world.

Decades later, his voice thick with a tenderness that time could not erode, he would speak of it. “On the full moon of the tenth month, my birthday,” he said, the words a quiet elegy, “my mother had to miss eating the khao sak because of me.” He did not see it as a simple fact of biology, but as a profound karmic transaction. His life had begun with her loss, her sacrifice. It was the first debt.

He would reflect on it further, his words a universal truth forged in the crucible of his own beginning: “In our coming into the world, the person who suffers the most is the mother. A mother’s grace is the most profound.” In that simple, heartfelt admission lay the key to his entire character: a life built on the foundation of a debt that could never be repaid with worldly things, a debt that could only be honored by the highest and most sincere effort of the heart.

The story of a family is a river, its headwaters rising in the deep past. For Luang Phu Lee, that river begins not in Siam, but across the great Mekong in the royal city of Vientiane. There, in a time before the lines on modern maps were drawn with such hard-edged certainty, his maternal ancestors lived. Their world, with its languid rhythms and ancient courtly traditions, was shattered by the thunder of invading hoofbeats and the smoke of the Haw Wars, a brutal series of conflicts that saw Chinese freebooters sweep down through the highlands of Laos and Siam.

History rarely records the choices of ordinary people caught in its unforgiving currents. But in the lore of this one family, a single, poignant detail survives. Faced with the terror of the advancing armies, his forebears made a desperate calculation. They took their accumulated wealth, the gold and jewels that represented generations of life and labor, and committed it back to the earth. Beneath the sheltering roots of a great jackfruit tree and a timeless tamarind, they buried their fortune—a desperate prayer whispered into the soil, a hope that they might one day return.

But they never would. The path of their destiny led them south, across the river, into the rugged sanctuary of the Siamese kingdom. They were refugees of history, carrying nothing but the clothes on their backs and the indelible memory of what was lost. The treasure remained behind, a vast, silent testament to the ephemeral nature of worldly things, a fortune sacrificed for the simple, priceless commodity of life itself.

They found their new beginning in the mountainous district of Dan Sai, in the province of Loei. Here, the story’s tributary streams converge. His grandfather, a man known as Khun Thep, made his home in the village of Ban Na Hee. It was in the neighboring hamlet of Ban Kao where he met and fell in love with Chansri, the woman who would become Luang Phu’s grandmother. She bore him four daughters. The third of these, a girl named Pho, was destined to become the mother of a great master.

It was on a small rise of land known to the locals as Phon Ma Wo—Mad Dog Knoll—that he drew his first breath. The place was a world unto itself, a small cluster of houses tucked behind the village school, a mere eight kilometers from the district town but a world away in spirit. A path snaked from the village directly to the border of Laos, a faint trail that served as a constant, quiet reminder of the family’s ancestral roots. In those days, it was a lonely place, a handful of families living in the embrace of the mountains. A clear stream, the Nam Man, flowed through the valley, a silver artery giving life to the land.

This was not a gentle landscape. The mountains rose up on two sides, stone ramparts that walled the village in. From one of these, a sentinel of sun-scorched rock named Pha Daet—the Sun-Kissed Cliff—kept watch. It was a place already touched by the sacred, a natural hermitage where wandering thudong monks would stop to practice meditation, their saffron robes a splash of fire against the grey stone. The life of the village was tied to the earth; the people were rice farmers, their fortunes rising and falling with the rhythm of the monsoons. Though the world was changing, here the old ways held. The deep forest still stood, and ancient Takhian trees, massive and gnarled, remained as silent witnesses to the passage of time, their presence a living link to a wilder, more primordial past. The waters were clean, the land was abundant, and the air was filled with the promise of a life lived close to the heart of nature. This was the stage, chosen by the unseen hand of destiny, for the life that was about to unfold.

Then, in 1924, the sky turned to brass. The life-giving monsoon, the great pulse of the agricultural world, failed. The earth, denied its vital drink, cracked and hardened. The vibrant green of the young rice shoots yellowed, then withered to a brittle brown. The promise of the harvest died in the fields. Famine, the ancient scourge, settled over the village of Ban Kao, a slow, suffocating phantom of hunger and despair. For Luang Phu Lee’s family, as for so many others, it was a time of final, desperate calculation. With the boy now just two years old, they made the heart-rending decision to sever their ties to the ancestral land, selling their patrimony for whatever it would bring and joining the great exodus of souls heading “south”—the local term for the more prosperous lands of Udon Thani.

The world they left behind was a primal tapestry, woven from beauty and terror in equal measure. It was a world of the pa dong yai, the great primordial forest, a domain of towering Red Wood, mighty Rang, and the sacred, fragrant Takhian trees. Houses were not bought, but born of the forest itself: their pillars were whole tree trunks, their floors woven from split bamboo, their roofs thatched with broad leaves or wild grass. Here, the land was not yet captured by the surveyor’s grid or the legal fiction of a title deed; it belonged to those who worked it, and ultimately, to the spirits who guarded it.

This was a world that gave freely, and took without warning. The forest breathed a constant, low-grade menace, a place where a full-grown tiger, silent as smoke, could emerge from the treeline to snatch a dog from a house-yard or a buffalo from its pen. The forest floor teemed with life—barking deer, wild boar, and antlered stags—a constant, moving larder for those brave enough to hunt. But the forest also offered gentler gifts. After a rain, the ground beneath the trees would erupt in a “forest of mushrooms.” The prized het nam mak was so abundant that a villager could not gather them in his hands, but needed a kheng, a large woven basket, to carry the bounty home.

In this world, currency was not coin, but kindness. There was no market, no buying and selling of the daily essentials. Food was a current that flowed through the village, a system of sharing and mutual support that bound the community together. It was a way of life, the text notes with a touch of wistful nostalgia, that held a happiness far deeper than the hollow prosperity of the modern age—a world of material progress but spiritual decline.

The soul of this community was anchored not in the temple, but in the unseen world of spirits. The people of Ban Kao, like their ancestors for a thousand years, lived in a state of nap thue phi—a profound and pervasive respect for the spirits. They had not yet heard the Dhamma taught by the great masters; the Triple Gem was a distant star. Their spiritual reality was local, immanent, and intensely personal. Spirit houses (ho phi), ancestral shrines (san pu ta), and humble altars in the home and the rice paddy were the sacred geography of their lives. In this cosmology, the ultimate authority was not a monk, but the thao cham, the village shaman, the elder who could commune with the spirits, interpret their will, and mete out justice for those who transgressed their laws.

Even the formal presence of Buddhism was subsumed by this older, earthier faith. The local temple, the wat wa aram, stood as a symbol, but its monks were men of their time and place. Untouched by the rigorous discipline of the forest ascetics, they were not strict in the Vinaya and, like the villagers they served, they too paid homage to the spirits of the land. It was this world—a world of deep community, of untamed nature, of potent ghosts and sleeping Dhamma—that the two-year-old Luang Phu Lee was carried away from, propelled by famine not just toward a new home, but toward a new spiritual destiny.

The Buddha himself, the All-Seeing One, spoke of this fundamental truth, his words echoing across the ages to the hearts of his monks: “Dukkha, monks, the suffering that arises from separation from what is loved and cherished is an excruciating torment. And to command that there be no separation is an impossible thing. Everyone, without exception, must one day be parted from what they love.”

For Luang Phu Lee, this universal law was not an abstract teaching; it was the bedrock of his earliest memories. The story of the separation from his birth father was a distant one, its edges softened by the mists of time. He recalled it in fragments, as a child does, impressions rather than a clear narrative. He remembered his parents as people of immense energy, their lives a constant cycle of labor dictated by the seasons. When the rice was planted, they tended the fields. When the harvest was in, his father, Ude, would take up his merchant’s pack and go out trading, while his mother, Pho, would turn to her garden.

Every year, as the dry season settled in, cracking the earth and suspending the work of the paddy fields, they would leave the children in the care of their grandparents and venture out into the wider world, seeking to earn the extra income that would sustain the family through the lean months. It was a life lived on the edge, a constant striving for a simple, peaceful existence.

Ude, his father, was a man of skill and restless ambition. He was as adept with a goldsmith’s hammer as he was with a merchant’s ledger. His search for opportunity took him far and wide. He would travel from town to town, selling his cloth, working as a hired artisan, sleeping wherever nightfall found him. On one such journey, his travels led him to the district of Lom Kao in Phetchabun province, to a village called Wat Thung Thong Chai.

Here, he found a land that seemed to speak to his soul. The location was perfect, blessed with an abundance of water that promised fertile fields and full granaries. The landscape was beautiful, a panorama of peaceful, rolling hills. The people lived in a quiet harmony, their lives a stark contrast to the strife and want he had known. A great fondness for the place took root in his heart. With the money he had earned from his trading, he bought a plot of land for a garden and another for a rice field. A new future was taking shape in his mind. He would return home and persuade Pho and the children to join him, to build a new and better life in this idyllic, gentle land.

But when Ude returned home, his heart full of his new plan, he found his vision was not shared. His wife, Pho, a woman of the soil, felt no pull toward the life of a trader in a distant province. Her skills, her entire way of being, were rooted in the rhythms of the rice paddy and the garden plot. Her world was here, with her family. So, while Ude dreamt of the south, she followed her own sisters, To and Dong, to their new home in the village of Nam Phon, near Udon Thani.

There, she found a land that spoke to her in a language she understood. The earth was rich, the water plentiful. It was a place where a family could cultivate rice not just once, but several times a year. Her sisters urged her to stay, to build a new life with them.

The family was now at a crossroads, pulled in two different directions by two competing dreams. As the dry season gave way to the first rains, Pho returned to Dan Sai to make a final appeal to her husband. She invited him to join her in Udon Thani, to put down new roots in that fertile land. But their visions remained irreconcilable. He saw his future in Phetchabun; she saw hers in Udon. Each tried to persuade the other, their individual wills like two strong currents meeting, creating a vortex of indecision. In the end, there was no compromise. The only path forward was to walk away from each other. And so, Pho made her choice. She would leave her husband and cast her lot with her sisters.

When the moment of final departure arrived, Ude’s heart was filled with a deep and poignant sorrow. As a parting gift, a final gesture of his affection, he offered her six tamlueng of silver. At first, she refused, her pride perhaps stung by the finality of the separation. But he pressed the money on her, his insistence a silent plea for her to accept this last piece of his care. Finally, her heart softened, and she took it. It was this money that would become the seed of their new life, the capital she would use to buy their first plots of land in Udon Thani.

Her own father, Khun Thep, was less than pleased. Seeing her determination to leave, he issued a stern command: “If you are going to live in the south, then you must leave one of your children with me.” But Pho’s will was now as unbending as his. She would not be swayed. She would go with her sisters, and she would take her children with her. And so, the woman who had returned to her family home for what she intended as a simple visit, left it for the last time with her two sons in tow—the boy, Mee, and the toddler, Lee—her heart set on a new and unknown future in the south.

The stark truth of the family’s suffering is laid bare in the words of Boonkong Sribunruang, Luang Phu Lee’s half-sister. Decades later, she would recall the stories her mother told her. “Luang Phu Lee’s father, Ude Thongkham, was of Vietnamese descent, a goldsmith by trade,” she recounted. “He loved to drink strong liquor.”

Her mother’s own testimony was even more painful in its unsparing detail. “His father was a drunkard and a very selfish man,” she had said. “When he earned a good sum of money, he would spend it on liquor and meat to make laab, and he would eat it all by himself. He never shared with his wife or children. And when he was drunk, he would smash the pots, break the jars, and shatter the bowls and plates into pieces.”

In the culture of that time and place, a man’s transgressions were not a private affair. A son-in-law who misbehaved could be held accountable by his wife’s parents, who had the right to levy a fine against him. Ude was fined six, even seven times, but the punishment did nothing to chasten him. He showed no sign of giving up the drink that was poisoning his family’s life. For his wife, Pho, love curdled into revulsion, then into a weary, hardened disdain.

Luang Phu Lee himself would later add a final, stark brushstroke to this portrait of domestic despair. “And so,” he recalled, “my mother made the decision to gather her two sons—my brother Mee and myself—and go forward to face whatever fate awaited us.”

The separation brought its own profound suffering. At only two years old, the boy was torn from the head of his family, from the father who had given him life. He was separated from his grandparents, from the entire constellation of relatives who made up the warm, familiar world of his childhood. In the Buddhist view, this was the inevitable fruit of past karma, an old debt coming due.

But this was no simple tragedy. The same karmic current that was sweeping him away from his home and his father was also a river of deliverance. It was carrying him toward something greater, something far more noble. He was being propelled from a world of earthly suffering into the very heartland of the Dhamma, a land of spiritual refuge. This painful separation, this primal wound at the beginning of his life, would become the very cause of his eventual encounter with the great masters, and the ultimate reason for his own renunciation and journey toward liberation.

The Journey from Loei to Udon Thani

The year was 1924. A woman named Pho set out into the wilderness with her two small sons, a journey not measured in kilometers but in heartbeats of fear and footsteps of faith. In this era, the kingdom of the paved road had not yet been born. The arteries of the nation were not concrete or asphalt, but narrow tracks of packed earth and sharp-edged gravel, paths of least resistance carved through the unrelenting landscape of forest and mountain. To travel was to walk. For those with means, the journey might be eased by the slow, swaying gait of an elephant or the rhythmic creak of an oxcart. But for a woman fleeing a broken home with two infants, there was only the earth itself, met by the bare soles of her feet.

Luang Phu Lee was two years old, a passenger of fate carried on this desperate exodus. Decades later, as a revered elder, he would look back on the world he had walked into and marvel at its vanishing. His memory, sharp and poignant, served as a bridge between two irreconcilable ages.

“Look at it now,” he would say, a note of wonder in his voice. “Since the time of my parents, the cars have multiplied every day. Back then, when I first came to Udon as a small child, I walked. I walked with the oxcarts and their wheels. There were no cars then. Even after I ordained, cars were rare, appearing only in the dry season, and even then, only once in a long while. The passenger buses usually had a single lamp slung underneath and another at the back where people climbed on. Think of this progress, how it has grown and grown. Think of Udon today, a city of ceaseless development. But before, in the past, it was nothing but a vast forest of bamboo. Now, everywhere is the same. Every place is like every other. There are so many people… what can be done?”

His words, spoken from the vantage point of a long life, frame the immense scale of the journey his mother undertook. It was a distance of some two hundred kilometers, a path that climbed over mountains and descended into fever-ridden valleys. For a woman alone, burdened with two small children and the meager supplies they could carry, it was an undertaking of almost unimaginable difficulty. Every day was a gamble against the wilderness. The risks were absolute: jungle fever, a sickness that could steal a life between one dawn and the next; the silent, stalking menace of predatory beasts; the simple, grinding exhaustion that could break a person’s will.

Yet Pho and her sister walked on, their every step a testament to the immense power of a mother’s hope for a better future. And they were not alone. Theirs was not an isolated tragedy, but part of a great tide of human hope, a silent exodus of families from the hard lands of Loei seeking a more forgiving life on the plains of Udon Thani. In that same period, another family, that of the boy who would one day be known to the world as the great master Luang Pu Chob, was making this very same journey, propelled by the same forces of hope and hardship. It was an epic migration, a quiet, unrecorded saga of suffering and resilience, a testament to the human spirit’s unyielding search for a place of peace and sustenance.

Leaving the past behind them—the father, the grandparents, the entire web of clan and village—was an act of supreme courage. As they stepped onto the trail that would lead them out of the mountains of Loei, his mother and aunt pressed their palms together, a gesture of supplication offered not to the distant Buddha of the temples, but to the older, wilder spirits of the land. They prayed to the phi pa, the ghosts of the forest, to the thevada arak, the celestial guardians of the trail, and to whatever sacred powers resided in the ancient trees and unseen waterfalls. It was a whispered pact with the unseen, a plea for protection on the long road ahead, for this was a journey into a world where life and death were decided not by men, but by the implacable laws of nature.

Theirs was a journey of almost mythic hardship, a pilgrimage of bare feet and iron will. For fifteen nights they slept on the hard ground; for sixteen days they walked through a world that had not yet been tamed. It was a landscape of primordial jungle, of mountains to be climbed and valleys to be crossed, a world where a traveler could lose sight of the sun and the moon for days on end, swallowed by the deep green canopy. It was a world teeming with wild animals and the ever-present phantom of jungle fever.

For the two-year-old Lee, it was a world of ceaseless motion. He knew nothing of the family drama that propelled them forward, only the rhythmic sway on his aunt’s hip, the dust and thorns on his skin, a blur of greens and browns. When exhaustion frayed his infant nerves, he would wail, his cries a thin, piercing lament in the vast, indifferent silence of the forest. He would walk when he could, his small legs teetering on the uneven ground, stumbling and falling, until his aunt’s compassionate arms would lift him once more. His mother, Pho, bore the greater burden, the yoke of their meager possessions—rice and supplies to sustain four lives—cutting into her shoulders, a physical manifestation of the spiritual weight she carried. They were two women and two boys against the wilderness, their progress a slow, painful crawl toward an uncertain future.

They arrived at the village of Nam Phon not as conquerors, but as survivors. The journey was over, the ordeal complete. They had found shelter with their family, but the finality of their decision soon became clear. The father, Ude, did not follow. Their paths had diverged for good. In time, both he and Pho would remarry, building new lives, new families, separate worlds born from the ashes of the old one.

But the bond of love and resentment, that powerful, tangled cord, is not so easily severed. In his later years, Luang Phu Lee, the Arahant, the one who had seen beyond the flux of worldly attachment, would reflect on this primal drama with the clear, cool light of Dhamma.

“Love and hatred are the forces that bind beings to the world,” he would say, his words an echo of the Buddha’s own teaching. “Only in Nibbāna is there neither love nor hatred. This love, this hatred—if they are absent, the heart does not burn. One must undo them at their very root, contemplate them down to their very foundation. And in that, there is peace enough.”

That long, arduous journey, undertaken when he was still an infant, was a prologue written in dust and hardship for the life that was to come. It was a pilgrimage he did not choose, a trial by wilderness that served as the first, unwitting preparation for his future as a wandering monk of the forest tradition. The ordeal was an invaluable life experience, a lesson etched not in a book, but in the sinew of his memory. It cultivated in him an unyielding endurance, a deep well of patience that would become the foundation of his practice as he later followed the path of the Buddha and the great masters, walking through jungles and over mountains, this time not as a refugee of family strife, but as a seeker of ultimate truth.

The bonds of family, however, are not so easily broken by distance. His mother’s sister, the aunt who had carried him on her hip, found her heart aching for her eldest niece, Wandee, who had been left behind. She returned to the old village in Dan Sai, her mind set on a mission of reclamation. She understood the terrain of her brother-in-law’s mind better than any geographer; she knew it was a world governed not by reason, but by omens and appeasements, a land where the fear of offending the unseen was paramount.

And so, she wove a story from the threads of his own superstition. “The spirits sent me,” she would have said, her voice heavy with portent. “They are restless, they are disturbed. They say you must do this, you must do that.” To a man who believed, as the text says, “in spirits more than in his own life,” this was no mere tale. It was a command from a higher power. Trapped by his own beliefs, the father, Ude, relented and gave up his daughter. In a quiet triumph of cunning and love, the aunt brought Wandee back to be reunited with her mother and brothers in their new home.

It was here, in this new world, that Luang Phu Lee’s own memories begin to take shape. The family’s first sanctuary was the village of Nam Phon. But his mother, a woman of the earth, found it wanting. It was too far from the fields and gardens that were the source of their sustenance. And so, with a pragmatism born of hardship, she made the final, decisive act of resettlement. She moved the family once more, to the village of Nong Bua Ban, a place closer to the land they would work. There, with her own hands, she cleared a space in the forest and built the home that would become the true foundation of their new life.

And the six tamlueng of silver, the father’s final, sorrowful gift? It was not squandered. It became the seed capital of their new existence, the crucial investment that allowed them to plant their roots deep into the forgiving soil of their new home. The family was no longer adrift; they were finally anchored, their long journey at an end.

New Chapter

It was a time when the frontier was still a living reality. The year was 1927, and the boy, Lee, was now five years old. In those days, the forest was not yet a possession of the state, not yet a thing to be protected or parceled out by distant authorities. A man with a strong back and a sharp axe could clear a patch of land, plant his crops, and by the simple act of labor, claim it as his own. The royal government had not yet extended its reach into these remote corners of the kingdom.

The village of Nong Bua Ban was a small island of familiar culture in a vast, untamed wilderness. Most of its inhabitants were, like Luang Phu Lee’s mother, transplants from Loei province, people from the villages of Pha Noi and Khok Mon. They were Thai Loei, speaking the same dialect, sharing the same customs, their hearts beating to the same rhythm. This was not a community of strangers, but a gathering of souls already connected by invisible threads. The text frames this deep harmony within the principle of pubbe ca katapuññatā, suggesting that they had been drawn together by the merit of having practiced generosity and virtue together in lifetimes past.

They were a people forged by hardship, possessed of a fierce and unrelenting work ethic. Having left their old lives behind, they were driven by a powerful desire to build a new and more stable future. Their philosophy was the timeless wisdom of the Buddha: “The diligent person acquires wealth; patience brings happiness; the accumulation of merit brings joy; a person overcomes all suffering through persistent effort.”

Years later, Luang Phu Lee would speak of this time with a voice full of light and joyful remembrance, his words painting a picture of a lost paradise. “In the past,” he would say, his heart overflowing with the memory, “the land was covered in wild galangal, a forest of Cheuak trees, Red Wood, and Pradu. When I was a little boy, my sister and I would take the young galangal shoots to sell. Oh, every forest was so beautiful then! It was a true marvel to behold. There was no hunger, no want. There was an endless abundance of everything, a world of perfect plenitude.”

He would recall, with the vividness of a dream, the wild edible plants, the pak bi plalai that grew in the forest—a vegetable with a bitter taste that would turn sweet upon steaming. He remembered the frogs that hid beneath the leaves, their chorus of “oap-oap” a constant, throbbing pulse of life. There were so many that a person could be selective, taking only the largest and leaving the small ones to grow. This was a world before the dominion of money, a world without buying and selling. The village economy was a simple, elegant system of barter and sharing, a current of mutual support that flowed from house to house, binding the community into a single, cohesive whole.

The waterways, too, offered up a seemingly endless bounty. The streams of Huai Luang, Nong Kut Khla, and Huai Kut Khaen—vast, shimmering expanses of water that stretched to the horizon—teemed with fish. There were snakehead fish, walking catfish, and climbing perch; the waters gave up their riches to anyone with a net or a line. A man going to work in the fields needed only to pack a portion of rice; the rest of his meal would be taken from the living larder of the stream or the forest. “It wasn’t like today,” Luang Phu Lee would later reflect, “where people compete to eat, their hands jabbing at each other’s eyes. It was not like that at all. People then were happy because they had virtue, and in that simple contentment, there was true abundance.”

This world was not just a human domain; it was a land of giants. He remembered, as a small boy, the great herds of wild elephants that would migrate from the Phu Phan mountain range, their path cutting directly through the village of Nong Bua Ban. They would come foraging, making their way toward the rich feeding grounds of the Phu Pha Daeng mountains.

He remembered the sight of them: a long, majestic procession, moving with a calm and stately grace right through the center of the village. Their trunks, he recalled, were like great hammers, weapons they held ready for their own defense. The villagers, seeing this immense and powerful herd, would simply stop what they were doing. There was no panic, no aggression. They would do nothing, allowing the great beasts to pass through on their ancient, ancestral path. “As for us children,” he remembered with a chuckle, “we were terrified! We’d run and scramble up into the house to hide.” The elephants, serene and untroubled, would pass through the human settlement and continue their journey up into the mountains, a place of immense natural wealth in that bygone era.

Decades later, whenever Luang Phu Lee spoke of these elephants, a gentle smile would play across his lips, and his hands would begin to move, subtly mimicking their stately grace, their quiet power. His entire being would radiate a sense of joyful, affectionate remembrance. He would describe their various behaviors, their social order, the quiet dignity of their existence. And then, he would offer a simple, cryptic summary that bridged the gulf between the human and the animal, the present and the deep past.

“I have been born as an elephant for many, many lifetimes,” he would say. And then, his smile lingering, he would fall silent, saying nothing more, leaving his listeners to ponder the profound and mysterious implications of his words.

The momentum of past goodness, the force of pubbe ca katapuññatā, having delivered him from a home of suffering, now prepared for him a new and more noble sanctuary. His destiny had carried him into a patirūpadesa, a land suitable for the path, and now it provided him with a family suitable for the work. He was brought into a new home, guided by a stepfather who was a man of virtue and right view, and settled in the village of Nong Bua Ban, a place that was itself a vital center for the Dhamma, a key location in the circuit of the wandering forest masters of Phra Ajahn Mun’s lineage. It was here, in this cradle of goodness, that he would be given the opportunity, even as a young layman, to enter the temple and hear the timeless teachings.

The year was 1926. The boy, Lee, was now four years old, his brother Mee, seven. His mother, Pho, had waited, but there was no sign that her husband, Ude, would ever follow. Thinking of her children’s future, she made the decision to remarry. Her new husband was a man named Boon, of the Chaleechiangphin clan. He was a man of integrity, a layman with deep faith in the kammaṭṭhāna monks, and beloved by all who knew him.

The family was now whole again. They lived together—the stepfather, the mother, the older sister Wandee, and the two boys—in a house suffused with warmth and loving-kindness. It was a simple home, a single-story dwelling with four sleeping rooms, a veranda, and a separate kitchen house. Theirs was a life tied to the land. They had five water buffalo to work their fifty-one rai of rice paddy, and an ox-cart for transport.

This new union was fruitful. The boy, Lee, would soon be joined by six new half-siblings born of his mother and stepfather: sons named Buakham and In-kong; daughters named Buahong, Buathong, and the youngest, Boonkong. Another daughter was born, but her karma was such that she died shortly after birth, a brief, fleeting presence in the life of the growing family.

A name is more than a word; it is a claim, a shield, an anchor in the world of men. His mother, Pho, understood this with the fierce and pragmatic wisdom of one who has known profound insecurity. Her love for her children was not a sentimental thing; it was a survival instinct. She looked into the uncertain future and saw a potential danger: if she were to die, what claim would her children from a previous life have on the legacy of her new husband?

And so, with a foresight forged in hardship, she made a decision. The boy Lee, his sister Wandee, and his brother Mee would no longer carry the name of their birth father, Thongkham. From that day forward, they would be known by the surname of their stepfather, Chaleechiangphin. It was an act of profound love, a legal and social grafting that ensured their place in the new family, securing their future against the whims of fate.

The family was now a sprawling testament to life’s capacity for renewal. From her two husbands, Pho had brought nine children into the world: three from her first union, six from her second. Four boys and five girls. Of this large clan, only the youngest daughter, Boonkong, would live to see old age. The others, one by one, would be reclaimed by the inexorable law of impermanence.

One such loss would become a defining moment in Luang Phu Lee’s own spiritual journey. By then, he was no longer a layman, but a monk, his life dedicated to the austere practice of the forest tradition. He was dwelling in the remote forest hermitage of Ban Huai Sai when a letter arrived, a fragile messenger carrying the heavy news of death. A younger sister had passed away at the tender age of nineteen.

As was proper for a monk, he went to his preceptor, the formidable master Luangta Maha Bua, to report the news and, presumably, to ask for leave to attend the funeral rites. The teaching he received in return was not one of worldly comfort, but a lesson of pure, undiluted Dhamma, a sharp and brilliant sword cutting through the bonds of convention.

Luangta looked upon his disciple and said, “She has already made her merit. All her work is now complete. Why would you go?”

The words were a thunderclap of truth. In that single, stark question, the entire worldly drama of obligation, grief, and ritual was laid bare and seen for what it was. A monk’s duty is not to the rituals of the dead, but to the urgent, living work of awakening. Luang Phu Lee understood. The path he had chosen demanded a different kind of remembrance, a higher form of duty.

And so, Luang Phu Lee did not go to his sister’s funeral.

The man who became his father was more than a provider; he was a gateway to a new world. Boon, of the Chaleechiangphin clan, was a man of the Dhamma, a true disciple in the lineage of Phra Ajahn Mun and a favored layman of the great Luang Pu Onn Yanasiri. He was a man whose life was anchored in both the earth and the Triple Gem.

His worldly kingdom was a plot of fifty-one rai of land, and he led his family into the fields, teaching them the rhythms of planting and harvest. The bounty of the land in those days was a thing of wonder. Long before the roar of the mechanical rice mill, the grain was prepared by hand. Every evening, as twilight settled over the village, a new sound would rise, a percussive, rhythmic heartbeat: the deep, resonant thump-thump of the wooden rice mortar, the khrok, as families pounded the day’s rice, a sound that echoed from one house to the next, a communal song of sustenance.

But this life of earthly toil was anchored in a profound spiritual devotion. The family’s life revolved around the local temple, a humble sanctuary built on old cemetery ground. It was to this sacred place, Wat Nong Bua Ban, that the great masters of the age would come. A living river of Dhamma flowed through their small village, carried in the persons of Luang Pu Thet, Luang Pu Onn, Luang Pu Chob, Luang Pu Khao, Luang Pu Fan, and Luang Pu Khamdee. These masters, it is said, showed great kindness and metta to Boon and his wife.

On the holy days, the eighth and fifteenth days of the waxing and waning moon, the parents would lay down their worldly duties. They would go to the temple to observe the precepts, to listen to the teachings, to take refuge in the way of the Buddha. The children breathed this air. They did not merely learn about the Dhamma; they absorbed it. It is said they inherited the nisai kammaṭṭhāna—the deep-seated character and inclination for the meditative path.

And so it was, through this simple fact of his new family life, that the boy, Lee, was given the rare and precious opportunity to sit in the presence of enlightened masters, to hear the pure Dhamma spoken from the hearts of those who had realized it for themselves. The old cemetery ground where he first heard these teachings would later be formally established as a temple by one of those very masters, Luang Pu Chob, and is known today as Wat Khanthasemaram. The seeds of his own destiny were being planted in the most fertile of soils.

The boy grew into a young man, and the raw material of his character began to harden into its final, decisive form. He was not remarkable in his physical appearance—of average height and build, his skin darkened to a reddish-tan by the sun, his only distinguishing mark a small scar near the end of his left eyebrow. His constitution was strong, his body vigorous.

But it was the inner landscape, the unseen terrain of his heart and mind, that truly set him apart. The momentum of past goodness, the force of his accumulated spiritual perfections, now began to bear fruit in this final lifetime. From his earliest years, he had been an intelligent child, quick-witted and agile in his movements. His demeanor was graceful and pleasing; he was easy to teach, respectful of his elders, his actions marked by a natural propriety.

As he entered manhood, these qualities ripened into a profound spiritual maturity. He became a person of sammā-diṭṭhi—Right View—his understanding aligned with the truth of both the worldly and the transcendent paths. He was clever and circumspect, possessed of a quick, intuitive wisdom. But this intelligence was not ostentatious. He was a man of few words. He had no taste for idle chatter or boisterous laughter, no interest in the casual flirtations and youthful pleasures that occupied his peers.

His nature was one of absolute integrity, honesty, and a tireless diligence. He was the kind of man who would take on the heaviest burdens without complaint, his capacity for endurance a thing of wonder. He threw himself into the work of the family, never shrinking from hardship or toil. His heart was large and generous, full of kindness and a deep, abiding gratitude. He was decisive, a man who, once his mind was set, was unshakeable in his resolve. When he did a thing, he did it with his entire being.

Most importantly, his heart was already turning away from the world. He loved the quiet sanctuary of the temple, the simple joy of making merit. His mind was naturally inclined toward the Dhamma, drawn to the practice of cultivating loving-kindness. A deep, unspoken yearning had taken root in his soul: the desire to go forth, to renounce the worldly life, to seek the final, unshakeable liberation.

“Ever since I was a layman,” he would later recall, “I never spent much time with friends. I didn’t enjoy their company. If I couldn’t get out of it, I might go along, but mostly they wanted to go ‘courting the girls.’ I never went. My habit was to seek out the elders, the old folks. They were the ones who went to the temple, and I would go with them. I would just go and sit and listen to their stories. And mostly, they spoke of the Dhamma. They would talk of this temple and that, of this master and that one they had met.”

He was already seeking out the path, his heart listening for the echoes of the masters’ footsteps, drawn by an inner compass he could not yet fully understand.

His mother’s body was a fragile vessel, often frail and prone to sickness. This simple, recurring fact of family life became a quiet catalyst in the heart of the young man. Seeing her suffer, a deep and practical compassion awoke in him. He became a student of the old ways, not of scriptures, but of the earth itself. He sought out the village elders and the senior monks, not for stories of the past, but for their knowledge of the forest’s hidden pharmacy. He learned to identify the roots, barks, and leaves that held the power to heal, memorizing their properties, their preparation, the intricate folk wisdom passed down through generations.

This quest for a cure set him apart. While other youths his age entered the woods with traps and spears, their minds set on the thrill of the hunt, he walked with a different purpose. He moved through the forest not as a predator, but as a gatherer of remedies. His eyes were trained to see not the tracks of deer, but the subtle shapes of medicinal plants. The forest, for him, was not a sporting ground, but a vast, living apothecary. This deep, innate impulse to alleviate suffering was the seed from which his entire monastic life would grow.

The character of the man he would become was already visible in the boy. The young man who spoke little became the monk of profound silence. The boy who sought remedies in the deep woods became the monk who loved the forest above all else, never growing attached to any single place, always ready to wander. He became a man of few wants, content with what was offered, a living embodiment of the virtues of mak noi and sandot.

And the boy who learned the meaning of devotion at his mother’s sickbed? He became the monk for whom reverence for his teacher was the supreme law, a principle held higher than any other. This immense capacity for absolute loyalty, this profound and unwavering understanding of gratitude—kataññū-katavedī—found its ultimate object of devotion in the person of Luangta Maha Bua Ñāṇasampanno. In Luangta, he found his true “father-and-mother teacher,” the master who would offer the cure for the deepest sickness of all, and the one to whom he would dedicate his life with a faith that was as vast, as silent, and as unshakeable as the mountains themselves.

In the final lifetime of a great master, the life in which they are destined to attain the supreme fruit of Arahantship, the forces of destiny play their final, decisive hand. Though they may fall gravely ill, though they may face accidents and dangers that would claim an ordinary life, they always survive. They are protected, it is said, by the immense power of their own accumulated merit, a shield of goodness forged over countless lifetimes, which guards them until their final work is done. It was so for Luang Phu Lee, a soul who had come into this world with a great store of spiritual perfections, a destiny waiting to be fulfilled.

As a small child, he was often sick. He would be seized by fevers that brought him to the very brink of death, yet he always pulled through. In the world of his youth, the complex landscape of modern disease was unknown. Sickness was a simple, stark reality, divided into two great domains: fever and stomach pain. There were no elaborate diagnoses, no endless catalogues of syndromes. Illness was a raw, elemental force to be endured.

So too were the cures. The village pharmacy consisted of two great remedies: medicine for the belly and medicine for the fever. What kind of fever? No one knew or asked. Malaria was a name that would only arrive with a later, more scientific age. In those days, a fever was simply a fever. The villagers would go to the forest, gather the appropriate roots and barks, and prepare the cure. A stomachache was simply a stomachache, treated with its own set of time-honored remedies. Cancer? The word, the very concept, did not exist. The diseases of the modern world had not yet been invented.

Medicine was the forest. The hospital was the home. There were no clinics, no injections, no cars to rush a sick child to a distant city. Survival was a matter of a strong constitution and the efficacy of traditional cures. This was a truth he would come to know intimately. Years later, as a monk dwelling in the forest hermitage of Ban Huai Sai, he would be struck by a sickness so severe it threatened his life. And what saved him then was not a modern pill, but the ancient wisdom of his youth: the simple, potent remedy of a medicinal root, ground into a paste on a rough stone, a cure drawn not from a bottle, but from the heart of the earth itself. It was this that healed his body’s elements, the dhātu-khandha, and allowed him to survive.

“Life in that bygone era was, in its own way, a thing of profound ease,” he would reflect, the words less a statement of nostalgia than a deep philosophical observation. “It was not a world without hardship—sickness was sickness, pain was pain—but it was a world where life itself had a tenacious grip, where one did not die so easily.”

Death, when it came, was an expected guest, arriving mostly at the homes of the old and the weary. It was not the thief it is today, snatching children of three and four from their parents’ arms, their small bodies already given to the flames. He saw a strange and terrible paradox in the relentless march of progress. This new world, he observed, tormented its people. In his parents’ time, there were no hospitals. Now, hospitals sprouted from the earth like mushrooms after a rain, and with them, a forest of new diseases, each one keeping pace with the latest cure.

He saw that humanity had begun to invent its own suffering, composing a vast and intricate catalogue of afflictions, giving a name to every shadow, every ache. We have created these conventions, he understood, and then we have become lost in them, mistaking the map for the territory. In truth, the ultimate reality was terrifyingly simple: there is only darkness and light. All the rest—the endless names for months, for days, for diseases—is a fiction, a web of convention we have woven around ourselves.

“And now, we run with this fiction,” he lamented. “We become entangled in the web. When another’s words do not please us, anger flares—a fire we ourselves have lit, a flame that consumes our own heart. This is the world of the human heart, a ceaseless, flickering dance between a moment of joy and a moment of sorrow. To truly contemplate this life, to see it for what it is,” he concluded, “is to feel a profound and sobering sadness.”

His formal education began late, as was common in an age where a child’s hands were needed for the work of the farm long before they were needed to hold a pen. He was twelve years old when he first stepped into the school at Nong Bua Ban in 1934, a latecomer to a world of letters and numbers.

The schoolhouse itself was a testament to the spirit of the community. It was not a product of the state, but of the people themselves, a single, wide hall built by the combined effort and goodwill of the two neighboring villages, Nong Wua Sor and Nong Bua Ban. This bond of harmony permeated their lives; there were no quarrels, no factions, and the youths of the villages courted and married with a sense of shared belonging that fostered a deep and abiding peace.

The education offered within that hall was elemental, the bare essentials for a life of rustic literacy. With a student body of seventy to eighty children and only two teachers, the curriculum was direct: the recitation of the alphabet, the fundamentals of addition, subtraction, multiplication, and division. The school uniform was a map of the local economy—a simple, collarless smock fashioned not from commercial Chinese fabric, but from cloth spun and woven in the family home.

The young Lee was a good student. He had a quick mind and a sharp memory, and he applied himself to his studies with the same quiet diligence he brought to his chores at home. His grades were satisfactory, and he was no burden to his teachers. But he was not without a spark of mischief. He once earned a sharp, stinging rap of the knuckles on his head—a ma-ngok—from the headmaster, Kru Hongthong, a common disciplinary measure in a rougher, more physically direct era.

The dust of the schoolyard was the arena for their one great sport: football. They played as boys have always played—barefoot, their calls echoing in the dry air. The ball itself was a simple, round sphere, not unlike one today, but the game was a wilder thing. It was here that a glimpse of the man he would become first flashed into view. During one match, his teacher, who had joined the game, accidentally kicked him. A spark of indignation, a flash of stubborn pride, ignited in the boy. He did not let the slight pass. He set his stance, waiting. When the teacher came dribbling the ball toward him again, Lee swung his leg, not at the ball, but at the memory of the injustice. The impact was solid, direct, a sharp crack of shin against shin. A moment of stunned silence hung in the air. And then, nothing. The teacher, a man of his time, simply shook it off. There was no punishment, no retribution. They just kept playing.

In a gentler age, such an act might have been a cause for great alarm. But in the world that shaped Luang Phu Lee, a world of barefoot resilience and unvarnished realities, a hard kick on the shin was simply a part of the game. It was a small, telling drama that revealed a spirit that would not be trifled with, a man who would meet every challenge directly, who would not back down, and who possessed an unshakeable, and at times unsparing, sense of justice.

His childhood games were a microcosm of the life he was born into: a world of physical rigor, communal joy, and the unvarnished reality of strength and weakness. He played wing piao, a thrilling game of tag where speed and agility were paramount. He remembered that his team never won, a small, humanizing detail in the epic of a great life, a reminder that victory in the worldly sense was never his primary aim.

At eight o’clock, the day’s real lessons would begin, but they started not in the classroom, but with an act of profound reverence. The students would assemble, their young voices rising in the morning air to sing the national anthem of that long-ago era. A simple prayer would follow, a paying of homage to the Triple Gem. But before any child could be considered ready for the day’s learning, they had to fulfill a more fundamental duty. The teachers had issued a strict, non-negotiable commandment: no student was to enter the school grounds until they had first performed a full prostration at the feet of their parents.

It was a world built on a foundation of reverence. The first lesson of the day was not in letters, but in loyalty; the first subject was not arithmetic, but gratitude. This was the moral bedrock of their universe, a world where all other virtues were understood to flow from this single, primary act of honoring one’s creators. For the young Lee, this daily act of devotion was most often directed to his mother. His stepfather, Boon, was a man of the fields, already gone to his labors in the cool of the pre-dawn hours. And so, every morning, the boy would bow low, his forehead touching the rough-hewn floorboards of their home, a silent acknowledgment of the great debt he owed the woman who had given him life, before he could take his place in the world of learning.

“In those days,” Luang Phu Lee would later reflect, his voice tinged with a deep and sorrowful gravity, “people upheld the precepts with an unwavering strictness. It is not like it is today, where virtue is so rarely seen.” The lament was not a generic complaint about the state of the modern world; it was a precise and painful observation. “Even here, at my own monastery of Phu Pha Daeng,” he noted with sadness, “in the beginning, there were old men and women who came to observe the precepts, to tend to the Dhamma. Today, there is only one. It has faded… faded away… little by little.”

The world of a child is a theater of shadows, a place where the casual words of adults can become monstrous, living things. For the boy Lee, the shadows were long and deep, and they were filled with ghosts. He was, by all accounts, terrified of them. The fear was a seed planted in him by the very community that nurtured him, a piece of folk wisdom twisted into a tool of discipline.

In the village, when a child was naughty or disobedient, the elders had a ready-made threat. They would lean in close, their faces creased with mock seriousness, and whisper a terrible promise: “I’m going to catch you and eat your bii… a child’s bii is delicious.”

For a small boy, these were not idle threats. They were pronouncements from an oracle of dread. The terror took root, a dark seed planted in the fertile soil of his young mind, and it would follow him for years, even into the solemn stillness of the saffron robe. The fear became a part of him, an ingrained reflex. When the elders loomed with their playful threats, the boy would do what all frightened children do: he would flee, running for the safety of his home, his heart a frantic drum against his ribs.

To understand the full, visceral power of this threat, one must understand the language of Isan. The word the elders used, bii, is the gall bladder. In the rustic cuisine of the northeast, this small, potent vessel of bitterness was not a thing to be discarded; it was a prized ingredient. It was the secret to a perfect laab, the iconic minced meat salad of the region. A proper laab, it was said, required the earthy funk of phia—the partially digested contents of a cow’s intestine—and the sharp, arresting bitterness of bii. Without it, the dish was incomplete, a body without a soul. There was a saying in the villages: “For a truly savory laab, you must have phia and bii. If there is no bii, you might as well throw it to the ghosts.”

And so the old threat, “I’m going to eat the child’s gall bladder,” carried a terrible, culinary horror. It transformed the familiar world of the cooking pot into a theater of primal fear.

It was only much later, after he had renounced the world and taken up the saffron robe, that he came to see the truth. The ghosts that had haunted his childhood were not real. It was all an ubai, a rustic stratagem, a clever trick employed by the elders. Their threats were a form of love disguised as fear, a simple, effective method for keeping their children close, for preventing them from wandering off into the real dangers of the forest that lay just beyond the village edge. The fear was a phantom, but the memory of it was real, a psychological ghost that he would one day have to confront on the path to fearlessness.

The sky itself was a theater of celestial terror. In the world of his youth, the precise, mathematical ballet of the cosmos was unknown. Instead, the universe was a place of mythic drama, a stage for vast, cosmic battles between light and darkness.

Every year, it seemed, the village would be seized by a new panic. A rumor would spread, whispered from one house to the next: “The sun will be lost! The moon will be devoured!” These were the days of gop gin duean, the “Frog Eating the Moon,” or Rahu om chan, when the celestial demon Rahu would rise from the depths to swallow the moon. It was a time of profound existential dread. The prophecy was dire: “It will swallow everything! It will take our very lives!”

And with the fear came the opportunists. They would appear as if from nowhere, their words weaving a tapestry of dread and deliverance. They were the charlatans, the purveyors of false hope, turning the villagers’ primal fear into a source of personal profit. Luang Phu Lee remembered them well. It was an ancient drama, one that had been played out since the time of his parents and grandparents.

He recalled, as a small boy, the spectacle of a solar eclipse. He saw it many times. He remembered standing in the village, watching as a shadow crept across the face of the sun. Sometimes, the sun would become a perfect, black disc, and the world would be plunged into an eerie, midday twilight. Other times, it would become a ring of fire hanging in the pale sky. The darkness would last for hours, from late morning until two in the afternoon, a time of inexplicable, irrational fear. A profound, formless dread would settle over the village. The darkness of night was a familiar comfort, but this sudden, unnatural dimming of the day was a terrifying omen.

Of course, the scientists had their answers. They spoke of the earth’s rotation, of the moon and the sun moving in their predictable orbits, of alignments that cast a fleeting shadow upon the land. But for the villagers, this was a battle for survival. They would pay for protection. They would give their hard-earned money to the charlatans who promised to perform the rituals that would save them, that would appease the celestial demon and restore the light.

“It was a sight I had seen so many times,” Luang Phu Lee would later reflect, his words a sharp critique of human folly. “Why would you waste your money on such things? If you truly fear for your life, if you truly want to be protected, would it not be better to use that money to buy food, to give yourself strength, to share a meal with your neighbors? But no. They would waste their money, hiring these people to come and spread their mats, to tie sacred threads around their wrists. And for what? To this day, I do not know. This is how it was in the past. They were tricked out of their money. You must think on these things carefully.” It was a lesson in discernment, a teaching on the difference between true refuge and the empty promises of fearmongers, a wisdom he had learned not from a book, but from the simple, clear-eyed observation of the world he was born into.

Before the liberating truth of the Buddha had been proclaimed, before the Triple Gem was established as the supreme refuge, the world of humankind was a cosmic void, a landscape animated by spirits, a theater of unseen forces. Life was a sacred contract, a delicate balance maintained not through prayer to a distant god, but through careful appeasement of the local powers who held fortune and ruin in their invisible hands. Men paid homage to the ancient trees that had witnessed a thousand monsoons, to the mountains that scraped the belly of the sky, for these were not mere objects, but the dominions of powerful beings.

This was the world of nap thue phi—a profound and pervasive respect for the spirits. And it was this world that held sway in the villages of Isan, a faith woven into the very life and soul of the people. This was the spiritual reality of Nong Bua Ban, the new sanctuary of Luang Phu Lee’s family, long before the great forest masters would arrive to plant the banner of the Dhamma.

At the center of this spiritual economy stood a figure of immense power and responsibility: the thao cham, the village shaman. If a woman, she was the mae cham. The name itself, derived from the word for “regularly” or “constantly,” spoke of their ceaseless duty. The thao cham was the sole intermediary, the sacred bridge between the mortal and the spirit realms. A villager could not approach the spirits directly; it was a taboo, a transgression that would surely invite disaster.

The thao cham was the keeper of the ancestral shrine, the san pu ta, and the guardian of its traditions. But his most crucial role was that of a communicator. When custom was broken, when tradition was transgressed, it was through the thao cham that the anger of the phi pu ta—the great ancestral spirits—was made known. It was through his voice that the spirits would declare what was needed to restore harmony, what offerings must be made, what rituals must be performed. He was the confidant of the spirits, their trusted soldier in the world of men.

To hold such an office required more than the ability to enter a trance. The thao cham had to be a man of virtue, a keeper of the precepts as the community understood them. He was expected to possess saiyasat, the ancient knowledge of sacred arts and sciences. And above all, his heart had to be a vessel of metta, of boundless compassion, for it was to him that the villagers would turn in their times of greatest need, seeking not only spiritual intercession but also worldly aid and comfort. He was the anchor of their world, the vital link in the sacred contract between the seen and the unseen.

ภาค ๑ ชีวิตวัยเด็กก่อนบวช

ชาติภูมิ

หลวงปู่ ลี กุสลธโร ท่านเกิดเช้าวันพระขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๑๐ ปีพุทธศักราช ๒๔๖๕ ปีจอ เป็นวันบุญประเพณีข้าวสากหรือบุญเดือนสิบ ตรงกับวันจันทร์ที่ ๕ เดือนกันยายน รัตนโกสินทร์ศก ๑๔๑ ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งในรัชสมัยนี้ถือเป็นยุคทองอีกยุคหนึ่ง เพราะมีครูบาอาจารย์วงกรรมฐาน สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺตมหาเถร ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” มาถือกําเนิดกันมาก เช่น หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ฯลฯ 

ชาติภูมิของหลวงปู่ลี ท่านเกิดที่บ้านเก่า ตําบลนาหอ อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ในสกุล “ทองคํา” โดย นายอุด เป็นบิดา นางโพธิ์ เป็นมารดา บิดาเป็นคนจังหวัดน่าน เชื้อสายญวน มีอาชีพเป็นช่างทองและขายผ้า มารดาเป็นคนไทด่าน เมืองผีตาโขน อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย เชื้อสายลาว บิดาได้นําผ้ามาขายทางอําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ได้พบรักกับมารดาที่บ้านเก่า ท่านมีพี่น้องร่วมอุทรที่เกิดจากนายอุดและนางโพธิ์ ทองคํา ๓ คน ดังนี้

๑. นางวันดี เพ็งลี

๒. หลวงปู่มี ปมุตฺโต วัดดอยเทพนิมิต (ถํ้าเกีย) อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี

๓. หลวงปู่ลี กุสลธโร

ด้วย ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา คือ ความเป็นผู้ทําความดีไว้แต่ชาติปางก่อน หลวงปู่ลีท่านก็ได้บําเพ็ญมาด้วยดีแต่อดีตชาติแล้ว ชาติภูมิของท่านจึงเกิดในปฏิรูปเทสวาสะ คือ อยู่ในถิ่นที่ดี มีสิ่งแวดล้อมเหมาะสมกับการปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ โดยท่านเกิดในผืนแผ่นดินไทยอันเป็น ดินแดนสุวรรณภูมิที่อุดมสมบูรณ์มั่งคั่ง ประเทศไทยก็ถึงพร้อมด้วย ๓ สถาบันหลัก คือ ชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ เป็นชาติที่มีความเป็นปึกแผ่นสามัคคี ร่มเย็นสงบสุข คนไทยมีนิสัยจิตใจโอบอ้อมอารี ชอบบุญกุศล ชอบหมั่นบํารุงสมณะ ชี พราหมณ์ และแผ่นดินไทยก็มีธรรมชาติ ของป่าไม้ ภูเขา อันเป็นสถานที่สัปปายะเหมาะกับการบําเพ็ญภาวนาตามพระพุทธโอวาทในข้อ รุกฺขมูลเสนาสนํฯ คือ การเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ทั้งมีพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจําชาติ และมีพระมหากษัตริย์ที่ทรงเป็นพุทธมามกะ ทรงเป็นเอกอัครศาสนูปถัมภก และทรงเคารพนับถือพ่อแม่ครูอาจารย์พระธุดงคกรรมฐาน โดยเฉพาะสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต

ส่วนดินแดนภาคอีสานอันเป็นถิ่นเกิดของหลวงปู่ลีนั้น ก็ถือเป็นดินแดนธรรมะอันสําคัญ เพราะเป็นต้นกําเนิดแห่งการฟื้นฟูพระพุทธศาสนาในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล จนกลับมาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดอีกครั้ง มากด้วยพ่อแม่ครูอาจารย์จอมปราชญ์ซึ่งมากล้นด้วยบุญญาธิการมาเกิด และท่านเหล่านั้นก็ล้วนเป็นพระอริยสงฆ์ศิษย์ของท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล และ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต สําหรับผู้คนส่วนใหญ่ก็ประกอบอาชีพทําไร่ไถนา แม้แผ่นดินอีสานจะแห้งแล้ง ทุรกันดาร แต่ผู้คนชาวอีสานกลับเป็นคนมีนํ้าใจ มีจิตใจโอบอ้อมอารี ชอบช่วยเหลือแบ่งปันกัน เป็นคนใจบุญสุนทาน ชอบเข้าวัดเข้าวาอุปัฏฐากรับใช้ครูบาอาจารย์

โยมแม่หลวงปู่ลี เล่าให้ท่านฟังว่า ท่านเกิดเดือนสิบเพ็ง พ.ศ. ๖๕ ปีจอ เกิดเวลาพระออกบิณฑบาต ซึ่งวันนั้นเป็นวันบุญประเพณีข้าวสาก คือ การทําบุญถวายสลากภัตของชาวอีสาน ชาวบ้านจะเตรียมอาหารชนิดต่างๆ ใส่ภาชนะหรือห่อด้วยใบตองหรือใส่ชะลอมไว้ตั้งแต่ตอนเช้ามืด พอตอนเช้าจะนําภัตตาหารไปถวายพระเณรครั้งหนึ่งก่อน พอตอนสายจวนเพล จึงนําอาหาร ซึ่งเตรียมไว้แล้วไปวัดอีกครั้ง เพื่อนําไปถวายแด่พระเณร โดยการถวายจะใช้วิธีจับสลาก เมื่อทุกคน มาพร้อมกันแล้ว ผู้ที่เป็นหัวหน้ากล่าวนําคําถวายสลากภัต พระเณรจับได้สลากของใคร ผู้เป็นเจ้าของสํารับกับข้าวและเครื่องปัจจัยไทยทานก็นําไปประเคนให้พระเณรรูปนั้นๆ 

จากนั้นชาวบ้านนําเอาห่อหรือชะลอมข้าวสากไปวางไว้ตามบริเวณวัด พร้อมจุดธูปเทียน และบอกกล่าวให้ญาติมิตรผู้ล่วงลับไปแล้วมารับเอาอาหารและผลบุญที่อุทิศให้ มีการฟังเทศน์ ฉลองข้าวสากและกรวดนํ้าอุทิศส่วนกุศลไปให้ผู้ล่วงลับ นอกจากนี้ชาวบ้านจะนําอาหารไปเลี้ยง “ผีตาแฮก” ณ ที่นาของตนด้วย เป็นเสร็จพิธี โดยมีความเชื่อว่าผีตาแฮกจะทําให้ข้าวในนาที่ปักดํา ไปนั้นงอกงามได้ผลบริบูรณ์ บุญข้าวสากจะทํากันในวันเพ็ญเดือนสิบ จึงเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “บุญเดือนสิบ”

ตามปรกติของพระอรหันต์ ท่านมีมหากตัญญู มหากตเวที หลวงปู่ลีท่านก็เป็นพระอรหันต์อีกองค์หนึ่งที่เด่นมากในเรื่องนี้ ท่านระลึกถึงบุญคุณของโยมมารดาบังเกิดเกล้า ท่านเมตตากล่าวด้วยความซาบซึ้งใจว่า “ขึ้น ๑๕ คํ่า เดือนสิบ เป็นวันเกิด โยมแม่อดกินข้าวสาก เพราะเรา” ท่านรําพันต่อไปอีกว่า “การที่เราเกิดมา คนที่ลําบากที่สุด คือ มารดา มารดามีพระคุณยิ่งนัก”

ต้นตระกูลของบรรพบุรุษ

หลวงปู่ลี กุสลธโร ต้นตระกูลของคุณตาและคุณยายเป็นคนเมืองเวียงจันทน์ สาธารณรัฐ-ประชาธิปไตยประชาชนลาว เมื่อครั้งเกิดข้าศึกสงคราม สมัยมีการปราบจีนฮ่อ บรรพบุรุษได้เคย เอาสมบัติฝังเอาไว้ใต้ต้นขนุนและต้นมะขามใหญ่ แต่ด้วยความไม่สะดวกหลายๆ ประการ จึงไม่สามารถขนเอาสมบัติอันมหาศาลนั้นมาประเทศไทยด้วย จากนั้นจึงได้ตัดสินใจอพยพย้ายภูมิลําเนา มาตั้งรกรากทํามาหากินอยู่ที่อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย โดย “ขุนเทพ” โยมตาของท่านเป็นคนบ้านนาฮี ตําบลนาหอ อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ซึ่งอยู่ติดกับบ้านเก่า ส่วน “จันศรี” โยมยาย ของท่านเป็นคนบ้านเก่า ตําบลนาหอ อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย โยมตาและโยมยายมีธิดาด้วยกัน ๔ คน ดังนี้ 

๑. นางโต

๒. นางโด่ง

๓. นางโพธิ์ โยมมารดาของหลวงปู่ลี

๔. นางโท

บริเวณบ้านเกิดของหลวงปู่ลี นั้นเรียกว่า “โพนหมาว้อ” (เนินหมาบ้า) อยู่ด้านหลัง โรงเรียนบ้านเก่า บ้านเก่าระยะทางห่างจากอําเภอด่านซ้ายราว ๘ กิโลเมตร เป็นเส้นทางตรงไปยังชายแดนไทย – ลาว ในอดีตมีไม่กี่หลังคาเรือน แต่ปัจจุบันนี้มีมากกว่า ๑๐๐ หลังคาเรือน มีลําห้วยนํ้าหมันทอดยาวไหลผ่าน มีภูเขาตระหง่านโอบทั้ง ๒ ด้าน บริเวณภูเขามีหน้าผาชื่อว่า “ผาแดด” เป็นที่พระธุดงค์จาริกมาพักปฏิบัติภาวนา ชาวบ้านทํานาเป็นอาชีพหลัก ไม้ตะเคียนใหญ่ ซึ่งเป็น ไม้ดั้งเดิมยังมีให้เห็นเป็นแห่งๆ สายนํ้าและพืชพรรณธัญญาหารอุดมสมบูรณ์ยิ่งนัก 

ในปี พ.ศ. ๒๔๖๗ บ้านเก่าเกิดทุพภิกขภัย หรือภัยอันเกิดจากข้าวยากหมากแพงหรือการขาดแคลนอาหาร เนื่องจากเกิดภัยแล้ง ครอบครัวของท่านจึงได้ตัดสินใจขายที่ดิน อพยพย้ายมาอยู่ ทางใต้ คําว่าทางใต้ของชาวด่านซ้าย หมายถึง จังหวัดอุดรธานี ขณะนั้นหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมี อายุได้ ๒ ขวบ ซึ่งปัจจุบันมีลูกหลานหลงเหลืออยู่ทางบ้านเก่าบ้าง แต่ไม่มากนัก 

บ้านเก่า อันเป็นบ้านเกิดของหลวงปู่ลี มีต้นมะพร้าวโดยส่วนมาก ในสมัยนั้นวัสดุที่ใช้สร้างบ้านเรือนล้วนมาจากธรรมชาติ เสาเป็นไม้ พื้นบ้านปูด้วยฟาก ฝาบ้านทําจากไม้ไผ่โดยนํามาผ่าสลับแล้วสานเป็นแผ่นๆ หลังคามุงด้วยใบจากหรือหญ้า ที่ดินสมัยก่อนยังไม่มีการออกโฉนด บ้านเก่า เป็นป่าดงใหญ่ มีไม้แดง ไม้รัง ไม้ชาติ ไม้ตะเคียน มีเสือออกจากป่ามาคาบเอาหมา วัว ควายของชาวบ้านไปกินบ่อยครั้ง สิงสาราสัตว์อื่นๆ เช่น เก้ง กวาง หมูป่า เป็นต้น ก็ยังชุกชุม อาหารการกินจากแหล่งธรรมชาติอุดมสมบูรณ์มาก ใต้ต้นไม้เป็นป่าเห็ด มีเห็ดนํ้าหมากเป็นจํานวนมาก ต้องเอาเข่งมาใส่ ไม่มีการซื้อขาย มีอะไรก็แบ่งปันกัน ผู้คนมีนํ้าใจคอยช่วยเหลือเกื้อกูลซึ่งกันและกัน เป็น วิถีชีวิตชนบทที่มีความสุขมากยิ่งกว่าสมัยปัจจุบัน ซึ่งเจริญด้านวัตถุ แต่ด้านจิตใจกลับเสื่อมถอยลง 

สําหรับที่พึ่งทางจิตใจของชาวบ้านในสมัยนั้นต่างก็นับถือผี ยังไม่มีครูบาอาจารย์ไปเมตตาสั่งสอนให้นับถือพระรัตนตรัย หอผี ศาลปู่ตา ตูบผี หิ้งบูชาผีตามบ้านเรือนและท้องนาจึงมีให้เห็นอยู่ทุกหนแห่ง มีเฒ่าจํ้าซึ่งเป็นผู้สามารถสื่อสารกับวิญญาณผีได้ จะคอยดูแลและชี้ผิดชี้ถูก แม้จะมีวัดวาอารามก็เป็นเพียงสัญลักษณ์เท่านั้น เพราะพระในสมัยนั้นไม่เคร่งครัดในพระธรรมวินัยและก็ยังนับถือผี

พลัดพรากจากโยมบิดาบังเกิดเกล้า 

เรื่องความทุกข์จากการพลัดพราก องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า 

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ที่เกิดจากการพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รักที่พอใจนั้น เป็นเรื่องทรมานยิ่ง และเรื่องที่จะบังคับมิให้พลัดพรากก็เป็นสิ่งสุดวิสัย ทุกคนจะต้องพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รักที่พอใจไม่วันใดก็วันหนึ่ง” 

เรื่องพลัดพรากจากโยมบิดาบังเกิดเกล้า เป็นเรื่องนานมาแล้ว หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านจําได้บ้าง ไม่ได้บ้าง แต่ทราบพอเลาๆ ว่า โยมพ่อโยมแม่เป็นคนขยันขันแข็ง พ่อว่างจากทํานาก็ออกค้าขาย แม่ว่างจากทํานาก็ทําสวน ตกถึงฤดูแล้งของทุกปี เมื่อว่างจากฤดูทํานา โยมพ่อโยมแม่ ต่างออกแสวงหาทรัพย์ในต่างถิ่นเพื่อหล่อเลี้ยงครอบครัวให้อยู่เย็นเป็นสุข โยมพ่อโยมแม่จึงให้ท่าน พี่สาว และพี่ชาย อยู่กับโยมตาและโยมยาย

โยมพ่อท่านเป็นคนขยัน ถนัดทางทําทองและค้าขาย ท่านจึงเดินทางไปรับจ้างทําทอง และค้าขายผ้าทั่วทุกทิศ เดินทางไปคํ่าที่ไหนก็นอนที่นั่น คราวที่ท่านไปค้าขายทางบ้านวัดทุ่งธงชัย อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ โยมพ่อเห็นว่าทําเลดี มีแหล่งนํ้าอุดมสมบูรณ์ ข้าวกล้างอกงาม วิวทิวทัศน์สวยงาม ผู้คนก็อยู่กันอย่างสงบร่มเย็น จึงเกิดความชอบใจ ได้นําเงินที่ค้าขายซื้อที่สวน ที่นาเอาไว้ หวังจะมาชวนเอาโยมแม่และลูกๆ ให้ไปอยู่ด้วย

เมื่อโยมแม่ได้ฟังคําชักชวนของโยมพ่อแล้วก็ทัดทานไม่เห็นดีด้วย โยมแม่ถนัดทางการทําไร่ ทํานา จึงติดตามพี่สาว คือ นางโตและนางโด่ง เดินทางมาอยู่ที่บ้านนํ้าพ่น อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี โยมแม่เห็นว่าพื้นที่อุดมสมบูรณ์ทุกอย่าง สามารถทํานาได้หลายครั้งต่อปี อีกทั้งพี่สาวทั้งสองก็ชักชวนโยมแม่ให้มาอยู่ด้วย เมื่อฤดูแล้งหมดไปก้าวเข้าสู่ฤดูฝน โยมแม่จึงเดินทางกลับไปยังบ้านเก่า อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ได้ชักชวนโยมพ่อให้มาสร้างหลักปักฐานที่ทางใต้ ด้วยกัน คือที่จังหวัดอุดรธานี เมื่อทิฐิความเห็นของท่านทั้งสองไม่ตรงกัน ต่างคนต่างชวนกันไป คนละทิศละทาง จึงตัดสินใจแยกทางกันเดิน โยมแม่จึงทิ้งโยมพ่อไปกับพี่สาวทั้งสอง 

ครั้นถึงเวลาโยมแม่จะไปจริงๆ โยมพ่อก็อาลัยยิ่ง ท่านได้ให้เงิน ๖ ตําลึงแก่โยมแม่ เบื้องต้น โยมแม่ไม่ยอมรับเงินที่โยมพ่อให้ เมื่อโยมพ่อคะยั้นคะยอนานเข้า โยมแม่จึงใจอ่อน แล้วโยมแม่ ได้นําเงินนั้นมาซื้อที่ดินไร่นาต่างๆ ที่จังหวัดอุดรธานี ทางฝ่ายโยมตา คือ ขุนเทพจึงดุโยมแม่ว่า “มึงจะไปอยู่ทางใต้ ลูกมึงให้อยู่กับกูหนึ่งคน” โยมตาห้ามอย่างไรโยมแม่ก็ไม่ฟัง จะไปกับพี่สาว อยู่ทางใต้ให้จงได้” โยมแม่กลับมาเยี่ยมบ้านเฉยๆ ได้ลูกกลับอุดรธานีถึง ๒ คน คือพี่ชายหมายถึงหลวงปู่มีและท่าน

จากคําบอกเล่าของนางบุญก่อง ศรีบุญเรือง สกุลเดิมชาลีเชียงพิณ ซึ่งเป็นน้องสาวต่างบิดา ของท่านได้กล่าวว่า “บิดาของหลวงปู่ลี คือ พ่ออุด ทองคํา เป็นคนเชื้อสายญวน มีอาชีพเป็น ช่างทอง ชอบดื่มสุราหัวรานํ้า” แม่ของท่านเล่าว่า “พ่อของท่านเป็นคนขี้เหล้าและเห็นแก่ตัวมาก เมื่อทํางานได้เงินมามาก มักจะเอาเงินไปซื้อเหล้าและเนื้อมาทําลาบกิน กินก็กินคนเดียว ไม่ให้ลูก ให้เมียกินด้วย เมาแล้วทุบหม้อ ทุบไห ทุบถ้วยโถโอชามป่นปี้ บางครั้งถึงขั้นต้องเอาผู้เฒ่า ทั้งสองฝ่ายมาคุยกัน พ่อถูกปรับไหมจากฝ่ายแม่ ๖ ครั้งถึง ๗ ครั้งก็ยังไม่เข็ดหลาบ”

สมัยก่อนถ้าลูกเขยทําไม่ดีไม่งาม พ่อตาแม่ยายก็สามารถปรับสินไหมได้ ปรับสินไหม หลายครั้งหลายครา พ่อก็ไม่มีทีท่าว่าจะเลิกเหล้าได้แม้แต่น้อย แม่จึงเกิดอาการเบื่อหน่าย ชิงชัง และแหนงหน่าย หลวงปู่ลีท่านเล่าเสริมว่า “แม่จึงตัดสินใจหอบลูกชายทั้งสอง คือ เด็กชายมี และเราไปตายเอาดาบหน้า” 

การพลัดพรากย่อมนํามาซึ่งความทุกข์ หลวงปู่ลีในวัยเยาว์อายุได้ ๒ ขวบ ครอบครัวของท่านต้องพลัดพรากจากหัวหน้าครอบครัว คือ บิดาผู้บังเกิดเกล้า ทั้งต้องพลัดพรากจากตาและยาย ตลอดจนหมู่ญาติอันเป็นที่รักทั้งหลาย เป็นเพราะผลแห่งกรรม แต่เป็นเหตุให้ท่านได้ไปสู่ในสิ่งที่ เลิศเลอกว่า คือ ไปสู่ถิ่นธรรมะ และต่อมาก็เป็นเหตุให้ท่านได้พบครูบาอาจารย์และได้ออกบวช 

เดินทางจากจังหวัดเลยสู่จังหวัดอุดรธานี

ในปี พ.ศ. ๒๔๖๗ ขณะหลวงปู่ลี กุสลธโร ยังเป็นเด็กเล็ก การเดินทางไกลเดินด้วย เท้าเปล่า พาหนะอย่างดีก็มีเพียงช้าง ม้า ฯลฯ หรือเกวียนเทียมด้วยวัว ควาย ยังไม่มีรถโดยสารหรือรถยนต์ ส่วนเส้นทางสัญจรก็เป็นดินหรือลูกรังขรุขระแคบๆ ตามทางป่าทางเขา ไม่มีถนน คอนกรีตหรือลาดยางสะดวกสบายเหมือนเช่นปัจจุบันนี้ หลวงปู่ลีท่านเล่าถึงเมืองอุดรฯ ในอดีตว่า “ดูซิตั้งแต่พ่อแต่แม่เรามา รถราอะไรก็มากขึ้นๆ ทุกวันนี้ ตอนไปอุดรฯ ตั้งแต่เป็นเด็กน้อยก็เดินไป กับล้อกับเกวียนเขา ไม่มีหรอกรถ ตั้งแต่อาตมาบวช รถมีก็แต่ตอนหน้าแล้ง รถมาก็นานๆ มาที โดยมากรถโดยสารจะมีไฟติดไว้ด้านใต้ ไว้ทางด้านท้ายคนขึ้นมีไฟด้วยพร้อม คิดดูความเจริญ มันเจริญขึ้นๆ แล้ว คิดดูอุดรฯ ไปที่ไหนมีแต่ความเจริญ แต่เก่าก่อนนั้นเป็นป่าไผ่เต็มไปหมด แต่เดี๋ยวนี้ทุกวันนี้เป็นเหมือนกันหมด ที่ไหนก็เหมือนกัน คนมันมากทําอย่างไรล่ะ”

ฉะนั้น การเดินทางไกลด้วยเท้าเปล่าๆ ระยะทางประมาณ ๒๐๐ กิโลเมตร ซึ่งต้องเดิน ขึ้นเขาลงเขา จากถิ่นฐานบ้านเกิดเพื่อสู่ถิ่นฐานอื่นที่อุดมสมบูรณ์กว่า สําหรับสตรีตามลําพังแล้ว มิใช่เรื่องง่ายแต่ประการใด ยิ่งต้องเดินทางไปพร้อมด้วยเด็กเล็กและเสบียงสัมภาระ ก็ยิ่งยาก ลําบากมากเป็นทวีคูณ แต่เพื่ออนาคตและความมั่นคงในชีวิตที่ดีกว่า ย่อมคุ้มค่ากับการเอาชีวิต เข้าเสี่ยงภัยจากไข้ป่าและสัตว์ป่าสัตว์ร้าย ทั้งคุ้มค่ากับความเหน็ดเหนื่อยทุกข์ยากลําบากที่ลงทุนลงแรงไป เพราะผู้ที่เดินทางจากเมืองเลยสู่ทางใต้ คือ บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี มิได้มีเพียงครอบครัวของหลวงปู่ลีเท่านั้น หากยังมีอีกหลายครอบครัว อีกหลายชีวิต ที่ต้องดิ้นรนเสาะแสวงหาถิ่นฐานที่ดีกว่าเดิม ดังเช่น ครอบครัวของหลวงปู่ชอบ ฐานสโม พ่อแม่ครูอาจารย์ฝ่ายกรรมฐานที่สําคัญอีกองค์หนึ่ง ก็ได้อพยพย้ายถิ่นฐานจากจังหวัดเลยมาทางจังหวัดอุดรธานี

หลวงปู่ลีท่านเมตตาเล่าถึงหลวงปู่ชอบว่า “หลวงปู่ชอบออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน บวชแล้วท่านก็ได้ออกเที่ยวธุดงค์ เดิมทีโยมแม่ของหลวงปู่ชอบมาวัดป่าช้าบ้านหนองบัวบาน จึงนํา ท่านติดตามมาวัดด้วยทุกครั้ง เพื่อประเคนของพระและทํากัปปิยการก ชื่อเดิมของหลวงปู่ชอบ ชื่อว่า “บ่อ” เมื่อเข้ามาสู่วัด พระเณรถามสิ่งใด ท่านก็มักตอบว่า “ชอบๆ” ไปเสียทุกครั้ง พระเณรจึงเรียกท่านว่า “ชอบ” ตามกิริยานั้น

ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา เมื่อเด็กชายชอบมาวัดบ่อยเข้า จึงได้มาฝึกเป็นผ้าขาว โยมแม่ได้ มอบท่านให้เป็นศิษย์ของหลวงปู่พา หลวงปู่พาจึงนําท่านไปบวชที่วัดศรีธรรมาราม อําเภอเมือง จังหวัดยโสธร ในที่สุด หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ได้พบและถวายตัวเป็นศิษย์ของท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และท่านสามารถประหารกิเลสได้ หลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวงเข้าสู่แดนพระนิพพาน ชาตินี้จึงเป็นชาติสุดท้ายขององค์ท่านเช่นกัน 

การออกเดินทางไกลโดยทิ้งโยมพ่อ ตา ยาย และญาติไว้เบื้องหลัง หนทางข้างหน้าจะเกิดอะไรขึ้น จะเป็นหรือตายก็แล้วแต่บุญแต่กรรม โยมป้าและโยมแม่ก็ยกมือพนมจรดศีรษะบอกกล่าวผีป่า เทวดา อารักษ์ และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ จงโปรดคุ้มครองให้เดินทางถึงจุดหมายโดยปลอดภัย โยมป้า เป็นคนอุ้มท่านมากับพี่ชาย ก้าวออกเดินทางจากบ้านเก่า อําเภอด่านซ้าย มุ่งขึ้นสู่ภูเขาสูงด้าน ทิศใต้ ข้ามภูเขาอีกลูกสู่บ้านโคกงาม มุ่งตรงไปยังอําเภอภูเรือ ต่อไปยังจังหวัดเลย ผ่านอําเภอหนองบัวลําภู อันมีแนวเขาสลับซับซ้อน แล้วจึงก้าวเข้าสู่อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี 

การเดินทางก็เดินกันมาเรื่อยๆ คํ่าที่ไหนก็นอนที่นั่น ขณะนั้นหลวงปู่ลีท่านอายุได้ ๒ ขวบ ไม่รู้เรื่องอะไรเลย ยังเป็นเด็กมาก โยมแม่หาบสิ่งของ โยมป้าเป็นคนอุ้ม พออุ้มเหนื่อย โยมป้าจึงให้ ลงเดินบ้าง พอเดินไปได้สักหน่อยก็เหนื่อย ท่านก็เดินเตาะแตะๆ เดินบ้าง ล้มบ้าง โยมป้าเห็นแล้วสงสารจึงช่วยอุ้มบ้าง ส่วนโยมแม่หาบทั้งสัมภาระอันเป็นเสบียงหล่อเลี้ยง ๔ ชีวิตระหว่างเดินทาง ให้อยู่รอดปลอดภัย ท่านเดินมากเหนื่อยก็ร้องไห้กระจองอแงตามประสาเด็ก โยมป้าเห็นท่าน เดินต่อไปไม่ไหวจึงอุ้มต่อ ทั้งเดินทั้งอุ้มอยู่อย่างนี้ตลอดทาง ซึ่งเป็นป่าดงขึ้นเขาลงห้วย แทบมอง ไม่เห็นเดือนเห็นตะวัน มีไข้ป่าและสัตว์ร้ายชุกชุม ใช้เวลาเดินทางไกลนานถึง ๑๕ คืน ๑๖ วัน ทั้งโยมป้าและโยมแม่เหนื่อยมาก ท่านต้องอดทนเป็นอย่างมาก 

เมื่อมาถึงบ้านนํ้าพ่น ตําบลนํ้าพ่น อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี จึงได้ไปอาศัยอยู่กับบ้านโยมป้าเสียก่อน โยมพ่อก็ไม่ตามมา ฝ่ายโยมแม่เห็นว่าโยมพ่อไม่ตามมาจึงมีผัวใหม่ ทางฝ่ายโยมพ่อก็มีเมียใหม่เช่นเดียวกัน ถึงโยมแม่จะแยกทางกับโยมพ่ออุดแล้วก็ตาม แต่ด้วยความผูกพัน ท่านทั้งสองก็ยังระลึกถึงกันอยู่เสมอ หากมีวาสนาคงได้พบกันอีก” หลวงปู่ลี ท่านยํ้าว่า “ความรัก ความชังประกอบสัตว์ไว้ในโลก มีพระนิพพานเท่านั้นที่ไม่มีรัก ไม่มีชัง ความรัก ความชังนั้น ถ้าไม่มี มันก็ไม่ร้อนนะใจ ต้องแก้ให้มันถึงฐานของมัน ต้องพิจารณาให้มันถึงฐานของมัน ความสงบก็ให้มีเพียงพอ”

การเดินทางอันแสนยาวไกลของหลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะเป็นเด็กน้อยติดตามครอบครัว ในครั้งนั้น ประหนึ่งเป็นการเตรียมออกธุดงคกรรมฐานของท่าน เป็นประสบการณ์ชีวิตจริงอันลํ้าค่า และเป็นการบ่มเพาะนิสัยความอดทน สามารถนํามาเป็นคติเมื่อท่านเติบโตเป็นผู้ใหญ่ได้เป็นอย่างดี เพราะในภายภาคหน้าท่านต้องออกเดินธุดงค์ตามป่าตามเขา เพื่อตามรอยองค์พระบรมศาสดาและพ่อแม่ครูอาจารย์ 

ต่อมาพี่สาวแม่จึงเดินทางกลับไปบ้านเก่า จังหวัดเลย ด้วยความคิดถึงหลานคนโต จึงไปหลอกโยมพ่ออุดว่า ผีส่งมาบอก ผีมันหลอก ผีมันกวน ผีมันให้ทําอย่างนั้นอย่างนี้ ด้วยเห็นว่า คนทางด่านซ้ายนับถือผียิ่งชีวิต โยมพ่อเชื่อตามนั้นจึงยอมยกลูกสาวคนโตให้ป้า ป้าจึงนําพี่สาว คนโต คือ นางวันดี กลับมาส่งให้โยมแม่ที่บ้านนํ้าพ่น โดยปลอดภัย

หลวงปู่ลีท่านมาเริ่มรู้ความตอนอยู่ที่บ้านนํ้าพ่น บ้านหนองบัวบาน ย้ายมาอยู่ทีแรก มาอยู่ บ้านนํ้าพ่นเสียก่อน จากนั้นมารดาของท่านได้ย้ายไปตั้งหลักปักฐานใหม่กับหมู่ญาติฝ่ายแม่ที่บ้านหนองบัวบาน ตําบลหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี ที่บ้านนํ้าพ่น โยมแม่เห็นว่า ไกลไร่ไกลนา ไกลรั้ว ไกลสวน ลําบากในการทํามาหากิน จึงย้ายมาอยู่ที่บ้านหนองบัวบาน มาอยู่ ใกล้ๆ ไร่นารั้วสวน จะได้ไปมาสะดวก โยมแม่จึงถากถางป่าอาศัยอยู่บ้านหนองบัวบาน เงินที่ โยมพ่อให้มา ๖ ตําลึง จึงเป็นเงินก้อนสําคัญในการดําเนินชีวิต”

ในสมัยนั้นหลวงปู่ลีอายุประมาณ ๕ ปี ป่าสมัยก่อนสามารถถากถางจับจองเป็นเจ้าของได้ ทางราชการยังไม่หวงห้าม คนบ้านหนองบัวบานโดยส่วนมากเป็นกลุ่มคนที่ย้ายมาจากบ้านผาน้อย บ้านโคกมน อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เป็นคนไทเลยเหมือนกัน อัธยาศัย ภาษาสําเนียง เป็น อันเดียวกัน จึงอยู่ด้วยกันด้วยความผาสุก เพราะว่าคนเหล่านี้ล้วนมี ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา คือ เคยร่วมกันทําบุญมาแต่ชาติปางก่อน นอกจากนั้นยังเป็นกลุ่มคนที่ขยันขันแข็ง เมื่อย้ายถิ่นฐาน มาแล้ว มีใจปรารถนาจะใช้เรี่ยวแรงทํางานอย่างหนัก เพื่อแสวงหาความมั่นคงและความสุขให้กับ ชีวิตยิ่งๆ ขึ้น สมดังคําพุทธพจน์ที่ว่า คนขยันย่อมหาทรัพย์ได้ ความอดทนนําสุขมาให้ การสั่งสม บุญนํามาซึ่งความสุข คนล่วงทุกข์ได้เพราะความเพียร 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้บรรยายถึงบรรยากาศแห่งบ้านหนองบัวบาน ด้วยความเบิกบานใจว่า เดิมทีภาคพื้นดินเต็มไปด้วยป่าข่า ปกคลุมไปด้วยไม้เชือก ไม้แดง ไม้ดู่ (ไม้ประดู่) สมัยเป็นเด็กน้อยเราเอาหน่อข่าไปขายกับพี่สาว ป่าอะไรก็งามไปเสียทั้งนั้น มองเพลินงามแท้ ไม่มีอดอยาก มีมากมายสุดสายตา สมบูรณ์ทุกสิ่งทุกอย่าง ป่าต้นบีปลาไหล (ผักบีเอี่ยน ผักชนิดหนึ่งมีรสขม เมื่อนําไปนึ่งแล้วรสจะหายขม) และเต็มไปด้วยกบ กบซ่อนตัวอยู่ใต้ใบไม้ เสียงดังโอ๊บๆ มีมากมาย กบก็เลือกจับเอาแต่ตัวใหญ่ๆ ตัวเล็กๆ ก็ไม่เอา ทุกอย่างไม่มีการซื้อขาย มีอะไรก็เอามา แลกกันกินกันใช้ทั้งหมู่บ้าน

ปลาสมัยนั้นปลาช่อน ปลาดุก ปลาหมอ ทั้งปลาใหญ่ ปลาเล็ก มีมากมายในห้วยหลวงหนองกุดคล้า ห้วยกุดแคนเป็นหนองนํ้ากว้างขวางสุดสายตา ไปไร่ไปนาเอาแต่ข้าวไป ส่วนอาหารหาเอาเองข้างหน้า ไม่ได้อดอยากเหมือนทุกวันนี้ ที่แย่งกันกินมือจะทิ่มตากันตาย ไม่เหมือน ทุกวันนี้นะ ที่เขามีความสุขเพราะคนสมัยนั้นมีศีลธรรม และพอเพียงอุดมสมบูรณ์ 

สมัยที่หลวงปู่ลีท่านเป็นเด็กตัวน้อยๆ โขลงช้างป่ามันเดินทางมาจากภูพานหากินลัดมา ทางภูผาแดง เมื่อมันมาเส้นทางนี้ต้องผ่านบ้านหนองบัวบาน มันเดินสง่า ผ่ากลางหมู่บ้านมาเลย งวงของมันก็คือค้อนป้องกันตัว เสียงแปร๋นๆ พวกชาวบ้านเห็นโขลงช้างเหล่านั้น เขาก็ไม่ทําอะไร ปล่อยให้มันเดินไปตามธรรมชาติ ส่วนเราก็กลัวจึงวิ่งขึ้นไปอยู่บนเรือน มันผ่านหมู่บ้านเพื่อขึ้นไป หากินทางภูผาแดง ซึ่งเป็นแหล่งที่อุดมสมบูรณ์มากในสมัยนั้น 

เมื่อหลวงปู่ลีกล่าวถึงช้างทีไร ท่านจะยิ้มน้อยๆ และมือไม้ก็แสดงกิริยาท่าทางอย่างมี ความสุข แล้วท่านก็จะกล่าวถึงกิริยาต่างๆ ของช้าง ท่านสรุปความให้ฟังว่า “เราเคยเกิดเป็นช้างมาหลายภพชาติ” แล้วท่านก็ไม่กล่าวอะไรอีก 

โยมบิดาบุญธรรม

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านบําเพ็ญ ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา มาด้วยดีแต่อดีตชาติ ท่านจึงได้อพยพย้ายมาอยู่ในปฏิรูปเทสวาสะ คือ ท่านได้มาอยู่ในครอบครัวใหม่ที่มีบิดาบุญธรรมเป็นคนดี มีสัมมาทิฐิ และมาอยู่ในบ้านหนองบัวบาน อันเป็นสถานที่แหล่งธรรมะอันสําคัญแห่งหนึ่งของวง พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ทําให้ท่านมีโอกาสเข้าวัดฟังธรรมตั้งแต่เป็นฆราวาส

ในปี พ.ศ. ๒๔๖๙ ขณะหลวงปู่ลี กุสลธโร มีอายุได้ ๔ ปี พี่ชายก็คือเด็กชายมี อายุได้ ๗ ปี โยมแม่ของท่านรอโยมพ่ออุดตามมาก็ไม่มีวี่แววว่าจะมาสักที ด้วยนึกถึงอนาคตของลูก ท่านจึงได้แต่งงานใหม่กับนายบุ่น ชาลีเชียงพิณ ที่บ้านเลขที่ ๔๓ บ้านหนองบัวบาน ตําบลหมากหญ้า อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี เมื่อแต่งงานใหม่แล้วบิดาบุญธรรมกับแม่ของท่าน รวมทั้งท่าน พี่สาวและพี่ชาย ได้อาศัยอยู่ในบ้านหลังนี้อย่างอบอุ่น ด้วยว่าบิดาบุญธรรมเป็นคนที่มีศีลธรรม เป็นศิษย์พระกรรมฐานจึงเป็นที่รักของคนทั้งหลาย 

บ้านที่อยู่มีขนาด ๔ ห้องนอน ชั้นเดียวมีระเบียง มีเรือนครัว มีควาย ๕ ตัว มีล้อที่ใช้ควายลากเป็นพาหนะ มีที่นา ๕๑ ไร่ และมีน้องๆ ที่เกิดจากพ่อใหม่ถึง ๖ คน ดังนี้ 

๑. นายบัวคํา ชาลีเชียงพิณ

๒. นางบัวฮอง ชาลีเชียงพิณ 

๓. เป็นเพศหญิงคลอดออกมาแล้วก็ตาย 

๔. นายอินกอง ชาลีเชียงพิณ 

๕. นางบัวทอง ชาลีเชียงพิณ 

๖. นางบุญก่อง ศรีบุญเรือง 

จากนั้นท่าน พี่สาวและพี่ชายจึงได้ใช้สกุลใหม่ตามบิดาบุญธรรม คือ สกุลชาลีเชียงพิณ ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา ส่วนสาเหตุที่ใช้นามสกุลใหม่นั้น ด้วยความรักของโยมแม่ที่มีต่อบุตรธิดา ท่านคิดว่าถ้าหากจะใช้นามสกุลพ่อเดิม คือ ทองคํา โยมแม่เป็นห่วงว่าหากท่านล้มตายลง เราผู้เป็น ลูกจะไม่ได้ทรัพย์สมบัติอะไร ท่านกลัวลูกของท่านจะไม่ได้ทรัพย์สมบัติจากพ่อใหม่ จึงให้ใช้ นามสกุลชาลีเชียงพิณของพ่อใหม่ทุกคน 

ลูกเกิดกับแม่มี ๙ คน คือ กับพ่อเก่า ๓ คน กับพ่อใหม่ ๖ คน เป็นชาย ๔ คน หญิง ๕ คน ตอนนี้ยังเหลือแต่น้องสาวคนสุดท้อง คือ นางบุญก่อง นอกนั้นตายหมดแล้ว มีน้องสาวคนหนึ่งตายตอนอายุ ๑๙ ปี ขณะนั้นหลวงปู่ลีบวชเป็นพระแล้ว จําพรรษาอยู่ที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย ทางญาติเขียนจดหมายไปหา จึงเข้าไปกราบเรียนพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ให้ท่านทราบ ท่านสอนว่า “บุญเขาก็ทําแล้ว งานทุกอย่างเขาก็ทําสําเร็จแล้ว จะไปทําไม” หลวงปู่ลีจึงไม่ได้มา ร่วมงานศพของน้องสาว

คุณพ่อบุ่น ชาลีเชียงพิณ บิดาบุญธรรมของท่าน เป็นศิษย์พระกรรมฐานสายท่านพระ-อาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ชอบทําบุญกับพระกรรมฐานเป็นประจําอีกทั้งเป็นศิษย์ผู้โปรดของหลวงปู่ อ่อน ญาณสิริ บิดามีนา ๕๑ ไร่ พาลูกพาเมียทํานา นา ๕๑ ไร่ในสมัยก่อนได้ข้าวเยอะมาก ไม่มีโรงสีข้าว ถ้าจะกินต้องตําข้าวเอง แล้วนํามานึ่งในหวด ยํ่าคํ่าเสียงครกตําข้าวดังลั่นทั่วหมู่บ้าน 

โยมพ่อโยมแม่เข้าวัดฟังธรรมเป็นประจํานิสัย ครูบาอาจารย์ลูกศิษย์หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต เช่น หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่คําดี ปภาโส เป็นต้น ท่านเมตตาโยมพ่อโยมแม่เป็นอย่างยิ่ง เมื่อท่านมีโอกาสเดินทางมาโปรดที่วัดหนองบัวบาน ซึ่งเป็นวัดป่าช้าเก่า โยมพ่อโยมแม่ไปทําบุญช่วยงานวัดไม่ได้ขาด ถึงวัน ๗ คํ่า ๘ คํ่า และวัน ๑๔ คํ่า ๑๕ คํ่า วันพระน้อย และวันพระใหญ่ ท่านทั้งสอง มักจะวางหน้าที่การงานทางโลก เข้าวัดจําศีล ถือพระไตรสรณาคมน์อยู่เสมอ ลูกๆ ก็ได้นิสัยกรรมฐานเหมือนกับโยมพ่อโยมแม่ ด้วยเหตุนี้เอง หลวงปู่ลีสมัยเป็นเด็กน้อยเด็กหนุ่ม จึงได้มี โอกาสเข้าวัดฟังธรรมจากพระกรรมฐานเป็นเนืองนิตย์เช่นเดียวกัน วัดที่ท่านมาพักจําพรรษาที่ บ้านหนองบัวบาน ปัจจุบันก็คือ วัดขันธเสมาราม หลวงปู่ชอบท่านได้สร้างวัดนี้เอาไว้

รูปร่างและอุปนิสัยใจคอ

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีรูปร่างปานกลาง สัณฐานสันทัด ผิวดําแดง มีตําหนิแผลเป็นที่ หางคิ้วซ้าย สุขภาพร่างกายแข็งแรง สมัยที่ท่านเป็นฆราวาส ในวัยเยาว์ท่านเป็นเด็กฉลาด มีนิสัย คล่องแคล่ว กิริยาเรียบร้อยน่ารัก ว่านอนสอนง่าย เคารพเชื่อฟังผู้ใหญ่ เมื่อเติบโตเป็นหนุ่ม ด้วยอํานาจวาสนาบารมีทางธรรมที่ท่านได้บําเพ็ญสั่งสมมาเต็มเปี่ยมด้วยดีตั้งแต่อดีตชาติ ส่งผลให้ ท่านเป็นคนมีสัมมาทิฐิ มีความเห็นถูกต้องทั้งทางโลกและทางธรรม ท่านเป็นคนเฉลียวฉลาดรอบคอบ มีไหวพริบปฏิภาณ เป็นคนพูดน้อย ไม่มีนิสัยเล่นหยอกล้อ ไม่ทะเลาะเบาะแว้งกับใคร ไม่ชอบเอิกเกริกเฮฮา หรือเที่ยวเตร่หาความสนุกสนานเพลิดเพลินเหมือนเพื่อนๆ ในวัยเดียวกัน นิสัยซื่อสัตย์สุจริต ขยันหมั่นเพียร ประเภทหนักเอาเบาสู้ มีความอดทนเป็นเลิศ ช่วยกิจการงานครอบครัวอย่างไม่ย่อท้อต่อความยากลําบาก ท่านเป็นคนมีนํ้าใจ มีจิตใจเมตตาโอบอ้อมอารี มีความกตัญญู นิสัยเด็ดเดี่ยว ยึดมั่นในสัจจะ ทําอะไรทําจริงทําจัง และที่สําคัญท่านชอบ เข้าวัดเข้าวา สร้างบุญสร้างกุศล ท่านชอบเจริญเมตตาภาวนาและมีจิตใจโน้มเอียงมาทางธรรม ท่านปรารถนาจะออกบวชเพื่อความหลุดพ้น

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ตั้งแต่ท่านเป็นฆราวาส ท่านจะไม่ไปคลุกคลีสุงสิงกับเพื่อน ไม่ชอบไปกับเพื่อนๆ ด้วยกัน ถ้าฝืนไม่ได้ก็ไปบ้าง ส่วนมากเพื่อนเขาจะพาไปเที่ยวผู้สาว (ภาษาอีสานไปเที่ยวจีบสาว) แต่ท่านไม่ไป นิสัยท่านชอบไปหาแต่คนเฒ่า คนเฒ่าคนโบราณเขาจะเข้าวัด ท่านไปกับ คนเฒ่าคนแก่ที่เขาชวนไปวัด ไปก็ไปนั่งฟังเขาเล่า ส่วนมากเขาจะเล่าธรรมะ ไปวัดโน่นวัดนี่ ไปเจอครูบาอาจารย์อย่างโน้นอย่างนี้”

เนื่องจากมารดาของท่านร่างกายไม่ค่อยแข็งแรง เจ็บป่วยอยู่บ่อยๆ จึงทําให้ท่านมีความสนใจในการศึกษาเรื่องยาสมุนไพรพื้นบ้านเพื่อรักษามารดา และคนเจ็บไข้ได้ป่วยอื่นๆ โดยท่าน ศึกษาตัวยาและจดจําจากพระเถระและผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้าน เวลาเข้าป่าก็จะเข้าไปหาสมุนไพร ไม่ค่อยสนใจในการล่าสัตว์เหมือนเช่นคนหนุ่มทั่วไป

สมัยที่หลวงปู่ลีท่านครองสมณเพศ ตลอดชีวิตสมณะ ท่านมีอุปนิสัยเด่นจนเป็นที่ยอมรับ ในวงกรรมฐาน คือ ท่านมีอุปนิสัยพูดแต่น้อย รักการอยู่ป่าตลอดมา ไม่ติดสถานที่ ท่านเป็นพระที่มักน้อย สันโดษ ถือความเคารพครูบาอาจารย์เป็นสิ่งสําคัญเหนือสิ่งอื่นใด และที่สําคัญท่านมีความซื่อสัตย์ จงรักภักดี และท่านมีความกตัญญูกตเวทีเป็นเลิศ โดยเฉพาะต่อองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ผู้เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ที่คอยเมตตาอบรมสั่งสอนท่านมา 

เป็นเด็กน้อยป่วยหนักเกือบตาย

ในชาติสุดท้ายที่ครูบาอาจารย์ท่านจะมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์นั้น เมื่อท่านเกิดล้ม ป่วยหนัก หรือเกิดประสบเหตุอันตรายถึงขั้นจะเสียชีวิต ท่านก็ผ่านพ้นรอดชีวิตมาได้ด้วยดี เพราะบุญญาธิการที่ท่านบําเพ็ญมาตั้งแต่ชาติปางก่อนคอยอภิบาลคุ้มครองนั่นเอง หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นเดียวกัน ท่านเป็นผู้มีบุญญาธิการมาเกิด 

หลวงปู่ลีตอนเป็นเด็กน้อย ท่านเคยป่วยหนักๆ ไม่สบายเป็นไข้ เกือบเป็นเกือบตาย หลายครั้ง แต่มันก็ยังไม่ตาย คนสมัยก่อนมีการป่วยอยู่เพียง ๒ โรค คือ โรคเป็นไข้กับโรคปวดท้อง ไม่ปรากฏว่าคนในสมัยนั้นจะป่วยเป็นโรคนั่นโรคนี่เหมือนสมัยปัจจุบันนี้ โรคมันมีเท่านี้จริงๆ ยาก็มี ๒ ประเภทที่ต้องรักษากัน คือ ยาแก้ปวดท้องและเป็นไข้ เป็นไข้ก็ไม่ทราบว่าชื่อไข้มันว่าอะไร ทราบแต่ว่าเป็นไข้ อย่างไข้มาลาเรีย มาทราบชื่อเอาในภายหลัง ไข้ก็คือไข้ พากันหายามารักษาไข้ ปวดท้องก็คือปวดท้อง หายามารักษาปวดท้อง ส่วนจะเป็นมะเร็งหรือไม่ ไม่มีใครทราบ เพราะว่าแต่ก่อนไม่ทราบว่ามีโรคแบบนี้ ยาแต่ก่อนเป็นยารากไม้ โรงพยาบาลก็ไม่มี หยูกยาก็ไม่มี รถก็ไม่มี แม้ท่านบวชเป็นพระแล้วป่วยหนักที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย ก็ได้ยารากไม้นี่แหละนํามาฝนกิน เป็นเครื่องเยียวยาธาตุขันธ์ ทําให้รอดตายมาได้ 

ท่านเล่าว่า “แต่ก่อนนี้แสนสบาย ไม่ได้ยุ่งยากเหมือนทุกวันนี้นะ ป่วยก็ป่วย แต่ชีวิตอยู่ได้ยืนนานไม่ตายง่ายๆ เหมือนสมัยทุกวันนี้ แต่ก่อนคนตายโดยส่วนมากก็มีแต่คนเฒ่าคนชราตายกัน ไม่เหมือนทุกวันนี้ เด็กอายุ ๓ – ๔ ปี ก็ตายกันแล้ว เผากันแล้ว โลกนี้ดินฟ้าอากาศมันทรมานคน ตั้งแต่สมัยพ่อแม่ไม่มีหรอกโรงพยาบาล สมัยนี้โรงพยาบาลยิ่งมีมาก โรคก็ยิ่งมีมาก มันทันกัน สมมุติเอาทั้งหมดนะร่างกายนี้ โรคเดี๋ยวนี้แต่งขึ้นสมมุติขึ้นมามากมาย ไม่รู้โรคอะไรต่อโรคอะไร แล้วก็ยังมาหลงกันอยู่นั่นแหละ สมมุติขึ้นแล้วก็หลงกัน ของจริงๆ แท้ๆ นั้นมีแต่มืดกับสว่างเท่านั้นแหละ เดือนนั้นเดือนนี้มีแต่สมมุติทั้งหมด แล้วนี่เรามาวิ่งไปกับสมมุติ ถ้าใครพูดไม่ถูกใจ โกรธแล้ว เหมือนจุดไฟมาเผาตัวเอง มันเป็นอยู่อย่างนั้นนะ โลกใบนี้เดี๋ยวดีใจ เดี๋ยวเสียใจ เป็นอยู่อย่างนั้น ชีวิตของคนคิดๆ แล้วน่าสลดใจ”

ชีวิตในวัยเรียน 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเรียนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ ๓ จากโรงเรียนบ้านหนองบัวบาน เมื่ออายุได้ ๑๔ ปี ท่านเข้าโรงเรียนตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๗๗ โรงเรียนอยู่ในหมู่บ้านหนองบัวบาน เป็นศาลากว้าง การศึกษาในสมัยนั้นมีเพียงชั้น ป.๓ ไม่มีชั้น ป.๔ เรียนจบชั้น ป. ๓ อายุมากแล้ว ทางโรงเรียนให้ออก เพราะเข้าชั้น ป.๑ ตอนอายุ ๑๒ ปี บางคนเข้าชั้น ป.๑ อายุ ๑๔ – ๑๕ ปีก็มี แต่ก่อนชาวบ้านหนองวัวซอและชาวบ้านหนองบัวบาน สมัครสมานสามัคคีสร้างโรงเรียนร่วมกัน สองหมู่บ้านนี้รักใคร่กลมเกลียวกันดี ไม่ทะเลาะเบาะแว้งกัน ชายหนุ่มและหญิงสาวเขาก็รักใคร่ สามัคคีกันดี จึงก่อให้เกิดแต่ความสุข 

ชีวิตในวัยเรียนของหลวงปู่ลี ท่านก็ช่วยทํางานบ้าน ท่านเป็นคนความจําดี ขยันหมั่นเพียร ผลการเรียนสอบผ่านตามปกติ ไม่เป็นที่หนักอกหนักใจของครูบาอาจารย์ แต่เคยถูกครูตีเหมือนกัน ถูกครูหงส์ทองซึ่งเป็นครูใหญ่เอามะเหงกเขกกระบาล ครูน้อยชื่อว่าครูเพ็ง ได้เมียเป็นคนบ้าน-หนองบัวบาน ยังมีครูอีกคนหนึ่ง แกแก่มากแล้ว จึงลาออกมาทําไร่ทําสวน นักเรียนมีประมาณ ๗๐ – ๘๐ คน มีครูสอน ๒ คน ครูสอนให้ท่องหนังสือ ก.ไก่ สอนบวก ลบ คูณ หาร ชุดนักเรียน ใช้ผ้าที่ทอเอง นํามาตัดเอง ตัดคอโบ๋สวมลงไปให้พอดีกับตัว ไม่มีผ้าเจ๊ก กีฬาสมัยนั้นมีเตะฟุตบอลแล้ว เตะด้วยตีนเปล่าๆ ลูกฟุตบอลก็กลมๆ เหมือนสมัยทุกวันนี้ ท่านเตะแม้กระทั่งขาครู โดยมิได้ มีเจตนา ท่านก็ตั้งท่าว่าจะเตะลูกฟุตบอล ครูก็เลี้ยงๆ มา ท่านก็เตะสวนเลย ไม่โดนลูกฟุตบอล แต่โดนขาครูเข้าอย่างจัง คุณครูมาเตะขาท่านก่อน ท่านจึงตั้งท่าเอาไว้ พอครูเลี้ยงลูกฟุตบอลมา ท่านตั้งท่าไว้แล้ว มาถึงเตะป้าบทันที ครูก็เฉย ไม่เอาโทษเอาภัยอะไรกัน เล่นกันต่อไป 

กีฬาอีกอย่างที่เล่นกัน คือ วิ่งเปี้ยว ท่านก็เคยเล่นวิ่งเปี้ยว แต่ฝ่ายของท่านไม่เคยชนะ วิ่งเปี้ยวเป็นการละเล่นไทยเดิม ซึ่งมีความสนุกสนานและช่วยพัฒนาความแข็งแรง ความว่องไว ของร่างกาย ทําให้สุขภาพแข็งแรง นับเป็นการเล่นที่ดีอย่างหนึ่ง 

ชีวิตในวัยเรียนของหลวงปู่ลี ตอน ๘ โมงเช้า นักเรียนก็มาเข้าแถวร้องเพลงชาติ แต่เป็นเพลงชาติไทยสมัยก่อน มีสวดมนต์ไหว้พระ ครูมิได้สอนให้นักเรียนทุกคนไหว้พระเฉพาะในโรงเรียนเท่านั้น แต่สอนให้นักเรียนต้องแสดงความเคารพสูงสุดด้วยการกราบไหว้พ่อแม่เสียก่อน จึงจะมาโรงเรียนได้ ส่วนมากหลวงปู่ลีท่านกราบแม่ เพราะพ่อออกไปทํางานโน่นนี่นั่นแต่เช้าตรู่ ท่านกราบแม่แล้วจึงไปโรงเรียน คนสมัยก่อนถือศีลธรรมเคร่งครัด ไม่เหมือนสมัยทุกวันนี้ ไม่เห็นมีศีลธรรม แต่อย่างใด สมัยที่ท่านมาตั้งวัดภูผาแดงทีแรก ยังมีคนเฒ่าคนแก่มารักษาศีล รักษาธรรมที่วัดบ้าง ทุกวันนี้มีอยู่คนเดียว หมดไปเสื่อมไปเรื่อยๆ 

เล่นต่อช้างและชนควาย

สมัยหลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นเด็ก ท่านก็เล่นสนุกสนานเหมือนเด็กทั่วไปในชนบทภาคอีสานการละเล่นแบบเด็กๆ คนสมัยก่อนนิยมนําวัสดุธรรมชาติ ไม่ว่าจะเป็นใบมะพร้าว ก้านมะพร้าว กะลามะพร้าว มาประดิษฐ์เป็นของเล่นต่างๆ มากมาย และในแต่ละจังหวัดก็มีการละเล่นต่างๆ กันไป สําหรับเด็กๆ ชาวบ้านหนองบัวบาน ในสมัยปี พ.ศ. ๒๔๖๕ – ๒๔๘๕ นั้น มีวิธีการเล่นที่ แตกต่างออกไป ควรที่จะจารึกไว้ให้อนุชนรุ่นหลังได้ทราบ เพราะเป็นวัฒนธรรมอย่างหนึ่ง 

พ่อบุญตา ยอดคีรี อายุ ๙๔ ปี ซึ่งเป็นเพื่อนหลวงปู่ลีสมัยเป็นเด็ก ได้เล่าให้ฟังว่า 

“เป็นเด็กแต่ก่อนเล่นกันสนุกมาก ทุกวันนี้เด็กไม่มีโอกาสเล่น เพราะมัวแต่ดูวีดีโอเกม ดูทีวี สมัยก่อนการเล่นของเด็กเป็นการออกกําลังกาย คนสมัยก่อนอายุยืนไม่ค่อยเห็นใครตาย ตอนเป็นเด็กมีตายบ้าง แต่มันน้อยมากๆ สมัยเป็นเด็กอายุประมาณ ๗ – ๑๐ ปี ยังไม่เข้าโรงเรียน มีเวลาว่างมาก พวกเราซึ่งเป็นเพื่อนสนิทกันหลายคน ปู่เกล้า คือ หลวงปู่เกล้า พี่ชายหลวงปู่ลี ปู่ริน พ่อโฮม หรือทิดฤทธิ์ แล้วก็ผม และปู่ลี คือ หลวงปู่ลี และอีกหลายคน ได้เล่นต่อช้างและชนควายกันเป็นประจํา 

การเล่นต่อช้าง ต้องมีผู้เป็นควาญช้าง ครั้งนั้นเด็กชายเกล้าเป็นควาญช้าง ที่เหลือเอาผ้าห่มคลุมศีรษะทําเป็นเหมือนช้าง เอาขายันพื้น เอามือยันพื้น ต่างคนต่างก้มเดิน ๔ ขา ไปเหมือนช้าง เด็กชายเกล้าเป็นควาญช้าง จับได้ตัวไหนก็ขึ้นขี่ตัวนั้น แล้วจึงไล่ล่าต่อช้างตัวอื่นๆ ต่อไป ความสนุกสนานอยู่ตรงที่ว่าควาญช้างจะสามารถต่อช้างได้กี่ตัว ส่วนวิธีต่อช้าง ใช้วิธีบ่วงคล้องที่ขาบ้าง ที่มือบ้าง ที่คอบ้าง จากนั้นจึงเล่นชนควาย เอาหัวชนกัน โดยแบ่งออกเป็น ๒ ฝ่าย นี่ควายกู นี่ควายมึง วิ่งชนกันจนหัวบวมเป่งก็มี พอเล่นกันเหนื่อยแล้ว จึงชวนกันไปเล่นตามโรงเก็บฟาง ซึ่งเขาสร้างไว้ตามคอกวัว มีรั้วล้อมรอบด้าน โรงฟางอยู่ตรงกลาง

นอนเล่นกันอยู่บนกองฟาง อุ่นดีตามประสาเด็กๆ นอนเล่นกัน คุยกันสนุกสนาน ด้วยความเหนื่อยจึงผล็อยหลับกันหมด พ่อแม่ตามหากันยกใหญ่ หากันทั้งคืน เกิดโกลาหลในหมู่บ้านว่า เด็กหาย พอว่าเด็กหายต้องยุ่งไปตามเฒ่าจํ้า ให้ผีช่วยหา พอถึงรุ่งเช้าตื่นขึ้นมา ก็พากันออกมา พ่อแม่ญาติพี่น้องเมื่อพบเห็นก็ดีอกดีใจกันใหญ่ นึกว่าผีสางนางไม้เอาชีวิตไปเสียแล้ว ตามประสาเด็กๆ ที่ไหนสนุก มักจะไปในที่นั้น บางวันก็ไปตกปลาที่ลําห้วย สมัยเด็กก็เล่นกันเช่นนี้”

เป็นเด็กเข็นฝ้าย

การทอผ้า ได้ใช้สิ่งของซึ่งทําขึ้นเอง ฤดูการปลูกฝ้ายจะเป็นระยะเวลาที่จํากัด ผู้ปลูกจะต้องให้ฝ้ายแตกในฤดูนํ้า ฉะนั้น เวลาเหมาะสมในการปลูกฝ้าย จึงอยู่ในช่วงเดือนพฤษภาคมต่อเดือนมิถุนายน หรือเดือนกรกฎาคมต่อเดือนสิงหาคม ๓ – ๔ เดือนนี้จะช่วยให้ฝ้ายรับฝนดี คือหลังการปลูกข้าว ระหว่างรอให้กล้าโต ทําการปลูกฝ้าย เมื่อฝ้ายแตกสมอและมีปุยฟูเต็มที่แล้ว จะเลือกเก็บแต่ปุยที่สะอาด แล้วนําไปผึ่งให้แห้ง และจากนั้นทําฝ้ายให้เป็นเส้น โดยมีกรรมวิธีมากมาย เรียกว่า การเข็นฝ้าย อิ้วฝ้าย ดีดฝ้าย 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ในวัยเด็ก ท่านเคยเป็นเด็กเข็นฝ้าย โยมพ่อโยมแม่ฝึกหัดให้ท่านเข็นฝ้าย ทําผ้านุ่งห่ม ท่านเข็นฝ้ายไม่เก่งสักเท่าไร ปีนั้นเป็นช่วงสงครามโลก อดอยากขาดแคลน ผ้าก็หา ยากมาก พวกพ่อค้ามาหาซื้อผ้าทางอุดรธานี เขาขายผ้าขาวม้า ผืนละ ๒๐ บาท ถือว่าแพงมาก เขามาซื้อไปขายที่กรุงเทพฯ ผืนละ ๗๐ บาท สมัยนั้นวัว ควาย มีหลายราคา ถ้าเป็นวัวตัวแม่ ตัวละ ๗ บาท ๕ บาท ๓ บาท ถ้าเป็นวัวตัวผู้ใช้ลากล้อลากเกวียน ตัวละ ๘ บาท หรือ ๗ บาท ถ้าเป็น วัวแม่ที่เขาซื้อไปฆ่า ตัวละ ๓ บาทก็มี 

ในสมัยนั้นคนทางจังหวัดจันทบุรีก็อดอยากผ้า เพราะเขาเข็นฝ้ายกันไม่เป็น ต้องมาซื้อจากภาคอีสานไปขาย ทางภาคใต้ก็อดอยากฝ้ายเช่นกัน พวกพ่อค้าต้องมาซื้อจากอุดรธานีไปขายทางภาคใต้ แม่โพธิ์เขาให้ท่านช่วยเก็บฝ้าย เพื่อจะนํามาทอขาย ช่วงอดอยากผ้าต้องใช้กระสอบป่านทําผ้านุ่ง นุ่งแล้วก็อดที่จะหัวเราะกันเองไม่ได้ แม้แต่พระเณรเอง จีวรก็ยังเป็นผ้าฝ้ายเลย ลูกบวบจีวรใหญ่ขนาดเท่ากับขา 

ขณะที่หลวงปู่ลีเป็นเด็ก อยู่มาวันหนึ่ง ท่านได้ทราบข่าวว่าหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต มาพัก จําพรรษาที่วัดป่าโนนนิเวศน์ อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี ผู้เฒ่าผู้แก่ พ่อแม่ ออกเดินทางด้วยล้อ ด้วยเกวียนไปกราบนมัสการทําบุญกันจํานวนมาก ท่านเป็นเด็กไม่ได้สนใจอะไร ตอนนั้นท่านก็ สนใจแต่เล่นเท่านั้น ส่วนเรื่องศาสนาไม่ได้สนใจและไม่เข้าใจอะไรเลย พ่อแม่พาไปทําบุญก็ไปทํา ไม่มีอะไรไปมากกว่านั้น ส่วนเรื่องการบวช เรื่องศีลธรรม ไม่ได้คิดเลย มีแต่เล่นสนุกสนานไปตามประสาเด็ก

เป็นเด็กขี้กลัว

หลวงปู่ลี กุสลธโร ตอนเป็นเด็กกลัวผี ท่านกลัวผีมาก เป็นเด็กน้อย คนนั้นก็หลอก คนนี้ ก็หลอก เช่น เวลาขู่เด็กยามดื้อ เดี๋ยวจะจับกินบีเด็ก มันอร่อยดีนะ และหลอกอีกหลายอย่าง เมื่อผู้ใหญ่หลอก เด็กก็ต้องวิ่งเข้าบ้าน ท่านเป็นเด็กจึงเกิดความกลัวมากและก็ฝังใจมาก เวลาท่านมาบวชแล้วจึงเป็นคนขี้กลัวผี มาทราบภายหลังว่า ที่แท้ผู้ใหญ่หาอุบายมาหลอกเด็ก ไม่ให้ออกไปเที่ยวเล่นนอกบ้านนั่นเอง

คําว่า “บี” เป็นภาษาอีสาน ภาษาไทย คือ ดี ถุงนํ้าดีมีรสขม เรียกบี มีบีวัว บีควาย อาหารจําพวกลาบต้องใส่บี จึงจะมีรสอร่อย ถ้าไม่ใส่บีไม่อร่อย การใส่บีในอาหารแบบนี้ทําให้คนอีสานนํ้าลายสอ อย่างคําว่า “ลาบให้แซ่บต้องใส่เพียะกับบี ถ้าบ่มีทําให้ผีมันกินดีกว่า” ลาบให้อร่อยต้อง ใส่เพียะกับบี ถ้าไม่มีบีทิ้งให้ผีมันกินดีกว่า คําว่ากินบีเด็ก หมายถึง ดีของเด็กมันอร่อย

สมัยก่อนเขาพูดกันมาว่า จะสูญเสียดวงอาทิตย์ พวกมาหลอกเอาเงินก็หาวิธีพูดอย่างนั้น อย่างนี้ กบกินเดือน หรือราหูอมจันทร์ มันจะกินหมดนะ เอาชีวิตหมด มีแต่คนมาหลอกเอาเงินกันเอง คนมาพูดให้ฟัง ที่จริงมันมีมาตั้งแต่สมัยพ่อสมัยแม่ของเราแล้ว เป็นอยู่อย่างนั้น เกิดขึ้นอยู่ อย่างนั้น ตั้งแต่ท่านเกิดมาได้ยินแทบทุกปี ทั้งกบกินเดือน กินตะวัน ปรากฏการณ์อันเกิด จันทรุปราคาและสุริยุปราคา 

สมัยหลวงปู่ลีท่านเป็นเด็กน้อย ทุกปีก็ว่าได้ ที่เห็นตอนกลางวันบางทีเต็มดวง มืดเลย บางทีเป็นวงแหวน กว่าจะสว่างได้บ่าย ๓ บ่าย ๔ นะ แต่บ่าย ๒ จะมืดมาเลย นี่แหละประเทศไทยเราจะเห็นตั้งแต่ ๕ โมงเช้าจนถึงบ่าย ๒ พอมืดเกิดความกลัว แบบไม่มีเหตุผล มันก็มืดอยู่อย่างนี้ กลางคืนก็มืดไม่เห็นกลัวอะไร นักวิทยาศาสตร์เขาหาคําตอบได้ว่าโลกของเราหมุน พระจันทร์ พระอาทิตย์หมุนเหมือนกัน แล้วโคจรมาอยู่ในแนวเดียวกัน ทําให้ดวงจันทร์บังแสงจากดวงอาทิตย์ ทําให้แสงนั้นส่องมายังโลกไม่ได้ เป็นเหตุให้เห็นดวงอาทิตย์บางส่วนมืดหรือมืดทั้งหมด 

มันเคยเห็นอยู่อย่างนั้นมานานแล้ว จะไปเสียเงินเสียทองทําไม เสียเงินก็เพื่อป้องกันเอาไว้ดีกว่า เพราะกลัวตาย ถ้าเอาเงินจํานวนนั้นไปซื้อขนมมากินยังทําให้มีแรง หรือไปซื้ออาหารมากินเลี้ยงกันยังจะดีกว่า แต่นี่เสียเงินจ้างเขามาปูเสื่อปูสาด ผูกแขน ไม่รู้ว่าผูกทําไม นี่แหละสมัยก่อน เขาหลอกเอาเงิน คิดอ่านดูให้ดี

สมัยก่อนคนนับถือผี

ก่อนที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสรู้นั้น มนุษย์ยังไม่มีพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง ต่างพากันนับถือผี กราบไหว้ต้นไม้ ภูเขา ฯลฯ เป็นที่พึ่ง เมื่อพระองค์ตรัสรู้แล้ว จึงทรงสั่งสอน พุทธบริษัทให้ถือพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง 

ความเชื่อของคนโบราณแต่ก่อนนับถือผีเป็นที่พึ่ง ก่อนที่หลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต และพระศิษย์กองทัพธรรมจะเดินธุดงค์ไปโปรดและอบรมสั่งสอน ภาคอีสานทั้งภาค เป็นภาคที่นับถือผีอย่างเป็นชีวิตจิตใจจริงๆ รวมทั้งบ้านหนองบัวบานอันเป็นถิ่นฐานใหม่ที่ย้ายมาของหลวงปู่ลีก็เช่นเดียวกัน ชาวบ้านต่างมีความเชื่อเกี่ยวกับผี วิญญาณ หรือการประกอบพิธีกรรมติดต่อกับผีอย่างฝังแน่นถึงขั้นเอาผีเป็นที่พึ่ง

เรื่องติดต่อกับผีในสมัยนั้น ผู้ประกอบพิธีกรรมติดต่อกับผีปู่ตาได้นี้ ถ้าเป็นผู้ชายเรียกว่า “เฒ่าจํ้า” ถ้าเป็นผู้หญิงเรียกว่า “แม่จํ้า” คําว่า “จํ้า” มาจากคําว่า ประจํา เฒ่าจํ้านอกจาก มีหน้าที่ดูแลศาลปู่ตาให้เรียบร้อยเป็นประจําแล้ว ยังมีหน้าที่เป็นคนกลางในการติดต่อระหว่าง ผีปู่ตากับชาวบ้าน เฒ่าจํ้าจึงคล้ายกับทหารคนสนิทของผีปู่ตา ใครทําอะไรผิดประเพณี ผีปู่ตาโกรธ ก็จะบอกผ่านเฒ่าจํ้าไปยังบุคคลที่กระทําผิด ผีปู่ตาต้องการให้ชาวบ้านปฏิบัติอย่างไร ก็จะบอกผ่านเฒ่าจํ้าไป ชาวบ้านจะติดต่อกับผีปู่ตาโดยตรงไม่ได้ ดังนั้น จึงเป็นหน้าที่ของเฒ่าจํ้าเท่านั้น คนที่เป็นเฒ่าจํ้าต้องเป็นคนที่อยู่ในศีลในธรรม มีวิชาความรู้ทางไสยศาสตร์ และเป็นคนที่มีจิตใจเมตตา สามารถที่จะช่วยเหลือชาวบ้านได้ทุกเมื่อ

สําหรับศาลปู่ตา หรือดอนปู่ตา จะเป็นบริเวณป่าสงวนที่ชาวบ้านเคารพเกรงกลัวกันมาก ใครจะไปตัดโค่นต้นไม้ ยิงสัตว์ในเขตดอนปู่ตาไม่ได้ ท่านจะโกรธ เพราะถือว่าล่วงเกินบริวารท่าน ปู่ตาจะบันดาลให้ผู้ที่ล่วงเกินมีอันเป็นไป เช่น เจ็บไข้ได้ป่วย ทําให้ถึงตายก็มี ประกอบการงาน ไร้ผล ชาวบ้านจึงให้ความเคารพนับถือและจะมีพิธีเลี้ยงปู่ตาในระหว่างเดือน ๖ – ๗ เฒ่าจํ้าจะเป็น ผู้กําหนดและจะบอกชาวบ้านให้ตระเตรียมอาหารคาวหวานมาเลี้ยงปู่ตา พร้อมทั้งแนะนําให้สะเดาะเคราะห์ร้ายของครอบครัวตนเองไปให้พ้นด้วย ชาวบ้านจะร่วมกันบูรณะดอนปู่ตาให้เป็นระเบียบ เช่น ช่วยกันถางหญ้า จัดแท่นบูชา หรืออาจจะซ่อมแซมให้ดีกว่าเดิม เป็นต้น

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเกิดที่อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ในอดีตเป็นดินแดนที่มีความเชื่อ นับถือผีอย่างฝังแน่น จนมีเทศกาลผีตาโขน แม่จํ้าสด ซึ่งเป็นเครือญาติที่บ้านเก่า มีศักดิ์เป็นหลานของท่าน ก็ยังเป็นผู้เคร่งครัดในการนับถือผี แม่จํ้าสดเป็นผู้ที่มีชื่อเสียงในการประกอบพิธีกรรม เป็นแม่จํ้าที่พระธาตุศรีสองรัก อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย 

เมื่อครอบครัวของหลวงปู่ลีย้ายมาอยู่บ้านหนองบัวบาน ชาวบ้านก็นับถือผี ท่านเมตตา พรรณนาพระคุณของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ที่มาโปรดชาวบ้านให้เลิกนับถือผี และได้มาโปรดที่บ้านหนองบัวบานว่า 

“สมัยก่อนบ้านหนองบัวบานมีหอปู่ตา ผู้คนนับถือผีเคร่งครัดมาก แบกฟืนมาจากทุ่งนา จะเข้าหมู่บ้านหากพระอาทิตย์ตกดินแล้ว แบกไม้ฟืนเข้าหมู่บ้านไม่ได้เป็นอันขาด เขาถือกันว่าผิดผี ต้องทิ้งฟืนนั้นไว้ด้านนอกหมู่บ้านเสียก่อน รุ่งอรุณขึ้นวันใหม่ จึงจะสามารถนําฟืนเข้าไปภายในหมู่บ้านได้ ถ้าใครไม่เชื่อ ไม่ทําตาม ต้องผิดผี คือ ผิดใจผี ผู้นั้นต้องวิบัติมีอันเป็นไปต่างๆ นานา 

สมัยเราเป็นเด็กน้อยอยู่กับพ่อกับแม่ที่บ้านหนองบัวบาน ครั้นใครทําผิดผีแล้วไม่รีบไป ขอขมา หรือบอกให้เฒ่าจํ้าไปแก้ไขบอกกล่าวผี ยามคํ่าคืนยังไม่ทันถึงหนึ่งทุ่มเลย ผีมันจะวิ่งเหมือน ฝูงวัวฝูงควาย วิ่งเสียงดังบึ้มๆ รอบบ้านคนคนนั้น แต่มองไม่เห็นตัว ทําให้ลูกหลานว่านเครือ กินไม่ได้นอนไม่หลับ เสียงนั้นเป็นที่น่าหวาดกลัวยิ่งนัก เฒ่าจํ้าไปบอกกล่าวขอขมา หรือเลี้ยงผี ผีจึงจะยอมอ่อนลงและยอมให้อภัย เรื่องน่ากลัวเหล่านั้นจึงจะหายไป เฒ่าจํ้าบ้านหนองบัวบาน ชื่อว่าผิว คนทุกวันนี้ไม่รู้จักหรอก ตายไปนานแล้ว

สมัยก่อนชาวบ้านหนองบัวบานนับถือผีกันทั้งนั้น ไม่มีใครถือพระรัตนตรัยเลย ในกาลต่อมา พระกรรมฐานสายหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ธุดงค์มาเทศน์สอนชาวบ้านให้รู้จักพระรัตนตรัย ให้เลิก นับถือผี เมื่อหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ซึ่งเป็นคนบ้านหนองบัวบานคนแรกที่ได้ออกบวชในสาย พระกรรมฐาน ท่านมาเทศน์มาสอนธรรมะให้ชาวบ้านฟัง ภายหลังหลวงปู่ชอบไปชวนหลวงปู่ขาว อนาลโย มาอยู่ที่วัดป่าบ้านหนองบัวบาน ท่านทั้งสองได้อบรมสั่งสอนชาวบ้านให้เลิกนับถือผี หันกลับมานับถือพระรัตนตรัย เลิกถือเฒ่าจํ้าเป็นใหญ่ ให้ถือศีลธรรมเป็นใหญ่ ทําให้ชาวบ้าน หนองบัวบานมีความเป็นอยู่ร่มเย็นเป็นสุขยิ่งขึ้น ไม่ต้องอยู่อย่างหวาดผวา เหมือนกาลที่ผ่านมา อีกต่อไป จากนั้นมาเฒ่าจํ้าจึงตกงาน ไม่มีใครสนใจ หรือกลัววิญญาณภูตผีมาระรานอีกต่อไป แต่หันกลับมากลัวบาปกลัวกรรมที่ตัวเองกระทําชั่วด้วยกาย วาจา ใจ อันจะมีผลเป็นความทุกข์เดือดร้อนตลอดกาลนาน”

เรื่องผี หลวงปู่ลีท่านว่า “ผีมันอยู่กับปากเรานี่เอง ถ้าเราไม่กลัว ผีก็ไม่มี ผีคือตัวเราเอง หลอกตัวเราเอง ถ้าเรามีศีลธรรม พวกผีเขาเคารพมาก มันไม่มาใกล้เพราะมันเกรงกลัว สมัยก่อนคนนับถือผีเป็นส่วนมาก ในปี พ.ศ. ๒๔๗๐ สมัยพ่อแม่ของเราที่ตรงไหนก็มีศาลปู่ตา ปัจจุบันนี้ เขาไปผุดไปเกิดกันหมดแล้ว เขาหมดกรรมแล้ว ไม่มากวนใครแล้ว

โลกสมัยปัจจุบันกําลังสร้างผี ดูสิ รบราฆ่าฟันกันทุกวัน ตายไปเป็นผี ต่อไปกุลบุตรสุดท้ายภายหลังจะนับถือผีอีก นี่แหละเรื่องกิเลสตัณหาฆ่ากันตายเป็นผีเหมือนภาคใต้ มีแต่พระบาท- สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช หรือในหลวงเท่านั้นที่สอนเหมือนพระ สอนให้คน สมัครสมานสามัคคีกัน ท่านพูดขนาดนั้น เขาก็ยังไม่ฟังท่าน เป็นกรรมของสัตว์ พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ท่านเทศน์สอนมาเท่าใด คนเขาก็ยังไม่ทําตาม ดูเอาเถอะ มีแต่ทะเลาะกันคนไทย ความมืดมนอนธการครอบงํา ให้สัตว์ทั้งหลายหลงมัวเมา” 

โซ้นลาน เฒ่าขี้ตั๋ว

เรื่องของโซ้นลาน เฒ่าขี้ตั๋ว หรือ เฒ่าขี้โกหก คําว่า “โซ้น” หมายถึง พ่อของพ่อ ตั๋ว หมายถึง โกหก หรือหลอก โซ้นลานเป็นเพื่อนสนิทสนมกับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม สมัยฆราวาสทั้งสองท่านถูกคอกันดี และเป็นญาติคนหนึ่งของหลวงปู่ลี กุสลธโร ผู้เฒ่าโซ้นลานเป็นผู้เฒ่า ขี้โกหกประจําหมู่บ้าน ใครๆ เขาก็รู้ว่า แกชอบโกหก แต่ก็ต้องเชื่อแกทุกครั้งไป ใครเผลอเมื่อไหร่จะโดนแกหลอก เจอกันต่อหน้าต่อตา แกก็ยังหลอกได้เฉยๆ เหมือนไม่มีอะไร แกหลอกไม่เว้น พ่อแม่ ญาติพี่น้อง เพื่อนสนิทมิตรสหาย 

สมัย หลวงปู่ชอบ เป็นหนุ่มก็โดนโซ้นลานหลอกเสียหลายครั้ง แกหลอกไม่เว้นแม้แต่ พระเจ้าพระสงฆ์ที่อยู่ในวัด เป็นผู้ที่สร้างสีสันให้กับหมู่บ้านอยู่เสมอ จนถึงขั้นที่ว่า ใครจะถือสาแก เสียมิได้ เพราะเป็นที่รู้กันว่าแกมีนิสัยชอบโกหกหลอกคน ถือเป็นเรื่องสนุกสนานของแก และ ถือเป็นเรื่องเล่าขําขันของคนในหมู่บ้าน 

โซ้นลานแม้แต่นั่งอยู่ต่อหน้าต่อตา แกก็หลอกได้ แกหลอกเก่งจริงแท้ คนเฒ่าคนแก่หรือคนรุ่นราวคราวเดียวกันในหมู่บ้าน ใครๆ ก็เรียกแกว่า “บักขี้ตั๋ว” ทั้งนั้น สมัยนั้นหลวงปู่ลีท่านเป็นเด็กน้อย จึงไม่ได้เรียกแกเหมือนคนเฒ่าเรียก ท่านเรียกว่า “โซ้นลาน เฒ่าขี้ตั๋ว” กิตติศัพท์ของแกระบือไปไกล จนกระทั่งมีคนต่างบ้านมาทดสอบ เขาถามแกว่า “ทราบว่าเป็นนักตั๋วหรือ” แกตอบสั้นๆ ว่า “อือ” “งั้นตั๋วผมหน่อยสิ ผมนั่งอยู่ตรงนี้แหละ สามารถตั๋วให้ผมลุกขึ้นได้ไหม” แกบอกว่า “แกตั๋วตอนคนนั่งอยู่ไม่ได้ มันผิดครู ต้องลุกขึ้นก่อน” คนนั้นจึงรีบลุกขึ้นยืนปั๊บ แกก็เลยบอกว่า “นั่นแหละ ตั๋วแล้ว หลอกแล้ว ให้ยืนได้แล้ว” คนที่มาทดสอบทําหน้าเหลอหลา ไม่นึกว่าจะโดนแกหลอกได้อย่างง่ายดายขนาดนั้น

ปรกติหลวงปู่ลีท่านไม่มีนิสัยเล่นกับใคร แต่ท่านเล่าเรื่อง “โซ้นลาน เฒ่าขี้ตั๋ว” ท่านเล่าไป หัวเราะขบขันไป บางครั้งมือก็เช็ดตาไป เมื่อท่านเล่าจบพร้อมเสียงหัวเราะจบลง กิริยาของท่านก็กลับมาสงบนิ่งเหมือนเดิม

ภาค ๒ ชีวิตวัยหนุ่มก่อนบวช

ชีวิตชาวนา

ครูบาอาจารย์ศิษย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ส่วนใหญ่ท่านก็ไปเกิดเป็นลูกชาวนา ในท้องถิ่นชนบททางภาคอีสาน ท่านไม่ได้มีฐานะตํ่าต้อยอย่างที่สังคมเข้าใจกัน เนื่องจากท่าน ไปเกิดในปฏิรูปเทสวาสะ หรือประเทศอันเหมาะสม พร้อมที่จะให้ท่านได้ออกบวชปฏิบัติเพื่อความ พ้นทุกข์ได้อย่างสะดวกราบรื่น บิดามารดาก็ให้การสนับสนุน ธรรมชาติถํ้า เงื้อมผา ป่าเขา สถานที่บําเพ็ญสมณธรรมก็มีมาก และที่สําคัญจอมปราชญ์ทางพระพุทธศาสนาอยู่ทางภาคอีสาน

การที่ครูบาอาจารย์ไปเกิดในครอบครัวชาวนามีประโยชน์อย่างมาก เพราะท่านไม่ต้องเป็นห่วงเป็นกังวลกับทรัพย์สมบัติเช่นเดียวกับครอบครัวเศรษฐีทั้งหลาย และชีวิตชาวนาต้องฝึกฝนต่อสู้กับความทุกข์ยากลําบาก ทําให้ท่านเกิดความอดทนและช่วยหล่อหลอมให้ท่านแข็งแกร่งทั้งทางร่างกายและจิตใจได้เป็นอย่างดี ถือเป็นการเตรียมตัวก่อนออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน หรือพระป่า ซึ่งมีความทุกข์ยากลําบากหนักหนาสาหัสยิ่งกว่าชีวิตชาวนาอย่างไม่อาจเปรียบเทียบได้ เพราะงานของชาวนาเป็นงานทางโลก แต่งานของพระป่าเป็นงานทางธรรม ชีวิตของชาวนาเป็น นักต่อสู้เพื่อปากท้องความอยู่รอดไปวันหนึ่งๆ แต่ชีวิตของพระป่าเป็นนักรบธรรมเดนตายเพื่อ วิมุตติธรรมความหลุดพ้น ซึ่งพระป่าต้องพร้อมที่จะสละเป็นสละตายจากการประพฤติปฏิบัติธรรม และต้องพร้อมที่จะเผชิญหน้าหรือยินดีกับความอดอยากขาดแคลน ความหนาวเหน็บจนหนาวสั่น ความเจ็บไข้ได้ป่วย ความเสี่ยงภัยอันตรายจากสัตว์ป่าและไข้ป่า ฯลฯ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็เป็นลูกชาวนาเหมือนกัน เมื่อท่านเรียนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ ๓ ซึ่งเป็นชั้นเรียนสูงสุดของหมู่บ้าน จากนั้นท่านก็ช่วยครอบครัวประกอบอาชีพทําไร่ไถนา ซึ่งเป็น วิถีชีวิตสังคมชนบททั่วไปทางภาคอีสานในสมัยนั้น โดยท่านทํานากับโยมพ่อและพี่ชาย ด้วยท่านเป็นคนรักโยมแม่มาก ท่านกับพี่ชายได้ช่วยกันเลื่อยไม้ปลูกบ้าน ท่านกับพี่ชายเป็นกําลังสําคัญของครอบครัว ต้องทนทุกข์ยากลําบากจากการทํานา เพราะการทํานาปลูกข้าวยังไม่มีเครื่องจักรหรือเครื่องทุ่นแรงใดๆ การไถนาก็ใช้วัวใช้ควาย การดํานาหว่านข้าว การเก็บเกี่ยวข้าว การนวดข้าว จนเก็บข้าวเข้ายุ้งฉาง การตําข้าว ต้องใช้แรงกายล้วนๆ เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาก โดยท่านเล่าไว้ดังนี้

“ดูอย่างทุกวันนี้ คนทําไร่ทํานาก็น้อยลงนะ ไม่เหมือนสมัยพ่อสมัยแม่นะ สมัยที่เราจะ ออกบวช ข้าวเกวียนละ ๓ บาท ควายกับวัวตัวละ ๕๐ บาท ตัวละ ๔๐ บาทก็มี แต่เดี๋ยวนี้ราคา มันแพงขึ้นมากขนาดไหน เรื่องของกิเลสมันหนามากนะ จะมาทําเล่นๆ ไม่ได้หรอก ชาวไร่ชาวนากว่าเขาจะได้ข้าวมาใส่ในยุ้งไม่ใช่ง่ายๆ นะ ถ้าเปรียบเทียบเหมือนเหงื่อที่ไหลออกไปนั้น ปล่อยไป ตามนํ้าได้เลย เพราะว่ากว่าจะได้ต้องเสียเหงื่อมากมายจริงๆ ทํานาทําสวน เราก็ได้ผ่านมา หมดแล้ว”

ฆ่าสัตว์ตัดชีวิต

ชีวิตชาวนาในชนบท การดํารงชีวิตด้วยวิถีธรรมชาติ ด้วยการจับสัตว์เล็ก เช่น ปลา กบ เขียด อึ่ง ตลอดจนสัตว์ใหญ่ เช่น หมู วัว ควาย ฯลฯ มาฆ่ากินเป็นอาหารเพื่อความอยู่รอดนั้นเป็นเรื่องปรกติ แม้นายพรานป่าไปล่าสัตว์ในป่าได้เนื้อมา พอกลับเข้าหมู่บ้าน คนทั้งหมู่บ้านไม่ว่าเด็ก หนุ่ม สาว คนเฒ่าคนแก่จะออกมาต้อนรับเดินล้อมหน้าล้อมหลังนายพรานป่าเยี่ยงวีรบุรุษ เพราะ ตามธรรมดาคนเราเมื่อยังไม่รู้ว่าอะไรผิด อะไรถูก ต้องเคยทําผิดมาก่อน ต้องเคยฆ่าสัตว์มาก่อน พอมาฟังธรรมแล้วจึงมารู้ถูกรู้ผิด และเมื่อเห็นโทษของการฆ่าสัตว์ จึงจะเลิกละการฆ่านั้นเสียได้ แม้บรรดาครูบาอาจารย์ที่เป็นพระอริยเจ้าองค์ที่มีคุณธรรมและชื่อเสียงอันโด่งดัง ชีวิตก่อนบวชท่านก็เคยเป็นชาวนา และจิตของท่านก็เคยเป็นจิตปุถุชนคนหนามาก่อน เมื่อท่านยังไม่ได้ฟังธรรม ยังไม่ได้รับพระไตรสรณาคมน์และศีล ๕ ท่านก็เคยฆ่าสัตว์ตัดชีวิตมาแทบทั้งสิ้น

หลวงปู่ลี กุสลธโร สมัยท่านเป็นฆราวาส ก่อนบวชท่านก็เคยฆ่าสัตว์ตัดชีวิต เคยทําผิดมา ก่อนเหมือนกัน แต่ท่านทําเพื่อประทังชีวิต กินเพื่อปากเพื่อท้อง กินเท่าไรก็ไม่มีวันเต็ม อิ่มวันนี้ พรุ่งนี้หิวก็ต้องกินอีก กินจนตายถึงจะเลิกกิน เมื่อต้องกินก็ต้องฆ่า เว้นเสียแต่ว่ามาถือพระไตร-สรณาคมน์และศีล ๕ โดยท่านเล่าว่า “ขณะที่ยังไม่บวช เรื่องล่าสัตว์นี่เก่งนัก ฆ่ากบฆ่าเขียดมากมาย ฆ่าปลาก็ไม่ใช่น้อย ส่วนสัตว์ใหญ่ มีช้าง เป็นต้น ไม่เคยฆ่า แต่พี่ชาย (หลวงปู่มี ปมุตฺโต) เคยฆ่า อย่างช้าง เขาเอามาจากในดงในป่านู้น เอามันมาฝึกให้ทําประโยชน์ ใช้ลากนั้นลากนี้ ให้ได้เงินได้ทอง จิตใจก็เหมือนกัน ฝึกให้เป็นศีล สมาธิ ปัญญา มันก็ได้ครบนะ แต่ก่อนยังไม่ได้บวช การฆ่าสัตว์ มันมีแต่ดึงกันลงไป จะมีอะไร เว้นไว้แต่ผู้มีสมบัติเป็นเจ้าฟ้า เจ้านาย ไปอย่างนั้น การฆ่าสัตว์เขาไม่มีหรอก มีแต่ซื้อสัตว์มาปล่อยเท่านั้นแหละ แต่ชาวนานี้เหมือนเฉือนเอาเนื้อตัวเองมากินอยู่อย่างนั้น

คนกินทุกอย่างจริงๆ แมงกุดจี่ก็กินกันจนเกลี้ยง ถึงฤดูแล้งก็กินไข่มดแดง โอ้ย ! อยากกินทุกอย่าง มนุษย์กินทุกอย่างจริงๆ นกบินอยู่บนท้องฟ้าก็ไม่มี มนุษย์นี้กินฉิบหาย บรรดาสัตว์ใน ภพภูมิทั้งหลาย มนุษย์นี้เององอาจสามารถฆ่าสัตว์กินได้ทุกชนิด สามารถฆ่าได้ตั้งแต่สัตว์ตัวเล็กๆ ไปจนถึงสัตว์ตัวใหญ่ เช่น กุ้ง หอย ปู ปลา ช้าง ม้า วัว ควาย เสือ สิงห์ สมิงร้าย ก็ถูกมนุษย์ใจหาญ ฆ่าตายมาเสียนักต่อนักแล้ว ถ้าวันใดมีเสียงปืนดังโป้งๆ ป้างๆ มาจากทางเข้าหมู่บ้าน นั้นคือสัญญาณแห่งโชคลาภ คนในหมู่บ้านจะได้ส่วนแบ่งแห่งเนื้อต่างดีใจกันยกใหญ่ ตะโกนบอกต่อๆ นายพรานป่ามาแล้ว นายพรานป่ามาแล้ว เสียงดังจากหัวบ้านยันท้ายบ้าน ทําให้หมู่บ้านชนบทที่สงบเงียบกลับมีชีวิตชีวาขึ้นมา”

สมัยหลวงปู่ลีเป็นหนุ่ม ท่านก็เคยฆ่างู ชาวบ้านหนองบัวบานกินเนื้องูเหลือม งูสิงห์ขาว งูจงอาง เขานิยมกินกัน งูอย่างอื่นไม่ค่อยกิน เวลาจะกินงูจงอาง เขาตัดหัวออกแล้ว เอาเชือก ผูกหางห้อยไว้ให้เลือดและนํ้าในตัวมันไหลออกให้หมด ถ้าไม่ทําอย่างนั้นกลิ่นมันฉุน กินไม่อร่อย

ตามปรกติคนหนุ่มทั่วๆ ไปมักจะติดเพื่อน และจะชวนกันไปเที่ยว ไปจีบผู้หญิงตามหมู่บ้าน แต่ท่านมีนิสัยวาสนาทางธรรม ท่านจึงมักเลือกคบกับผู้ใหญ่ในหมู่บ้าน ซึ่งผู้ใหญ่ในสมัยนั้นมักจะเข้าวัดเข้าวา ฟังเทศน์ถือศีล ท่านจึงมักติดตามผู้ใหญ่ไปวัด สําหรับเพื่อนๆ ในหมู่บ้าน ท่านไม่ค่อยไปด้วย นอกเสียจากขัดใจไม่ได้และจะไปเที่ยวกับเพื่อนในบางครั้ง เมื่อท่านถือพระไตรสรณคมน์และศีล ๕ แล้ว ท่านก็ไม่เคยฆ่าสัตว์และกินเนื้องูอีกเลย เพราะพระพุทธเจ้าทรงบัญญัติห้ามกินเนื้อ ๑๐ อย่าง ได้แก่ ๑. เนื้อมนุษย์ ๒. เนื้อช้าง ๓. เนื้อม้า ๔. เนื้อสุนัข ๕. เนื้องู ๖. เนื้อราชสีห์ ๗. เนื้อหมี ๘. เนื้อเสือโคร่ง ๙. เนื้อเสือดาว ๑๐. เนื้อเสือเหลือง

พ.ศ. ๒๔๘๕ คัดเลือกทหาร ไม่ชอบสักลาย

เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๘๕ ซึ่งเป็นช่วงสงครามโลกครั้งที่ ๒ ขณะนั้น หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นฆราวาสวัยหนุ่มมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ ตามกฎหมายไทย ชายไทยเมื่อมีอายุครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ต้องรับใช้ชาติ โดยเข้ารับการคัดเลือกเกณฑ์ทหาร ท่านก็เข้าคัดเลือกเกณฑ์ทหารเหมือนชายไทยทั่วไป ในปีนั้นชาวบ้านหนองบัวบานเพื่อนรุ่นเดียวกันกับท่านติดทหารถึง ๗ คน คือ นายศรีไพร นายแนน นายลือ นายบุญตา นายเมตร นายสิน นายจวง เมื่อถึงคิวท่านเข้าไปคัดเลือก ด้วยความที่ท่านตัวเล็กมาก นายทหารผู้คัดเลือกเขาจึงกล่าวขึ้นว่า “นายลีเล็กไม่ได้ขนาด คัดออก” ท่านจึงรอดพ้นจากการเป็นทหารรับใช้ชาติในคราวนั้น 

เพื่อนรุ่นเดียวกันกับท่าน ๒ คน คือ อ้ายบุญทัน กับ ทิดบุญตา และตัวท่านเองไปคัดเลือกทหาร อ้ายบุญทันมันตัวน้อยๆ จึงไม่ติดทหารเหมือนกับท่าน เพราะความสูงไม่ถึง ในสมัยหนุ่มเพื่อนๆ รุ่นเดียวกันเห็นว่า ท่านตัวเล็ก เขาไม่ให้ไปเที่ยวด้วย เวลาออกเที่ยวจึงไปกับรุ่นน้อง อายุ น้อยกว่า ๑ ปี คือ ทิดดิวและอ้ายทองดา อ้ายทองดาเกิดปีกุน ส่วนท่านเกิดปีจอ เดี๋ยวนี้ตาย หมดแล้ว 

ตามธรรมดาของชีวิตคนวัยหนุ่มชอบจีบสาว ทางภาคอีสานสมัยก่อนคนหนุ่มจึงชอบสักลาย ตามตัวไว้อวดสาวๆ แต่ชีวิตวัยหนุ่มของหลวงปู่ลี กุสลธโร กลับแตกต่างกับคนหนุ่มทั่วไปอย่าง สิ้นเชิง ท่านไม่เคยจีบหญิงสาว ท่านไม่เคยมีคนรัก และท่านไม่ชอบสักลาย ท่านเป็นคนขยันขันแข็ง ทําแต่การแต่งาน ทําไร่ทํานากับพี่ชาย กับพ่อกับแม่เท่านั้น 

สมัยก่อนการชกมวยมีมากในงานบุญประเพณีต่างๆ หลวงปู่ลีท่านไม่เคยชกมวย ท่านว่า “เราไม่ดื้อถึงขนาดนั้น” การสักลายก็เหมือนกัน คนหนุ่มชอบรอยสักกัน เอาไว้อวดสาวๆ ท่านว่า “คาถาอาคมเราไม่เอาเลย จะสักลายไปทําไม มันเจ็บมากนะรู้ไหม เราเห็นน้องแม่สักลายเจ็บปวดทรมานมาก ร้องไห้ทุรนทุราย แต่อยากได้รอยสัก แกก็อดทนเอา สักไปร้องไห้ไป เราจึงบอกว่า อย่าหยุดนะให้สักต่อไปให้สําเร็จ บางคนก็มีรอยสักที่ขา เพื่อให้มีลวดลายรอยสัก เพราะกลัวว่า สาวๆ จะไม่รัก ยิ่งเป็นรอยสักที่ราวนม สักถี่ๆ เสียงดังจับๆ อันนี้ทรมานที่สุด ส่วนคนที่ดื้อ รุ่นเดียวกันกับเรา เขาก็เก่งกันหลายคน เขามีรอยสักลายที่ต้นขา เข้าบ้านจีบสาว เปิดผ้าโชว์ ขาลายให้สาวดู ในยามลงเล่นนํ้า เหน็บโจงกระเบนเปิดผ้าขึ้นให้ผู้คนเห็นรอยสัก เราไม่เคยทํา ผิดบ้านผิดเมือง พวกคนแก่คนเฒ่ารักเราทั้งหมด ใครๆ ก็อยากได้ไปเป็นลูกเขย เพราะเราเป็น คนขยันขันแข็ง” 

พ.ศ. ๒๔๙๐ เดือน ๗ แต่งงานมีครอบครัว

หลวงปู่ลี กุสลธโร ชีวิตฆราวาสในวัยหนุ่ม ท่านตรากตรําทํางานหนักอยู่นานหลายปี ด้วยความขยันขันแข็ง ด้วยความรับผิดชอบ และด้วยความซื่อสัตย์สุจริต ญาติผู้ใหญ่ของท่านเห็นความดีดังกล่าวและท่านก็เติบโตเป็นหนุ่มแล้ว สมควรที่จะมีครอบครัวได้แล้ว ซึ่งเป็นความคิดตาม ประสาโลกทั่วๆ ไป บิดามารดาจึงได้หาภรรยาให้ท่าน โดยในปี พ.ศ. ๒๔๙๐ ขณะท่านมีอายุ ๒๕ ปี ท่านได้แต่งงานกับสาวในหมู่บ้านเดียวกัน คือ นางสาวชาตรี ยอดคีรี อายุ ๒๐ ปี ท่านเล่าเรื่องราวก่อนจะมีชีวิตคู่ว่า “ทางโลกเราได้ผ่านมาแล้ว สุขทุกข์ก็ได้รับทราบมาแล้ว อยู่ทางโลกครองเรือนก็มีครอบครัวเหมือนคนทั้งหลาย แต่ว่าเรื่องแต่งงานนี้บิดา มารดา เป็นผู้จัดแจงแต่งให้ ไอ้ตัวเราเองไม่เคยรักชอบใครเลย ไม่เคยสนใจเรื่องผู้หญิงเลย เรารู้สึกเฉยๆ 

ปีนั้น ๒๔๙๐ เดือน ๗ มิถุนายน ปีกุน เรานอนอยู่ทุ่งนาโน้น กําลังไถนาสนุกสนาน อยู่กับ ฟ้ากับฝน ใกล้จะปักดําเต็มที ก้มหน้าก้มตาหลังสู้ฟ้าหน้าสู้ดิน ทําการทํางานอยู่ไม่ได้รู้เรื่องอะไร พ่อแม่มาบอกว่าหาเมียให้แล้ว เมื่อพ่อแม่ว่าดังนั้น เราผู้เป็นลูกจะทําอะไรได้ ต้องเชื่อฟังคําของพ่อ ของแม่ หากลูกไม่เชื่อฟังคําของพ่อแม่ ผีจะลากเข้าหม้อนรก” ท่านพูดด้วยความภาคภูมิใจที่ได้ปฏิบัติตามคําสั่งของบิดา มารดา ไม่ได้ฝ่าฝืน ทําให้บิดามารดาพอใจ และเกิดความสุข 

ท่านเล่าอีกว่า “โอ้ย ! แต่งงานมีครอบครัวแล้วมันทุกข์ มันเกิดโรค ไม่สบายสักครั้ง มีแต่คิดที่จะหนีออกมาบวชอยู่อย่างนั้น หากตัวเราไม่ป่วย คนอื่นก็ป่วย แหม ! ถ้าไม่หนีออกมาบวชตาย ไปแล้ว ชีวิตนี้มันมีแต่โรค เมียชื่อชาตรี โอ้ย ! ป่านนี่มันเฒ่าแล้ว คงแก่ปานอีแร้ง” 

นางสาวชาตรี ยอดคีรี มีบิดาชื่อว่าเสน มารดาชื่อว่าปี๋ มีพี่น้อง ๘ คน เป็นบุตรคนที่ ๔ มีนายกองมีเป็นพี่ชายและเป็นเพื่อนสนิทของหลวงปู่ลีมาแต่ครั้งยังเยาว์วัย นางชาตรีถึงจะไม่ใช่ คนสวย แต่ว่าเป็นสาวที่เรียบร้อย เป็นคนเงียบไม่ค่อยพูด ถึงท่านจะไม่ได้รักภรรยามาก แต่ภรรยารักท่านมาก ทําหน้าที่ภรรยาที่ดีมิบกพร่อง 

ตระกูลชาลีเชียงพิณ และตระกูลยอดคีรีนั้น เป็นตระกูลเสมอกัน ทั้งฐานะความเป็นอยู่ และหน้าตาในหมู่บ้าน เดิมท่านและภรรยาไม่ได้รักกันมาก่อน แต่ฝ่ายบิดามารดาทั้งสองนั้น ชอบพอกัน โดยเฉพาะฝ่ายพ่อตาแม่ยายกล่าวว่า “ไอ้ลีมันเป็นคนขยัน ทํานาเก่ง ดํานาเก่ง อยากได้ มันมาเป็นลูกเขย มันเป็นคนไม่กิน ไม่เที่ยว ลูกสาวจะได้ฝากผีฝากไข้” 

หลวงปู่ลีท่านว่า “ก่อนแต่งงาน เราก็ได้ฟังเทศน์ฟังธรรมจากครูบาอาจารย์มามากแล้ว ท่านเทศน์ถึงโทษแห่งการครองเรือน เรือนที่ครองไม่ดีย่อมก่อทุกข์ก่อโทษ การเป็นหนี้เป็นสิน เป็นทุกข์ในโลก ความจนเป็นทุกข์ในโลก เหย้าเรือนที่ปกครองไม่ดีนําทุกข์มาให้ สงฺขารา ปรมา ทุกฺขา สังขารเป็นทุกข์อย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าทรงละทิ้งสิ่งเหล่านี้เสียสิ้น แต่เรากําลังจะไปติดบ่วงที่ หมู่มารขึงดักสัตว์โลกเอาไว้” ดังบทบาลีว่า ปุตฺโต คีเว ธนํปาเท ภริยาหตฺเถ หมายถึง บุตร คือ บ่วงผูกคอ ทรัพย์ คือ บ่วงผูกเท้า ภรรยา คือ บ่วงผูกมือ นี่แหละขอให้มองเห็นทุกข์ของการมีครอบครัว ว่าเป็นการเพิ่มบ่วงผูกมัดตัวเอง บ่วงทั้งสามนี้เอง ผูกมัดคนสัตว์ในวัฏสงสาร ให้จมอยู่ในห้วงกองทุกข์ ไม่ให้หลุดพ้นไปได้ ต่อเมื่อใดได้ตัดบ่วงทั้งสามนี้ขาดแล้ว ถึงจะพ้นจากทุกข์ได้ 

ท่านเล่าอีกว่า “เราว่าจะไม่แต่งงาน ขณะนั้นกําลังทํานาอยู่ เดือน ๗ แล้ว จิตใจนั้นอยู่กับ โลกไม่ได้แล้ว ใจมันอยากหนีจากวัฏสงสาร จะทําอย่างไร ถ้าเราหนี ญาติพี่น้องที่ตกลงกันไว้ จะผิดใจกัน ไอ้กองมีพี่ชายของฝ่ายหญิงก็เป็นเพื่อนกัน เรื่องเมียคนเฒ่าคนแก่หาให้ เราไม่ได้เกี่ยวข้องเลย”

เล่ากันว่า ถึงเวลาแต่งการแต่งงาน ท่านก็ยินยอมแต่งตามประเพณี เหมือนคนทั้งหลายที่เขาเกิดมา ก็มีผัวมีเมียเป็นปรกติธรรมดา เขาพาทําอย่างไร ไปอย่างไร กินอย่างไรก็ทําตามๆ เขาไป อย่างนั้น ในคราวแต่งงานนั้น ด้วยบิดามารดาก็พอมีหน้ามีตาในหมู่บ้าน งานแต่งนั้นได้จัดตามแบบอย่างประเพณีชนบท เป็นงานใหญ่พอสมควร ในช่วงกลางวันมีพิธีสู่ขวัญ เลี้ยงอาหาร คาวหวาน มีเหล้ายาปลาปิ้งเป็นธรรมดานิยม ได้ว่าจ้างหมอลํากลอนที่มีชื่อเสียงในแถบนั้น หมอลําฝ่ายชายชื่อว่า หมอลําตาล ฝ่ายหญิงชื่อว่า หมอลําเลี่ยง มีหมอแคนคอยเป่าให้ทํานองสนุกสนาน เฉลิมฉลองมงคลสมรส 

มีคนเล่าว่า หลวงปู่ลี ในคราวที่ท่านเป็นหนุ่มมักไว้ผมสั้น เป็นทรงนิยมในสมัยนั้น ท่านเคย กินเหล้าอยู่ครั้งหนึ่ง กินกับเพื่อนเกลอทั้งสองซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องกัน คนหนึ่งชื่อว่าอ้ายทองดา อีกคนชื่อว่าอ้ายสวน ซึ่งเป็นลูกของน้องสาวแม่ ด้วยความที่ท่านไม่เคยกินเหล้ามาก่อน จึงเมา อย่างหนัก กินแล้วเมาหัวเราะทั้งวัน พอเมาแล้วไม่ทําอะไรมีแต่หัวเราะ ใครเห็นเขาก็รู้สึกทั้งขบขัน ทั้งสงสาร พูดว่า อ้ายลีเมาเหล้าแล้วช่างน่าสงสารเสียเหลือเกิน บิดามารดาเห็นเช่นนั้น ก็รีบจัดแจงแต่งขันหมากเบ็ง ให้เฒ่าจํ้านําไปทําพิธีขอขมาผีปู่ตา ปรากฏว่าอาการหัวเราะไม่หยุดก็หายไป ในที่สุด 

เมื่อแต่งงานแล้ว ท่านย้ายมาอยู่กับพ่อเสน แม่ปี้ ยอดคีรี ซึ่งเป็นพ่อตาแม่ยายที่รักท่านมาก บ้านพ่อตาแม่ยายเป็นบ้านหลังใหญ่ขนาด ๔ ห้อง เสา ๑๖ ต้น มีที่นาสองแปลง แปลงที่หนึ่งอยู่ที่กุดคล้า เนื้อที่ ๓๐ ไร่ แปลงที่สองอยู่ที่หนองดู่ เนื้อที่ ๓๐ ไร่ อยู่ห่างจากบ้านราว ๓ กิโลเมตร มีควายราว ๕ ตัว มีวัวคู่งามและเกวียนสําหรับขนข้าว ว่ากันว่าข้าวงามจนเต็มยุ้งข้าวทุกปี 

การเดินทางไปนาต้องบุกโคลนบุกตมไป ออกบ้านตั้งแต่เช้าถึงที่นาราว ๙ โมงเช้า ที่นาของภรรยาท่านติดกับที่นาของนางพลู ซึ่งเป็นภรรยาของอ้ายบัวคํา (หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร) ซึ่งเป็นเพื่อนสนิทของท่าน ได้ยินว่าที่นาของอ้ายบัวคํามีสากมอง (ครกใหญ่สําหรับตําข้าว) อ้ายลีจึงนําข้าวเปลือกไปตําที่นั่นเป็นประจํา และในโอกาสนี้ท่านทั้งสองจึงได้โอกาสสนทนาธรรมกันเนืองๆ

ขณะที่อ้ายลีอยู่กินกับภรรยามาราว ๑ ปี ต่อมาภรรยาของท่านก็ตั้งครรภ์ลูกชายคนแรก แต่ภรรยาร่างกายไม่แข็งแรง ตั้งครรภ์ครบ ๙ เดือนคลอดบุตรออกมาเป็นลูกผู้ชาย อยู่ได้ไม่นาน ลูกชายก็ตาย ตามปรกติของครอบครัวใหม่ เมื่อมีลูกคนแรก พ่อแม่นั้นย่อมมีความตื่นเต้นยินดี แต่เมื่อลูกชายมาด่วนตายจากเสียก่อน การสูญเสียนั้นย่อมเจ็บปวดจิตใจ ท่านจึงเกิดความเศร้า สลดเสียใจเป็นอันมาก

เป็นหนุ่มเลี้ยงควายพูดเรื่องนิพพาน

หลักธรรมแห่งการคบมิตร องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงตรัสสอนไว้ในหลักมงคล ๓๘ ประการ เป็นข้อแรกๆ ที่ว่า อเสวนา จ พาลานํ ไม่คบคนพาล ปณฺฑิตานญฺจ เสวนา คบบัณฑิต 

หลวงปู่ลี กุสลธโร กับ หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร ท่านทั้งสองเป็นเพื่อนที่สนิทสนมกันมาก ตั้งแต่สมัยเป็นหนุ่มก่อนบวช โดยท่านคบมิตรกันตามหลักธรรม ทั้งสองมีที่นาติดกัน นายบัวคําอายุมากกว่าท่าน ๒ ปี และเคยบวชเป็นสามเณรมาก่อน ต่างก็เป็นหนุ่มทํานาเลี้ยงควาย และต่างมี ความสนใจฝักใฝ่ทางด้านธรรมะเหมือนกัน หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ไปเลี้ยงควาย เลี้ยงควายนี้ดีนะ ก็เลี้ยงตามทุ่งแถวหนองบัวบานนั่นแหละ เรียกว่า กุดคล้า ห้วยกุดคล้า ควายก็ปล่อยไปเลี้ยงไป ที่ไปเลี้ยง เพราะว่าเดี๋ยวมันจะไปกินของชาวบ้านที่เขาปลูกไว้ ปล่อยไปก็ต้องตามดูมัน ดูห่างๆแหละควาย”

ในวันหนึ่งสองหนุ่มเลี้ยงควายนั่งใต้ร่มไม้คุยกัน คุยกันไปคุยกันมาสารพัดเรื่อง บทเวลามันจะเป็นธรรมะก็เป็นธรรมะนะ บทเวลาธรรมมันจะขึ้น มันก็ขึ้นเลยนะ “บัวคํา” หรือ “อ้ายบัวคํา” หลวงปู่ลีท่านเรียกว่า “จารย์บัวคํา” พูดไปพูดมา อ้ายบัวคําก็พูดขึ้นว่า “พูดเรื่องนิพพานกันก่อน โอ้ ! นิพพานนี่ดีจริงๆ ไปเรียนหนังสือมาแล้ว ว่างั้น ไม่มีทุกข์ ไม่มีหนี้ ไม่มีสิน ไม่มีป่วย ไม่มีไข้ เป็นสุดยอด ไม่มีสมบัติไหนในโลกนี้สู้พระนิพพานได้ พระพุทธเจ้าไม่ได้หาอะไร หาแต่นิพพาน พระอรหันต์ไม่ได้หาอะไร หาแต่นิพพาน อันอื่นไม่เอา แก้วแหวนเงินทองก็ไม่เอา เป็นเทวดา เป็นพรหมก็ไม่เอา เหาะเหินเดินฟ้าก็ไม่เอา เอานิพพาน นิพพานเหนือกว่าทุกสิ่งทุกอย่าง” สมดังบทธรรม นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ พระนิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง คือ เป็นสุขอันยอดเยี่ยม ไม่มีสภาพใด สิ่งใดเสมอเหมือนพระนิพพาน

หลวงปู่ลีท่านเป็นหนุ่มเลี้ยงควาย เมื่อนั่งฟังแล้วก็คล้อยตามที่อ้ายบัวคําพูด จิตน้อมไปสู่ พระนิพพาน มีพระนิพพานเป็นอารมณ์ พร้อมกับกล่าวขึ้นว่า “โอ้ ! มันขนาดนั้นเหรอ เอ๊ ! เราอยากได้นิพพานว่ะ ทํายังไงว้า เราอยากได้นิพพาน เราปรารถนานิพพาน อย่างอื่นไม่อยากได้ เอ๊ ! ทํายังไง เราอยากได้นิพพานจริงๆ” อ้ายบัวคําก็แนะนําว่า “แต่นิพพานมันอยู่เหนือตายนะ ต้องอดต้องทนจริงๆ ต้องไปบวชแล้วปฏิบัติธรรม ทําความเพียรอย่างเอาเป็นเอาตายนะ ถึงจะได้ ซึ่งพระนิพพานอันเป็นบรมสุขเกษมศานต์” 

จิต เห็นไหม จิตของคนที่มันมีนิสัยวาสนา ไม่ว่าสาวกบารมีญาณมากระตุ้นเตือน ในตําราท่านบอกเอาไว้แล้ว ถ้าบารมีพร้อม ได้บําเพ็ญมาพร้อม สาวกบารมีญาณคนนั้นจะไม่ตายเป็น อันขาด จนกว่าจะได้บรรลุธรรมในชาตินี้ รถชนก็ไม่ตาย ตกนํ้า เรือล่มก็ไม่ตาย รอดได้คนนี้ ในตําราท่านบอกเอาไว้นะ ไฟไหม้ก็ไม่ตาย หาวิธีรอดจนได้ นั่นสาวกบารมีญาณเต็มเปี่ยมนะ ไม่มีทางตาย ถึงตายแล้วก็ฟื้นขึ้นมาอีก ไม่ตายง่ายๆ จนกว่าจะบรรลุธรรม พระสาวกบารมีญาณ เต็มเปี่ยม จะเป็นอื่นไปไม่ได้ 

หนุ่มเลี้ยงควายทั้งสองเป็นผู้มีอุปนิสัยเบาบาง ไปเลี้ยงควายด้วยกันอยู่กลางทุ่งนา แทนที่จะคุยกันเรื่องโลกๆ ตามประสาคนเลี้ยงควายดังที่ผ่านๆ มา คือ คุยกันเรื่องทํานา ข้าวงามไหม คุยกันเรื่องล่าสัตว์ ยิงเก้ง กวาง หมูป่าตรงป่าไหน หรือไปจับหอย ปู ปลาตามแหล่งนํ้าไหน เพื่อมากินเป็นอาหาร แต่กลับไปคุยกันเรื่องธรรม เรื่องนิพพาน ฝ่ายหนึ่งท่านพูดเป็นเงื่อน แต่อีกฝ่ายหนึ่งท่านถามด้วยความสนใจอยากได้นิพพานจริงๆ 

ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เทศน์ถึงเรื่องอุปนิสัยแก่กล้า ไว้ดังนี้

“นี่พูดถึงเรื่องอุปนิสัยเมื่อมากแล้วเป็นอย่างนั้น ค่อยดึงค่อยดูดเจ้าของออกๆ ความดีมีมากเท่าไรยิ่งดึงเจ้าของขึ้นโดยลําดับ คิดดูให้อยู่กับอะไรๆ อยู่ไม่ได้เลย ไม่มีอะไรเจริญหูเจริญตาเลย มีแต่ให้ออกหาที่วิเวกสงัดจากความยุ่งเหยิงวุ่นวายถ่ายเดียวเท่านั้น นั่นฟังซิ ทางนี้ไม่วุ่นวาย ทางนี้พอใจเสาะแสวงหา แต่ทางนั้นเกลื่อนกล่นวุ่นวายไม่สะดวกไม่สบาย นั่นดึงดูดออกๆ 

แล้วเวลาฟังธรรม ก็เพราะพร้อมแล้วๆ นี่ ประเภทดอกบัวพ้นนํ้าแล้ว พอฟังเท่านั้นก็ ดีดผึงๆ เรื่อยไปเลย จากนั้นก็ค่อยลําดับลําดาขึ้นๆ ผู้ที่ยังไม่เต็มก็ฟังทุกวัน บําเพ็ญทุกวันแล้วค่อย หนุนขึ้นๆ เต็ม หนุนขึ้นเต็มๆ นี่เรื่องอุปนิสัยของคนเรา เรื่องที่ว่านี้พอมีขึ้นมากแล้วอยู่ไม่ได้นะ หากเป็นอยู่ในใจนั่นแหละ ดึงดูดให้อยากออก ไม่ยินดีกับอะไร มีแต่จะออกบําเพ็ญธรรมท่าเดียว แล้วออกก็สําเร็จดังใจหมาย

ศาสนาคู่โลกคู่ธรรมก็คือพุทธศาสนานี่แล ที่ว่าได้สร้างบารมีมาเท่าไรๆ ท่านเหล่านี้เป็นผู้สร้างมาจริงๆ สร้างมาแทบเป็นแทบตายกว่าบารมีจะเต็ม อันนี้เป็นภูมิบารมีของสยัมภู คือ รู้เองไม่ต้องอาศัยใครมาแนะนําสั่งสอนให้อุบายต่างๆ เหมือนบรรดาสาวกทั้งหลาย สาวกต้องได้ยินได้ฟังเสียก่อน จะอุปนิสัยสามารถแก่กล้าขนาดไหนก็ต้องได้ยินได้ฟังเสียก่อน ถึงจะรู้แล้วผ่านไปได้”

ภาค ๓ สาวกบารมีญาณกระตุ้นเตือน 

สาวกบารมีญาณกระตุ้นเตือน

การสร้างบุญกุศลจนเป็นอํานาจวาสนาของสาวกบารมีญาณ กว่าที่พระสาวกท่านจะบรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันตสาวกในพระพุทธศาสนานั้น ตามพระไตรปิฎกได้บันทึกไว้ว่า จะต้องเป็นผู้ที่ได้สั่งสมอบรมอินทรีย์บําเพ็ญบารมีธรรมมาอย่างน้อยหนึ่งแสนกัป ในอดีตชาติของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ได้บําเพ็ญธรรมฝ่ายเหตุมาอย่างสมบูรณ์เต็มเปี่ยมแล้ว ชาตินี้จะต้องเป็นชาติสุดท้ายของท่านอย่างแน่นอน ท่านพร้อมแล้วที่จะบรรลุอริยธรรมเป็นพระอรหันตสาวกอันเป็นธรรมฝ่ายผล ตามที่ท่านเคยตั้งความปรารถนามาแต่อดีตกาลอันยาวไกล 

ด้วยอํานาจวาสนาของสาวกบารมีญาณที่ฝังแน่นลึกในดวงจิตของหลวงปู่ลี ในขณะที่ท่าน ใช้ชีวิตในการครองเรือนอยู่นั้น จิตใจของท่านย่อมเกิดความเบื่อหน่ายในโลกียวิสัย เบื่อหน่าย ความสุขแบบโลกๆ ท่านเป็นผู้ที่มีอุปนิสัยแก่กล้าแล้ว ท่านปรารถนาจะสละเรือนออกจากทางโลก เพื่อก้าวเข้าสู่หนทางแห่งธรรม และเพื่อมุ่งแสวงหาโมกขธรรม คือ ความสุขอันไพบูลย์แท้จริง ซึ่งสิ่งนี้เป็นสิ่งที่ฝังในใจท่านตลอดมา 

หลวงปู่ลี นั้น อันบิดามารดาในทางโลก ท่านมีสมบูรณ์แล้ว หากแต่ขาดก็คือ บิดามารดาในทางธรรม ซึ่งท่านยังต้องติดตามหาอีกต่อไป ท่านเพียงรอคอยครูบาอาจารย์มาเมตตาโปรดสงเคราะห์ มาคอยชี้แนะสั่งสอน อุปมาเหมือนลูกโคซึ่งเที่ยวติดตามหาแม่โคในไพรกว้าง เมื่อยัง ไม่พบก็ยังต้องร้องตามหาต่อไปๆ หากพบจะปีติและปราโมทย์ร่าเริงสักเพียงใด

พออายุได้ ๒๗ ปี สาวกบารมีญาณกระตุ้นเตือนให้ หลวงปู่ลี สมัยยังครองฆราวาส ให้ท่าน เห็นภัยในวัฏสงสาร คือ เห็นภัยของการเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพภูมิต่างๆ ของสัตว์โลกด้วยอํานาจกิเลส กรรม วิบาก หมุนวนอยู่เช่นนั้นตราบเท่าที่ยังตัดกิเลส กรรม วิบากไม่ได้ ดังที่ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทรงมีพระมหากรุณาแสดงพระธรรมเทศนา เรื่องวัฏสงสารนี้ ในท่ามกลางที่ประชุมสงฆ์ว่า

“ดูกร เธอผู้เห็นภัยในวัฏสงสาร วัฏสงสารนี้กําหนดที่สุดและเบื้องต้นมิได้ พวกเธอจะสําคัญ ความข้อนี้เป็นไฉน คือ นํ้าตาที่หลั่งไหลออกจากตาของพวกเธอ ผู้ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ร้องไห้ ครํ่าครวญอยู่ เพราะประสบสิ่งที่ไม่พอใจ เพราะพลัดพรากสิ่งที่พอใจ โดยกาลนานนี้กับนํ้าใน มหาสมุทรทั้ง ๔ สิ่งไหนจะมากกว่ากัน? ถูกแล้ว นํ้าตาที่หลั่งไหลออกจากตาของพวกเธอ ผู้ท่องเที่ยวไปมา ร้องไห้ครํ่าครวญอยู่ เพราะประสบสิ่งที่ไม่พอใจ เพราะพลัดพรากสิ่งที่พอใจ โดยกาลนานนี่แหละมากกว่านํ้าในมหาสมุทรทั้ง ๔ เป็นไหนๆ”

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตั้งความปรารถนามาตั้งแต่ครั้งเป็นพระโพธิสัตว์จะมา ตรัสรู้ แล้วมารื้อสัตว์ขนสัตว์ โปรดเหล่าเวไนยสัตว์ให้พ้นจากภัยในวัฏสงสาร จึงทรงสั่งสอนให้ดําเนินตามรอยพระองค์ เพื่อให้ได้ครองธรรมสมบัติ นับแต่เบื้องต้น คือ ทานสมบัติ ศีลสมบัติ สมาธิสมบัติ ปัญญาสมบัติ จนถึงที่สุดแห่งสมบัติ คือ วิมุตติสมบัติ หรือนิพพานสมบัติ เพราะเมื่อได้ครองนิพพานสมบัติแล้ว จึงจะพ้นจากภัยในวัฏสงสาร

หลวงปู่ลี ในขณะเป็นหนุ่มนั้น เมื่อสาวกบารมีญาณกระตุ้นเตือนในความเป็นพระอริย- ปกติสาวก ท่านเล่าว่า “เราไม่ได้ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า เราปรารถนาเอาตัวรอดเป็นยอดดีเท่านั้น หน้าที่พระโพธิสัตว์เป็นอีกอย่างหนึ่ง ส่วนหน้าที่พระสาวกอย่างพวกเรา เอาตัวให้รอด ให้มันสมบูรณ์ด้วยคุณธรรมเถอะ” 

คําว่า สาวก หรือ สาวโก หมายถึง ผู้ฟังพระธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้า มิใช่ฟังคําสอน ของบุคคลอื่น คําว่า พระอริยปกติสาวก หมายถึง สาวกธรรมดา คือ ในยามที่พระพุทธเจ้า ปรินิพพาน ก็มีเหล่าพระอริยปกติสาวกนี้แลเป็นผู้สืบทอดต่ออายุของพระพุทธศาสนาดําเนินต่อไป พระอริยปกติสาวกเมื่อบรรลุเป็นพระอรหันต์แล้ว ย่อมดํารงคุณประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายมากมายเป็นอย่างยิ่ง หลวงปู่ลี ท่านเป็นประเภทพระอริยปกติสาวก

ถวายตัวเป็นศิษย์กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น

ประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๑ เมื่อครั้งท่านพระอาจารย์เดือน (ไม่ทราบฉายา) ซึ่งท่านเป็น พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ได้เดินธุดงค์มาจากวัดป่าบ้านหนองผือ จังหวัดสกลนคร มาพักจําพรรษาที่เสนาสนะป่าช้าบ้านหนองบัวบาน ชาติภูมิเดิมของท่านพระ-อาจารย์เดือน มาจากจังหวัดกาฬสินธุ์ ท่านมีปฏิปทาที่น่าเลื่อมใสยิ่ง โดยเฉพาะเมื่อทราบว่าเป็นศิษย์ของท่านพระอาจารย์มั่น ยิ่งเพิ่มพูนศรัทธาปสาทะให้กับชาวบ้านเป็นอย่างมาก 

ขณะนั้นหลวงปู่ลียังหนุ่มอายุย่าง ๒๗ ปี กับอ้ายบัวคํา ต่างก็ได้ข่าวจึงชักชวนกันไปกราบ ไปฟังเทศน์ท่านพระอาจารย์เดือน เมื่อพบแล้วต่างก็เกิดความศรัทธาเลื่อมใสมาก จึงฝากถวายตัว เป็นศิษย์ ท่านพระอาจารย์เดือนจึงเป็นพระอาจารย์องค์แรกของหลวงปู่บัวคํา และ หลวงปู่ลี เปรียบเสมือนว่า เป็นผู้ชี้ทางสว่างแห่งธรรม นําพาท่านทั้งสองเข้าสู่วงพระธุดงคกรรมฐานฝ่ายอรัญวาสีโดยแท้ ท่านทั้งสองชวนกันไปฟังเทศน์อยู่เป็นประจํา บางครั้งอยู่ที่ทุ่งนา ก็ตรงเข้ามาที่วัด ยิ่งฟังเทศน์ ยิ่งได้อยู่ใกล้ชิดท่านพระอาจารย์เดือน ก็ยิ่งเกิดความเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาของ พระธุดงคกรรมฐาน และสนใจฝึกหัดเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา โดยในแต่ละวันเมื่อเสร็จจากการทํานา แทนที่จะกลับบ้าน แต่ไปเดินจงกรมภาวนาแข่งกันโดยไม่ได้รีบกลับบ้าน 

การฟังธรรมสําคัญและมีประโยชน์มาก ทําให้หลวงปู่ลีในขณะเป็นฆราวาสเลื่อมใสศรัทธาสนใจการปฏิบัติภาวนาขึ้นมา ท่านเล่าว่า “เมื่อฟังเทศน์ท่านพระอาจารย์เดือนแล้ว มันเป็นเอง ขึ้นมา โดยก่อนหน้าไม่เคยคิดเลย โยมพ่อโยมแม่พาทําบุญใส่บาตรก็เป็นปรกติธรรมดา ยังไม่ได้สนใจภาวนา”

นอกจากนั้นยังมีกลุ่มเพื่อนของท่านอีกราว ๖ คน รวมกับท่าน อ้ายบัวคําและอ้ายบัวทอง เป็น ๙ คน ก็ได้ร่วมถวายตัวเป็นศิษย์ท่านพระอาจารย์เดือน ปฏิบัติธรรมอย่างเคร่งครัด จึงเป็นที่ เลื่องลือของชาวหนองบัวบานเป็นอย่างยิ่ง ถึงการประพฤติปฏิบัติที่เรียกได้ว่าทวนกระแสโลกของคนวัยหนุ่มในสมัยนั้น ชายหนุ่มทั้ง ๙ คน เมื่อมารับพระไตรสรณาคมน์และถือศีล ๕ ได้หันมา ปฏิบัติธรรมกันอย่างจริงจังแล้ว ต่างก็เลิกฆ่าและเบียดเบียนชีวิตสัตว์

หลวงปู่ลีเล่าว่า “พระอาจารย์เดือน ท่านมาอยู่ป่าช้าซึ่งเป็นพื้นที่ดอน เป็นป่าช้าเผาผี ท่านเป็นพระพูดเก่ง เทศน์ดี มีพระอยู่กับท่านราว ๖ – ๗ รูป รูปร่างของท่านงาม ไม่สูงไม่ตํ่า พอดี ท่านออกบิณฑบาตที่บ้านหนองบัวบาน โยมพ่อโยมแม่ใส่บาตรเป็นประจํา สมัยนั้นหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ ยังไม่ได้มาสร้างวัดนิโครธาราม ชาวบ้านหนองบัวบานสืบสายปฏิบัติสมาธิภาวนามาตั้งแต่สมัยหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านอาจารย์เดือนสอนให้ภาวนาพุทโธ ท่านสอนพุทโธ ให้เอาพุทโธนะ คนอื่นท่านก็สอนให้บริกรรมภาวนาว่าพุทโธ เราเองจึงภาวนาเป็นตั้งแต่ครั้งยังเป็นฆราวาส ภาวนาพุทโธเข้าไปๆ ความสงบทางด้านจิตใจ มันเกิดจากจิตใจของตนเอง”

การฝึกหัดบริกรรมพุทโธ

คําว่า “พุทโธ” นี้เป็นคําของศาสดาทุกๆ พระองค์ อยู่ในคําว่าพุทโธคําเดียวนี้หมด บริกรรมพุทโธคําเดียวเท่านั้น กระเทือนถึงพระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์ทั่วแดนโลกธาตุ เพราะพระพุทธเจ้ามาตรัสรู้แล้วตรัสรู้เล่า หลายครั้งหลายหน พระพุทธเจ้ามีกี่ล้านๆ พระองค์นับไม่ได้ ประหนึ่งว่า เท่าเม็ดหินเม็ดทรายมากต่อมาก

พระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต นับแต่ต้นวงกรรมฐาน พระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสอง ท่านออกบุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตร ออกเดินธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ในเบื้องต้นของการปฏิบัติภาวนา ท่านก็เริ่มต้นฝึกหัดบริกรรมพุทโธ เป็นบทบริกรรมประจําใจ เมื่อท่านปฏิบัติจนได้ผลแล้วก็นํามาสั่งสอนบรรดาพระศิษย์ทั้งหลาย ฉะนั้น พระธุดงคกรรมฐานในสายนี้ที่องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ยกย่องว่าเป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” ท่านก็เริ่มต้นฝึกหัดภาวนาด้วยการบริกรรมพุทโธ อาทิเช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็เริ่มต้นฝึกหัดภาวนาด้วยบทบริกรรมพุทโธเช่นเดียวกัน ท่านเทศน์ไว้ว่า “อย่างหลวงปู่มั่นท่านสอนท่านให้บริกรรมพุทโธ แม้จะได้เรียนมาถึง ๕ ประโยคก็ต้องได้มา เรียนพุทโธกับท่าน บางองค์ต้องเรียนถึง ๑ ปี ๖ เดือนก็มี บางองค์ ๒ ปีก็มี พอมันอยู่กับพุทโธ เท่านั้นแหละ มันจะเกิดหรอก ธรรมจะเกิดถ้ามันสงบ ให้มันเกิดความสงบเสียก่อน แต่นี่ถ้าทางความคิดพิจารณา ได้เห็นครูบาอาจารย์หรือได้ดูหนังสือ ก็เอาสิ่งนั้นแหละมา มันก็เป็นสัญญาไป เพราะมันไม่ได้เกิดกับตัวเอง มันต้องเห็นด้วยตัวเอง มันถึงจะเป็นปัจจัตตัง”

พุทโธมีความสําคัญมาก ครูบาอาจารย์เทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้

“พุทโธไว้ พุทโธนี่พุทธานุสติ มีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่กับเรา” หลวงปู่มั่น หลวงตาท่านเน้นประจํา “อย่าทิ้งผู้รู้ อย่าทิ้งพุทโธ” เห็นไหม เวลาหลวงปู่มั่นท่านเสีย หลวงตา ไปนั่งอยู่ปลายเท้า จิตดวงนี้มันดื้อนัก มันไม่เคยฟังใคร คนที่มันฟังก็นิพพานไปแล้ว เสียอกเสียใจ นั่งร้องไห้ครํ่าครวญหลายชั่วโมง สุดท้ายเวลามันคิดได้ นี่ในเมื่อบัดนี้คนสอนเราก็ไม่มีแล้ว แต่ คําสอนเป็นหลักของท่าน ท่านสอนบอก

“ถ้ามีสิ่งใดที่มันเป็นความสงสัย ให้เข้าสู่ภายใน อย่าส่งออก ถ้ามีสิ่งใดที่ปฏิบัติแล้ว มันสงสัย มันอันตราย อย่าตามไป อย่าส่งออก ให้เข้าข้างใน ให้อยู่กับผู้รู้ ให้อยู่กับพุทโธ” 

เร่งความเพียรตั้งแต่ยังไม่บวช

การปฏิบัติภาวนาของหลวงปู่ลี กุสลธโร สมัยเป็นฆราวาส จิตของท่านเคยรวมสงบลงแบบอัศจรรย์และไม่เคยเป็นมาก่อน เป็นความฝังลึกมาก ท่านว่า “เป็นเชื้อธรรมะมาตั้งแต่สมัยนั้น เป็นแล้วจําได้ไม่มีวันลืมเลือนนะ” และเป็นเช่นเดียวกับองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน สมัยเรียนหนังสือก่อนออกปฏิบัติ 

หลวงปู่ลี เมื่อท่านได้ฟังธรรมจากท่านพระอาจารย์เดือนแล้ว ท่านได้ตั้งสัจจะอย่างแน่วแน่ จะนําไปประพฤติปฏิบัติอย่างไม่หยุดหย่อน โดยบังคับและทรมานกิเลสไว้ ท่านเร่งความเพียรด้วย บทบริกรรมพุทโธ เป็นบทบริกรรมประจําใจ เสร็จจากการทํานาเลี้ยงควายเมื่อไร ท่านจะเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาพุทโธๆๆ อย่างเดียว อย่างเอาจริงเอาจัง ท่านสอนตนเองว่า พระพุทธเจ้า มีแต่บอกทางเท่านั้น ดังบทธรรม “ตุมฺเหหิ กิจฺจํ อาตปฺปํ อกฺขาตาโร ตถาคตา” ความเพียรเผากิเลสทั้งหลายให้เร่าร้อน เป็นหน้าที่ของท่านทั้งหลายทําเอง พระตถาคตทั้งหลายเป็นแต่เพียง ผู้ชี้บอกแนวทางเท่านั้น เราจะเดินหรือไม่นั้นเป็นเรื่องของเรา พระองค์ชี้ต้นทางให้ ไม่มีใคร ทําแทนกันได้ ความเจ็บ ความป่วย ความเป็นไข้เหล่านี้ มีแต่เราได้เสวยด้วยตัวเราเองอยู่นี่ อาหาร การอยู่การกิน ถ้าเราไม่กิน มันก็ไม่รู้สึกอิ่ม แล้วก็ไม่รู้รสชาติว่าเป็นอย่างไร ใครจะไปกินแทนกันได้ มีแต่เราต้องเสวยด้วยตัวเราเอง เราต้องทําด้วยตนเองทั้งหมดนั่นแหละ จะทําชั่วก็ทําเอง จะเป็น ลูกศิษย์พระเทวทัตก็ทําเอาเอง จะเป็นลูกศิษย์พระพุทธเจ้าก็ทําเอาเอง ความจริงก็มีเท่านั้นแหละ โลกที่เขาจะเห็นกัน ก็มีแต่ความดีกับความชั่วเท่านั้นที่ฝากโลกไว้

ครั้นเมื่อท่านพากเพียรปฏิบัติภาวนาพุทโธมากเข้าๆ จิตมันก็ตะล่อมเข้าๆ จิตของท่านสงบ รวมลงเป็นเอกัคคตารมณ์ เกิดแสงสว่างขึ้นภายในจิตใจ แบบอัศจรรย์ สิ่งที่ไม่เคยรู้ก็รู้ สิ่งที่ ไม่เข้าใจก็เข้าใจ สิ่งที่ไม่เคยเห็นก็เห็น ท่านเทียบว่า เหมือนคนที่ไม่เคยมีเงิน เมื่อมีเงิน มือก็ต้อง กําเงินไว้ในมือแน่น กําจนเหงื่อออกมือ ด้วยกลัวว่าเงินที่กําไว้นั้นจะหายฉันใด จิตรวมลงอย่างอัศจรรย์ ตั้งแต่ท่านเกิดมาก็ไม่เคยปรากฏมาก่อน มันตื่นเต้นดีใจมากยิ่งกว่าได้เงินได้ทองเสียอีก จึงพยายามเก็บรักษาไว้ไม่ให้มันสูญหาย อันเรื่องสมาธิภาวนานี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

แม้ยังครองเรือนอยู่ หลวงปู่ลีท่านก็เร่งความเพียรอย่างเต็มที่ ท้องทุ่งนาซึ่งเป็นที่ทํามา หากิน เคยฆ่าสัตว์ตัดชีวิตมา กลับกลายเป็นท้องทุ่งธรรม และท่านได้ใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม เพื่อแสวงหานิพพานบรมสุข โดยในที่นาของท่าน ท่านได้ทําทางเดินจงกรม และทําแคร่เล็กๆ สําหรับใช้เป็นที่นั่งสมาธิ ท่านเจริญเมตตาภาวนาด้วยการเดินจงกรมและนั่งสมาธิภาวนาเป็น ประจําทุกวันมิได้ขาด ท่านเดินจงกรมเก่งมาก จนชาวบ้านหนองบัวบานเขาเล่าลือกัน โดยเฉพาะวันพระ วันโกน ท่านก็เข้ามาวัด เพื่อรับฟังโอวาทธรรมจากท่านพระอาจารย์เดือนเสมอๆ 

หลวงปู่ลี ท่านเร่งความเพียรอย่างต่อเนื่อง เดินจงกรมภาวนาทุกวันจนจิตของท่านเกิด แสงสว่างเป็นอัศจรรย์ตั้งแต่ยังเป็นฆราวาส เมื่อนั่งสมาธิจิตก็สงบลงได้โดยรวดเร็ว บางครั้งสงบเป็นเวลาหลายๆ ชั่วโมง บางวันสงบนิ่งออกจากสมาธิก็เป็นเวลาฟ้าสาง ในบางครั้งเกิดสมาธินิมิต มีคนมานอนตายต่อหน้าต่อตา นํ้าเลือดนํ้าเหลืองพุพองนองไหลปฏิกูลโสโครกน่าเกลียด ท่านเทศน์ว่า “ดูซิ อย่างครูบาอาจารย์ท่านเห็น ท่านทําอย่างนั้นนะ บริกรรมพุทโธ จิตอยู่กับพุทโธเข้า จิตมันก็เบาขึ้นเรื่อยๆ สักหน่อยจิตก็รวมปุ๊บ เกิดแสงสว่าง แล้วธรรมจะเกิดขึ้นเอง บางองค์ท่านเห็นคนมาตายอยู่ต่อหน้าจนร่างกายขึ้นอืด ครูบาอาจารย์ท่านทําอย่างนั้นนะ” และมีครั้งหนึ่งเห็นเป็นศพของตนเองนอนตายรอบตัวเองเต็มไปหมด สมาธินิมิตโดยส่วนมากที่มาปรากฏมีแต่เห็นเรื่องอสุภะ 

ท่านสามารถภาวนาพิจารณาอสุภกรรมฐานและสุภกรรมฐาน ตั้งเป็นภาพปฏิภาคนิมิตขึ้น แล้วเพ่งกระแสจิตทําลายเผาผลาญกิเลสได้ตั้งแต่สมัยยังเป็นฆราวาส จิตของท่านถนัดในการ พิจารณาอสุภกรรมฐาน พิจารณาเมื่อไหร่ก็ได้เรื่องได้ราวเมื่อนั้น เห็นผลเป็นที่ประจักษ์ เป็น อุปนิสัยดั้งเดิมของท่าน นับว่าเป็นบุญญาบารมีของท่านที่ได้สั่งสมมานานหลายภพหลายชาติ

เขาเกี่ยวข้าว เราเกี่ยวธรรม

หลวงปู่ลี กุสลธโร ในวัยหนุ่มท่านเป็นคนที่มีนิสัยดี ขยันขันแข็ง กิริยาก็สุภาพเรียบร้อยอ่อนโยน จึงทําให้ภรรยาและคนในบ้านหนองบัวบานรักท่านเป็นอย่างยิ่ง ฤดูเก็บเกี่ยวข้าวใน ปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๒ นั้น ซึ่งถือเป็นปีสุดท้ายแห่งชีวิตชาวนาของท่าน ท่านและภรรยาได้พักนอนค้างแรมที่ทุ่งนา โดยอาศัยกระท่อมน้อยเป็นที่เอนกายนอนพักเอาแรง เช้าวันใหม่ก็เริ่มเกี่ยวข้าว กลางวันอากาศร้อนอบอ้าวมาก ท่านและภรรยาต้องฝ่าเปลวแดดเกี่ยวข้าวด้วยความขยันขันแข็ง จนใบหน้าแดงและมีเหงื่อไหลโทรมกาย

ช่วงกลางคืนดึกสงัด อํานาจวาสนาแห่งสาวกบารมีญาณกระตุ้นเตือนท่านแล้ว ท่านครุ่นคิดถึงชีวิตแห่งนักบวช เพียงนึกถึงพุทโธเท่านั้น ปีติก็ซาบซ่านไปทั่วสรรพางค์กาย ท่านปรารถนาอย่างแรงกล้าที่จะได้ออกบวชในเวลานั้น แต่ขณะนั้นภรรยายังอยู่ข้างกายท่าน ใจหนึ่งท่านก็กังวลคิดถึงแต่เรื่องที่จะบวชถือเพศเป็นบรรพชิต จนไม่อาจข่มตาให้หลับได้อย่างปรกติ อีกใจหนึ่งท่านก็ห่วงภรรยา ท่านผุดลุกผุดนั่งหลายครั้ง จึงปลีกตัวออกไปปฏิบัติสมาธิภาวนาในอิริยาบถทั้ง ๔ โดยไม่ให้ภรรยารู้ ท่านปฏิบัติด้วยการนั่งสมาธิและการเดินจงกรมริมห้วยกุดคล้าอย่างไม่หยุดหย่อน 

ในบางคืน ท่านเพลิดเพลินเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาจนกระทั่งฟ้าสาง เสียงไก่ขันรับอรุณทันใดก็มีเสียงธรรมผุดกระตุ้นเตือนขึ้นในใจว่า “อ้ายลี อ้ายจะแสวงหานาข้าว หรือจะแสวงหานาบุญ อ้ายจะเก็บเกี่ยวข้าวหรือจะเก็บเกี่ยวบุญ” เส้นทางบุญ หรือเส้นทางธรรม อันเป็นทางสายเอก เป็นเส้นทางที่ยากสําหรับมนุษย์ที่มีกิเลสทั้งหลายจะก้าวเดินตาม ท่านจะถอยกลับไปแสวงหานาข้าว หรือจะเดินต่อไปเพื่อแสวงหานาบุญ คําตอบที่ผุดขึ้นมาในใจท่านทันทีในขณะนั้น “เราจะแสวงหานาบุญ” เพราะนั่นเป็นทางเดียวที่จะพ้นจากทุกข์ได้ 

พอรุ่งอรุณเช้าวันใหม่ พระอาทิตย์ยามเช้าสาดส่องประกายให้แสงสว่าง ภรรยาของท่านเห็นรอยเท้าในทางเดินจงกรมเป็นทางยาวและมีรอยลึก นางก็คิดในใจว่า สามีคงเดินจงกรมทั้งคืนโดยไม่ยอมหลับยอมนอน นางเกรงว่า หากสามีออกบวชแล้ว นางจะขาดซึ่งคนดูแล และจะไม่มีใครช่วยทํานา จึงตั้งใจขัดขวางไม่ให้สามีปฏิบัติธรรม โดยตัดหนามไม้ไผ่ลากมาปิดขวางทางเดินจงกรมของท่านอย่างแน่นหนา แต่ท่านกลับไม่ถือเป็นอุปสรรคและไม่ถือโกรธเลยแม้แต่น้อย ด้วยเข้าใจถึงความรู้สึกของภรรยาว่า ในเวลาไม่นานนักจะต้องพลัดพรากจากกัน 

เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ ชาวบ้านหนองบัวบานทั้งหลายเขาเกี่ยวเอาแต่ข้าว ส่วนท่านและ เพื่อนสนิทก็พากันเกี่ยวทั้งข้าวและเกี่ยวทั้งธรรม ทุ่งนาอีกแปลงอยู่ติดกัน ก็เป็นนาของอ้ายบัวคํา ซึ่งเป็นเพื่อนสนิทของท่าน อ้ายบัวคําเมื่อได้ฟังธรรมจากท่านพระอาจารย์เดือนก็เกิดความศรัทธา จึงตั้งใจจะประพฤติปฏิบัติเดินจงกรมและนั่งสมาธิในช่วงเวลากลางคืนเช่นเดียวกัน ถัดไปอีกก็เป็นที่นาของอ้ายบัวทอง อ้ายบัวทองก็มีความตั้งใจปฏิบัติธรรม และตั้งใจจะออกบวชในงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต เช่นเดียวกัน 

หลวงปู่ลีท่านยํ้าการปฏิบัติธรรมในครั้งนั้นว่า “เราเดินจงกรมเก่งมาก ที่ปฏิบัติด้วยกัน ในคราวนั้น ได้บวชก็มีอยู่ เดินจงกรมภาวนาคราวนั้นประมาณ ๘ – ๙ คน แต่ได้บวช ๒ คน คือ พระอาจารย์บัวคํา เป็นคนหนึ่งที่ได้บวชในคราวนั้น ท่านตายแล้ว การปฏิบัติคราวนั้นอัศจรรย์พระพุทธเจ้า จึงตัดสินตัวเองว่าต้องบวชให้ได้ เพียงแต่คิดไว้ในใจ ยังไม่ได้บอกผู้ใดนะ” 

การตัดสินใจออกบวชของท่าน สมดังบทธรรมที่ว่า “ฆราวาสเป็นทางคับแคบ เป็นทางมา แห่งธุลี บรรพชาเป็นทางปลอดโปร่ง” การที่บุคคลผู้ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้ บริบูรณ์บริสุทธิ์โดยส่วนเดียว ดุจสังข์ขัดไม่ใช่ทําได้ง่าย อย่ากระนั้นเลย เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกบวชเป็นบรรพชิต 

ช่วงก่อนที่หลวงปู่ลีท่านจะออกบวชนี้ ในแต่ละวันเมื่อเสร็จจากการทําไร่ไถนาเลี้ยงควาย อันเป็นงานทางโลก ท่านก็เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา อันเป็นงานทางธรรม ยิ่งท่านเร่งความเพียรภาวนามากเท่าไร ท่านยิ่งเห็นภัยในวัฏสงสาร ท่านก็ยิ่งศรัทธาจะออกบวชเพื่อนิพพานบรมสุข เพราะเมื่อท่านบวชแล้วจะได้มีเวลาทุ่มเทปฏิบัติธรรมได้อย่างเต็มที่ 

หนีภรรยาออกบวช

หลวงปู่ลี กุสลธโร แม้ในคราวที่ท่านยังครองเรือน ก่อนบวชท่านได้ปฏิบัติธรรมจนจิตสงบ รวมลงอย่างอัศจรรย์ ทําให้ท่านเกิดอจลศรัทธาในพระรัตนตรัยอย่างไม่คลอนแคลน และมีจิต ตั้งมั่นมุ่งตรงต่อพระนิพพานบรมสุข ขอเพียงแต่ท่านได้ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานที่ถึงพร้อมด้วยธรรมวินัย ธุดงควัตร ข้อวัตรปฏิบัติ และตั้งใจบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน ปฏิบัติธรรมตามหลักสวากขาตธรรมที่ครูบาอาจารย์เมตตานํามาสั่งสอนอบรมแล้ว ท่านจะต้องหลุดพ้นจาก วัฏสงสาร คือ การเวียนว่ายตายเกิด ได้อย่างแน่นอน 

การปฏิบัติธรรมของหลวงปู่ลีในระหว่างครองเรือน แม้ท่านจะถูกขัดขวางจากภรรยาด้วยวิธีการต่างๆ นานาก็ตาม แต่ก็ไม่ได้ทําให้ท่านลดละทําความพากเพียรแม้แต่น้อย จนในที่สุดท่านและเพื่อนสนิท คือ อ้ายบัวคํา เกิดมีความเลื่อมใสศรัทธาที่จะออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน อย่างจริงจัง จึงชักชวนกันไปฝากตัวเพื่อเข้านาคกับท่านพระอาจารย์เดือน โดยท่านทั้งสองต่างก็ ไม่ได้รับการยินยอมจากภรรยา ท่านจึงหนีภรรยาออกบวช

การครองเรือนของหลวงปู่ลี โดยท่านและภรรยาไม่ได้รักกันมาก่อน ท่านแต่งงานเพราะผู้ใหญ่ ที่ท่านหนีออกบวชได้ก็เพราะเหตุนั้น คิดว่าทําอย่างไรคนเฒ่าคนแก่จะไม่ผิดใจกัน คิดอยู่หลายวัน คิดไว้ในใจว่าอยู่กับเขาเสียก่อน ไม่ให้เขาโกรธ กาลภายหลังจึงจะออกบวช การกระทําแบบนี้คงไม่ทําให้พี่น้องผิดใจกัน ท่านอยู่กินกับภรรยาด้วยความไม่ราบรื่นได้ ๒ ปีกับ ๖ เดือน ท่านจึงหนีภรรยาออกบวช ท่านว่า “เอ้า ! ก็อยากบวช ก็ออกบวช หนี หนี ไปบวชเลยแหล่ว” 

ก่อนบวชท่านเล่าว่า “ยิ่งทําสมาธิภาวนา ยิ่งอัศจรรย์พระพุทธเจ้า จึงคิดไว้ในใจว่าเราจะต้องออกบวชให้จงได้” ท่านจึงเข้าไปขออนุญาตแม่และพ่อบุญธรรมว่าจะออกบวช ท่านทั้งสองไม่ว่าประการใด ตามใจทุกอย่าง พอไปลาภรรยาว่า ขอไปบวชเฉยๆ ภรรยาไม่ยินยอม ท่านบอก ให้อนุโมทนาเอาบุญใหญ่ด้วยกัน ภรรยาก็ไม่เอาและพูดด้วยความเคืองว่า “ถ้าหากจะเอาบุญ จะไป ทําบุญกับพระรูปอื่น ไม่เอาบุญกับผัวบวช” ภรรยาโกรธมาก ผู้หญิงคนเดียวจะหาอยู่หากินอย่างไรเมื่อผัวไม่อยู่ เมื่อภรรยาไม่ยินยอมและไม่อนุโมทนาบุญด้วยแล้ว ท่านจึงกราบลาพ่อตาแม่ยาย ส่วนภรรยา ท่านไม่บอกลา ท่านทิ้งภรรยาไปเฉยเลย ท่านไปที่เสนาสนะป่าช้าบ้านหนองบัวบาน โดยไปคนเดียว เพื่อกราบขอบวชกับท่านพระอาจารย์เดือน เพื่อฝึกหัดเตรียมตัวบวช (เข้านาค) โดยที่ไม่ได้นําสมบัติอะไรเลยมาจากบ้าน นอกจากเสื้อผ้าที่สวมใส่ในวันนั้นเท่านั้น ท่านไม่ยินดีที่จะเหลียวหลังกลับ หวังเดินทางไปข้างหน้าหาทางพ้นทุกข์ให้จงได้

อนึ่ง ชีวิตคู่ของท่านทั้งสองไม่ได้มีความผิดพลาดต่อกันแต่ประการใด การที่ภรรยาของท่าน ไม่เห็นด้วยในการออกบวช เพราะความรักของนางที่มีต่อสามี จึงไม่ยินดีและไม่ยินยอมให้ออกบวชแต่แล้วสิ่งที่กังวลใจมานานวัน กลัวว่าสามีจะออกบวชได้เป็นจริงเสียแล้ว

หลวงปู่ลี ท่านถือโอกาสบวชอุทิศถวายในงานประชุมเพลิงท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต โดยท่านไปเข้านาคกับท่านพระอาจารย์เดือน ที่เสนาสนะป่าช้าบ้านหนองบัวบาน ปัจจุบัน คือ วัดขันธเสมาราม บ้านหนองบัวบาน ตําบลหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี 

เมื่อผ่านไป ๒ ปี นางชาตรีอดีตภรรยาของท่านจึงแต่งงานใหม่กับนายบัว โบว์ทอง มีลูกด้วยกัน ๖ คน กาลต่อมา นางชาตรีเมื่อทราบว่าหลวงปู่ลีกลับมาเยี่ยมบ้าน เคยนําบุหรี่หมากพลู ไปถวาย เมื่อน้อมเข้าไปถวายท่าน ท่านหันหลังให้ทุกครั้ง และท่านไม่เคยสนทนาหรือถามไถ่ แต่อย่างใดเลยสักครั้ง ทําให้นางชาตรีไม่กล้าเข้าไปหาท่านอีกเลย (ปัจจุบัน นางชาตรีได้เสียชีวิต เมื่อวันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ อายุ ๘๔ ปี) ซึ่งหลวงปู่ลีได้เล่าเรื่องนี้ไว้ว่า “ตั้งแต่เราออกบวชมาไม่เคยยุ่งเกี่ยวกับผู้หญิง” เป็นจริงอย่างนั้นทุกประการ

ท่านเล่าต่อไปว่า “ดังที่กล่าวแล้วนั้นแหละว่า เป็นผ้าขาวตั้ง ๙ คน ออกบวชได้เพียง ๒ คน วันที่ไปบวช ท่านพระอาจารย์เดือนท่านกล่าวว่า ได้ผ้าขาวบัวคํากับเรา ที่เหลือจะตามไปทีหลัง บางคนเขาก็ไม่ไป” 

กล่าวถึงผ้าขาวบัวคําไว้เป็นคติ ผ้าขาวบัวคําได้ขอภรรยาออกบวช แต่ภรรยากลับไม่ยินดีให้บวช ท่านจึงนําเรื่องของตนเองอยากจะออกบวชมาเล่าให้ผ้าขาวบัวทองฟังว่า “บัวทอง กูอยาก บวชมาก กูอยู่ร่วมบ้านร่วมเมืองกับคนไม่ได้อีกต่อไปแล้ว อยู่เป็นคนบ้านคนเมือง มันร้อนรุ่ม วุ่นวายมาก กูจะหนีไปบวชกับเพิ่น (หมายถึงหลวงปู่ลี กุสลธโร)” 

ในงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต จังหวัดสกลนคร คืนหนึ่งผ้าขาวบัวคํา ได้บอก นางพลู ซึ่งเป็นภรรยาและลูกทั้งสองว่าจะออกมาปัสสาวะ ท่านอาศัยจังหวะที่ภรรยาเผลอนั่นเองแอบหนีไป รีบติดตามคณะท่านพระอาจารย์เดือน มุ่งสู่วัดป่าสุทธาวาส จังหวัดสกลนคร 

ยังเหลือผ้าขาวบัวทอง ใจก็รํ่าร้องคิดอยากจะบวชนักหนา แต่ว่าภรรยารู้ทัน ด้วยเหตุนี้ภรรยาของผ้าขาวบัวทองจึงเกิดระแวงเป็นยิ่งนัก กลัวว่าสามีจะแอบหนีไปเหมือนกับผ้าขาวบัวคํา และผ้าขาวลี เวลากลางคืน ภรรยาของท่านจึงเอาเชือกมาผูกข้อมือของท่านไว้ ด้วยกลัวว่าผัว จะหนี เวลาที่ท่านจะเข้าห้องนํ้าในเวลากลางคืน ภรรยาก็จะออกมานั่งเฝ้า และมักจะเป็นแบบนี้ อยู่เสมอ 

ผ้าขาวบัวทอง รอการออกบวชอยู่เป็นเวลาหลายปี จนกระทั่งภรรยาตายในปีพุทธศักราช ๒๕๐๕ จึงสามารถออกบวชตามหลวงปู่บัวคํา มหาวีโร และ หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้ ภายหลัง ผ้าขาวบัวทองได้บวชเป็นท่านพระอาจารย์บัวทอง กนฺตปทุโม ศิษย์สําคัญองค์หนึ่งของหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านได้เป็นเจ้าอาวาสวัดป่าสัมมานุสรณ์ บ้านโคกมน ตําบลผาน้อย อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ต่อจากหลวงปู่บัวคํา มหาวีโร 

หลวงปู่ลี ขณะเป็นฆราวาส ท่านบําเพ็ญภาวนาเป็นเวลาปีกว่าจึงได้ออกบวช จิตใจของท่านเป็นไปในทางธรรมแล้ว ท่านทําสมาธิภาวนาแล้ว เมื่อกลับเข้าบ้านไปเห็นเมีย จิตของท่านไม่มีราคะกําเริบ จิตเป็นอยู่อย่างสบาย ไม่เกี่ยวข้องทางกายด้วยจิตปฏิพัทธ์เลย ท่านเห็นแล้วก็แล้วไป เฉยๆ ไม่มีอะไรหลงใหล ท่านกล่าวเพิ่มเติมว่า “ความรักความชังนั้น ถ้าไม่มีมันก็ไม่ร้อนใจ ต้องแก้ให้มันถึงฐานของมัน ต้องพิจารณาให้ถึงฐานของมัน ความสงบก็ให้มีเพียงพอ ในโลกนี้มีแต่ความมืดกับความสว่างเท่านั้น ความจริงมีเท่านั้นนะ นอกนั้นมีแต่เรื่องที่สมมุติขึ้นมาหมด คิดไปคิดมาดูสิ มันหลงสมมุติอยู่อย่างนั้น หลงรัก หลงชัง หลงดี หลงชั่ว”

การบวชเป็นของยาก

การบวชนั้นเป็นของยาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งการบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานหรือพระป่า ออกเที่ยวธุดงค์แสวงหาโมกขธรรมตามป่าตามเขา ต้องเป็นผู้ที่สร้างอํานาจวาสนาบารมีมาอย่าง เปี่ยมล้น เมื่อเป็นพระป่าดํารงตนอยู่ในสมณเพศแล้ว ต้องยึดถือปฏิบัติตามหลักพระธรรมวินัย คือ ศีล ๒๒๗ ข้อ และหลักธุดงควัตร อย่างเข้มงวดเคร่งครัด เช่น ต้องบิณฑบาตเป็นวัตร ฉันหนเดียว เป็นวัตร ฯลฯ ตลอดรักษาข้อวัตรปฏิบัติ เช่น ปัดกวาดเช็ดถูทําความสะอาดศาลา กุฏิ ห้องนํ้า ลานวัด ฯลฯ พร้อมกับการบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน ด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา ซึ่งถือเป็นหน้าที่และเป็นงานโดยตรงของพระ ที่สําคัญเป็นไปตามพระพุทธประสงค์ที่แท้จริงของ องค์พระบรมศาสดา ทั้งนี้เพื่อเป้าหมายอันสูงสุดของพระพุทธศาสนา คือ พระนิพพานบรมสุข

การที่บรรดาคนหนุ่มแห่งบ้านหนองบัวบานเลื่อมใสศรัทธาพระพุทธศาสนา ได้พร้อมใจกัน ปฏิบัติธรรม และจะหนีลูกหนีเมียออกบวชเพื่อแสวงหาพระนิพพานบรมสุข เป็นข่าวที่่รํ่าลือกัน ดังมากและไปไกลมาก เป็นธรรมดาในมวลหมู่ชนย่อมมีทั้งคนที่เข้าใจและคนที่ไม่เข้าใจ คนที่เข้าใจในเรื่องนี้ก็เห็นด้วยและต่างก็อนุโมทนาบุญบวชกันถ้วนหน้า เพราะการบวชเป็นของยากและย่อมมี อานิสงส์มาก ทั้งสรรเสริญชื่นชมในความเสียสละของบรรดาคนหนุ่มเหล่านี้ที่ยอมตัดใจเสียสละ ประโยชน์สุขส่วนตน เพื่อพระนิพพานบรมสุขอันเป็นประโยชน์สุขอันยิ่งใหญ่ ทั้งเป็นประโยชน์ ส่วนตน คือ ความหลุดพ้นจากวัฏสงสาร และเป็นประโยชน์ส่วนรวม คือ ความมั่นคงสถาพร ของพระพุทธศาสนา 

ส่วนคนที่ไม่เข้าใจในเรื่องนี้ต่างก็ไม่เห็นด้วย ต่างก็ตําหนิติเตียนไปต่างๆ นานา เป็นต้นว่า สามีทอดทิ้งภรรยาออกบวชโดยไม่เหลียวแลรับผิดชอบบ้าง ปล่อยให้ภรรยาทุกข์ยากลําบากบ้าง เพราะอาชีพทํานาเป็นงานหนักต้องอาศัยสามีเป็นกําลังหลัก แล้วผู้ที่เป็นผ้าขาวเกือบทั้งหมดก็เป็นผู้ที่มีครอบครัวเหย้าเรือนแล้วทั้งนั้น ดังนั้น การทิ้งภรรยาและบุตร โดยไม่ดูแลครอบครัว ย่อมมี ข้อครหานินทาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่นเดียวกับในสมัยครั้งพุทธกาล เจ้าชายสิทธัตถะราชกุมารทรงยอมตัดพระทัยทอดทิ้งพระนางพิมพา พระชายา และพระราหุล พระโอรสซึ่งเพิ่งประสูติได้เพียงวันเดียว เสด็จออกผนวชเพื่อแสวงหาโมกขธรรม เป็นเนติฉบับเบื้องต้นอันเลิศเลองดงามมา จนตราบเท่าทุกวันนี้ ก็ยังทรงถูกโลกธรรม ๘ คนที่เห็นด้วยก็อนุโมทนาสาธุการสรรเสริญ ส่วนคนที่ไม่เห็นด้วยก็ครหาตําหนิติเตียน

ในคราวนั้นบรรดาผ้าขาวทั้งหลาย เมื่อถูกโลกธรรม ๘ มากระทบ ล้วนต้องต่อสู้กับกิเลสภายในอย่างรุนแรงอันเป็นอุปสรรคขวางกั้นทางแห่งพระนิพพาน แต่ถ้าผู้ใดน้อมนําคติอันเลิศเลอคราวเจ้าชายสิทธัตถะราชกุมารเสด็จออกทรงผนวชโดยไม่สนใจใครแล้ว มุ่งมั่นแน่วแน่ไปข้างหน้า ไม่รอให้กิเลสพญามารมาขัดขวาง ประตูแห่งพระนิพพานบรมสุขย่อมเปิดโล่งรอผู้นั้นอย่างแน่นอน ในคราวนั้นจึงมีเพียงผ้าขาวลี ผ้าขาวบัวคํา เท่านั้นที่มีจิตมุ่งมั่นแน่วแน่ได้ออกบวชเป็นพระธุดงค-กรรมฐานในงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น 

กล่าวถึงการตั้งความปรารถนา ผ้าขาวบัวคํา ท่านตั้งความปรารถนาเป็นพระอัครสาวก ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคตกาล ส่วน ผ้าขาวลี ท่านตั้งความ ปรารถนาพ้นทุกข์ ขอเป็นพระอรหันตสาวกในปัจจุบันชาติประการเดียวเท่านั้น ด้วยอํานาจ วาสนาบารมีที่ผ้าขาวทั้งสองที่เคยบําเพ็ญเพียรมา การปฏิบัติภาวนาจึงได้ผลดีเป็นที่น่าอัศจรรย์ และเข้าถึงพระรัตนตรัย คือ พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์อย่างแท้จริง โดยมีจิตใจตั้งมั่นต่อ พระนิพพานบรมสุขอย่างแน่วแน่ไม่คลอนแคลน 

ธรรมะที่ ผ้าขาวลี และ ผ้าขาวบัวคํา รู้เห็นและได้ฟังมาแล้วประจักษ์ในใจว่า ชีวิตนี้สั้นนัก ตั้งอยู่บนกาลเวลา ไม่ควรตั้งอยู่ในความประมาทมัวเมา เมื่อเกิดมาแล้วก็รอวันแก่ เจ็บ และตาย ในที่สุด ชีวิตนี้ตั้งอยู่ในกฎของไตรลักษณ์ คือ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา ดังที่องค์สมเด็จพระสัมมา- สัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมโปรดพระสาวก “ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใด เป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา เธอทั้งหลายพึงเห็นสิ่งนั้นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา” ไม่มีอะไรจะมาต้านทานกฎของไตรลักษณ์นี้ไว้ได้ และไม่มีอะไรเป็นของตน นอกจากบุญและบาปเท่านั้น อัตภาพร่างกายนี้ถึงจะห่วงหวงแค่ไหน เมื่อตายไปแล้วจําต้องละทิ้งกันไป มนุษย์และสัตว์ทั้งหลายล้วนตก อยู่ในอํานาจของกิเลสตัณหาและอวิชชา โดยไม่มีวันอิ่มพอ เมื่อผ้าขาวทั้งสองพิจารณาเห็นชัด แจ่มแจ้งดังนี้แล้ว จึงไม่สามารถครองชีวิตแบบฆราวาสต่อไปได้อีก ดวงจิตนี้จึงมุ่งมั่นแน่วแน่ที่จะ หาทางออกจากเรือน ออกบวชเพื่อความพ้นทุกข์โดยถ่ายเดียวเท่านั้น

การบําเพ็ญคุณงามความดีนั้น โดยเฉพาะการออกบวชเพื่อความพ้นทุกข์ บรรดาทวยเทพและคนที่มีสัมมาทิฐิย่อมมาร่วมอนุโมทนาสาธุการและคอยช่วยเหลือสนับสนุน ส่วนพญามารและคนที่มีมิจฉาทิฐิย่อมไม่ต้องการให้ใครทําความดีและคอยขัดขวางทุกวิถีทาง การออกบวชในขณะที่ มีครอบครัวเช่นนี้ ถ้าจิตใจไม่เด็ดเดี่ยวแน่วแน่จริงๆ แล้ว ย่อมจะหาทางออกบวชได้ยาก สมดังที่ องค์พระบรมศาสดาตรัสไว้แล้วว่า “การออกบวชเป็นของยาก” 

การตัดสินใจออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานของผ้าขาวลี ผ้าขาวบัวคํา ผ้าขาวบัวทอง เป็นการตัดสินใจที่เด็ดเดี่ยวและยิ่งใหญ่มาก เป็นการดําเนินตามรอยองค์พระบรมศาสดา ในคราวเสด็จออกทรงผนวช ถือเป็นคติแบบอย่างอันงดงามลํ้าเลิศในสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์คราวเสด็จออกทรงผนวชไว้ดังนี้

“เวลาพระพุทธเจ้าเสด็จออกทรงผนวชนั้น ก็ทรงเล็งเห็นถึงเรื่องโลกมีคุณค่าขนาดไหน พระชายามีคุณค่าขนาดไหนก็คิด เมื่อเทียบแล้วพระชายานี้เท่ากับเม็ดหินเม็ดทราย ประโยชน์ของโลกฟังซิกว้างขวางขนาดไหน จึงต้องยอมเสียสละ จะลาพระชายาก็ไม่ลา ลูกก็ติดอยู่กับ อกแม่ ถ้าไปชมลูก แม่มันตื่นขึ้นมากอดคอเสร็จเลย จะไปไหนสิทธัตถะ นี่ลูกแกเห็นไหม นี่เมียแกเห็นไหม มัดคอเข้าเรื่อย พูดคําไหนมัดเข้าเรื่อยๆ สิทธัตถะต้องตายเข้าใจไหม…

ทีนี้ก็ถึงวาระแล้วที่นี่ นี่จะทําประโยชน์ให้โลก เอานางพิมพาเป็นผู้ประกันเลย เอา มันจะอกแตกให้แตก จะเสียสละทั้งพระราหุล ทั้งพระนางพิมพาออกไป นี่เรียกว่าประโยชน์น้อยมาก ถ้าเทียบประโยชน์แล้ว ประโยชน์ของโลกนี้ โลกสามแดนโลกธาตุ เทวบุตรเทวดา อินทร์ พรหม เปรต ผีประเภทต่างๆ ทั่วแดนโลกธาตุ อยู่ในการแนะนําสั่งสอนอบรมของพระพุทธเจ้าที่ให้เป็นความสุข ความเจริญ เป็นผลประโยชน์อันเป็นแก่นสารหรือใหญ่หลวงจากพระพุทธเจ้าทั้งนั้น จึงต้องเสียสละออกไป…”

หลวงปู่ลี กุสลธโร ในครั้งเป็นผ้าขาวลีนั้น ท่านยังเป็นหนุ่มแน่นมีอายุ ๒๘ ปี มีอายุ ใกล้เคียงกับขณะเจ้าชายสิทธัตถะราชกุมารเสด็จออกผนวช ซึ่งขณะนั้นมีพระชนมายุ ๒๙ พรรษา ท่านเดินตามรอยพระบาทองค์พระบรมศาสดา เอาอย่างเจ้าชายสิทธัตถะราชกุมาร ออกบวชอย่างองอาจกล้าหาญเช่นเดียวกัน ท่านต้องสละบ้านเรือนและต้องสละเป็นสละตายออกธุดงคกรรมฐานเพื่อบําเพ็ญสมณธรรมตามป่าเขา เมื่อท่านบรรลุอริยธรรมเป็นพระอรหันตสาวกแล้ว ท่านก็ได้สร้างประโยชน์แก่โลกเป็นอเนกอนันต์ ดังที่ชาวพุทธทั้งหลายเห็นๆ กัน เพื่อแลกกับสิ่งที่ยิ่งใหญ่และ สําคัญกว่า ท่านจำต้องจากพ่อแม่ พ่อตาแม่ยาย ญาติพี่น้อง ตลอดจนหนีภรรยาออกบวช

เกิดสุบินนิมิตบอกทางพระนิพพานขณะเป็นผ้าขาว

สุบินนิมิตบอกทางพระนิพพาน มีมาแต่สมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและบรรดาพระสาวกหลายต่อหลายองค์ ก่อนจะตรัสรู้หรือบรรลุธรรมก็เกิดสุบินนิมิตประเภทนี้ พ่อแม่ครูอาจารย์ในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ก็มีหลายองค์ เช่น หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่ลี กุสลธโร ฯลฯ สุบินนิมิตอันน่าแปลก อัศจรรย์นี้เป็นเครื่องให้กําลังใจต่อผู้ตั้งใจประพฤติธรรมเป็นอย่างดี และที่สําคัญเป็นเครื่องบอก สอนธรรมตามหลักพระพุทธศาสนา เป็นต้นว่า วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ คือ คนจะพ้นจากทุกข์ได้เพราะความเพียร 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ในอดีตชาติท่านเป็นผู้หนึ่งที่สร้างอํานาจวาสนาบารมีธรรมมามาก กรณี สุบินนิมิตของท่าน จึงคล้ายคลึงกับกรณีสุบินนิมิตของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต มาก ด้วยอํานาจวาสนาบารมีธรรมและด้วยความมุ่งมั่นตั้งใจทําความพากเพียรของหลวงปู่ลี ด้วยการเดินจงกรม และนั่งสมาธิภาวนา โดยมีบท “พุทโธ” เป็นคําบริกรรมประจําใจ ท่านภาวนาพุทโธอย่างไม่ลดละตั้งแต่เป็นฆราวาส ต่อมาขณะเป็นผ้าขาวก่อนบวชอยู่ที่วัดขันธเสมาราม บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี ท่านเร่งทําความพากเพียรอย่างหนักตลอดทั้งวันทั้งคืน วันหนึ่ง ในตอนกลางวัน ขณะที่ท่านนั่งสมาธิภาวนาในกุฏิกระต๊อบ ท่านเกิดสุบินนิมิตขึ้นมา โดยมิได้ กําหนดจิตอธิษฐานใดๆ ว่า

“ตัวท่านเองเดินไปเจอขอนไม้ชาติยาวใหญ่ดําสุดสายตา ท่านพิจารณาขอนไม้ชาตินั้นคือ ชาติกําเนิด ชาติความเกิด แก่ เจ็บ ตาย ท่านเดินไต่ไปบนขอนไม้ชาติจนสุด พอไปสุดแล้วก็เจอ ทุ่งนาอันเป็นทุ่งโล่งว่างเปล่าเวิ้งว้างไปหมด ก็เดินไปตามทุ่งโล่งจนสุด แล้วไปพบหนองนํ้าใหญ่ ใสสะอาดยาวสุดลูกหูลูกตา ทันใดนั้นที่ริมฝั่งก็มีคนพายเรือมารับท่าน ท่านบอกเขาว่าจะไปฝั่งนู้น คนพายเรือนั้นก็รับท่านข้ามไป ท่านนั่งเรือไปก็มองไปข้างหน้าก็เห็นเป็นภูเขา พอถึงฝั่งแล้วก็ขึ้นจากเรือ เดินขึ้นไปบนภูเขาก็ไปเจอถํ้า จึงเดินตรงเข้าไปในถํ้า พบตู้พระไตรปิฎกไม้ ตั้งเด่นเป็นสง่าอยู่เฉพาะหน้า พอจะเอื้อมไปเปิดตู้พระไตรปิฎกเท่านั้น จิตก็ถอนออกจากสุบินนิมิตนั้น เพราะหลวงตาเริงท่านไล่วัวควายที่เข้ามาในวัดในบ่ายวันนั้น ควายวิ่งชนกุฏิกระต๊อบที่พักท่าน จนท่านสะดุ้งตื่น โดยไม่ทันได้เปิดดู ได้เพียงแต่เข้าไปถึงเท่านั้น เมื่อออกจากสุบินนิมิตนั้นแล้ว ท่านยัง อาลัยเสียดายอยู่ไม่หาย เพราะเหลืออีกเพียงนิดเดียวก็จะได้เปิดตู้พระไตรปิฎกนั้นได้แล้ว 

สุบินนิมิตนี้แปลกและน่าอัศจรรย์มาก ทําให้หลวงปู่ลีท่านมั่นใจว่า เป็นสุบินนิมิตที่ชี้บอกทางดําเนินเพื่อพระนิพพาน ตามที่ท่านเคยตั้งความปรารถนามานานแสนนาน หากท่านมุ่งมั่น ปฏิบัติธรรมตามหลักพระธรรมวินัย เคร่งครัดในธุดงควัตร ดําเนินตามข้อวัตรปฏิบัติ และบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน ตามหลักปฏิปทาของพระธุดงคกรรมฐานที่พ่อแม่ครูอาจารย์เมตตาอบรมสั่งสอนอย่างไม่ลดละความพากเพียรพยายามแล้ว การปฏิบัติภาวนาของท่านจะเป็นไปอย่างสะดวกราบรื่น ภายหน้าท่านจะต้องพบตู้พระไตรปิฎกนี้อย่างแน่นอน สถานที่บรรจุพระไตรปิฎก หรือธรรมแท้มิได้อยู่ที่อื่นใด หากอยู่ที่ใจของท่านนั่นเอง สุบินนิมิตนี้สรุปได้ความว่า 

คําว่า“ขอนไม้ชาติยาวใหญ่ดํา” นั้นหมายถึง ภพชาติอันยาวไกลของท่าน 

คําว่า“ไปจนสุดปลายขอนชาติ” นั้นหมายถึง ชาตินี้เป็นปลายชาติ คือ ชาติสุดท้าย เป็นร่างสุดท้ายที่ครองความบริสุทธิ์โดยรอบ

คําว่า“ทุ่งนาอันเป็นทุ่งโล่งว่างเปล่าเวิ้งว้างไปหมด” นั้นหมายถึง ความไม่มีสิ้นสุดแห่ง วัฏวนของมวลสัตว์

คําว่า“มีคนพายเรือพาท่านข้ามฝั่ง” นั้นหมายถึง ท่านจะมีพ่อแม่ครูอาจารย์นําหลักสวากขาตธรรมที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว และนําข้อวัตรปฏิบัติตลอดหลักปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นมาเมตตาอบรมสั่งสอนท่าน

คําว่า “ข้ามหนองนํ้าสุดลูกหูลูกตา” นั้นหมายถึง ก้าวข้ามห้วงโอฆะทั้ง ๔ คือ กาโมฆะ ห้วงนํ้าคือกาม ภโวฆะ ห้วงนํ้าคือภพ ทิฏโฐฆะ ห้วงนํ้าคือทิฐิ อวิชโชฆะ ห้วงนํ้าคืออวิชชา โอฆะคือห้วงนํ้า เป็นห้วงนํ้าที่ไหลวน มีลักษณะที่ดูดสัตว์ให้จมลงสู่ที่ตํ่า กล่าวคือ จมอยู่ในระหว่างอบายภูมิถึงพรหมภูมิ จนกว่าจะแหวกว่ายขึ้นมาได้

คําว่า “เดินขึ้นเขาตามลําพังจนพบถํ้า” นั้นหมายถึง การทําความเพียรพยายามของท่านอย่างต่อเนื่องไม่ลดละ ธรรมย่อมเกิดขึ้นในใจท่านเป็นระยะๆ และมีแต่เจริญขึ้นโดยไม่มีวันเสื่อม ซึ่งท่านจะเข้าถึงใจอันเป็นสมบัติลํ้าค่าในที่สุด

คําว่า “เห็นตู้พระไตรปิฎกในถํ้า” หมายความว่า ธรรมย่อมสถิตอยู่ในใจ ท่านได้เห็นธรรมอันเป็นวิมุตติธรรมที่สถิตอยู่ในใจ ทั้งพระวินัย พระสูตร และพระอภิธรรม 

คําว่า “เข้าถึงแต่ไม่ได้เปิดดูนั้น” หมายความว่า ถึงธรรมแล้ว แต่ไม่เก่งในเทศนาโวหาร ในการสอนคน ไม่บรรลุในปฏิสัมภิทา ๔ ถ้าท่านเปิดตู้พระไตรปิฎก ปัญญาของท่านจะหลั่งไหลอย่างกับองค์หลวงตามหาบัว

ท่านได้โสดาบันตั้งแต่เป็นผ้าขาว

การปฏิบัติภาวนาของหลวงปู่ลี กุสลธโร ก่อนออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน ท่านเร่งภาวนาอย่างหนัก ท่านภาวนาเป็นตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส จิตเกิดแสงสว่างเห็นนิมิตอสุภะ และ เมื่อท่านเป็นผ้าขาวได้อยู่ใกล้ชิดครูบาอาจารย์ คือ ท่านพระอาจารย์เดือน ที่วัดขันธเสมาราม บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี ท่านก็ยิ่งเร่งทําความเพียรอย่างหนัก ท่านได้เล่าให้พระศิษย์ฟังว่า “การปฏิบัติภาวนาของท่านนั้น ท่านได้บรรลุธรรมขั้นโสดาบัน ตั้งแต่สมัยเป็นผ้าขาว” ท่านละสังโยชน์ได้ ๓ ข้อแรก ได้แก่ สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพต- ปรามาส มีจิตใจมั่นคงต่อพระรัตนตรัยอย่างแน่วแน่ไม่สั่นคลอน 

หลวงปู่ลี ท่านจัดเป็นพระโสดาบันอย่างอุกฤษฏ์ ประเภท เอกพีชี ท่านบรรลุธรรมเป็น พระอรหันต์ในชาติปัจจุบัน องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เทศน์ธรรมขั้นพระโสดาบันไว้ดังนี้

“ท่านผู้สําเร็จธรรมขั้นตํ่า เช่น พระโสดา นี่เรียกว่า ตัดกระแสเข้ามาเป็นที่แน่นอนแล้ว ว่าพระโสดาขั้นตํ่า อย่างนานกลับมาตายอีก ๗ ชาติและไม่ตกนรกด้วย ยืนยันรับรองเรื่องการ ตกนรกหมกไหม้ไม่มีในพระโสดาบัน แต่มาเกิดได้ ๗ ชาติ เกิดเป็นมนุษย์นี่เป็นอย่างตํ่า อย่างกลางมาเกิดอีก ๓ ชาติ นี่เรียกว่าย่นเข้ามา อย่างอุกฤษฏ์ หมายถึง อย่างเยี่ยมแล้วมาเกิดเพียงชาติเดียว ท่านเรียกว่า เอกพีชี มาเกิดเป็นชาติเดียว ในชาตินั้นอาจจะบรรลุธรรมถึงสิ้นสุดวิมุตติพระนิพพานไปทีเดียวก็ได้ อย่างหนึ่งกลับมาเกิดอีกชาติหนึ่ง มีอยู่ ๒ ประเภท”

ฆราวาสที่ไม่ได้ออกบวช ได้บรรลุธรรมเป็นพระโสดาบันในสมัยครั้งพุทธกาลมีมากมาย ที่มี ชื่อเสียงโด่งดังมาก ได้แก่ อนาถบิณฑิกเศรษฐี และนางวิสาขามหาอุบาสิกา ฯลฯ อนาถบิณฑิก-เศรษฐีได้ไปค้าขายและได้ฟังธรรมจากพระพุทธเจ้าที่เมืองราชคฤห์ จนบรรลุเป็นพระโสดาบัน ส่วนนางวิสาขามหาอุบาสิกา เมื่ออายุได้ ๗ ขวบ ปู่ของท่านได้มอบหมายให้ท่านและบริวาร ๕๐๐ คน ไปต้อนรับพระพุทธเจ้า พระองค์ได้ทรงแสดงธรรมจนนางวิสาขามหาอุบาสิกาและบริวารทั้งหมดได้บรรลุพระโสดาบัน

เรื่องหลวงปู่ลีท่านได้บรรลุพระโสดาบันตั้งแต่เป็นผ้าขาวก่อนออกบวชนั้น พระอุปัฏฐากของหลวงปู่ลี ท่านเล่ายํ้าว่า “สมัยท่านเป็นฆราวาส ตอนทํานานี่เลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา ขยันภาวนา ตอนเป็นผ้าขาว ท่านเข้าวัดแล้วนะ ท่านไปอยู่กับครูบาอาจารย์ชื่ออาจารย์เดือน ที่ วัดขันธเสมาราม ท่านก็ไปนั่งภาวนา เกิดสุบินนิมิตก่อน ก็ไปเล่าให้ครูบาอาจารย์ฟัง ท่านจึงเร่งทํา ความเพียรอย่างหนัก ภาวนาไปแล้วได้ธรรมขั้นต้น คือ โสดาขั้นต้น โสดามีอยู่สามขั้น ไม่เสื่อมแล้ว เชื่อในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ในศาสนาแล้ว แล้วก็มั่นใจด้วย ท่านพูดเองว่า “จิตมันได้ขั้นโสดาแล้วตั้งแต่เป็นผ้าขาว” ได้ธรรมขั้นแรกแล้ว มันไม่ได้หลุดพ้นนะ ท่านยังคาอยู่ ท่านยังกลัวผี โสดาบันนี่ เขามีศีล ๕ เขาจะมีครอบครัว มีลูกมีเมียได้ กลัวผีก็ได้ การเป็นโสดาบันยังไม่ขาดจากความกลัวนะ ความกลัวยังมี เมื่อเป็นโสดาบันแล้ว มันไม่เสื่อมในพุทธศาสนาแล้วนะ เชื่อศรัทธาแท้ ท่านก็ไปบวช”

โพธิ์ธรรมใหญ่ โพธิ์ธรรมน้อย

ต้นเดือนมกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ท่านพระอาจารย์เดือนได้นําคณะออกเดินทางจากจังหวัดอุดรธานี ไปสู่วัดป่าสุทธาวาส อําเภอเมือง จังหวัดสกลนคร เพื่อร่วมงานประชุมเพลิงศพของ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺตมหาเถร ท่านพระอาจารย์เดือนก็ให้โอวาทว่า “บวชคราวนี้ บวชเพื่อปฏิบัติ ให้ออกกรรมฐานตามรอยพ่อแม่ครูบาอาจารย์ ไม่ให้กลับวัดบ้านเกิด” โอวาทสั้นๆ นี้ตรงกับใจและประทับใจผ้าขาวลียิ่งนัก เพราะการออกปฏิบัติธุดงกรรมฐานเท่านั้น จะเป็นหนทางทําให้ท่านได้ถึงซึ่งพระนิพพานบรมสุข อันเป็นสุดยอดความปรารถนาที่ฝังลึกอยู่ในดวงจิตของท่านนั่นเอง 

เมื่อเดินทางถึงวัดป่าสุทธาวาสแล้ว ขณะนั้นยังเป็นช่วงหน้าหนาว ท่านพระอาจารย์เดือน และคณะพร้อมด้วยผ้าขาวทั้งสอง ตรงเข้ากราบศพของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ณ กาลเวลานี้เป็น กาลสุดท้ายแห่งสรีระสังขารของท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งกําลังจะประชุมเพลิงในไม่กี่วันข้างหน้า แต่จะเป็นกาลเริ่มต้นแห่งชีวิตพระธุดงคกรรมฐานของหลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งกําลังจะบวชในเวลาไม่นานเช่นกัน เปรียบเสมือนโพธิ์ธรรมใหญ่ซึ่งแผ่กิ่งก้านสาขาให้ร่มเงา ให้ความร่มเย็นแก่บรรดาสานุศิษย์ผู้เข้ามาอาศัยมานานกว่าครึ่งศตวรรษ บัดนี้โพธิ์ธรรมใหญ่ได้โค่นล้มลงแล้ว ร่มเงาร่มเย็นไม่มีอีกแล้ว คงเหลือไว้แต่เพียงคติประวัติอันบริสุทธิ์งดงามหมดจด อีกทั้งข้อวัตรปฏิปทา อันทรงคุณค่าลํ้าเลิศยิ่งที่ท่านได้เมตตาวางไว้ให้บรรดาพระศิษย์ได้ดําเนินตาม แต่อีกไม่นานนัก โพธิ์ธรรมน้อยต้นใหม่กําลังจะปลูก เพื่อรอการเติบใหญ่แผ่กิ่งก้านสาขาเป็นร่มเงาร่มเย็นต่อไป

แม้ผ้าขาวลีท่านไม่ได้เห็นองค์จริงของหลวงปู่มั่นขณะที่ยังทรงธาตุทรงขันธ์อยู่ ท่านเพียงเห็นสรีระสังขารอันนอนสงบนิ่งของหลวงปู่มั่นก็เกิดความเคารพเลื่อมใสแล้ว เพราะก่อนหน้าท่านก็ เคยได้ยินท่านพระอาจารย์เดือนกล่าวสรรเสริญเทิดทูนบูชากิตติศัพท์ กิตติคุณของหลวงปู่มั่นอยู่ เสมอๆ ท่านจึงได้น้อมตัวลงก้มกราบไหว้บูชาพระคุณอย่างสุดหัวใจ 

ณ วัดป่าสุทธาวาส ผ้าขาวลีเพียงได้เห็นครูบาอาจารย์พระศิษย์ของหลวงปู่มั่นจํานวนมากมายทั้งศิษย์รุ่นอาวุโส รุ่นกลาง และรุ่นสุดท้าย ที่หลั่งไหลเดินเท้าธุดงค์มาเพื่อกราบไหว้บูชา และมาช่วยกันเตรียมงานประชุมเพลิงศพ แต่ละท่านละองค์ล้วนมีจริยวัตรอันงดงาม มีกิริยาอาการ อันสงบระงับ มีความสํารวมระวัง แม้การเคลื่อนไหวไปมา การพูดคุยก็เต็มไปด้วยสติ พระศิษย์จํานวนมากแม้มาอยู่รวมกันนับหลายร้อยองค์ แต่สถานที่นั้นกลับเงียบสงบ ไม่มีการส่งเสียงอึกทึกครึกโครม สมกับที่ได้รับการอบรมสั่งสอนจากหลวงปู่มั่นมาเป็นอย่างดี เห็นแล้วผ้าขาวลีก็ยิ่งเกิดความประทับใจ ยิ่งเกิดความศรัทธาปสาทะ และยิ่งเกิดความภาคภูมิใจที่ท่านจะได้เป็นพระธุดงค-กรรมฐานสายหลวงปู่มั่นอีกองค์หนึ่งในไม่ช้านี้

ฝากถวายตัวเป็นลูกศิษย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน

เมื่อกราบคารวะศพหลวงปู่มั่นเสร็จเรียบร้อยแล้ว ท่านพระอาจารย์เดือนได้นําผ้าขาว ทั้งสอง คือ ผ้าขาวบัวคํา ก็คือ ท่านพระอาจารย์บัวคํา มหาวีโร นําไปฝากถวายตัวเป็นศิษย์ ท่านพระอาจารย์สวด เขมิโย ภายหลังท่านลาสิกขา ส่วนผ้าขาวลี ก็คือ หลวงปู่ลี กุสลธโร นําไปฝากถวายตัวเป็นศิษย์องค์พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่ลีท่านจึงนับเป็นศิษย์รุ่นแรกๆ ขององค์หลวงตาฯ 

ผ้าขาวลี เมื่อเข้ากราบนมัสการองค์หลวงตาฯ ในครั้งแรกนั้น เพียงท่านเห็นองค์หลวงตาฯ เท่านั้น ก็เกิดความรู้สึกรักและผูกพัน ทั้งเกิดความปีติปลาบปลื้มใจเป็นอันมาก เหมือนกับท่านได้มาพบกับผู้หลักผู้ใหญ่ซึ่งจากกันไปนาน ผู้ใหญ่ท่านนี้มีพระคุณกับท่านมากและมีความคุ้นเคยกันมานานแสนนาน ความรู้สึกภายในใจของผ้าขาวลีในขณะนั้น ทั้งๆ ที่ท่านเพิ่งพบเห็นองค์หลวงตาฯ เป็นครั้งแรกก็ตาม แต่ใจของท่านก็เกิดความเลื่อมใสศรัทธาและเกิดความเคารพเชื่อฟังขึ้นมาทันที เป็นความลงใจอย่างสุดหัวใจ แม้ชีวิตก็ยอมสละตายแทนกันได้ กราบไหว้ได้อย่างสนิทใจ ผ้าขาวลีได้ก้มลงกราบนมัสการองค์หลวงตาฯ ด้วยความเคารพนอบน้อมอย่างที่สุด 

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า ได้พบเห็นครูบาอาจารย์มากมายในงานนี้ แต่องค์ที่ท่านรู้สึกเคารพ ยําเกรงมาก คือ พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา และคิดในใจว่า “ท่านองค์นี้แหละจะเป็นครูบา-อาจารย์ของเรา ท่านผู้นี้แหละจะสามารถอบรมชี้แนะเราให้พ้นจากทุกข์ได้ เพราะการบวชคราวนี้ไม่ได้หวังอย่างอื่น หวังจะเป็นพระอรหันต์เท่านั้น” ท่านว่า “เห็นพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาแล้ว ท่านก็ชอบเลย มันติดใจมาหลายภพหลายชาติแล้ว” ดังที่องค์หลวงตาฯ เทศน์ ไว้ว่า “เรื่องสายบุญสายกรรม มันก็มาเกี่ยวโยงกัน ไม่ใช่สายบุญสายกรรม ไม่มีใครยอมเชื่อ ไม่มีใครทําตาม แล้วเราเองก็ไม่สามารถและไม่มีแก่ใจที่จะเป็นผู้นําได้นะ มันหากเกี่ยวโยงกัน ในสายบุญสายกรรม เคยเป็นญาติ เป็นพี่เป็นน้อง เป็นเพื่อนเป็นฝูง เป็นเจ้าเป็นนาย เป็นครู เป็นอาจารย์ มันเกี่ยวโยงกันมา มันก็ลงกันได้ง่าย ว่าอะไรปุ๊บลงเลยๆ ไปด้วยกัน มันเกี่ยวกับ สายบุญสายกรรม”

และจากวันนั้นเป็นต้นมา หลวงปู่ลีก็ติดตามปฏิบัติธรรมและรับใช้องค์หลวงตาฯ อย่าง ใกล้ชิดเรื่อยมา ตราบจนวันมรณกาลแห่งองค์หลวงตาฯ ท่านก็เฝ้าดูแลปรนนิบัติอย่างใกล้ชิด

การแสดงออกของหลวงปู่ลีในคราวพบองค์หลวงตาฯ ครั้งแรกนั้นงดงามยิ่งนัก เป็นการแสดงออกของธรรมล้วนๆ สาเหตุประการสําคัญ เป็นเพราะในอดีตชาติอันยาวไกล ท่านเคยอยู่ร่วม สายบุญสายกรรมกับองค์หลวงตาฯ มานั่นเอง องค์หลวงตาฯ เคยมีพระคุณกับท่านมานาน ท่านเคยเข้ามาพึ่งพาอาศัยร่มเงาใบบุญ เคยได้รับการสงเคราะห์ช่วยเหลือ เคยได้รับการสั่งสอน อบรม และเคยบําเพ็ญวาสนาบารมีร่วมกับองค์หลวงตาฯ มามากมาย พระคุณอันยิ่งใหญ่มากล้น พรรณนาเหล่านี้ เป็นความซาบซึ้งตรึงตาตรึงใจและฝังแน่นลึกในดวงจิตของท่าน จนมิอาจจะ ลบเลือนได้

การร่วมสายบุญสายกรรมกันมาในภพชาติน้อยใหญ่ของหลวงปู่ลี ซึ่งติดตามองค์หลวงตาฯ ย่อมผ่านการเวียนว่ายตายเกิดมานับไม่ถ้วน และในแต่ละภพชาติ ล้วนต้องผ่านการเกิด แก่ เจ็บ ตาย อันเต็มไปด้วยความทุกข์ความทรมานทั้งทางร่างกายและทางจิตใจ เมื่อเกิดความวิปโยคพลัดพรากก็ทําให้เศร้าโศกเสียใจ องค์หลวงตาฯ ท่านเป็นผู้นําสายบุญสายกรรมที่มีสัมมาทิฐิ เมื่ออยู่ร่วมกัน ได้ร่วมทุกข์ร่วมยาก ร่วมทุกข์ร่วมสุข และร่วมเป็นร่วมตายกันแล้ว ย่อมไม่ทอดทิ้งซึ่งกันและกัน กว่าจะยอมรับและเคารพเชื่อฟังในผู้นําอย่างซาบซึ้งตื้นตันใจที่สุด อย่างลงใจที่สุด จนเป็นความรัก ความผูกพันทางใจอย่างยิ่งใหญ่ลึกซึ้งที่สุดนั้น ต้องเป็นเพราะผู้นําเป็นคนดีมีคุณธรรม มีความรัก ความเมตตา ความจริงใจ โอบอ้อมอารี เสียสละ เมื่อยามเจ็บป่วยทุกข์ยากลําบากก็เป็นห่วง เป็นใย ให้การช่วยเหลือดูแลเกื้อกูลกัน มีการเอาใจใส่คอยให้กําลังใจกัน และเมื่อเกิดเหตุการณ์วิกฤติคับขัน ก็กล้าหาญเสียสละ กล้าเผชิญแม้กระทั่งความตาย ถึงขั้นยอมสละชีวิตตายแทนบรรดาบริษัทบริวารได้ ที่สําคัญองค์หลวงตาฯ ท่านเป็นผู้นําที่พาทําแต่สิ่งที่ดี เพื่อเป้าหมาย อันสูงสุด คือ พระนิพพาน นั่นเอง

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า ในตอนนั้นเรายังไม่ได้เรียกองค์หลวงตาฯ ว่าพ่อแม่ครูอาจารย์ ท่านพระอาจารย์เดือนนําเราผู้เป็นผ้าขาวเข้าไปถวายตัวเป็นลูกศิษย์ แต่องค์หลวงตาฯ ท่านยัง ไม่รับไว้ องค์หลวงตาฯ กล่าวว่า “เออ ! อะไร เรื่องภายในของผมกําลังยุ่งอยู่ ผมจะไปเที่ยวธุดงค์ภาวนา ผมไม่เอาใครไปด้วย” แล้วท่านพระอาจารย์เดือนจึงกราบเรียนว่า “กระผมจะเอาไปอยู่ที่ วัดป่าหนองผือก่อน” องค์หลวงตาฯ ตอบว่า “เออ ! ให้ไปอยู่วัดป่าหนองผือโน่นล่ะ” 

ในขณะนั้นองค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเป็นพระอุปัฏฐากรับใช้หลวงปู่มั่นในปัจฉิมวัย อย่างใกล้ชิดตราบจนวันแห่งมรณกาล นับรวมเป็นเวลา ๘ ปี หลวงปู่มั่นให้ความไว้วางใจท่านมาก โดยมอบหมายให้ท่านดูแลพระเณรในสํานัก ท่านจะเข้มงวดกวดขันพระเณรมาก องค์ท่านมีใบหน้า ยิ้มแย้มแจ่มใส มีจิตใจเมตตาอารี คําพูดทุกคําจะเด็ดขาดจริงจัง ท่านเก่งทั้งภายนอกภายใน ภายนอก คือ ข้อวัตรปฏิบัติ หลักธรรมวินัยก็รักษาอย่างเคร่งครัด ไม่คลาดเคลื่อน และภายใน คือ จิตตภาวนา จิตกําลังหมุนติ้วใกล้บรรลุธรรม จนหลวงปู่มั่นถึงกับเอ่ยชมให้พระเณรฟัง “ให้อาศัย ท่านมหานะ ให้เกาะท่านมหานะ ท่านมหาสําคัญอยู่มากทั้งภายนอกภายใน” พระเณรจึงเคารพและเกรงกลัวท่านมาก ท่านมีปรกติกิริยาสุภาพ กับครูบาอาจารย์พระศิษย์ผู้ใหญ่ด้วยแล้ว ท่านยิ่งแสดงความเคารพนอบน้อม เหล่านี้ล้วนเป็นกิริยาแห่งนักบวชผู้ทรงธรรม 

ในขณะนั้นท่านเร่งความเพียรอย่างหนักจนอยู่กับใครไม่ได้ แม้ในช่วงเตรียมงานประชุม เพลิงศพหลวงปู่มั่น ท่านยังแยกตัวออกไปปฏิบัติบูชาคุณหลวงปู่มั่นเพียงตามลําพัง เพราะจิตของท่านเป็นจิตขั้นอัตโนมัติแล้ว ทุกขณะจิตประกอบด้วยมหาสติ มหาปัญญา เข้าทําลายหํ้าหั่นกิเลสตัณหา และใกล้เข้าสู่จุดสําคัญจุดสุดท้ายแห่งการปฏิบัติธรรม คือ ใกล้จะเข้าทําลายกิเลสอวิชชาจอมกษัตริย์แห่งวัฏจักรวัฏจิตให้สิ้นซากจากหัวใจ 

การมรณภาพของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายกรรมฐาน จอมปราชญ์ ในยุคปัจจุบัน ที่วัดป่าสุทธาวาสในคราวนั้น ด้วยสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล องค์ท่านเป็นพระผู้ทํา คุณูปการที่มีคุณประโยชน์อย่างใหญ่หลวงที่สุดต่อพระพุทธศาสนา โดยท่านบุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตร ร่วมกับท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล และออกพิสูจน์ทางภาคปฏิบัติจนบรรลุอริยธรรมเป็น พระอรหันตสาวกองค์แรก จากการค้นคว้าปฏิบัติของตนเอง จากนั้นท่านได้สั่งสอนอบรมบรรดาพระศิษย์จนเป็นพระอริยบุคคลมากมาย ท่านเปรียบเสมือนเป็นโรงงานใหญ่ เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ของพระศิษย์ทั้งหลาย 

ในกาลต่อมา วงพระธุดงคกรรมฐานได้ออกเดินทางจาริกเผยแผ่พระธรรมคําสอนไปทั่ว ประเทศและต่างประเทศ โดยมุ่งเน้นสอนภาคปฏิบัติ ด้วยการเดินจงกรมและนั่งสมาธิพุทธบริษัทจึงหันกลับมาเชื่อว่า มรรคผลนิพพานยังมีอยู่จริงและมาฝึกปฏิบัติภาวนากันอย่างจริงจัง ทําให้พระพุทธศาสนากลับมาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดอีกครั้ง อีกทั้งสังคมไทยซึ่งเดิมเคยงมงายนับถือผีก็ได้ หันกลับมานับถือพระรัตนตรัย มาเป็นอุบาสก อุบาสิกา บํารุงพระพุทธศาสนา ส่วนผู้ที่มีจิตใจเลื่อมใสศรัทธาก็ได้ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานและเป็นแม่ชีกันมากมาย

แม้การมรณภาพของหลวงปู่มั่นจะล่วงเลยมานานกว่าสองเดือนแล้วก็ตาม แต่บรรดา สานุศิษย์และพุทธบริษัททั่วประเทศจากทั้งทางใกล้และไกล ยังคงหลั่งไหลเดินทางมากราบไหว้บูชาสรีระสังขารของท่านกันอย่างเนืองแน่นไม่ขาดสาย รวมทั้งคณะของท่านพระอาจารย์เดือน ซึ่งได้นําผ้าขาวลีและผ้าขาวบัวคํามาบวชในงานประชุมเพลิง จนวัดที่กว้างขวางกลับคับแคบไปถนัดใจ โดยทางวัดได้อัญเชิญสรีระสังขารของท่านบรรจุไว้ในโลงศพซึ่งด้านหน้าปิดด้วยกระจก ทําให้เห็นองค์ท่านได้อย่างสะดวก ไม่เสียโอกาสที่เดินทางมากราบไหว้บูชา และเปิดโอกาสให้ถวายผ้าบังสุกุลได้ตลอดทั้งวัน 

บรรยากาศในวัด แม้มีพระเณรและผู้คนจํานวนมากกลับวิเวกเงียบสงบ สมกับเป็นสถานที่ ฌาปนกิจศพของพระปรมาจารย์ใหญ่ผู้ทรงวิสุทธิธรรมแห่งยุค และสมกับความเป็นพระธุดงค-กรรมฐานที่เน้นความสงบสงัด ในตอนกลางวันหากจะมีเสียงที่ได้ยินอยู่บ้างก็คือ เสียงสวดบังสุกุลเป็นระยะๆ สลับกลับเสียงร้องไห้และทอดถอนใจของบางคนที่มากราบไหว้ เพื่อแสดงความไว้อาลัยและบูชาสรีระสังขารขององค์ท่านเป็นครั้งสุดท้าย ในตอนกลางคืนก็มีเสียงสวดมนต์ถวาย โดยมีพระเณรและประชาชนมาร่วมพิธีวันละมากๆ วัดป่าสุทธาวาสจึงเป็นสังเวชนียสถานและเป็น อนุสรณ์มงคลธรรมสถานแห่งสุดท้าย สําหรับเป็นเครื่องระลึกถึงคุณงามความดีของท่านพระ-อาจารย์มั่น เพื่อจะได้เป็นคติธรรมและดําเนินตามรอยธรรมแห่งองค์ท่าน

เหตุการณ์สําคัญอีกมุมหนึ่งของวัดป่าสุทธาวาสในขณะนั้น หลวงปู่ลี เล่าว่า “ท่านพระ-อาจารย์เดือนมีความเคารพเลื่อมใสในปฏิปทาขององค์หลวงตามหาบัวเป็นอย่างยิ่ง ในช่วงเวลาอันเหมาะสม ท่านพระอาจารย์เดือนจะนําผ้าขาวลีเข้าไปนวดเส้นถวายองค์หลวงตาฯ เป็นประจํา และในโอกาสนวดเส้นถวายนี้แล องค์หลวงตาฯ ได้พูดธรรมะให้ฟังอย่างถึงใจ” ดังคราวที่องค์ หลวงตาฯ ได้ไปกราบหลวงปู่มั่นเป็นครั้งแรก หลวงปู่มั่นแก้ความสงสัยเรื่องมรรคผลนิพพาน โดยให้โอวาทธรรมอย่างเข้มข้นถึงใจ 

เมื่อองค์หลวงตาฯ สอนธรรมเป็นเครื่องกล่อมเกลาจิตใจแล้ว จึงสอนให้ยกจิตขึ้นที่สูง คือการตั้งสติ จะทําพูดคิดให้มีสติไว้ ควบคุมสติไว้ให้ดี สํารวมอินทรีย์และกายวาจาใจให้เรียบร้อย อย่าให้กิเลสตัวใดครอบงําจิตใจได้ อันนี้เป็นส่วนภายใน ส่วนภายนอกให้ละเอียดลออภายนอกเสียก่อน แล้วจะละเอียดลออภายในตาม การตั้งกานํ้า จัดบาตร วางจีวร ตลอดจนเครื่องใช้ของ พ่อแม่ครูบาอาจารย์ของสงฆ์ต้องมีสติบังคับเสมอ สิ่งใดเคยตั้งและวางไว้ในที่ใด ให้ตั้งและวางไว้ ที่นั้นอย่างเดิม ให้ทําทุกอย่าง อย่างมีสติ กิจวัตรทั้งมวลต้องประกอบด้วยสติ แล้วทุกสิ่งจะประมวลมาเป็นสติธรรม ปัญญาธรรม 

หลังจากฟังพระธรรมเทศนาจากองค์หลวงตาพระมหาบัวจบลงแล้ว จากนั้นเมื่อได้โอกาสพอเหมาะ ผ้าขาวลีจึงได้เล่าความเป็นมาแห่งการประพฤติปฏิบัติตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงปัจจุบันถวายให้องค์หลวงตาฯ ทราบ ท่านเล่าว่า “ท่านได้สอนเราตั้งแต่ยังเป็นผ้าขาว มีความซาบซึ้งใจในธรรมและในข้อวัตรปฏิบัติของท่านเป็นอย่างยิ่ง องค์ท่านได้สอนตั้งแต่โคนไปถึงยอด หมายความว่า สอนตั้งแต่การตั้งกานํ้า กระโถน ไปจนถึงพระนิพพาน”

คู่ศิษย์ – อาจารย์ คู่สายบุญสายกรรม คู่บารมีธรรม

เรื่องสายบุญสายกรรมความเกี่ยวโยงกันในอดีตชาตินั้น เป็นเรื่องของภพชาติ การเวียนว่าย ตายเกิดของจิตวิญญาณแต่ละดวงๆ ซึ่งไม่มีต้น ไม่มีปลาย เป็นเรื่องที่ลึกลับสลับซับซ้อนมาก เป็นการยากที่ปุถุชนคนหนาจะทราบและยอมเชื่อ ส่วนใหญ่ถึงกับปฏิเสธก็มี รวมทั้งไม่ยอมเชื่อและ ปฏิเสธเรื่องนรก สวรรค์ พระนิพพานก็มี เว้นแต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์ทรงเป็นพระสัพพัญญู รู้แจ้งโลก ทรงทราบเรื่องราวเหล่านี้ด้วยพระญาณหยั่งทราบอันแจ่มชัด และทรงเมตตานํามาสั่งสอนสัตว์โลก 

กรณีองค์หลวงตาพระมหาบัวกับหลวงปู่ลี องค์หลวงตาฯ ท่านย่อมมีญาณหยั่งทราบว่า ผ้าขาวลีเคยร่วมสายบุญสายกรรมกับท่านมาก่อน ผ้าขาวลีเป็นคนดีซื่อสัตย์ จงรักภักดี มีความเคารพเชื่อฟัง และที่สําคัญเป็นคนกตัญญู ดังนั้น เมื่อท่านได้พบผ้าขาวลีเป็นครั้งแรก ท่านจึงมีความรู้สึกคุ้นเคย มีความเมตตากรุณา และมีความไว้วางใจต่อผ้าขาวลีอย่างสนิทใจมาก โดยให้ ผ้าขาวลีมีโอกาสติดตามปฏิบัติธรรมและรับใช้ท่านอย่างใกล้ชิด ประหนึ่งอาจารย์ปฏิบัติกับศิษย์รัก อาจารย์มีสรรพวิชาอันเลิศเลอใดๆ ย่อมถ่ายทอดเคล็ดวิชาต่างๆ ให้กับศิษย์รักอย่างหมดเปลือก โดยไม่หวงแหน ซึ่งกาลต่อมาองค์หลวงตาฯ ได้กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ว่า “ธรรมลี เราเป็นคนเป่า กระหม่อมให้เอง”

กล่าวถึงปุพเพนิวาสชาติปางก่อน ท่านทั้งสองเคยเป็นสายบุญสายกรรมกันมา หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านระลึกชาติได้ว่าเคยเกิดเป็นช้างทรงของพระราชา องค์หลวงตาพระมหาบัวเป็น พระราชา ท่านเป็นช้างให้องค์หลวงตาฯ ขี่คอ และเคยเกิดเป็นสุนัขของพระราชา องค์หลวงตาฯ เกิดเป็นพระราชา ท่านเกิดเป็นสุนัขของพระราชา และในอีกหลายภพชาติ ท่านทั้งสองเกี่ยวข้อง กันมาหลายภพหลายชาตินานแสนนานสุดที่จะประมาณได้ 

ครั้นมาถึงปัจจุบันชาติและเป็นชาติสุดท้ายของท่านทั้งสอง เพราะบารมีที่สั่งสมมาเต็มเปี่ยมบริบูรณ์แล้ว เหมือนถูกกําหนดไว้ว่าต้องเป็นอย่างนี้ ต้องสิ้นกิเลสเท่านั้นไม่เป็นอย่างอื่น ไม่มีภัยใดๆ จะทําให้เสียชีวิตได้ในระหว่างบําเพ็ญก่อนสิ้นกิเลส ด้วยปุพเพนิวาสชาติปางก่อนเคยสร้าง บุญกุศลร่วมกันมาจึงเป็นปัจจัยหนุนนําให้มาพบกัน ไม่ว่าจะอยู่ห่างไกลกันแค่ไหน สุดท้ายก็ต้อง พบกัน แล้วต้องมาสอนธรรมกัน เพื่อไปสู่ความพ้นทุกข์ด้วยกัน 

หลวงปู่ลี ท่านเกิดกลางหุบเขา คือ บ้านเก่า ตําบลนาหอ อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย บ้านเก่าเป็นหมู่บ้านที่ถูกโอบด้วยภูเขาทั้งสองด้าน มีห้วยนํ้าหมันไหลผ่าน หลวงปู่ชอบกล่าวว่าบริเวณนั้นเป็นทางผ่านของพญานาค โยมมารดาและโยมป้าของหลวงปู่ลีก็ยังสู้อุตส่าห์หอบท่าน ในวัยสองขวบ ผ่านป่าเขาหลายร้อยกิโลเมตร เดินด้วยเท้าเปล่าเท่านั้น มาอยู่ที่บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี นี้เป็น ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ทําให้ท่านขยับเข้ามาใกล้ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ซึ่งอยู่บ้านตาด อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี 

กล่าวถึงอายุและปี พ.ศ. ที่เกี่ยวข้องกับท่านทั้งสอง องค์หลวงตาพระมหาบัวเกิดปี พ.ศ. ๒๔๕๖ หลวงปู่ลีเกิดปี พ.ศ. ๒๔๖๕ อายุห่างกัน ๙ ปี องค์หลวงตาฯ อยู่บ้านตาด อายุ ๑๑ ปี ขณะที่หลวงปู่ลีย้ายมาอยู่บ้านหนองบัวบานในปี พ.ศ. ๒๔๖๗ อายุเพียง ๒ ขวบ องค์หลวงตาฯ ออกบวชในปี พ.ศ. ๒๔๗๗ ส่วนหลวงปู่ลีออกบวชในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ พรรษาห่างกัน ๑๖ ปี องค์หลวงตาฯ บรรลุธรรมปี พ.ศ. ๒๔๙๓ เมื่ออายุ ๓๗ ปี ส่วนหลวงปู่ลีบรรลุธรรม ปี พ.ศ. ๒๕๐๓ เมื่ออายุ ๓๘ ปี ทั้งองค์หลวงตาฯ และหลวงปู่ลี ท่านทั้งสองครองธาตุขันธ์ยาวนานมาก เจริญอายุวัฒนมงคลเกือบร้อยปี โดยองค์หลวงตาฯ ขณะมรณภาพ เจริญอายุย่าง ๙๘ ปี ส่วนหลวงปู่ลี ปัจจุบัน (พ.ศ.๒๕๖๑) เจริญอายุย่าง ๙๖ ปี 

องค์หลวงตาฯ กับ หลวงปู่ลี ถึงแม้อายุห่างกันไม่มาก พรรษาก็ห่างกัน ๑๖ ปี แต่หลวงปู่ลี ท่านกลับเคารพเทิดทูนบูชา มีความกตัญญู และ “ลงใจ” ในองค์หลวงตาฯ มาก นั่นเป็นเพราะ สายบุญสายกรรมที่เคยอยู่ร่วมกันมานั่นเอง ท่านทั้งสองบําเพ็ญจริยา ๓ ได้อย่างสมบูรณ์งดงาม มากๆ ประวัติชีวิตของพระก็เป็นพระสมบูรณ์แบบตั้งแต่วันออกบวช คือ ความเคร่งครัดในการรักษาพระธรรมวินัย ธุดงควัตร ตลอดข้อวัตรปฏิบัติและปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน การบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน ฯลฯ จนปรากฏเป็นที่ประจักษ์และเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ที่ได้รับความเคารพเทิดทูนบูชาของวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น

เมื่อท่านทั้งสองบําเพ็ญประโยชน์ตน จนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ในขณะที่มีอายุไม่มาก ก็ออกสร้างคุณประโยชน์ให้กับชาติ พระพุทธศาสนา และพระมหากษัตริย์ ร่วมกันอย่างยิ่งใหญ่และยาวนานมากกว่า ๖๐ ปี ดังที่พุทธบริษัททั้งหลายได้เห็นเป็นประจักษ์ โดยเฉพาะคราววิกฤติเศรษฐกิจต้มยํากุ้ง ประเทศไทยเป็นหนี้สินต่างประเทศจํานวนมากมาย ใกล้เข้าสู่ภาวะล้มละลาย อันอาจนําไปสู่การสิ้นชาติได้ในที่สุด 

ดังนั้น ในเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๕๔๑ องค์หลวงตาพระมหาบัว แม้ขณะนั้นองค์ท่านอยู่ในวัยชราภาพมากแล้วอายุนับได้ ๘๕ ปีแล้วก็ตาม องค์ท่านได้ออกมาเป็นผู้นํา โดยกําเนิดโครงการผ้าป่าช่วยชาติฯ ขึ้นมา ขณะนั้นองค์ท่านก็มีหลวงปู่ลี ซึ่งเป็นพระศิษย์ยอดซื่อสัตย์ กตัญญู เข้าร่วมตั้งแต่เริ่มต้นโครงการ ก็มีอายุ ๗๖ ปี องค์ท่านทราบว่างานนี้เป็นงานที่ยากมาก ต้องเหน็ดเหนื่อยตรากตรํามาก และอาจถึงกับต้องสละเป็นสละตาย องค์ท่านถึงกล่าวกับหลวงปู่ลีว่า “ลีเอ้ย ! เราจะกัดก้อนเกลือกินกันว่ะ” อันเป็นคําพูดที่ลึกซึ้งกินใจมาก เพราะเป็นคําพูดของอาจารย์ที่มีความเมตตาไว้วางใจต่อศิษย์รักองค์นี้มาก สาเหตุจากความเป็นสายบุญสายกรรมนั่นเอง 

คําพูดขององค์หลวงตาฯ นั้นหมายถึง ท่านทั้งสองในขณะชราภาพมากแล้ว สังขารร่างกายก็เริ่มชํารุดทรุดโทรมแล้ว และชาตินี้ก็เป็นชาติสุดท้ายของท่านทั้งสองแล้ว ยังจะต้องมาร่วมทุกข์ร่วมสุขกันอีก มาร่วมเป็นร่วมตายกันอีก และมากอดคอกันเสียสละแม้ชีวิตเพื่อกอบกู้ชาติบ้านเมืองให้พ้นจากวิกฤติเศรษฐกิจร่วมกันอีก อันเป็นการบําเพ็ญประโยชน์ เพื่อลาโลกลาสงสารเป็นครั้งสุดท้าย และเป็นครั้งประวัติศาสตร์สําคัญและยิ่งใหญ่ที่สุดของชาติไทย เพราะนับตั้งแต่สร้างชาติ มาก็มีครั้งนี้ที่มีพระอรหันต์เป็นผู้นําของวงพระธุดงคกรรมฐานเข้าร่วมกอบกู้ ดังที่ครูบาอาจารย์ กล่าวไว้ว่า “การทําประโยชน์โลกเพื่อลาวัฏฏะ” 

ฉะนั้น จะเห็นหลวงปู่ลีท่านปัจฉาสมณะที่คอยเดินติดตามองค์หลวงตาฯ ไปทุกหนทุกแห่ง เป็นประจํา อันเป็นภาพคุ้นตาคุ้นใจของชาวพุทธที่เห็นพระภิกษุชราคู่หนึ่ง ท่านเดินตามกันบ้าง ท่านนั่งฉันจังหันคู่กันบ้าง ท่านสนทนาธรรมพูดคุยกันบ้าง ฯลฯ และกล่าวได้ว่าหลวงปู่ลีท่านเป็นพระศิษย์ที่รวบรวมทองคํา เงินสด ดอลลาร์ มากราบน้อมถวายองค์หลวงตาฯ มากที่สุด นับว่า ท่านทั้งสองเป็นศิษย์ – อาจารย์สําคัญคู่หนึ่งของวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ที่มีเกียรติประวัติอันงดงามและยาวนานมาก เป็นคติธรรมอันเลอเลิศลํ้าค่า ควรแก่การจารึกยกย่องในประวัติศาสตร์ของพระพุทธศาสนาสมัยกึ่งพุทธกาลว่า ท่านทั้งสองนั้นเป็น “คู่ศิษย์ – อาจารย์ คู่สายบุญสายกรรม คู่บารมีธรรม” กันอย่างแท้จริง 

การทําประโยชน์โลกเพื่อลาวัฏฏะ 

ตามปรกติของพระอรหันต์ทุกๆ องค์ ความบริสุทธิ์ของจิตนั้นเหมือนกันหมด แต่อํานาจวาสนาบุญญาภิสมภารที่ทําความปรารถนามานั้นแตกต่างกัน เด่นกันไปคนละทาง นิสัยวาสนา จึงต่างกัน เวลาความปรารถนาสมบูรณ์แล้ว ก็ต้องเด่นกันคนละทางๆ ไป การทําประโยชน์โลก จึงต่างกัน ดังเช่น พระอัญญาโกณฑัญญะเมื่อบรรลุธรรมแล้วอยู่ป่าตลอดชีวิตสั่งสอนหลานเพียงองค์เดียว คือ พระปุณณมันตานีบุตร ส่วนพระโมคคัลลาน์ พระสารีบุตร พระอัครสาวกทั้งสองได้สั่งสอนสานุศิษย์ไว้จํานวนมากมาย และเป็นกําลังสําคัญเผยแผ่พระพุทธศาสนา

กรณีการทําประโยชน์โลกขององค์หลวงตาพระมหาบัว กับ หลวงปู่ลี นั้น เป็นไปตามนิสัยวาสนาบารมีที่เคยตั้งความปรารถนากันมา ดังเช่นพระอรหันต์ทั้งหลายในครั้งพุทธกาล ท่านทั้งสองเป็นพระผู้มีนิสัยวาสนามาก จึงทําประโยชน์ให้โลกได้อย่างกว้างขวางมาก และที่สําคัญอย่างยิ่ง “เป็นการทําประโยชน์โลกเพื่อลาวัฏฏะ” 

วัฏฏะ คือ การเวียนว่ายตายเกิด โดยจิตแต่ละดวงๆ วนเวียนอยู่อย่างนี้นานแสนนาน ไม่มีวันสิ้นสุดและไม่อาจประมาณได้ นอกจากจะตั้งความปรารถนาเพื่อความพ้นทุกข์ แล้วบําเพ็ญ คุณงามความดีตามหลักบารมี ๓๐ ทัศ นับแต่ทานบารมี ศีลบารมี เป็นต้น และบําเพ็ญทางด้านจิตตภาวนา ทําเช่นนี้สะสมบุญกุศลทุกภพทุกชาติไป จนอินทรีย์บารมีแก่กล้าเต็มเปี่ยมสมบูรณ์แล้ว พอมาในชาติสุดท้ายก็ปฏิบัติกรรมฐานทําลายกิเลสอวิชชาให้หมดสิ้นไปจากใจ จึงไม่ต้องกลับมาเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป

ระยะเวลาที่องค์หลวงตาพระมหาบัว กับ หลวงปู่ลี บําเพ็ญอํานาจวาสนาบารมีมาเป็น พระอรหันต์อย่างน้อยต้องใช้เวลานานถึงหนึ่งแสนกัป อันเป็นระยะเวลาที่ยาวนานมาก ท่านทั้งสองบําเพ็ญอยู่อย่างนี้ อย่างไม่ลดละทุกภพทุกชาติ ย่อมทําประโยชน์โลกไว้มากมาย พอในชาติสุดท้าย เมื่อบรรลุธรรมแล้วก็ยิ่งสร้างประโยชน์แก่โลกมากมายมหาศาลดังที่ชาวพุทธเห็นๆ กัน หากนับจาก วันบรรลุธรรมแล้ว ท่านทั้งสองได้ทําประโยชน์โลกมาโดยตลอดอย่างต่อเนื่องและยาวนานมาก นับเป็นเวลานานกว่า ๖๐ ปี เป็นการทําเพื่อลาวัฏฏะจริงๆ 

ด้วยจิตบริสุทธิ์ที่สว่างจ้าสว่างครอบโลกธาตุ ด้วยกระแสจิต กระแสธรรม อันเมตตาไม่มีประมาณของท่านทั้งสอง ซึ่งแผ่เมตตาเป็นประจําทุกวันคืน ด้วยจริยวัตรอันงดงามตามแบบฉบับของพระธุดงคกรรมฐาน ย่อมทําให้บรรดาพุทธบริษัทผู้ที่พบเห็นเกิดความเคารพเลื่อมใส ได้เข้ามาบําเพ็ญบุญและฟังธรรม และหากผู้ใดยิ่งอยู่ใกล้ได้สัมผัสรับใช้อย่างใกล้ชิดแล้ว ยิ่งเกิดความเคารพเทิดทูนบูชา ทั้งความผูกพันและความอบอุ่นซาบซึ้งใจ นอกจากมนุษย์ได้รับประโยชน์ตรงนี้แล้ว บรรดาเหล่าทวยเทพทั้งหลายต่างก็เข้าพึ่งพาอาศัย โดยเฉพาะได้มาพึ่งธรรมฟังธรรม

สําหรับการสืบทอดข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งเป็นงานสําคัญ ท่านทั้งสองก็รักษาด้วยความเข้มงวดเคร่งครัด การเทศน์อบรมสั่งสอนพระก็ มุ่งมั่นเอาจริงเอาจัง ตลอดการดูแลเอาใจใส่พระให้มีสถานที่ปฏิบัติธรรมได้สะดวกของท่านทั้งสอง จึงมีพระธุดงคกรรมฐานจํานวนมากเข้าไปอาศัยร่มเงาหวังพึ่งท่านเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ ศาสน- ทายาทจึงเกิดขึ้นมากมาย รวมทั้งการสงเคราะห์ปัจจัย ๔ แก่พระที่ตั้งใจภาวนา เช่น ซื้อที่ดิน สําหรับสงวนไว้เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมและเป็นการรักษาป่าเขาต้นนํ้า ทั้งการส่งอาหารให้พระที่ ปฏิบัติธรรมตามป่าเขาที่ทุรกันดาร ฯลฯ 

ส่วนการช่วยโลกสงเคราะห์โลก องค์หลวงตาพระมหาบัวท่านสร้างโรงพยาบาล โรงเรียน สาธารณประโยชน์ เช่น ถนนหนทาง สะพาน การปลูกและรักษาป่าไม้ รักษาแหล่งนํ้า ฯลฯ มูลค่านับหมื่นล้านบาทขึ้นไป ตลอดโครงการผ้าป่าช่วยชาติ ทองคําบริจาคสูงสุดถึง ๑๓ ตันเศษ หรือ ๑๓,๐๐๐ กว่ากิโลกรัม มากเป็นประวัติศาสตร์ของโลก ส่วนหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ดําเนินตามปฏิปทาขององค์หลวงตาฯ อย่างเคร่งครัด ท่านเป็นพระมหาเถระผู้ทรงคุณธรรมที่มีนิสัยชื่นชอบอยู่ตามป่าตามเขาอย่างเงียบๆ และท่านไม่ค่อยเทศนาว่าการต้อนรับแขกผู้มาเยือน แต่ท่านกลับมี ศรัทธาญาติโยมเคารพเลื่อมใสนําทองคําไปกราบน้อมถวายท่าน ซึ่งท่านสามารถรวบรวมทองคํา เพื่อเข้าร่วมโครงการผ้าป่าช่วยชาติได้จํานวนมากถึง ๖๐๐ กว่ากิโลกรัม หากคิดเป็นเงินก็นับว่ามีจํานวนมากมายมหาศาล

และในปัจจุบัน ท่านได้สร้างศาสนถาวรวัตถุน้อมถวายองค์หลวงตาฯ เช่น พิพิธภัณฑ์ อัฐบริขารหลวงตาพระมหาบัว ที่วัดป่าบ้านตาด และสร้างพุทธมหาเจดีย์ ที่วัดป่าภูผาแดง ซึ่งเป็น เจดีย์ขนาดใหญ่และมั่นคงแข็งแรง เพื่อเป็นศาสนถาวรวัตถุชิ้นสําคัญที่สุด เพื่อสืบทอดพระพุทธ- ศาสนา และเป็นเครื่องระลึกถึงว่า ครั้งสมัยกึ่งพุทธกาลผ่านไป ๕๐ กว่าปี พุทธมหาเจดีย์แห่งนี้เป็นอีกหนึ่งพระมหาเจดีย์ที่พระอรหันต์น้อมสร้างถวายพระอรหันต์ ที่สําคัญเป็นเครื่องหมายการแสดงความกตัญญูกตเวทีที่หลวงปู่ลีท่านมีต่อองค์หลวงตาฯ ผู้เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์นั่นเอง

การทําประโยชน์เพื่อโลกของท่านทั้งสองยิ่งใหญ่มาก ยากที่ใครๆ จะกระทําตามได้ สมกับ ท่านเป็น ปุญฺญกฺเขตฺตํ คือ เป็นเนื้อนาบุญอันยิ่งใหญ่ของชาวพุทธจริงๆ และเป็นการบําเพ็ญประโยชน์โลกเพื่อลาวัฏฏะอย่างแท้จริง

ภาค ๔ ชีวิตสมณะ

การบวชถวายในงานศพพ่อแม่ครูบาอาจารย์

การบวชเนื่องในวันงานถวายเพลิงศพพ่อแม่ครูอาจารย์ ถือเป็นอริยประเพณีอันงดงามของวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งได้กระทําสืบทอดต่อๆ กันเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน นับแต่การบรรพชาอุปสมบทหมู่บูชาคุณในงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายวิปัสสนากรรมฐาน จนถึงงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตา-พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เป็นการแสดงออกถึงความเคารพบูชาพระคุณของพ่อแม่ครูอาจารย์องค์ที่ท่านล่วงลับไป เป็นการบวชเพื่อสืบทอดวงพระธุดงคกรรมฐาน และเพื่อเป็นศาสนทายาท สืบทอดรักษาพระพุทธศาสนา 

การบวชเนื่องในงานสําคัญเช่นนี้ มีศิษย์ผู้มีจิตเลื่อมใสศรัทธาขอบวชกันมากถึง ๙๐ รูป แบ่งเป็นบวชพระ ๑๒ ชุด ชุดละ ๓ รูป รวม ๓๖ รูป และบวชเป็นสามเณร ๑๘ ชุด ชุดละ ๓ รูป รวมเป็น ๕๔ รูป หลวงปู่ลี กุสลธโร กับหลวงปู่บัวคํา มหาวีโร ก็บวชในงานนี้ เพื่อบูชาพระคุณ ของท่านพระอาจารย์มั่น การบวชไม่มีการคิดค่าใช้จ่ายจากผู้ขอบวชแต่ประการใด แต่ก่อนบวชต้องมาฝึกหัดเป็นผ้าขาว ต้องหัดทําข้อวัตรปฏิบัติต่างๆ อย่างขยันขันแข็ง เช่น การปัดกวาดลานวัด การเช็ดถูศาลา การทําความสะอาดล้างห้องนํ้า ต้องฝึกปรนนิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์ เช่น การจัดอาสนะ การตั้งของใช้ต่างๆ การประเคนของ การล้างบาตร ล้างกระโถน และต้องฝึกฉันมื้อเดียว การไหว้พระสวดมนต์ การเดินจงกรมนั่งสมาธิภาวนา และฝึกซ้อมท่องขานนาคจนคล่องแคล่วจึงบวชได้ ฯลฯ 

การบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานในสมัยนั้น ไม่ใช่จะขอบวชง่ายๆ นอกจากครูบาอาจารย์จะดูข้อวัตรปฏิบัติดังที่กล่าวมาแล้ว ท่านยังดูนิสัยใจคอตลอดความประพฤติ ถ้าเห็นสมควรแล้ว ท่านจึงอนุญาตบวชให้

การที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เริ่มต้นแห่งชีวิตสมณะในทางพระพุทธศาสนา จนกระทั่งท่าน ได้ถึงที่สุดแห่งธรรม คือ ถึงซึ่งวิมุตติธรรมพระนิพพานบรมสุข โดยท่านเริ่มจากงานถวายเพลิงศพท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต วัดป่าสุทธาวาส จังหวัดสกลนครนี้เอง เพราะการบวชของหลวงปู่ลี เป็นการบวชที่ถูกต้องตามพระพุทธบัญญัติทุกประการ ไม่มีวิบัติใดๆ เคลือบแฝง เป็นการบวชที่สะอาดบริสุทธิ์ เป็นการบวชปฏิบัติบูชา ซึ่งองค์พระบรมศาสดาทรงตรัสยกย่องไว้ว่า “พุทธบริษัททั้ง ๔ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ทําสักการบูชาเราด้วยเครื่องสักการบูชาทั้งหลาย อันเป็นอามิส เช่น ดอกไม้ ธูปเทียน เป็นต้น หาชื่อว่าบูชาตถาคตด้วยการบูชาอันยิ่งไม่ ผู้ใดปฏิบัติตามธรรมอันชอบยิ่ง ปฏิบัติธรรมให้เหมาะสมแก่ธรรม ผู้นั้นแลชื่อว่าสักการบูชาเรา ด้วยการบูชาอันยอดยิ่ง” ที่สําคัญเป็นการบวชตามรอยองค์พระบรมศาสดา คือ บวชเพื่อหวัง ความพ้นทุกข์โดยถ่ายเดียว โดยหลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เมตตาเล่าเหตุผลในการบวชของท่านไว้ดังนี้ 

“เราฝึกหัดนาคครั้งแรกกับพระอาจารย์เดือน จากนั้นจึงเดินทางต่อไปยังวัดป่าสุทธาวาส ร่วมงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต มี หลวงปู่วัน อุตฺตโม เป็นผู้ฝึกซ้อมสอนนาค เพื่อให้หมู่คณะทั้งหลายได้ทรงจํา ชํ่าชอง คล่องปาก ซึ่งพระบาลีได้ถูกต้องตามอักขรฐานกรณ์ 

เราบวชมาก็เพื่อชําระกิเลส ถ้าไม่ชําระสิ่งนี้ออกไป ไม่เห็นนะ นี่แหละที่มันวิ่งตามโลก ตามสงสารอยู่อย่างนั้น มันจะอัศจรรย์อะไร เขาไม่ได้บวช เขายังทําได้ ความโลภ ความโกรธ ความหลง นี่เหมือนกัน เขาก็ยังทําได้ ไม่ได้ต่างจากทางโลกเลย ถ้าไม่มีศีลไม่มีธรรม บังคับจิตให้มัน อยู่ในศีลในธรรม ในสติ ในปัญญา อบรมจิตใจตัวเอง ให้มันวิ่งอยู่อย่างนั้น ถ้ามันวิ่งออกไปข้างนอก ไม่ได้วันใด ต้องได้วันหนึ่งล่ะ จิตมันจะตะล่อมเข้ามาๆ คล้ายกันกับการหว่านแห พอเหวี่ยงแห ให้แผ่กว้างออกไปเพื่อจับปลา พอเราดึงเชือกที่ปลายแหขึ้น แหที่แผ่กว้างออกไปมันก็มารวมกัน มันจะตะล่อมเข้า ตะล่อมเข้า 

แต่นี่จิตใจของมนุษย์ มันก็หว่านเต็มไปหมดเหมือนกันกับแห สังเกตให้ดีพอไปนอนหลับ มันเป็นอย่างไร นอนหลับก็ละเมอเพ้อฝันไปต่างๆ นานา ตัวรู้มันก็รู้อยู่อย่างนั้นนะว่า วันนี้นอน หลับสนิท จนไม่รู้เนื้อรู้ตัว มันก็รู้ วันนี้นอนหลับฝันเรื่องนั้นเรื่องนี้ มันก็รู้อยู่ ส่วนบารมีของเรานั้น ก็ได้ทํามาแล้ว ถึงได้มาบวช ถ้าเราไม่มีบารมีก็มาบวชไม่ได้ เหมือนกันกับวัวกับควายมันจะรู้อะไร มีแต่ก้มหน้าก้มตากินหญ้าอยู่อย่างนั้น ไม่เห็นหรือ ตัวเราน่ะสอนตัวเรา จะให้คนอื่นมาสอนก็ เท่านั้นแหละ ถ้าเราไม่สอนตัวเราเองไม่ได้นะ ไม่ได้เลย เข้ามาบวชก็หวังสิ่งเดียวจะเอาพ้นทุกข์ ให้ได้ ต้องแก้จิตใจตัวเองอยู่อย่างนั้น สู้กันอยู่อย่างนั้น” 

เข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์เป็นพระป่าธรรมยุต

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์เมื่อมีอายุย่าง ๒๘ ปี โดยท่านและนาคบัวคํา เมื่อได้ฝึกหัดนิสัยใจคอตลอดความประพฤติจนเป็นที่ไว้วางใจของครูบาอาจารย์ และได้ฝึกหัดท่องขานนาคจนคล่องแคล่วพร้อมที่จะบวชแล้ว พระอุปัชฌาย์จึงอนุญาตให้ท่านทั้งสองได้บรรพชา อุปสมบท โดยท่านทั้งสองเป็นคู่นาคได้บวชพร้อมกันเป็นพระในสังกัดฝ่ายธรรมยุติกนิกาย และเป็น พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เมื่อวันจันทร์ที่ ๓๐ เดือนมกราคม พุทธศักราช ๒๔๙๓ ตรงกับวันขึ้น ๑๒ คํ่า เดือน ๓ ปีฉลู เวลา ๑๖.๑๒ น. ที่วัดศรีโพนเมือง เลขที่ ๒๙๗ ถนนกําจัดภัย ตําบลธาตุเชิงชุม อําเภอเมือง จังหวัดสกลนคร

โดยหลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นนาคซ้าย หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร เป็นนาคขวา โดยมี

ท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) เป็นพระอุปัชฌาย์ 

ท่านพระอาจารย์อ่อน ญาณสิริ เป็นพระกรรมวาจาจารย์

ท่านพระอาจารย์ฝั้น อาจาโร เป็นพระอนุสาวนาจารย์

หลวงปู่ลี ท่านได้ฉายานามว่า “กุสลธโร” แปลว่า “พระผู้ทรงไว้ซึ่งความฉลาด”

การบวชเป็นพระของหลวงปู่ลี ท่านย่อมได้รับพระโอวาทข้อสําคัญ คือ รุกฺขมูลเสนาสนํฯ จากพระอุปัชฌาย์เช่นเดียวกับพระทุกๆ องค์ เป็นไปตามที่ท่านพระอาจารย์เดือนเมตตาให้โอวาทไว้ตอนท่านฝึกเป็นผ้าขาว และตรงกับความปรารถนาของท่านที่ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานมุ่งปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา เพื่อมุ่งตรงต่อพระนิพพานเท่านั้น โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์ถึงความสําคัญของพระโอวาทข้อนี้ไว้ดังนี้ 

“ดังครั้งพระพุทธเจ้าท่านพาดําเนินมา ที่ท่านแสดงไว้แก่พระทุกๆ องค์ ที่เราทั้งหลายบวชแล้วได้รับพระโอวาทข้อนี้ทั่วหน้า ปฏิเสธไม่ได้ว่า ใครไม่ได้รับพระโอวาทสําคัญข้อนี้ไว้ ไม่มีเลย เรียกว่าทุกองค์ไปเลย พระองค์ทรงประทานมรดกอันยิ่งใหญ่ที่มีคุณค่ามหาศาล สามารถยังผู้ที่บําเพ็ญตามพระโอวาทข้อนี้ให้ถึงพระนิพพานได้ 

โดยพระวาจารับสั่งว่า “รุกฺขมูลเสนาสนํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชา ตตฺถโว ยาวชีวํ อุสฺสาโห กรณีโย” พออุปสมบทแล้ว พระองค์ประทานพระโอวาทข้อนี้ให้ทุกๆ องค์ ไม่มีเว้นเลย ว่าเมื่อบรรพชาอุปสมบทแล้ว ให้ท่านทั้งหลายไปอยู่ตามรุกขมูลร่มไม้ในป่าในเขา ตามถํ้าเงื้อมผา ป่าช้าป่ารกชัฏ ที่แจ้งลอมฟาง อันเป็นสถานที่เหมาะสมในการประกอบความพากเพียร ปราศจาก สิ่งรบกวนต่างๆ การบําเพ็ญก็เป็นไปด้วยความสะดวกราบรื่นดีงาม ทางความพากเพียรก็ได้รับผล เป็นที่พอใจโดยลําดับ กับสถานที่เช่นนี้ จึงขอให้พากันอยู่และบําเพ็ญในสถานที่เช่นนั้นตลอด ชีวิตเถิด นี่เป็นพระโอวาทของพระพุทธเจ้าที่ทรงแสดงไว้ตั้งแต่บัดนั้นจนกระทั่งบัดนี้ ไม่มีลบเลือนสดๆ ร้อนๆ ก็คือพระโอวาทข้อนี้เอง”

นับว่า หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นผู้ที่มีอํานาจวาสนามากที่ได้มาออกบวชเป็นพระธุดงค-กรรมฐาน และได้บวชเนื่องในงานประวัติศาสตร์สําคัญครั้งนี้ด้วย สาเหตุเพราะ

ประการแรก ท่านออกบวชโดยบริจาคชีวิตถวายไว้ในพระพุทธศาสนา โดยเอาชีวิตเป็น เดิมพัน เพื่อปฏิบัติบูชาพระรัตนตรัยและบูชาท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งเป็นพระอรหันต์ ผู้ยิ่งใหญ่ พระผู้เป็นพระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายพระธุดงคกรรมฐานสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล และที่สําคัญท่านเป็นพระผู้บรรลุธรรมเองเป็นองค์แรก เปรียบประดุจพระพุทธเจ้าองค์หนึ่งของเมืองไทย 

ประการที่สอง ท่านได้อุปสมบทโดยท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) หลวงปู่ อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ซึ่งครูบาอาจารย์ทั้ง ๓ องค์ ล้วนเป็นพระศิษย์อาวุโสของ ท่านพระอาจารย์มั่น เป็นครูบาอาจารย์ที่มีชื่อเสียงและมีคุณธรรม เป็นที่เคารพรู้จักกันอย่าง กว้างขวางของชาวพุทธบริษัท โดยเฉพาะท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์องค์นี้ ท่านเป็นพระอุปัชฌาย์ องค์สําคัญของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น หลายต่อหลายองค์ รวมทั้งเป็น พระอุปัชฌาย์ขององค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ซึ่งทั้งองค์หลวงตาฯ และหลวงปู่ลี ต่างให้ความเคารพเทิดทูนท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์เป็นอันมาก ส่วนหมู่พระสงฆ์ที่นั่งหัตถบาส ทําสังฆกรรมในงานบวชของท่านนั้นก็เป็นพระที่ทรงศีล ทรงธรรม 

ประการที่สาม ท่านได้มีโอกาสรู้จักกับครูบาอาจารย์พระศิษย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ของท่านพระอาจารย์มั่นอีกหลายต่อหลายองค์ เนื่องจากช่วงนั้นเป็นยุคทองของวงพระธุดงค- กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งกาลต่อมาท่านได้ไปพักหรืออยู่จําพรรษาด้วย อาทิเช่น หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ขาว อนาลโย ท่านพ่อลี ธมฺมธโร องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ฯลฯ

การที่หลวงปู่ลีท่านสละโลกออกบวชในคราวนี้ ย่อมมีผลและอานิสงส์อันไพบูลย์ยิ่งใหญ่ ไม่อาจจะประมาณได้ ด้วยความศรัทธา ด้วยความพากเพียรปฏิบัติธรรมอย่างอุกฤษฏ์ของท่านแล้ว เชื่อว่าในเวลาไม่นานนัก ท่านย่อมเข้าถึงพระสัทธรรม และเข้าถึงพระนิพพานบรมสุขในที่สุด

ชีวิตสมณะวันแรกของหลวงปู่ลี อันเป็นวันที่ท่านรอคอยมานานหลายปี บัดนี้สมความปรารถนาแล้ว ทั้งยังได้บวชในวันสําคัญเช่นนี้ ท่านย่อมเกิดความปลาบปลื้มปิติและความซาบซึ้งใจ เป็นธรรมดา ครูบาอาจารย์ที่เริ่มต้นชีวิตสมณะวันแรก มีหลายองค์หลายท่านก็เกิดความซาบซึ้งใจ ดังนี้ “ครั้นพระอุปัชฌาย์มอบผ้ากาสาวพัสตร์ให้แล้ว ก็มีพระได้มาช่วยกันนุ่งห่มให้ ในขณะนั้น ได้ก้มมองดูผ้ากาสาวพัสตร์อันเหลืองอร่าม อันเป็นธงชัยของพระอรหันต์ ก็เกิดความรู้สึกซาบซึ้ง นึกว่าเป็นบุญลาภอันประเสริฐที่ได้เกิดมาเป็นมนุษย์พบพระพุทธศาสนา จะขอบวชอุทิศตนต่อ พระพุทธศาสนาจนกว่าชีวิตจะหาไม่”

หลวงปู่ลี ในชีวิตวันแรกแห่งเพศของสมณะ นับว่าท่านเป็นพระธุดงคกรรมฐานที่สง่างาม อีกองค์หนึ่ง ร่างกายที่ห่อหุ้มด้วยผ้ากาสาวพัสตร์อันเป็นธงชัยของพระอรหันต์ สีของผ้ากรักจับต้อง กายท่านก็งดงาม ใบหน้าผิวกายก็ดูมีสง่าราศี ดวงตาก็ฉายแววแห่งความเด็ดเดี่ยวมุ่งมั่นที่จะออกธุดงค์บําเพ็ญเพื่อความพ้นทุกข์ตามที่ท่านตั้งความปรารถนาไว้ ท่านสะพายบาตรแบกกลดอย่าง องอาจทะมัดทะแมง พร้อมเป็นนักรบธรรมที่จะก้าวเข้าสู่สมรภูมิ คือ ป่าเขาอันแสนสงัดวิเวกและสัตว์ป่าอันแสนดุร้ายน่ากลัว เพื่อฝึกจิตทรมานกาย เพื่อหํ้าหั่นกิเลสตัณหาน้อยใหญ่ และเพื่อ เป้าหมายอันแสนยิ่งใหญ่ คือ โมกขธรรมอันพึงหวังตามรอยแห่งองค์พระบรมศาสดา แลดูแล้วท่านจะต้องเป็นศาสนทายาท เป็นศากยบุตรพุทธชิโนรสสําคัญอีกองค์หนึ่งของวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต อย่างแน่นอน

บันทึกงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต 

หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต พระบูรพาจารย์ใหญ่ฝ่ายกรรมฐานเข้าสู่อนุปาทิเสสนิพพาน เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๒ เวลา ๐๒.๐๐ น. สรีระสังขารของท่านย่อมเหมือนคนทั้งหลาย ซึ่งจะต้องเป็นไปตามกฎแห่งไตรลักษณ์ แต่เกียรติประวัติอันงดงามตลอดชีวิตของท่าน ซึ่งได้รับการ ยกย่องว่า ท่านเป็นพระอรหันตสาวกในครั้งกึ่งพุทธกาลที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ท่านดําเนินตามรอยแห่ง องค์พระบรมศาสดา โดยการบําเพ็ญจริยา ๓ ได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วนที่สุด ทําให้ชื่อเสียงคุณธรรม กิตติศัพท์ กิตติคุณของท่านเลื่องลือเฟื่องฟุ้งอยู่คู่โลกคู่สงสารไปตราบนานเท่านาน มิอาจกําหนดได้

เมื่อถึงวันประชุมเพลิงสรีระสังขารของท่าน วันที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ นับเป็น วันมหาวิปโยคอีกวันหนึ่งของชาวพุทธ และในวันสําคัญเช่นนี้ย่อมมีเหตุการณ์อัศจรรย์อันแสดงถึง บารมีธรรมที่ท่านได้บําเพ็ญมาอย่างยาวนาน เทวดา อินทร์ พรหม นาค ครุฑ ที่เคยมากราบ ฟังธรรมในยามที่ท่านดํารงขันธ์อยู่ ต่างได้มาร่วมไว้อาลัยเป็นครั้งสุดท้าย บรรดาทวยเทพจึงบันดาลให้เกิดปรากฏการณ์พิเศษเหนือธรรมชาติมากมาย เป็นต้นว่า แผ่นดินกัมปนาทหวั่นไหว ท้องฟ้ากลายเป็นสีเขียวสดสลัว พระอาทิตย์ทรงกลด อากาศร่มเย็นสบาย และโดยมีเมฆดําลอยมาโปรย ฝนเป็นละอองนํ้าให้ความชุ่มเย็นในวันประชุมเพลิงจนเป็นที่อัศจรรย์แก่ผู้มาร่วมงาน ฯลฯ 

ในส่วนพุทธบริษัทที่เดินทางมาร่วมงานหลายหมื่นคน ก็เกิดเหตุอัศจรรย์ต่างๆ มากมาย ดังที่ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้บันทึกไว้ว่า

“งานนี้มี ๓ คืนกับ ๔ วัน และงานนี้เป็นงานที่แปลกและอัศจรรย์เป็นพิเศษ คือคนมามากต่อมากแต่ไม่มีการส่งเสียงหนึ่ง ไม่ทะเลาะวิวาทฆ่าตีกันหนึ่ง ไม่มีการขโมยของกัน ล้วงกระเป๋ากันหนึ่ง เก็บสิ่งของมีค่าได้ยังอุตส่าห์นําไปมอบให้เจ้าหน้าที่กองโฆษณาหนึ่ง ไม่มีคนดื่มเหล้าเมาสุรา มาอาละวาดเกะกะในบริเวณงานหนึ่ง พระเณรก็สงบเสงี่ยมงามตาน่าเคารพเลื่อมใสหนึ่ง แต่ละข้อยากจะมีในงานหนึ่งๆ จึงอดจะเรียกว่าเป็นงานแปลกมิได้”

ครูบาอาจารย์ที่เป็นศิษยานุศิษย์ในองค์ท่านที่เคยอยู่ร่วมในเหตุการณ์ ได้เล่าและบันทึกบรรยากาศงานประวัติศาสตร์ถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่นไว้ มีรายละเอียดดังนี้

จากหนังสือชีวประวัติพระหล้า เขมปตฺโต โดยหลวงปู่หล้า เขมปตฺโต ได้บันทึกเกี่ยวกับการจัดงานศพหลวงปู่มั่นภายหลังจากที่ท่านมรณภาพ ไว้ดังนี้

“ต่อไปเรื่องศพขององค์หลวงปู่ ครั้นถึงเวลาเย็นในวันนั้นก็กราบศพ เอาเข้าหีบไม้ ที่เห็นว่า เป็นหีบชั้นที่หนึ่งในสมัยนั้น แล้วก็เอาไว้ที่ศาลาโรงฉัน แล้วสามทุ่มตอนกลางคืนมีการสวดมนต์ ธัมมจักฯ บ้าง อนัตตลักขณสูตรบ้าง อาทิตตปริยายสูตรบ้าง ธัมมนิยามบ้าง อภิธรรมบ้าง วนไปวนมา และมีการฟังเทศน์ทั้งโยมทั้งพระรวมกันตลอดกลางคืนด้วยทุกคืน ท่านเจ้าคุณ พระธรรมเจดีย์ เป็นประธาน แบ่งพระเถระทั้งหลายเปลี่ยนวาระกันเทศน์ เข้าคิว สมัยนั้น พระอาจารย์มหาบัวยังไม่ได้เข้าคิวเทศน์ดอก องค์ท่านกําลังเร่งความเพียร ออกไปวิเวกองค์เดียว ๗ วัน จึงเข้ามาเยือนหนหนึ่ง พระมาจากต่างทิศบางวันถึง ๘๐๐ รูปก็มี บางวัน ๔๐๐ รูปขึ้นไป ๕๐๐ รูป ถึง ๗๐๐ รูป อย่างน้อยไม่ตํ่ากว่า ๔๐๐ รูป ตลอดสามเดือน การขบฉันก็เหลือแหล่ ไม่มีโจรผู้ร้ายพอที่จะว่าเดือดร้อน 

๗ วันที่เรียกว่า “สัตตมวาร” ในสมัยนั้นทําบุญครั้งหนึ่ง แต่ก็เท่ากับว่าทําทุกวันอยู่ในตัว เพราะพระมาก ถ้าคิดเฉลี่ยแล้วเอา ๖๐๐ มาคูณ ๙๐ แล้วจะเป็นพระกี่องค์เล่า ก็เป็นพระ ๕๔,๐๐๐ องค์ทีเดียวล่ะ พระมหาเถระ พระราชาคณะ ทางกรุงเทพมหานครก็มาหลายองค์อยู่ สมัยนั้นวัดป่าสุทธาวาสเป็นวัดกว้างขวาง วังเวง เพราะไม่มีสวน ไม่มีบ้านท่านผู้ใด เป็นดงบ้าง เป็นป่าบ้าง กางกลด กางมุ้ง อยู่ไหนๆ ก็ได้ ไม่คับแคบ”

องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้บันทึกไว้ในหนังสือประวัติของท่านพระ-อาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ดังนี้ “งานนี้ท่านทําพิธีเปิดมีกําหนด ๓ คืนกับ ๔ วัน ซึ่งเริ่มแต่วันขึ้น ๑๐ คํ่า เดือน ๓ ถวายฌาปนกิจศพท่านคืนของวันขึ้น ๑๓ คํ่า ราว ๖ ทุ่ม พอรุ่งเช้าของวันขึ้น ๑๔ คํ่า ก็เป็นวันเก็บอัฐิท่าน”

วันอาทิตย์ที่ ๒๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ขึ้น ๑๑ คํ่า เดือน ๓ ปีขาล เคลื่อนศพสู่เมรุ

“ถ้าจําไม่ผิดวันขึ้น ๑๑ คํ่า เป็นวันอาราธนาท่านไปสู่เมรุ ก่อนหน้าเล็กน้อยบรรดาลูกศิษย์ทั้งพระและประชาชนได้พร้อมกันทําวัตรขอขมาโทษท่านเป็นที่เรียบร้อย หลังจากนั้นก็อาราธนาไปสู่เมรุ ตอนนี้คงอดทนไม่ไหว ได้เกิดโกลาหลวุ่นวายกันขึ้นอีกจนได้ คราวนี้เป็นคณะลูกศิษย์ฝ่ายฆราวาสหญิงชาย พอเริ่มอาราธนาท่านเคลื่อนที่ไปสู่เมรุ ต่างมีอากัปกิริยาที่ไม่ค่อยแจ่มใสขึ้นมา ในขณะนั้น นํ้าหูนํ้าตากิริยาเศร้าโศกและเสียงร้องไห้เริ่มแสดงออกเป็นลําดับ นับแต่ขณะท่านเคลื่อนจากที่ไปสู่เมรุรู้สึกวุ่นวายสับสนพอดู ในสังคมแห่งความวิปโยคพลัดพรากจากไปแห่งท่านผู้มีบุญหนาเมตตาราวมหาสมุทรสุดขอบเขตไม่มีประมาณ บรรดาลูกศิษย์บริวารต่างร้องไห้ด้วยความอาลัยเสียดาย เพราะครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้ายในการพลัดพรากจากร่างกายหายสูญความสมมุติที่เคยก่อภพก่อชาติ พาให้ได้นามว่าเกิด แก่ เจ็บ ตาย ต่อกันเป็นสายยาวเหยียดไม่มีเบื้องต้น เบื้องปลาย ท่านอาจารย์ได้ทําลายกงกรรมของวัฏจักรเสียสิ้นแล้ว บัดนี้ก้าวเข้าสู่เมืองแก้วอันประเสริฐ คือ พระนิพพาน ไม่มีวันกลับมาวุ่นวายกับกองสังขารอันเป็นสถานที่หลั่งนํ้าตาอีกต่อไป

บรรดาลูกศิษย์ที่ร้องไห้ถึงท่านครั้งนี้ เพราะความเคารพรักเสียดายที่ได้เคยประสิทธิ์ ประสาทธรรมโสรจสรงประพรมดวงใจให้หายง่วงเหงาเมามัว พอมีสติระลึกบาปบุญได้ก็ระลึกถึง พระคุณท่าน อยากได้ไว้เป็นแก้วบูชาเป็นขวัญตาขวัญใจต่อไปอีก ต่อเมื่อสุดวิสัยจะห้ามได้ จึงขอถวายนํ้าใจเป็นความอาลัยรักด้วยนํ้าตาเป็นเครื่องสักการบูชาว่า คณะลูกศิษย์เหล่านี้บุญน้อย แต่ ยังมีวาสนาบารมีได้มาพบเห็น ในคราวพลัดพรากจากไปของท่านผู้ทรงมหาคุณบุญหนักศักดิ์ยิ่ง เป็นผู้สิ้นกิเลสถึงความวิเศษศักดิ์สิทธิ์สมัยปัจจุบันที่แสนหาได้ยาก นานๆ ถึงจะได้พบเห็นเป็น ขวัญตาขวัญใจที่ใฝ่ฝันมานานสักองค์หนึ่ง

แม้ท่านได้ผ่านพ้นกองทุกข์ในสงสารถึงพระนิพพานอันเป็นบรมสุขแล้ว ก็ขออาราธนา เมตตาโปรดโสรจสรงมวลสัตว์ผู้ยากจน ซึ่งกําลังตกอยู่ในความสุดวิสัย ได้แต่พากันร้องไห้พิไรรําพันถึงอยู่เวลานี้บ้างเถิดเจ้าพระคุณบุญล้นฝั่ง ซึ่งฝังเพชรไว้ในหัวใจ เมื่อใดพวกข้าพเจ้าทั้งหลายจะพอมีทางรอดตาข่ายแห่งมาร ได้มีวาสนาถึงพระนิพพานตามพระคุณท่านก็ไม่มีทางทราบได้ เพราะ กรรมหนักกรรมหนาเกิดมาอาภัพวาสนา จึงเพียงได้มาชมบารมีพระคุณท่านเป็นขวัญใจบูชาไว้ด้วยนํ้าตาดังที่เป็นอยู่ขณะนี้แล เหล่านี้เป็นคําร้องไห้วิงวอนปรารถนาของพุทธบริษัททั้งหลาย ที่แสนอาลัยเสียดายในความพลัดพรากจากไปของท่าน จนศพท่านที่อาราธนาเข้าสู่เมรุเป็นที่เรียบร้อยแล้ว อาการที่น่าเวทนาสงสารเหล่านั้นจึงค่อยๆ สงบลง”

กล่าวถึง นาคลี และ นาคบัวคํา ซึ่งอยู่ในชุดขาว เพื่อเตรียมเข้าพิธีอุปสมบทหมู่บูชาคุณ ขององค์ท่าน ในเช้าวันนั้นหลังจากพระฉันจังหันเสร็จแล้ว มีพิธีเคลื่อนศพหลวงปู่มั่นขึ้นสู่เมรุ ซึ่งออกแบบเป็นมณฑปจตุรมุขมีความวิจิตรงดงามมาก นาคทั้งสองก็ได้ร่วมเข้าพิธีด้วย โดยบรรดาผู้ที่อัญเชิญโลงบรรจุศพหลวงปู่มั่นขึ้นสู่เมรุ ล้วนเป็นพระธุดงคกรรมฐานผู้ครองจีวรสีกรักเข้มทั้งสิ้น และเป็นพระอริยบุคคลตั้งแต่ชั้นโสดาบัน สกทาคามี อนาคามี และพระอรหันต์ ซึ่งล้วนได้รับการอบรมสั่งสอนจากหลวงปู่มั่นมาทั้งสิ้น จะมีที่แปลกสะดุดตาแก่บรรดาผู้เข้าร่วมพิธี ก็คือ มีนาคหนุ่มผู้สวมชุดขาวที่เรียกว่า “พ่อขาว” เพียงสองคน ก็คือ นาคลีและนาคบัวคํา ซึ่งนาคทั้งสองก็ไม่สนใจคําทัดทานของผู้ใด ไม่ว่าเขาจะมาฉุดดึงออก หรือเขาจะต่อว่าก็ไม่ยอมออก 

ต่อมาก็ถูกพระขับไล่หนักเข้าๆ ให้ออกไปจากบริเวณเมรุ นาคบัวคําทนฟังคําพระขับไล่ ไม่ไหว จึงยอมถอยห่างออกไป ส่วนนาคลีนั้นใครจะต่อว่าขับไล่อย่างไรก็ไม่สนใจ เพราะมีความตั้งใจกระทําการเทิดทูนบูชาคุณหลวงปู่มั่นเป็นวาระสุดท้าย จึงก้มหน้าก้มตาอดทนกระทําต่อไปจนกระทั่งพิธีเคลื่อนศพสู่เมรุแล้วเสร็จ หลวงปู่ลีท่านว่า “เขาดึงออก ท่านก็ไม่ออก จิตปานปลิง ดึงไม่ออก” ด้วยอุปนิสัยทําจริงทําจัง เมื่อกระทําสิ่งใดแล้ว สิ่งนั้นจะต้องสําเร็จให้จงได้ นาคลีจึงแสดงออกให้ดังที่เห็นๆ กัน ซึ่งอุปนิสัยนี้เป็นคุณสมบัติที่สําคัญอย่างหนึ่งของผู้ที่จะบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ โดยกล่าวได้ว่ามีกันทุกองค์ 

สําหรับเครื่องสักการบูชาบนเมรุมณฑปจตุรมุข ล้วนเป็นของชั้นเลิศในสมัยนั้น เสา ซุ้ม พื้น และบันไดเมรุ โลงศพ ตลอดเครื่องประดับโลงศพ ล้วนถูกสร้างขึ้นจากวัสดุอย่างดีและปราณีต บรรจงที่สุด มวลดอกไม้นานาพันธุ์ที่มีสีสรรและมีกลิ่นหอมจํานวนมาก ถูกนํามาประดับประดา ตบแต่งอย่างงดงามที่สุด สําหรับลานสถานที่โดยรอบถูกจัดแต่งเป็นสัดเป็นส่วนอย่างเป็นระเบียบเรียบง่าย ตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ปะรําพิธีเสาทําด้วยไม้ หลังคาไม้ไผ่สานขัดแตะ มุงด้วยหญ้าคาใบจาก เพื่อรองรับพระมหาเถระ พระภิกษุสงฆ์ สามเณร แม่ชี อุบาสก อุบาสิกา ตลอดพุทธศาสนิกชนทั่วไปจํานวนมากที่เดินทางมาร่วมงาน 

วันจันทร์ที่ ๓๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ขึ้น ๑๒ คํ่า เดือน ๓ ปีขาล ก่อนวันถวายเพลิง

ในตอนเช้าพระสงฆ์ สามเณร จํานวนมากนับพันก็ออกเดินบิณฑบาต แล้วฉันจังหันเช้า ตลอดทั้งวัน มีพระ เณร แม่ชี ญาติโยมผู้มีจิตศรัทธาเดินทางหลั่งไหลกันมากราบไหว้บูชาและถวายผ้าบังสุกุลกันอย่างเนืองแน่นเต็มลานวัด กลางวันก็มีการอุปสมบทหมู่ตามวัดที่อยู่ใกล้เคียง ตอนคํ่ามีการสวดมนต์ทําวัตรรวม และมีการแสดงพระธรรมเทศนาโดยพระมหาเถระตลอดทั้งคืน

วันอังคารที่ ๓๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ขึ้น ๑๓ คํ่า เดือน ๓ ปีขาล วันถวายเพลิงจริง

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “วันที่ ๓๑ เป็นวันประชุมเพลิงศพ ไม้เผาศพเป็นไม้หอมจากฝั่งลาว เขาเลื่อยเป็นท่อนสี่เหลี่ยม ขนาดยาวเท่าแขน และขนาดสั้นเท่าศอก แล้ววางสลับเข้าไปที่ จิตกาธาน ตอนสองทุ่มเนี่ยมีฝนปรอยๆ นํา” เมื่อพิธีถวายเพลิงศพพร้อมแล้ว พระลีและพระบัวคํา ในเพศบรรพชิตซึ่งบวชได้เพียงสองวัน ยังเป็นผู้อาสาแบกหามเครื่องครอบ เครื่องประดับโลงศพ ภาษาอีสานเรียกว่า “เครื่องเอ้” เพื่อนําไปเก็บรักษาไว้ใต้ถุนศาลาวัดป่าสุทธาวาสต่อไป 

บรรยากาศตอนถวายเพลิงศพจริง องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน บันทึกไว้ดังนี้

“พอได้เวลาที่กําหนดไว้ ๖ ทุ่ม คือ เที่ยงคืน ก็พร้อมกันเริ่มถวายเพลิงจริง แต่ผู้คน ในขณะนั้นประหนึ่งจะล้นแผ่นดินแออัดยัดเยียดเบียดเสียดกันจนจะหาทางเดินไม่ได้ เพราะต่างคน ต่างมุ่งอยากดูอยากเห็นในวาระสุดท้ายเพื่อเป็นสิริมงคลแก่ใจไปนาน ฉะนั้น จึงพากันเฝ้ารออยู่จนถึงเวลาที่กําหนดไว้ พอถึงเวลาถวายเพลิงจริงท่าน ขณะนั้นปรากฏมีเมฆก้อนหนึ่งขนาดย่อมๆ ไหลผ่านเข้ามาและโปรยละอองฝนลงมาเพียงเบาๆ พร้อมกับขณะที่ไฟเริ่มแสดงเปลว และโปรยอยู่ ประมาณ ๑๕ นาที เมฆก็ค่อยๆ จางหายไปในท่ามกลางแห่งความสว่างแห่งแสงพระจันทร์ข้างขึ้น จึงเป็นที่น่าประหลาดและอัศจรรย์อย่างสุดจะคาดจะเดาได้ถูก ว่าทําไมจึงดลบันดาลให้เห็นเป็นความแปลกหูแปลกตาขึ้นมาในท่ามกลางแห่งความสว่างแห่งแสงเดือนเช่นนั้น เพราะปรกติฟ้าก็ แจ้งขาวดาวสว่างในฤดูแล้งธรรมดาเราดีๆ นี่เอง 

แต่พอถึงเวลาเข้าจริงๆ ก็มีเมฆลอยมาและมีละอองฝนโปรยปรายลงมา ทําให้แปลกตา สะดุดใจระลึกไว้ไม่ลืมจนบัดนี้ เหตุการณ์ทั้งนี้บรรดาท่านที่อยู่ในวงงานขณะนั้น ไม่มีใครกล้า ปฏิเสธได้ว่าไม่จริง เรื่องไม่ได้เป็นไปในทํานองนั้น เป็นแต่ผู้เขียนอุตริขึ้นมาเอง เหตุการณ์ดังกล่าวนี้ผู้เขียนประสบมาเองอย่างประจักษ์ตาและสะดุดใจตลอดมา พอท่านที่อยู่ในวงงานขณะนั้นได้อ่านตอนนี้ อย่างไรต้องเพิ่มความจําและความสะดุดใจขึ้นมาในทันทีว่าเหตุการณ์ได้เป็นอย่างนั้นจริงๆ

การถวายเพลิงท่าน มิได้ถวายด้วยฟืนหรือถ่านดังที่ทํากันมา แต่ถวายด้วยไม้จันทน์ที่มี กลิ่นหอม ซึ่งบรรดาศิษย์ท่านผู้เคารพเลื่อมใสในท่านสั่งมาจากฝั่งแม่นํ้าโขงประเทศลาวเป็นพิเศษ จนเพียงพอกับความต้องการและผสมด้วยธูปหอมเป็นเชื้อเพลิงตลอดสาย ผลเป็นความเรียบร้อย เช่นเดียวกับที่เผาด้วยฟืนหรือถ่าน นับแต่ขณะเริ่มถวายเพลิงท่าน ได้มีกรรมการทั้งพระและ ฆราวาสคอยดูแลกิจการอยู่เป็นประจําตลอดงานนั้น และมีการรักษาอยู่ตลอดไป จนถึงเวลาเก็บอัฐิท่าน”

หลวงปู่ลี และ หลวงปู่บัวคํา ได้อยู่ถวายงานรับใช้พ่อแม่ครูบาอาจารย์ในพิธีถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่นจนถึงวันงานแล้วเสร็จ หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เล่าถึงความอัศจรรย์ที่เกิดขึ้นในวันงาน คือ

“ในขณะที่มีการเผาศพ มีฝนตกปรอยๆ ในเดือน ๓ พอให้ชุ่มเย็นหนึ่ง ภายในเขตวัดป่า-สุทธาวาส ล้วนเป็นของแจกทาน ไม่มีการซื้อการขายหนึ่ง มีพ่อค้าแม่ค้าก๋วยเตี๋ยวชาวญวน ตั้งใจ มาขาย แต่เมื่อเห็นผู้คนมาตั้งโรงทาน จึงเกิดจิตศรัทธาอย่างแรงกล้า ความคิดเดิมที่จะหวังเงินได้หายไปสิ้น กลายเป็นหวังบุญกุศล จึงตั้งโรงทานแจกก๋วยเตี๋ยว ถึงแม้มีผู้คนมาร่วมงานจํานวนมาก แกก็ไม่ยอมแพ้ ญาติโยมพระเณรเห็นแล้วสงสาร จึงรวบรวมเงินบริจาคสมทบด้วย ยังมีโรงทานอื่นอีกมากมาย บางโรงทานก็เลี้ยงคนที่มาร่วมงานแบบไม่อั้น 

ผู้คนที่มาในงานจํานวนมาก แสดงอาการครํ่าครวญถึงหลวงปู่มั่นผู้จากไป ประดุจบิดา แห่งตนๆ สิ้นชีพลงพร้อมๆ กันหนึ่ง ไม่มีคนเมาอาละวาดในงานหนึ่ง มีนาคท่านหนึ่งขออนุญาตพระพี่เลี้ยงกลับบ้านเพื่อทําธุระบางประการ พอไปถึงบ้าน เพื่อนเก่าก็กอดคอกรอกเหล้าเข้าปาก เพียงแค่จอกเล็กๆ จอกเดียวเท่านั้น แม้นาคนั้นจะไม่ยินดีในรสชาติแห่งสุราเลยก็ตาม แต่สุรานั้นได้ ผ่านปากลงถึงท้องแล้ว ผิดศีลข้อที่ ๕ แล้ว นาคท่านนั้นกลับเข้าวัด พอจะก้าวขาเข้าประตูวัดก็เกิด อาการหน้ามืดตามัวขึ้นมาทันทีทันใด พอเดินถอยหลังห่างจากวัดตาก็สว่าง เขาได้พยายามถึง ๓ ครั้ง ก็ไม่สามารถจะก้าวผ่านประตูซึ่งเปิดโล่งเข้าไปได้ ประดุจกําแพงมหึมาที่มองไม่เห็นขวางกั้น ผู้คนทั้งหลายจึงพากันแห่ไปถามว่า “เกิดอะไรขึ้น” เขาจึงเล่าความเป็นไปทั้งหมดให้ฟัง เขาจึง ก้มหน้าเดินทางกลับบ้าน รอจนกระทั่งเหล้าหมดฤทธิ์จึงสามารถเดินเข้าประตูวัดได้” หลวงปู่ลีเล่าต่อไปว่า “ศพองค์หลวงปู่มั่นแสดงกิริยาอภินิหาร ศพท่านจะใส่แว่นตา มีพระ บางรูปอยากลองดี เข้าไปกราบคารวะศพท่านก็ต้องตกใจเผ่นออกมา เมื่อเห็นศพท่านลืมตาโพลงใส่ ฆราวาสญาติโยมทั้งหลายก็พากันแตกฮือไปมุงดู ท่านก็แสดงให้เห็นเป็นต่างๆ ฆราวาสญาติโยมก็เห็นแบบหนึ่ง พระก็เห็นเป็นอีกแบบหนึ่ง แล้วพระแต่ละองค์ก็เห็นไม่เหมือนกัน ทําให้เกิดข้อถกเถียงวิจารณ์กันในหมู่พุทธบริษัท บ้างก็ว่าตนเห็นเป็นอย่างนี้ๆ บ้างก็ว่าตนเห็นเป็นอย่างนั้นๆ เพราะท่านแสดงให้เห็นไม่เหมือนกัน” 

หลวงปู่ลี กุสลธโร หลังจากเสร็จงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ก็ได้ขอติดสอยห้อยตามองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน แม้ว่าองค์หลวงตาฯ จะออกเที่ยวธุดงค์ ปลีกวิเวกไปทางไหน หรือจะดุ จะว่า จะไล่ให้หนีไปอย่างไรก็ตาม หลวงปู่ลีท่านก็ยอมอดทนและขอติดตามไปทุกหนทุกแห่ง ไม่เลิก ไม่ลา ไม่ท้อถอย เพื่อหวังให้ท่านโปรดเมตตาอนุเคราะห์ ช่วยอบรมสั่งสอนอุบายในการปฏิบัติธรรมต่างๆ จนในที่สุดองค์หลวงตาฯ ก็ยอมรับเป็นศิษย์ใกล้ชิด นับตั้งแต่ปีพุทธศักราช ๒๔๙๓ เป็นต้นมา โดยท่านได้ติดตามองค์หลวงตาฯ ออกธุดงค์เที่ยวจาริกไปตามป่าเขาลําเนาไพร เพื่ออุปัฏฐากรับใช้และบําเพ็ญสมณธรรม ภายหลังจากที่ องค์หลวงตาฯ บรรลุธรรมแล้ว โดยองค์หลวงตาฯ กล่าวถึงหลวงปู่ลีอยู่เนืองๆ ดังนี้ 

“ธรรมลี นี้นิสัยสนิทมากกับเรานะ ธรรมลีตั้งแต่บวชมาติดเราตลอดเลย สลัดไม่ออก แกะไม่ออกเหมือนปลิง คือนิสัยเราไปคนเดียว เราไม่ไปพร้อมกับใครคนอื่น เราไปเที่ยวคนเดียวตลอด วันถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น วันนั้นพระบวชจํานวนมาก ธรรมลีนี้ก็องค์หนึ่ง เราไปในงานศพหลวงปู่มั่น เราอยู่เพียง ๕ วัน เห็นไหม ศพพ่อแม่ครูอาจารย์ แต่ทําไมถึงว่าอยู่ได้เพียง ๕ วัน ว่างไม่ได้ ว่างไม่ได้ นั่นล่ะถึงคราว คราวมันจะเป็นนะ ไม่คุ้นกับใคร เราอยู่คนเดียว คนเดียว ทั้งวันทั้งคืน ว่างไม่ได้ มันจะขาดงาน ธรรมะแก้กิเลสไปโดยอัตโนมัติ มันเป็นอย่างนั้นล่ะ ธรรมลี ติดสอยห้อยตามเราจนกระทั่งทุกวันนี้”

บวชแล้วมุ่งปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์

พระพุทธศาสนาจะสมบูรณ์นั้น ต้องมีทั้งปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ โดยองค์หลวงตา- พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้ 

“เฉพาะอย่างยิ่งทางจิตตภาวนาเป็นสิ่งสําคัญมาก ที่จะทําให้มองเห็นเหตุผลต่างๆ ซึ่งมีอยู่ ภายในตัวเราใกล้ไกลรอบด้าน จะรู้เห็นได้ด้วยภาคปฏิบัติ คือ “จิตตภาวนา” การภาวนาท่านถือ เป็นสําคัญในภาคปฏิบัติศาสนา ครั้งพุทธกาลจึงถือภาคปฏิบัติเป็นเยี่ยม เช่น ท่านกล่าวไว้ว่า “ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ” แน่ะ !

“ปริยัติ”ได้แก่ การศึกษาเล่าเรียน

“ปฏิบัติ”ได้แก่ ศึกษาเล่าเรียนมาเป็นที่เข้าใจแล้ว ออกไปประพฤติปฏิบัติตามเข็มทิศ ทางเดินของธรรมที่ได้เรียนมาแล้วนั้น

“ปฏิเวธ”คือ ความรู้แจ้งแทงตลอดไปเป็นลําดับๆ กระทั่งรู้แจ้งแทงตลอดโดยทั่วถึง

ธรรมทั้งสามนี้เกี่ยวเนื่องกัน เหมือนเชือกสามเกลียวที่ฟั่นติดกันไว้

คําว่า “ปริยัติ” นั้น เมื่อครั้งพุทธกาลส่วนมากท่านเรียน เฉพาะเรียนจากพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้ามากกว่าอย่างอื่น ผู้จะมาเป็นสาวกอรหัตอรหันต์ ส่วนมากเรียนจากพระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้า เรียนอะไร? ขณะที่จะบวช ท่านทรงสั่งสอน “ตจปัญจกกรรมฐาน” ให้ คือ “เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ, ตโจ ทันตา นขา โลมา เกสา” โดยอนุโลมปฏิโลม ย้อนกันไปกันมา เพื่อความชํานิชํานาญ นี่คือท่านสอนธรรมเป็นเครื่องดําเนินของนักบวช การสอนธรรมเป็นเครื่องดําเนินนั้นแลเป็นการให้โอวาท ผู้ที่สดับฟังในขณะที่พระพุทธเจ้าประทานพระโอวาทก็ได้ชื่อว่า การเรียนด้วยและการปฏิบัติไปในตัวด้วย…

ครั้งพุทธกาล ท่านสอนกันอย่างนี้เป็นส่วนมาก สอนให้มีความหนักแน่นมั่นคงในการประพฤติปฏิบัติยิ่งกว่าสิ่งอื่นใด พระในครั้งพุทธกาลที่ออกบวชจากตระกูลต่างๆ มีตระกูลพระราชา เป็นต้น ท่านตั้งหน้าบวชเพื่อหนีทุกข์จริงๆ จึงสนใจอยากรู้อยากเห็นธรรมด้วยการปฏิบัติเป็น อย่างยิ่ง ทั้งตั้งใจฟัง ทั้งตั้งใจปฏิบัติ ด้วยความจดจ่อต่อเนื่องในทางความเพียร พยายาม สอนตนให้รู้เห็นธรรมก่อน แล้วจึงนําธรรมนั้นมาสั่งสอนโลก ท่านเป็น “พระธรรมกถึก” เพื่อองค์ท่านเองก่อนแล้วจึงเพื่อผู้อื่น ธรรมท่านจึงสมบูรณ์ด้วยความจริงมากกว่าจะสมบูรณ์ด้วยความจดจํา”

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานแล้ว ท่านก็มุ่งปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์เพียงถ่ายเดียว ท่านไม่ได้ศึกษาเล่าเรียนทางภาคปริยัติเหมือนสมัยปัจจุบัน แต่ท่าน ศึกษาฟังธรรมปริยัติจากครูบาอาจารย์ แล้วนํามาปฏิบัติจนเกิดผล คือ ปฏิเวธ เช่นเดียวกับ พระสาวกในครั้งพุทธกาล และเป็นเช่นเดียวกับพ่อแม่ครูอาจารย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” อีก หลายองค์ที่บวชแล้วออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์เลย เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ ฯลฯ

หลวงปู่ลี ท่านบวชแล้วก็มาศึกษาปฏิบัติธรรมกับพ่อแม่ครูอาจารย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เช่น หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ฯลฯ ซึ่งล้วนเป็นพระประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ที่เคร่งครัดปฏิบัติในพระธรรมวินัยและธุดงควัตร พร้อมด้วยศีลาจารวัตรอันงดงาม มีคุณธรรมที่น่าเคารพเลื่อมใส กราบไหว้บูชาได้อย่างสนิทใจ และที่สําคัญ คือ ท่านเป็นผู้รู้จริง เห็นจริงในธรรมจริงๆ สมดังบทสวดเจริญสังฆคุณ สุปฏิปนฺโน ภควโต สาวกสงฺโฆ อุชุฯ ญายฯ สามีจิฯ ฯลฯ การศึกษาเรียนรู้แล้วนํามาปฏิบัติของหลวงปู่ลีนั้นก็นับตั้งแต่พระธรรมวินัย ธุดงควัตร ขันธวัตร ข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน ตลอดจนการบําเพ็ญทางด้านจิตตภาวนา ด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิ ฯลฯ โดยหลวงปู่ลีท่านเมตตาเทศน์ไว้ดังนี้

“ถ้าทําไม่จริง แล้วก็ไปกล่าวตู่ศาสนาว่าไม่จริง เรื่องกิเลสมันเป็นอย่างนั้นแหละ เหมือนกัน กับเขาจับคนร้ายเข้าตาราง มีแต่เขากล่าวหานั้นแหละ เขาหาว่าอย่างนั้นอย่างนี้นั่นแหละ เรื่อง กิเลสมันเป็นอย่างนั้น ให้พากันตั้งอกตั้งใจ ต่อไปมันใหญ่ขึ้นใหญ่ขึ้นนะ แต่ผมนี้ไม่ได้หวังว่าจะมา เป็นครูเป็นอาจารย์ของหมู่พวกนะ มันต้องบังคับเอา เพราะผมไม่ได้เรียนอะไร มีแต่ก้มหน้าปฏิบัติเลย คิดว่าจะเอาตัวให้พ้นทุกข์เท่านั้นแหละ…

จิตก็เหมือนกัน นักบวชในศาสนา แต่ไม่รู้จักรสวิมุตติก็เท่านั้นแหละ เรียนทําไม เรียนใน ตํารา เรียนถึงพระนิพพานก็เรียนได้ แต่ก็สงสัยถึงพระนิพพาน เรียนเรื่องนรกก็สงสัยนรก เท่านั้นแหละ เพราะหัวใจมันไม่เห็นนะ มันเห็นไปตามหนังสือเท่านั้นเอง 

ถ้าอยากเห็นของจริง ไปค้นพิจารณาเข้าไปซิ เร่งซิความเพียร กว่าจะได้ข้าวมาใส่ยุ้งข้าว ต้องทํานาตากแดดตากฝนนะ นานเท่าไหร่ ถึงจะได้มา มันก็ได้มาจากของที่มีอยู่แล้วนะ เอามาปลูกลงดิน สมาธิกับปัญญาก็อยู่กับจิตกับใจของเรานะ ทําไมจะไม่เกิด พระพุทธเจ้าท่านพาทํา พาปฏิบัติ ถ้าเอาพระพุทธเจ้าเป็นศาสดาแล้ว อาตมาคิดว่าไม่นานนะ ได้จับหลักแน่ การพิจารณาร่างกายก็เหมือนกัน เอาซิ อนุมานดู คาดคะเนตามหลักเหตุผลดู ฝึกเข้าไป พอจิตมันจดจ่อ พิจารณาร่างกายนี้ ไม่ให้มันออกจากร่างกายนี้เลย”

เคร่งครัดในพระธรรมวินัย

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อนเสด็จดับขันธปรินิพพาน ได้ตรัสกับพระอานนท์ไว้ว่า “ธรรมและวินัยนั้นแลจะเป็นศาสดาของเธอทั้งหลายแทนเราตถาคตเมื่อเราตายไปแล้ว อานนท์ ถ้ายังมีผู้ปฏิบัติตามหลักธรรมหลักวินัยที่เราแสดงไว้เรียบร้อยแล้วนี้อยู่ พระอรหันต์ไม่สูญจากโลกนะ อานนท์” พระธรรมวินัยจึงสําคัญมากและถือเป็นหัวใจพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระที่มุ่งต่อธรรมหวังความหลุดพ้นแล้ว จําเป็นต้องรักษาพระวินัย หรือรักษาศีลไม่ให้ด่างพร้อยหรือทะลุ อันเป็นข้อปฏิบัติเบื้องต้นที่สําคัญมากของบรรดาพระธุดงคกรรมฐานทั้งหลาย นับแต่ สมัยครั้งพุทธกาลเป็นต้นมา โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์ไว้ดังนี้

“หลักพระวินัยต้องยึดให้คงเส้นคงวาเสมอ ทีนี้ก็ปฏิบัติตามหลักธรรม เมื่อศีลบริสุทธิ์ อยู่แล้ว สําหรับผู้บวชมาเพื่อรักษาศีล รักษาธรรม บํารุงธรรม ต้องให้ศีลหมดจดอยู่เสมอ เป็นที่อบอุ่นใจ แล้วก็ดําเนินทางด้านจิตตภาวนา เมื่อดําเนินทางด้านจิตตภาวนา จิตก็ไม่ส่ายแส่วุ่นวายไปเพราะความผิดในแง่พระวินัย ไม่มีความกังวล ตัดนิวรณ์เหล่านี้เสียได้ ใจก็เข้าสู่จุดแห่งธรรม ด้วยความสะดวก แล้วปรากฏเป็นความสงบร่มเย็นขึ้นมา ท่านจึงเรียกว่า สีลปริภาวิโต สมาธิ มหปฺผโล โหติ มหานิสํโส สมาธิอันศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก สําหรับนักบวช ผู้รักษาพระวินัยก็ให้เป็นผู้รักษาจริงๆ ให้ดําเนินตามนี้ สมาธิปริภาวิตา ปญฺญา มหปฺผลา โหติ มหานิสํสา ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก นั่น ปญฺญาปริภาวิตํ จิตฺตํ สมฺมเทว อาสเวหิ วิมุจฺจติ จิตอันปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยชอบ นี่เป็นหลักธรรมอันสําคัญมีความเกี่ยวโยงกันอยู่เช่นนี้ 

ฉะนั้น นักบวชเรา จึงควรสนใจอย่างยิ่งในหลักธรรม หลักวินัย ครั้งพุทธกาลท่านปฏิบัติ ดําเนินอย่างไร จึงปรากฏว่า ท่านองค์นั้นสําเร็จอยู่ในเขาลูกนั้น อยู่ในป่านั้น อยู่ในถํ้านั้น ด้วยอิริยาบถนั้นๆ ท่านองค์นั้นสําเร็จอยู่ในที่นั่นๆ ในป่าในเขาลําเนาไพร” 

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต แล้ว ท่านย่อมมีปรกติปฏิบัติรักษาตามหลักพระธรรมวินัยด้วยความเคร่งครัดที่สุด นับแต่ วันแรกแห่งเพศบรรพชิต เพราะในสมัยก่อนนั้นการอยู่ร่วมกับพ่อแม่ครูอาจารย์ทั้งหลาย ท่านจะเข้มงวดกวดขันในเรื่องนี้มาก ถ้าหากศีลไม่บริสุทธิ์โดยเจตนาแล้ว ท่านจะไม่ยอมให้อยู่ด้วยเลย และย่อมเป็นที่รังเกียจของหมู่พระด้วยกัน ทั้งการออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขาก็เสี่ยงไปด้วยภัยอันตรายต่างๆ มากมาย ทั้งจากสัตว์ป่าสัตว์ร้าย และจากเปรต ผี บรรดาอมนุษย์ ตลอดภพภูมิเทพเทวดาทั้งหลาย หากมีศีลคุ้มครองแล้ว จะทําให้เกิดความอบอุ่นใจและปลอดภัย 

ในพรรษาแรกๆ หลวงปู่ลี ท่านก็ยังมีความกลัวผี อันเป็นเรื่องที่ฝังใจท่านมาตั้งแต่สมัยยังเป็นเด็ก ดังนั้น การรักษาพระวินัย หรือ รักษาศีลให้บริสุทธิ์ จึงเป็นประโยชน์ต่อท่านเป็นอย่างมาก เพราะกาลต่อมาไม่นาน ท่านก็ได้ติดตามองค์หลวงตาพระมหาบัว ออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรม ตามป่าตามเขา การรักษาศีลในระยะแรกของท่าน ด้วยความเป็นพระบวชใหม่ ท่านมีเจตนาวิรัติ คือ มีความตั้งใจระมัดระวังรักษาศีลให้บริสุทธิ์อย่างเต็มกําลังสติปัญญา และท่านตั้งใจรักษาศีลตลอดชีวิต ยิ่งเมื่อท่านปฏิบัติจนบรรลุธรรมเป็นพระอริยบุคคลด้วยแล้ว ศีลของท่านก็เป็นศีลในหลักธรรมชาติ อันเกิดขึ้นจากหิริโอตตัปปะ 

พ่อแม่ครูอาจารย์หลายองค์ตลอดเพื่อนสหธรรมิกทั้งหลาย ซึ่งหลวงปู่ลีท่านเคยร่วมออกเที่ยวธุดงค์ หรือเคยอยู่จําพรรษาด้วยกันมา ย่อมประจักษ์ชัดถึงความเคร่งครัดในพระธรรมวินัยของท่าน ซึ่งต่างก็ยอมรับและเคารพท่านเป็นอย่างดี ดังที่องค์พระบรมศาสดาทรงเมตตาตอบปัญหาธรรมของพระเจ้าปเสนทิโกศลในเรื่องนี้ไว้ว่า “ดูกรมหาบพิตร ศีลพึงรู้ได้ด้วยการอยู่ร่วมกัน ก็ศีลนั้นจะพึงรู้ได้โดยกาลนาน ไม่ใช่ด้วยกาลเล็กน้อย ผู้สนใจจึงจะรู้ได้ ผู้ไม่สนใจก็ไม่รู้ ผู้มีปัญญาจึงจะรู้ได้ ผู้มีปัญญาทรามก็ไม่รู้ฯ” ส่วนธรรมนั้น ย่อมจะรู้ได้จากการสนทนาธรรม ดังบทธรรมในมงคล ๓๘ ประการ ข้อที่ว่า “กาเลน ธมฺมสากจฺฉา เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ” หรือการสนทนาธรรม ตามกาลเป็นมงคลอันอุดม ซึ่งองค์หลวงตาพระมหาบัวก็ได้ตรวจสอบหลวงปู่ลี และกล่าวชมว่า “ธรรมลีนี้เป็นเศรษฐีธรรมมานานแล้วนะ เรียกว่า เศรษฐีธรรม ถ้าธรรมเต็มเม็ดเต็มหน่วย เรียกว่าเศรษฐีได้แล้ว เศรษฐีธรรม ธรรมภายในหัวอก ใจกับธรรมเป็นอันเดียวกันแล้วไม่จม”

ฉะนั้น ปฏิปทาความเคร่งครัดในพระธรรมวินัยของหลวงปู่ลี ซึ่งท่านรักษาด้วยความ บริสุทธิ์ใจมาตลอดชีวิตสมณเพศ ไม่เคยมัวหมองด่างพร้อยโดยเจตนาแม้แต่น้อย เป็นระยะเวลายาวนานมากเกือบ ๗๐ พรรษา สมควรที่จะยกย่องเทิดทูนบูชาว่า ท่านเป็นสมณะผู้รักษาศีล รักษาธรรม เป็นสมณะผู้ทรงศีลทรงธรรม และเป็นสมณะผู้งามด้วยศีลด้วยธรรม งามจนบรรดาพระ เณร ศรัทธาสาธุชน ตลอดบรรดาทวยเทพทั้งหลายต่างกราบไหว้บูชา ท่านจึงนับเป็นอีกหนึ่ง คติตัวอย่างอันลํ้าเลิศให้พระธุดงคกรรมฐานรุ่นต่อๆ ไปได้ยึดถือและปฏิบัติตาม 

ถือธุดงควัตร ๑๓ และขันธวัตร ๑๔ 

ธุดงควัตร เป็นข้อปฏิบัติที่เข้มงวดเป็นพิเศษ เป็นเครื่องขัดเกลากิเลสอย่างยิ่ง เป็นวัตรปฏิบัติที่พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตไว้ แต่ไม่บังคับ แล้วแต่ผู้ใดจะสมัครใจปฏิบัติ มีด้วยกัน ๑๓ ข้อ ได้แก่ ถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ถือผ้า ๓ ผืนเป็นวัตร ไปบิณฑบาตเป็นวัตร บิณฑบาตไปตามลําดับเป็นวัตร นั่งฉันอาสนะเดียวเป็นวัตร (ฉันมื้อเดียว) ฉันเฉพาะในบาตรเป็นวัตร ไม่ฉันอาหารที่ถวายภายหลังเป็นวัตร (ฉันเฉพาะอาหารที่ได้จากการบิณฑบาต) อยู่ป่าเป็นวัตร อยู่โคนไม้เป็นวัตร อยู่ที่แจ้งเป็นวัตร อยู่ป่าช้าเป็นวัตร อยู่ในเสนาสนะตามที่ท่านจัดให้เป็นวัตร และไม่นอนเป็นวัตร (อยู่ด้วยเพียง ๓ อิริยาบถ คือ เดิน ยืน นั่ง)

สําหรับพระผู้ตั้งใจปฏิบัติธรรมเพื่อปรารถนาพระนิพพานอย่างแรงกล้าแล้ว ธุดงควัตรเป็นธรรมที่มีความสําคัญ จําเป็น และมีประโยชน์มาก เพราะการถือธุดงควัตรเป็นการดัดทรมานกิเลสโดยตรง และเป็นการสนับสนุนให้การปฏิบัติธรรมเกิดความสะดวกคล่องตัว โดย องค์หลวงตา พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์ไว้ดังนี้

“หลักปฏิปทาเครื่องดําเนินอันเป็นศูนย์กลางและเหมาะสมอย่างยิ่ง คือ ธุดงควัตร ๑๓ ข้อ นี่เป็นเครื่องดําเนินสําหรับพระผู้เห็นภัย เพื่อจะหลุดพ้นจากภัยให้ถึงแดนเกษม คือ พระนิพพาน”

“ธุดงควัตรเป็นธรรมขั้นสูงมาก ผู้รักษาธุดงค์ได้ต้องเป็นผู้มีจิตใจสูง ท่านควรทราบว่า พระอริยเจ้าทุกประเภทไปจากธุดงควัตรนี้ทั้งนั้น เพราะธุดงค์เป็นธรรมเครื่องทําลายกิเลสได้ ทุกประเภท ธุดงควัตรจึงเป็นทางเดินเพื่ออริยธรรม อริยบุคคล”

การถือธุดงควัตร เป็นอริยประเพณี อริยปฏิบัติของบรรดาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายทุกๆ พระองค์ ตลอดจนบรรดาพระอรหันตสาวกทั้งหลายทุกๆ องค์ ในอดีตกาลยาวนานมาจนไม่อาจประมาณได้ ล้วนได้ถือปฏิบัติสืบทอดกันมา มาในสมัยพุทธกาลแห่งองค์พระสมณ- โคดมพระพุทธเจ้าก็ทรงถือธุดงควัตรและทรงเมตตาสั่งสอนบรรดาพระสาวกให้ถือปฏิบัติ จากนั้น การถือธุดงควัตรก็ค่อยๆ เสื่อมถอย และค่อยๆ เลือนลาง และจางหายไปในที่สุด จวบจนสมัย กึ่งพุทธกาล ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายกรรมฐาน ได้ร่วมกันบุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตรขึ้นมาอีกครั้ง และได้เมตตานํามาสั่งสอนบรรดาพระศิษย์ให้ถือ ปฏิบัติกันมา การถือธุดงควัตรจึงได้กลับมาเป็นที่นิยมเลื่อมใสกันอีกครั้ง พระธุดงคกรรมฐาน สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น จึงถือธุดงควัตรสืบทอดเรื่อยมาตราบจนทุกวันนี้ 

แม้ในอนาคตอันใกล้ การถือธุดงควัตรจะลืมเลือนหายไปอีกก็ตาม แต่ในอนาคตกาลภายภาคหน้า พระพุทธเจ้าที่จะเสด็จมาตรัสรู้ก็จะทรงบุกเบิกฟื้นฟูธุดงควัตรขึ้นมา อาจจะกล่าวโดยสรุปได้ว่า “ธุดงควัตร เป็นธรรมที่จําเป็น สําคัญ และมีประโยชน์มาก และจะอยู่คู่กับพระพุทธ-ศาสนาของบรรดาพระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์ตลอดไปจนอนันตกาล”

หลวงปู่ลี กุสลธโร นับแต่วันแรกแห่งการอุปสมบทเป็นพระธุดงคกรรมฐาน นอกจากท่านจะถือพระธรรมวินัยด้วยความเคร่งครัดแล้ว ท่านยังถือธุดงควัตรด้วยความเคร่งครัดอีกด้วย ไม่เว้นแม้วัยท่านเข้าสู่ชราภาพ ท่านก็ยังถือธุดงควัตรให้บรรดาพระศิษย์เห็นและถือเป็นคติตัวอย่าง เช่น ท่านถือข้อบิณฑบาตเป็นวัตร ข้อฉันอาสนะเดียวหรือฉันหนเดียวเป็นวัตร ข้อถืออยู่ป่าเป็นวัตร เป็นต้น เมื่อท่านก้าวเข้าสู่วัยแก่ชราภาพมากแล้ว การเดินเหินก็ไม่ค่อยสะดวก ถึงแม้ท่านไม่ได้ออกเดินบิณฑบาตแล้วก็ตาม แต่ก็ยังเห็นท่านถือธุดงควัตรในข้อฉันหนเดียวเป็นวัตร โดยเฉพาะข้อถือ อยู่ป่าเป็นวัตร ท่านถือตลอดชีวิตดังเช่นบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ในวัยหนุ่มถึงวัยชราท่านยัง ท่องธุดงค์อยู่ตามป่าตามเขา เมื่อเข้าสู่บั้นปลายวัยชราภาพมากแล้ว ท่านไม่ได้ออกธุดงค์แล้ว ท่านก็อยู่เสนาสนะป่าอันเป็นสถานที่สงบสงัด โดยท่านมาสร้างวัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ หรือวัดป่าภูผาแดง และเป็นวัดสุดท้ายที่ท่านอยู่จําพรรษา ซึ่งสถานที่สร้างวัดก็ตั้งอยู่ท่ามกลางป่าเขา มีเนื้อที่หลายพันไร่ อุดมสมบูรณ์ไปด้วยต้นไม้ยืนต้นนานาพันธุ์ 

ยิ่งในสมัยตอนที่หลวงปู่ลีท่านเป็นพระหนุ่มด้วยแล้ว ท่านปรารถนาออกธุดงค์ติดตามองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เมื่อท่านได้พบองค์หลวงตาฯ ซึ่งเป็นศาสนทายาทองค์สําคัญองค์หนึ่งที่สืบทอดปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์เด่นชัดที่สุดแล้ว ก็ยิ่งทําให้ท่านมีกําลังใจในการดําเนินตามรอยองค์หลวงตาฯ ฉะนั้น การถือปฏิบัติรักษาธุดงควัตรจึงเป็นไปอย่างเข้มข้นองอาจเด็ดเดี่ยว เช่นเดียวกับบรรดาพระอริยเจ้าทั้งหลายที่ถือปฏิบัติสืบทอดกันมาจนเป็นอริยประเพณี จนกล่าวได้ว่าท่านก็เป็นพระอริยเจ้าอีกองค์หนึ่งที่ได้ร่วมสืบทอดธุดงควัตรไว้เคียงคู่พระพุทธศาสนา 

ด้วยความที่ท่านยังหนุ่มแน่นมีธาตุขันธ์กําลังวังชาร่างกายแข็งแรง การเดินธุดงค์สะดวก คล่องแคล่ว ท่านต้องเสาะแสวงหาไปอยู่ในสถานที่อดอยากขาดแคลนและแสนจะเปล่าเปลี่ยว น่าหวาดกลัว ด้วยการแขวนกลดอยู่ตามถํ้า เงื้อมผา และโคนต้นไม้ ตามป่าดงพงไพรที่เต็มไปด้วยสัตว์ป่าสัตว์ร้าย เช่น เสือ หมี ช้าง งู เป็นต้น เพื่อฝึกจิตทรมานกาย ทรมานใจ และ ทรมานกิเลส โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องที่ท่านกลัวผีมาตั้งแต่เด็ก ซึ่งท่านกลัวผีมากๆ ท่านก็ฝึกทรมานด้วยการถือธุดงควัตรในข้อเยี่ยมป่าช้าเป็นวัตร จนท่านหายกลัวผี และในขณะที่ท่านเร่งความพากเพียรอย่างอุกฤษฏ์ ท่านก็ถือธุดงควัตรในข้อเนสัชชิกเป็นวัตร คือ การตั้งสัจอธิษฐานไม่นอนเป็นคืนๆ ไป

สําหรับขันธวัตร อันหมายถึง ระเบียบวิธีการปฏิบัติต่างๆ ในสังคมความเป็นอยู่ของภิกษุ อันส่งเสริมให้การบําเพ็ญสมณธรรมดําเนินไปด้วยดีและเรียบร้อย มีด้วยกันทั้งหมด ๑๔ ข้อ ได้แก่ อาคันตุกวัตร อาวาสิกวัตร คมิกวัตร อนุโมทนาวัตร ภัตตัคควัตร บิณฑปาติกวัตร อารัญญกวัตร เสนาสนวัตร ชันตาฆรวัตร วัจจกุฎีวัตร อุปัชฌายวัตร สัทธิวิหาริกวัตร อาจริยวัตร อันเตวาสิกวัตร 

พระธุดงคกรรมฐานที่มุ่งต่อพระนิพพาน จึงถือปฏิบัติตามขันธวัตร ๑๔ เพราะเป็นธรรมที่สําคัญและจําเป็นเช่นเดียวกับธุดงควัตร ดังนี้ 

“ภิกษุผู้ไม่บําเพ็ญวัตร ชื่อว่าไม่บําเพ็ญศีล ผู้มีศีลไม่บริสุทธิ์ ทรามปัญญา ย่อมไม่ประสพเอกัคคตาจิต ผู้มีจิตฟุ้งซ่าน มีอารมณ์มาก ย่อมไม่เห็นธรรมโดยชอบ เมื่อไม่เห็นพระสัทธรรม ย่อมไม่พ้นจากทุกข์ ภิกษุผู้บําเพ็ญวัตร ชื่อว่าบําเพ็ญศีล ผู้มีศีลบริสุทธิ์ มีปัญญา ย่อมประสพ เอกัคคตาจิต ผู้มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน มีอารมณ์อย่างเดียว ย่อมเห็นธรรมโดยชอบ เมื่อเห็นพระสัทธรรมย่อมพ้นจากทุกข์ได้ เพราะเหตุนั้นแล โอรสของพระชินเจ้า ผู้มีปัญญาเห็นประจักษ์ พึงบําเพ็ญวัตร อันเป็นพระโอวาทของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ แต่นั้นจักถึงพระนิพพาน ดังนี้แลฯ” 

พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น นอกจากถือธุดงควัตร ๑๓ แล้ว ยังถือ ขันธวัตร ๑๔ เป็นเครื่องบําเพ็ญทางกาย และมีกรรมฐาน ๔๐ เป็นเครื่องบําเพ็ญทางใจ สัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกันไปในอิริยาบถต่างๆ ของความเพียร ทั้งนี้เพราะธุดงควัตร ๑๓ และขันธวัตร ๑๔ ตลอดจนกรรมฐานทั้งมวล ล้วนเป็นธรรมเครื่องอบรมบ่มนิสัยที่ติดกายมาตั้งแต่ครั้งเป็นฆราวาส และเป็นธรรมที่จะทําลายล้างข้าศึกภายในใจ คือกิเลสตัณหา ให้หมดสิ้นไป

การถือธุดงควัตร ๑๓ และขันธวัตร ๑๔ ของหลวงปู่ลีนั้น ท่านถือมานับตั้งแต่วันบวชจนถึงปัจจุบันนี้ นับว่าท่านเป็นศาสนทายาท รักษาศาสนธรรม โดยเฉพาะการสืบทอดรักษาธุดงควัตร ขันธวัตร ซึ่งนับวันมีแต่จะค่อยๆ เลือนลางและจืดจางลง ท่านก็ถือไว้ให้เป็นคติตัวอย่าง เพื่อให้ พระธุดงคกรรมฐานรุ่นต่อๆ มาได้เห็นและถือปฏิบัติตาม ปฏิปทาข้อนี้ ท่านก็เป็นครูบาอาจารย์ อีกองค์หนึ่งในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นที่ถือได้อย่างงดงามเด่นชัดและหาที่ต้องติมิได้

ปฏิปทาอุบายการภาวนา

การฝึกหัดปฏิบัติธรรมในเบื้องต้น เพื่อให้การปฏิบัติภาวนาได้ผลดีและก้าวหน้า นอกจากการรักษาศีลและถือธุดงควัตรที่เคร่งครัดแล้ว ยังจําเป็นต้องมีอุบายการภาวนา หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านถือตามหลักอปัณณกปฏิปทา และถืออุบายการอดนอนผ่อนอาหาร อดอาหาร ตามแนวทางองค์พระบรมศาสดา 

อปัณณกปฏิปทา คือ การปฏิบัติไม่ผิดทาง จะเป็นไปเพื่อความหลุดพ้น จะช้าหรือเร็ว ขึ้นอยู่กับผู้ปฏิบัติเอง เช่น การนอนท่านกําหนดไว้ ๔ ชั่วโมงในมัชฌิมยาม เป็นต้น ส่วนการ อดอาหารไม่มีในธุดงค์ ๑๓ แต่มีในบุพพสิกขา “การอดอาหาร ถ้าอดเพื่อโอ้เพื่ออวดแล้ว ท่านปรับโทษทุกความเคลื่อนไหวเลย ถ้าอดเพื่ออรรถเพื่อธรรม เพื่อจิตตภาวนา อดเถิด เราตถาคตอนุญาต”

อปัณณกปฏิปทาและการอดนอนอดอาหาร ผ่อนอาหาร เป็นอุบายการภาวนาที่มีประโยชน์ต่อผู้ปฏิบัติธรรมเป็นอันมาก พระสงฆ์สาวกในสมัยครั้งพุทธกาล จนถึงพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่นก็ถือปฏิบัติกันเรื่อยมาจนได้ผลดี ทําให้การปฏิบัติภาวนาก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว จึงได้เมตตาสั่งสอนอบรมต่อๆ กันมาจนถึงปัจจุบันนี้ ดังองค์หลวงตาพระมหาบัวนํามาสั่งสอนพระศิษย์รวมทั้งหลวงปู่ลี ซึ่งหลวงปู่ลีเมื่อท่านได้ปฏิบัติตามปฏิปทาเหล่านี้จนได้ผลมาแล้ว โดย ท่านถนัดทางอดนอน ท่านขยันทําความพากเพียรโดยการอดนอนทั้งกลางวันกลางคืน ท่านว่า “ท่านอดข้าวเหมือนพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาไม่ได้ ท่านได้อดนอน อดข้าวเนี่ย ท่านอดได้อยู่ แต่ปัญญาไม่เกิด” และท่านก็นํามาเทศน์สั่งสอนพระไว้ดังนี้

“ปฏิปทาให้นอน ๔ ชั่วโมง ๔ ทุ่มไปแล้วให้นอน ตี ๒ ให้ลุกขึ้นไปจนสว่าง ไม่ฝึกหัดไม่ได้ นะ ตัวเองต้องฝึกตัวเอง ตัวเองไม่ทําด้วยตัวเองไม่ได้นะ ถ้าไม่ฝึกหัด เลยทําให้ไม่มีหลักอะไร อยากจะนอนตอนไหนก็นอน ก็เลยไม่มีระเบียบ แล้วมาตื่นสายอีก ก็เลยไม่ไปบิณฑบาต ก็มาว่า ตัวเองภาวนาเก่ง 

อดข้าวก็เพื่ออวดหมู่พวกก็มีนะ ถือว่ามีกิเลส ไม่ได้จะมาเพื่อลดละกิเลสนะ ได้ก็ได้วันเดียวเท่านั้น การอดอาหารนี้ โธ่เอ๊ย ! เราก็เคยทํามาแล้ว ฤดูร้อนนี้ไม่ได้ผลอะไรกับเขา ยอมรับ มันทื่อ ไปหมด ปัญญาไม่มี มันเผา มันร้อน อากาศมันร้อน สังเกตตัวเองดูซิ การผ่อนอาหารกินแค่ ๖ คํา ก็ได้นะ ให้กินเพียงแค่ ๖ คําเท่านั้นแหละ ก็พอเลย ดัดมันถึงขนาดนั้นนะเรื่องกิเลส ถ้าไม่อย่างนั้นไม่ทันมัน กิเลสมันเอาไปหมด มันอยากนอนมาก เราไม่นอน เดินจงกรมจนเช้าก็มี ไม่ยอมเข้ากุฏิ อธิษฐานไว้ไม่ให้มันเข้าไปนอน มันอยากนอน ดัดมันอย่างนั้นนะ ดัดตัวเอง” 

ปฏิปทาอดอยากเดนตาย

เพราะธรรมอยู่ฟากตายเท่านั้น และธรรมมักเกิดในที่อดอยากขาดแคลน ดังที่องค์สมเด็จ-พระสัมมาสัมพุทธเจ้า คราวเสด็จออกผนวชแสวงหาโมกขธรรม ได้เสด็จนําสัตว์โลกออกเที่ยวธุดงค-กรรมฐานตามป่าตามเขาเป็นพระองค์แรกของโลก สถานที่เสด็จล้วนเป็นป่าลึกแสนเปล่าเปลี่ยว แสนทุรกันดารอดอยากมาก ก่อนจะตรัสรู้ธรรม ทรงฝึกทรมานจนถึงขั้นสลบไสล คือ ไม่ฟื้นก็ตาย ถึง ๓ ครั้ง ฉะนั้น ครูบาอาจารย์ทุกองค์ในสายนี้ นับแต่พระปรมาจารย์ใหญ่ ท่านพระอาจารย์ เสาร์ กนฺตสีโล ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และพระศิษย์ทั้งหลายที่ท่านมุ่งตรงต่อธรรมแล้ว เพื่อตามเสด็จรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดา ท่านจึงถือดําเนินตามปฏิปทาข้อนี้ได้อย่าง เด่นชัดที่สุด ดังที่ปรากฏในประวัติครูบาอาจารย์เพชรนํ้าหนึ่งทุกองค์ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เมตตาเทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้ 

“พระพุทธเจ้ากว่าจะได้นําศาสนามาสั่งสอนคนก็แทบล้มแทบตาย เราพิจารณาดูซิ ท่านผู้ขวนขวายหาธรรมอาหารโอชารสมาโปรดสัตว์ผู้มืดมนอนธการ ท่านแทบล้มแทบตาย ไม่ว่าพระพุทธเจ้าและสาวกที่เป็นสรณะของโลก เอาชีวิตเข้าแลก เข้าประกัน กว่าจะได้อรรถได้ธรรมมาแนะนําสั่งสอนโลก ทุกข์ยากลําบากขนาดไหน ครูบาอาจารย์แต่ละองค์ๆ ที่ปรากฏชื่อลือนามก็เดนตายมาทั้งนั้น เรามาฟังเพื่ออะไร การจะได้อรรถได้ธรรมมาแนะนําสั่งสอน ประชาชน พระเณรแต่ละองค์ๆ นี้ท่านเอาชีวิตเข้าแลก เราเพียงแต่มาล้างมือเปิบเอาเฉยๆ ก็ ยังลําบากลําบนแล้วมันก็หมดหนทางล่ะนะ”

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านกราบถวายตัวเป็นพระศิษย์ขององค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เมื่อท่านได้มีโอกาสติดตามองค์หลวงตาฯ ออกเที่ยวธุดงค์อย่างใกล้ชิด ท่านย่อม ได้รับโอวาทธรรมเกี่ยวกับปฏิปทาอดอยากเดนตาย เป็นต้นว่า

“ครูบาอาจารย์ที่พาดําเนิน และที่ดําเนินมาแล้วมาสอนพวกเรา องค์ไหนที่ปรากฏชื่อ ลือนามว่าเป็นที่เคารพนับถือของประชาชนพระเณรมากๆ รู้สึกว่าท่านจะเป็น “พระที่เดนตาย” มาแล้วด้วยกัน ไม่ใช่ค่อยๆ ทําความเพียรธรรมดา แล้วรู้ขึ้นมาเป็นครูเป็นอาจารย์ของบรรดา ลูกศิษย์ทั้งหลาย ควรเรียกได้ว่า “เป็นอาจารย์เดนตายมาแล้ว” ด้วยกันแทบทั้งนั้น

องค์ท่านเองมีแต่บาตร บาตรก็มีแต่บาตรเปล่าๆ ผ้าสามผืนเป็นไตรจีวร คือ สบง จีวร สังฆาฏิ และผ้าอาบนํ้าเท่านั้น ความที่ไม่มีอะไรเป็นของของตัว ต้องอาศัยคนอื่นทุกชิ้นทุกอันเช่นนี้ จะหาความสะดวกความสบายมาจากไหน เพราะเรื่องของพระจะต้องเป็นผู้สมํ่าเสมอ เป็นผู้อด ผู้ทน จะหิวกระหาย จะลําบากลําบนแค่ไหน ต้องอดต้องทนเต็มความสามารถ ด้วยความพากเพียรแห่งสมณะ หรือแห่ง “ศากยบุตร” หรือ “ลูกตถาคต” เพื่ออรรถเพื่อธรรมที่ตนมุ่งหวังเป็นสําคัญกว่า สิ่งอื่นใด

พระท่านอยู่ซอกแซกทุกแห่งไปนะ ท่านหาภาวนาอยู่ซอกแซก อดอยากท่านไม่คํานึงคํานวณอะไรมากยิ่งกว่าธรรม ท่านมุ่งธรรม ความอดอยากขาดแคลน ท่านไม่ถือเป็นอารมณ์ มากยิ่งกว่าการมุ่งหน้าต่อธรรมๆ นั่นล่ะผู้ที่ท่านได้อรรถได้ธรรมมาสั่งสอนโลก ท่านได้มาด้วยความอัตคัดขัดสน จนตรอกจนมุมทางด้านวัตถุ แต่ธรรมท่านเปิดตลอด คือจนตรอกจนมุมทางด้านวัตถุอาหารการขบฉัน แต่เปิดโล่งทางด้านความพากเพียร ท่านอยู่อย่างนั้น อาหารเป็นสําคัญ 

ถ้าอาหารขาดแคลน ธรรมเจริญๆ ถ้าอาหารมากขึ้นๆ ธรรมอืดอาด เพราะฉะนั้นจึงต้องให้มุ่งต่อธรรม นํ้าหนักของธรรมมีมากยิ่งกว่านํ้าหนักของอาหารการกิน อันนี้ท่านไม่ถือเป็นอารมณ์ ท่านถือเอาเรื่องการปฏิบัติธรรมเป็นความสะดวกสบายมากกว่าและเป็นประจําด้วย เป็นประจําๆ”

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านปรารถนาพระนิพพานอยู่แล้วตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส เมื่อท่านได้อยู่ร่วมกับพ่อแม่ครูอาจารย์องค์ประเสริฐเลิศเลอ เช่น องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ด้วยแล้ว ท่านได้เห็นการปฏิบัติธรรมอย่างเข้มงวดเคร่งครัดขององค์หลวงตาฯ ท่านย่อมสังเกตดูและจดจํานํามาเป็นแบบอย่างที่ดี และเมื่อท่านได้รับฟังโอวาทธรรมขององค์หลวงตาฯ อันเป็นเครื่องกระตุ้นปลุกจิตปลุกใจเป็นอย่างดีแล้ว ท่านย่อมมีจิตใจองอาจฮึกเหิมเป็นอันมาก 

ฉะนั้น เมื่อท่านออกเที่ยวธุดงค์ประพฤติปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา เพื่อตามรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดาและตามรอยพ่อแม่ครูอาจารย์แล้ว ท่านจึงเจาะจงไปแต่สถานที่ที่ห่างไกลและทุรกันดารมาก ซึ่งเป็นสถานที่สัปปายะเหมาะกับการบําเพ็ญสมณธรรม แต่เป็นสถานที่อัตคัดขาดแคลนในปัจจัย ๔ การออกโคจรบิณฑบาตกับคนป่าคนเขาซึ่งมีเพียงไม่กี่หลังคาเรือน บางแห่งก็แทบจะไม่มีอะไรมาขบมาฉัน บางแห่งก็ฉันแต่ข้าวเปล่าๆ บางแห่งก็ได้กับข้าวเพียงเล็กน้อยๆ พอประทังชีวิตยังอัตภาพร่างกายเพื่อการปฏิบัติธรรมไปวันหนึ่งๆ เท่านั้น นํ้าใช้นํ้าฉันก็อาศัยจากแหล่งนํ้าธรรมชาติ ที่พักก็แขวนกลดอยู่ตามโคนต้นไม้บ้าง ตามถํ้าบ้าง เงื้อมผาบ้าง ส่วนทางจงกรมในป่าในเขาก็ทําพอเดินได้ เมื่อเกิดฝนตกหนักก็ต้องรีบเก็บผ้าจีวรใส่ในบาตร อาศัยร่มกลดเล็กๆ กันลมกันฝน ท่านต้องทนตากฝนเปียกปอนหนาวสั่นทั้งคืนก็มี 

ในป่าในเขาที่ท่านไปเที่ยวธุดงค์ เช่น ทางจังหวัดเพชรบูรณ์ และจังหวัดเลย ซึ่งเป็นสถานที่ ขึ้นชื่อเรื่องความหนาว หน้าหนาวก็หนาวจัด หน้าร้อนกลางคืนก็ยังหนาว การไปธุดงค์ไม่มีผ้าห่ม มีเพียงผ้าสามผืนเท่านั้น ท่านจึงต้องอดทนต่อสู้กับความหนาว และเมื่อท่านเกิดเจ็บไข้ได้ป่วย ขึ้นมา หยูกยาไม่มี ไม่ต้องถามหา ส่วนใหญ่ท่านก็พึ่งธรรมโอสถ เมื่อเจอสัตว์ป่าสัตว์ร้าย เช่น งู เสือ ช้าง หมี เป็นต้น เมื่อถึงคราวคับขัน หากจะต้องถึงคราวตาย ท่านก็ต้องภาวนายอมสละตาย ยอมปล่อยไปตามบุญตามกรรม ท่านว่า “ทิ้งทุกอย่างเลย ไม่ตาย มันก็รู้ธรรมอย่างนี้แล ทิ้งชีวิตแลกธรรมเลย ไม่ทําอย่างนั้น ไม่ได้ธรรม มันตายก็จะได้ไปสวรรค์ ไม่ตายก็จะเห็นธรรม กิเลส ไม่หมด ก็มาเกิดอีกนะ”

สถานที่ตามป่าตามเขาที่หลวงปู่ลีท่านไปเที่ยวธุดงค์นั้น ล้วนเป็นสถานที่อดอยากเดนตาย เหมาะกับนักรบธรรมเดนตายเช่นท่าน แม้เต็มไปด้วยความทุกข์ยากลําบากกาย แต่ท่านกลับมี ความผาสุกเย็นใจ เพราะท่านได้บําเพ็ญภาวนาได้อย่างเต็มที่ ไม่มีใครมารบกวน ไม่ต้องเสียเวลา กับผู้คน ธรรมท่านก็เจริญรุดหน้าอย่างรวดเร็ว สมกับที่ท่านตั้งใจมาเสี่ยงเป็นเสี่ยงตายเพื่อมรรคผลนิพพาน ประวัติชีวิตการออกเที่ยวธุดงค์ของท่านงดงามมากจริงๆ กว่าท่านจะรอดตายแล้วได้ธรรม มาครองใจ ท่านต้องทนทุกข์ยากลําบากตรากตรําอย่างแสนสาหัสมาจริงๆ ท่านต้องสมบุกสมบันเดนตายมาจริงๆ ท่านจึงได้รับการยอมรับและการเคารพยกย่องว่า ท่านเป็นพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นอีกองค์หนึ่งที่ยึดถือปฏิปทาอดอยากเดนตายได้อย่างสมบูรณ์เด่นชัดที่สุด 

ปฏิปทาอดอยากเดนตายถือเป็นอริยปฏิปทาของบรรดาพระธุดงคกรรมฐาน ซึ่งได้ยึดถือปฏิบัติกันมาตั้งแต่สมัยครั้งพุทธกาล ยังคงใหม่และทันสมัยอยู่เสมอ หากยังมีพระผู้ปฏิบัติเพื่อมุ่งหวังความหลุดพ้นอยู่ตราบใด ปฏิปทาข้อนี้ก็อยู่ตราบนั้น และจะอยู่เรื่อยไป ดังที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้ถือปฏิบัติข้อนี้และได้ผลมาแล้ว คือ ท่านได้ธรรมอันเลิศเลอมาครองใจ และได้นํามา สั่งสอนอบรมพระธุดงคกรรมฐานรุ่นลูกรุ่นหลานสืบต่อๆ กันมา 

ปฏิปทาการตั้งสัจอธิษฐาน

การปฏิบัติธรรมเพื่อพระนิพพาน หรือความหลุดพ้นจากทุกข์ อันเป็นเป้าหมายสูงสุดของพระพุทธศาสนานั้น นักปฏิบัติจําเป็นจะต้องมีจิตใจที่มั่นคงเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ การตั้งสัจอธิษฐาน อันหมายถึง การตั้งความปรารถนาในใจโดยอ้างสัจจะความจริง คือ มุ่งกระทําการสิ่งใดแล้ว เมื่อตั้ง สัจอธิษฐานไปแล้ว สิ่งนั้นจะต้องสําเร็จโดยประการเดียว หากไม่สําเร็จแล้ว แม้ถึงตายก็ยอมสละชีวิตได้ ในครั้งพุทธกาลก็มีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบําเพ็ญเป็นพระองค์แรก โดย ก่อนที่พระองค์จะตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในคืนวันเพ็ญเดือน ๖ นั้น ทรงตั้งสัจอธิษฐานอย่างเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ว่า “จะประทับนั่งบําเพ็ญอานาปานสติอยู่ใต้ร่มพระศรีมหาโพธิ์จนกว่าจะตรัสรู้ คราวนี้เป็นคราวสุดท้ายของเรา เราต้องตรัสรู้ในสถานที่เรานั่งนี้แห่งเดียว ถ้ายังไม่ได้ตรัสรู้ จะไม่ยอมลุกจากที่นั่งเป็นอันขาด สถานที่นั่งเรานี้จะเป็นสถานที่ตายของเราโดยถ่ายเดียวเท่านั้น” สุดท้ายพระองค์ก็ตรัสรู้ขึ้นมา 

ในครั้งพุทธกาลพระสงฆ์สาวกทุกองค์ที่มุ่งต่อพระนิพพาน ล้วนย่อมได้รับฟังพระโอวาทจาก องค์สมเด็จพระบรมศาสดาที่ทรงสั่งสอนให้ตั้งสัจอธิษฐาน เมื่อท่านปฏิบัติธรรมก็ได้ดําเนินตามปฏิปทาข้อนี้อย่างเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ และท่านก็ได้บรรลุธรรม

คติธรรมอันลํ้าค่าเลิศเลอในครั้งพุทธกาล เป็นแบบอย่างอันงดงามให้พระสาวกได้ถือปฏิบัติตามๆ กันมา ซึ่งในกาลต่อมาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ครูบาอาจารย์ที่มุ่งต่อพระนิพพาน กล่าวได้ว่า “ทุกๆ องค์” ท่านได้ดําเนินตามปฏิปทาการตั้ง สัจอธิษฐานอย่างเด็ดเดี่ยวแน่วแน่ และท่านก็ได้บรรลุธรรมเป็นพระอริยบุคคลมากมาย รวมทั้งหลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งในการปฏิบัติธรรมของท่าน ท่านจะดําเนินตามปฏิปทาขององค์หลวงตา- พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน 

การตั้งสัจอธิษฐานของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเองก็มีการตั้งบังคับไว้ เช่น การนั่งสมาธิภาวนาตลอดรุ่ง เป็นต้น ซึ่งการนั่งภาวนาตลอดรุ่งจะต้องมีจิตใจที่เด็ดเดี่ยวมั่นคง มีสติปัญญาแยกแยะพิจารณา และมีการตั้งสัจอธิษฐานบังคับไว้ โดยยอมสละตายยิ่งกว่ายอมทําลายความสัตย์ ความจริงของตน หลวงปู่ลีท่านเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่นั่งภาวนาตลอดรุ่งได้ และท่าน เทศน์สอนพระศิษย์ไว้ดังนี้

“ถ้าเราปฏิบัติจริงๆ เช่น การนั่งสมาธิตลอดรุ่ง มันก็จะรู้จะเห็นได้แน่นอน นี่ส่วนใหญ่ นั่งนานไปเกิดทุกขเวทนาก็กลัวตาย ไม่เอาจริงจัง ทั้งที่มันก็เกิดตายมาหลายชาติแล้ว ครูบา-อาจารย์ท่านก็เคยปฏิบัติ ก็ไม่เคยเห็นมีใครตายจริง มีแต่ได้รับผล คือ ความสงบรวมลงของใจ”

หลวงปู่ลีท่านได้กําลังใจและได้ประสบการณ์ทางจิตจากการนั่งภาวนาตลอดรุ่งเป็นอันมาก จากการตั้งสัจอธิษฐาน ดังนั้น การปฏิบัติภาวนาของท่าน จึงก้าวหน้าอย่างรวดเร็วมาก และต่อมาท่านก็ได้เมตตาเทศน์สั่งสอนพระศิษย์ให้ถือปฏิปทาข้อนี้ ดังนี้

“ให้มีสัจจะบังคับจิตใจตัวเอง ถ้าไม่มีการบังคับจิตใจตัวเองแล้ว ก็จะเกิดความโลเล ไม่มีหลักยึด” 

“ตั้งแต่สมัยพุทธกาลตั้งสัจจะก็ตั้งอยู่อย่างนั้นแหละ ให้มีสัจจะบังคับใจตัวเอง ไม่อย่างนั้นกิเลสเอาไปกินหมด ถ้าไม่มีสัจจะผูกมัด คิดว่าจะนั่งนานเท่านั้น นั่งนานเท่านี้ ก็อาศัยใช้นาฬิกาแขวนเอวไว้ดูเวลา ทําไมจะทําไม่ได้ บังคับมันเอาไว้ เราไม่ทรมานมัน ใครจะไปทรมานมัน”

“นักบวชต้องทําอะไร พอเสร็จกิจวัตรแล้ว ทันทีต้องไปหาทางความสงบ เดินจงกรมภาวนาอยู่คนเดียวอย่างนั้นแหละ ครูบาอาจารย์ท่านได้มาสั่งสอนพวกเราเป็นอย่างนั้นนะ ตั้งแต่พระพุทธเจ้านั่นแหละเป็นต้นมา ทั้งศาสนามีแต่ฝึกความสงบนะ ขอให้เร่งฝึก แต่ครั้งพุทธกาล พอเข้าพรรษานี้ก็ตั้งใจกันแล้ว พากันตั้งสัจจะผูกมัดจิตใจเอาไว้ คิดว่าจะให้ได้ตรัสรู้ก่อนออกพรรษาอย่างนั้นอย่างนี้นี่แหละ ครูบาอาจารย์ท่านบอก” 

“ในเมื่อมีแต่กิเลสเต็มหัวใจอยู่อย่างนั้น แล้วจะเอาธรรมเข้ามาอยู่ในใจอย่างไร ในเมื่อไม่มี ที่อยู่ในใจเลย ก็เลยไม่เห็น ก็เลยเอาไปคืน สักหน่อยก็ดูถูกศาสนาว่าไม่จริง หัวใจตัวเองรู้ไม่จริง ก็ยังไม่คํานึงถึงอีก ในเมื่อหัวใจของตัวเองบกพร่องแล้ว จะเกิดได้อย่างไร ความเพียรก็ไม่ทํา เดินจงกรมภาวนาก็ไม่ทํา ทางที่จะสังหารกิเลสออกจากใจ มีแต่เดินจงกรมกับภาวนาเท่านั้น พระพุทธเจ้าท่านพาทํามาแล้ว ดูซิก่อนท่านได้ตรัสรู้ ท่านอธิษฐาน แม้อัตภาพร่างกายจะแตกสลายเป็นดินเป็นนํ้าไปก็จะไม่ลุก แม้เนื้อหนังมังสังเลือดเนื้อจะเหือดแห้งไปก็ตาม จะไม่ยอมลุก ถ้าไม่ได้ ตรัสรู้ ท่านอธิษฐานขนาดนั้นนะ ท่านทําอย่างนั้นนะ ต้นศาสนาเป็นอย่างนั้น พวกเรานี้มีแต่มา พาล้าง พากินอยู่อย่างนั้น แล้วจะเห็นได้อย่างไรไม่ประกอบความเพียร”

เหตุการณ์ภายหลังประชุมเพลิงหลวงปู่มั่น

เหตุการณ์ภายหลังประชุมเพลิงหลวงปู่มั่น องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้บันทึกไว้ดังนี้

“พอถวายเพลิงท่านอาจารย์มั่นผ่านไปแล้ว ปรากฏว่าพระเณรสายของท่านมีความกระวน กระวายระสํ่าระสายมากพอดู เพราะปราศจากที่พึ่งที่ยึดทางใจ ระเหเร่ร่อนไปทางทิศใต้ทิศเหนือเหมือนว่าวเชือกขาดอยู่บนอากาศฉะนั้น เพราะความร้อนรุ่มกลุ้มใจเหมือนพ่อแม่ตายจาก มีแต่ ลูกกําพร้าตัวเล็กๆ ไม่มีความรู้ความสามารถปกครองตนได้ ฉะนั้น วงคณะปฏิบัติสายของท่าน รู้สึกสั่นสะเทือนไปมากในระยะที่ผ่านไปใหม่ๆ กว่าจะจับกันเป็นกลุ่มเป็นกอ เป็นหลักเป็นฐานได้ ก็นับว่าพอเห็นโทษแห่งความไม่มีครูอาจารย์มากพอดู ฉะนั้น การผ่านไปของครูบาอาจารย์องค์มี คุณสมบัติสําคัญแต่ละองค์มิใช่เรื่องเล็กน้อย เป็นความสะเทือนในวงพระสงฆ์และผู้ปฏิบัตินั้นๆ มาก จนอาจพูดได้ว่าแผ่นดินถล่มไปพักหนึ่ง ถ้าคณะลูกศิษย์มีความสามารถตั้งตัวได้ด้วยข้อปฏิบัติและทางจิตใจพอทรงตัวและทรงหมู่คณะไว้ได้ ไม่เดือดร้อนเหลวไหลในกาลต่อไป

การสูญเสียท่านผู้เป็นหัวหน้าที่ดี ไม่ว่าทางครอบครัว สังคม บริษัทห้างร้าน วงราชการ งานแผ่นดินแผนกต่างๆ และคณะสงฆ์ ตลอดวงพระปฏิบัติทุกๆ แขนง ย่อมเป็นความสูญเสีย อันใหญ่หลวงไปตามๆ กัน ผู้น้อยซึ่งหวังความเจริญก้าวหน้าทั้งปัจจุบันและอนาคต จึงไม่ควร นิ่งนอนใจในการเตรียมตัวเตรียมใจไว้ต้อนรับสถานการณ์ต่างๆ ที่จะต้องประสบอยู่โดยดีในวันหรือเวลาหนึ่งแน่นอน” 

เมื่อเสร็จงานประชุมเพลิงหลวงปู่มั่น บรรดาพระธุดงคกรรมฐานทั้งหลาย โดยเฉพาะที่พรรษาไม่มาก ซึ่งจําเป็นต้องพึ่งพาอาศัยครูบาอาจารย์ ก็แยกย้ายไปตามครูบาอาจารย์องค์ต่างๆ ซึ่งท่านเป็นพระศิษย์อาวุโสรุ่นแรกๆ เช่น หลวงปู่สิงห์ หลวงปู่มหาปิ่น หลวงปู่เทสก์ หลวงปู่ขาว หลวงปู่ฝั้น ท่านพ่อลี หลวงปู่ตื้อ ฯลฯ รวมทั้งหลวงตาพระมหาบัว ตามแต่ตนจะคุ้นเคยและ สนิทใจกับพ่อแม่ครูบาอาจารย์องค์ใด บางองค์ก็เที่ยวอยู่แถวภาคอีสานต่อไป บางองค์ก็ธุดงค์ขึ้นไปทางภาคเหนือ บางองค์ก็ลงไปทางภาคกลางและภาคใต้ 

แม้หลวงปู่มั่นท่านจะมรณภาพก้าวเข้าสู่แดนพระนิพพานบรมสุขไปแล้วก็ตาม แต่บรรดา พระศิษย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ที่ท่านเคี่ยวเข็ญฝึกอบรมอย่างหนักไว้เป็นธรรมทายาท เพื่อ สืบทอดรักษาวงกรรมฐานก็มีด้วยกันหลายองค์ ด้วยเมตตาธรรมอันไม่มีประมาณของหลวงปู่มั่น ต่อบรรดาพระศิษย์รุ่นต่อๆ มา เหมือนท่านตั้งใจสั่งเสียไว้ก่อนมรณภาพ โดยมีนัยสําคัญบอกถึงธรรมทายาทองค์สําคัญๆ เพื่อให้พระศิษย์รุ่นหลังๆ ซึ่งปรารถนามรรคผลนิพพาน แต่ยังไม่มีหลักใจ และจําเป็นต้องพึ่งพาครูบาอาจารย์ จะได้เข้าไปฝากถวายตัวเป็นศิษย์ เช่น ท่านบอกพระศิษย์ว่า “ท่านขาวพึ่งได้” หรือ “เมื่อเราตาย มหาบัวพึ่งได้” ดังนี้เป็นต้น บางองค์ก็จดจําคําพูดของท่าน และต่อมาก็ได้ออกติดตามเพื่อไปศึกษาอบรมอยู่กับหลวงปู่ขาว หรือ องค์หลวงตาพระมหาบัว เพื่อหวังพึ่งเป็นพึ่งตาย เป็นต้น

รวมทั้งกรณีหลวงปู่มั่นเมตตาฝากให้พระศิษย์ช่วยดูแลกันก็มี เช่น ท่านฝากหลวงปู่ขาวให้ช่วยดูแลหลวงปู่เจี๊ยะ และช่วยอบรมสั่งสอนท่านพระอาจารย์จวน เป็นต้น ซึ่งเหล่านี้ล้วนเกิดจากความรู้พิเศษภายใน คือ ญาณหยั่งทราบล่วงหน้าของท่านว่า ต่อไปบรรดาพระศิษย์เหล่านี้จะเป็นครูบาอาจารย์องค์สําคัญที่มาสืบทอดวงพระธุดงคกรรมฐาน ช่วยกันสืบทอดรักษาข้อวัตรปฏิบัติ ธุดงควัตร และการบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน เพื่อจรรโลงเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้มั่นคงยั่งยืนสถาพรสืบต่อๆ ไป ซึ่งในกาลต่อมาสิ่งที่ท่านสั่งไว้นั้นก็ล้วนเป็นจริงทุกประการ

สําหรับกรณีของหลวงปู่ลี กุสลธโร ในขณะเตรียมงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น ท่านได้ พบและกราบถวายตัวเป็นศิษย์ขององค์หลวงตาพระมหาบัวแล้ว ท่านอยู่ระหว่างรอคอยองค์ หลวงตาฯ ซึ่งกําลังบําเพ็ญธรรมขั้นแตกหักตามลําพัง เมื่อบรรลุธรรมแล้วจะได้มาเมตตาโปรด 

นิมิตเห็นร่างภรรยากลายเป็นผุยผง

เมื่อเสร็จงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น ครูบาอาจารย์ต่างก็แยกย้ายกลับสู่สํานักของตนส่วนหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านอยู่ช่วยงานและอยู่ปฏิบัติธรรมที่วัดป่าสุทธาวาสอีกระยะหนึ่ง ในราวเดือนมีนาคม ปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ขณะนั้นท่านเป็นพระนวกะหรือพระบวชใหม่ บวชได้เพียงเดือนเศษ ใจของท่านก็ยังเคว้งคว้างอยู่ เพราะกําลังเสาะแสวงหาครูบาอาจารย์เพื่อเป็นที่พึ่ง ถึงแม้ว่า ท่านพระอาจารย์เดือนได้ฝากท่านไว้กับองค์หลวงตาพระมหาบัว และองค์หลวงตาฯ ก็เมตตารับ ไว้เป็นศิษย์แล้วก็ตาม แต่ให้ท่านไปรอที่วัดป่าบ้านหนองผือ ตําบลนาใน อําเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร เสียก่อน ส่วนองค์ท่านจะไปธุดงค์วิเวกภาวนาเพียงองค์เดียว 

หลวงปู่ลี ในใจประสงค์จะเดินทางไปที่วัดป่าบ้านหนองผือ เพื่อรอองค์หลวงตาฯ เดินทางกลับมารับท่าน แต่ก็ไม่รู้จักทาง ครั้นจะหาใครผู้รู้ทางไปส่งก็ไม่มี เพราะแต่ก่อนไม่มีถนนหนทาง ไม่มีรถยนต์ ต้องเดินธุดงค์ไปด้วยเท้าเท่านั้น อีกทั้งเป็นพระนวกะก็ยังมีความกลัวอยู่ ท่านจึงตัดสินใจเดินทางหวนกลับมาที่วัดป่าช้าหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี กับคณะท่านพระอาจารย์เดือน เพื่อกลับไปเยี่ยมโปรดโยมบิดามารดาและญาติๆ เสียก่อน แต่ท่านไม่ได้ เทศน์โปรด ขณะเดียวกันนั้นท่านก็เร่งความเพียรภาวนาโดยไม่ลดละ ท่านเล่าว่า

“โอ้ย ! ไม่ได้เทศน์เลย ผมไม่ได้มีความรู้มากขนาดนั้น แม้รู้ก็ปิดไว้อย่างสนิท นิสัยผมถึงเรียนท่องจําได้แม่น ก็เอาไปเล่าให้หมู่เพื่อนฟังไม่ได้ ไม่รู้เป็นอย่างไร นิสัยในการเทศน์สอน ไม่มี ไปเยี่ยมบ้าน ไปบอกพ่อบอกแม่ พักอยู่ที่วัดป่าช้าบ้านหนองบัวบาน จิตในปีนั้นนั่งสมาธิภาวนาบริกรรมพุทโธๆ จิตสงบเกิดแสงสว่างฉายวาบเข้ามา ในภาพนิมิตเห็นอดีตเมียเดินเข้ามาหา มาได้ระยะห่างประมาณวากว่าๆ แล้วล้มลงกองอยู่กับพื้น ทันใดนั้นร่างเมียนั้นได้แตกกระจุยกระจาย กลายเป็นผุยผงในทันใด จากนั้นจึงเปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว แม้แต่กระดูกก็ไม่เห็น ปลาสนาการ หายไปในพริบตา ภาพนิมิตปรากฏอย่างนี้ก็มี บริกรรมพุทโธๆ เกิดแสงสว่างขึ้น ตั้งแต่นั้นมา สัญญาความจําได้หมายรู้ไม่มีติดเลย ส่วนเรื่องอดีตเมียก็ไม่ได้เกี่ยวข้องด้วยเลย” 

ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “สัญญาความจําได้หมายรู้ในรูปนาม ไม่ยึด ไม่ติด การภาวนาจะเป็นแบบนี้ได้ต้องเกิดแสงสว่างเสียก่อน จากนั้นการออกพิจารณาทางด้านปัญญา ไหลคล่องตัวเหมือนสายนํ้าตกจากที่สูงลงสู่ที่ตํ่า ไม่มีติดขัด”

หลวงปู่ลี ท่านพักภาวนาอยู่กับท่านพระอาจารย์เดือน ที่วัดป่าช้าหนองบัวบานระยะหนึ่ง ซึ่งการอยู่วัดที่ใกล้บ้านนานๆ ใกล้พ่อแม่ ญาติพี่น้อง ใกล้อดีตภรรยา และใกล้มิตรสหาย สําหรับ พระที่เพิ่งบวชใหม่พรรษาไม่มากและยังไม่มีหลักใจแล้ว ย่อมเป็นอุปสรรคต่อการภาวนา และ อาจจะหวั่นไหวหวนกลับไปสึกเป็นฆราวาสได้ ฉะนั้น ครูบาอาจารย์ในสายท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งบวชเพื่อมรรคผลนิพพาน เมื่อบวชใหม่ๆ พรรษาไม่มาก ท่านจึงชอบออกเที่ยวธุดงค์ไปอยู่ในสถานที่ไกลๆ ไปในสถานที่ที่คนไม่รู้จักมักคุ้น จะได้ไม่มีใครมาพูดคุย มารบกวน ให้เสียเวลาการภาวนา ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ดังนี้

“นี่เป็นพระบวชใหม่ทั้งหมดเหรอ (ครับ) บวชถ้าได้ตั้งใจปฏิบัติตามหลักธรรมวินัยของ การบวชจริงๆ ก็เห็นผลประจักษ์ใจ อยู่ที่ไหนก็ชุ่มเย็นใจ ยิ่งท่านผู้บวชเข้ามาเพื่อจะแก้กิเลสโดยถ่ายเดียวด้วยแล้ว อยู่ในป่าในเขาลึกลับเท่าไรยิ่งสบายๆ พอเข้ามาเกี่ยวข้องกับคนนี้เหมือนกับ มาเจอข้าศึก นี่พูดตามหลักความจริงของผู้หนักแน่นในธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ ได้เห็นแต่ป่าแต่เขา ที่สงบงบเงียบ สะดวกสบาย การอยู่ การพักผ่อนหย่อนตัว การขบการฉัน เรียกว่าเขียมๆ ทั้งนั้น อิริยาบถทั้งสี่อยู่ด้วยความสงบสงัด อันนั้นเห็นผลประจักษ์ใจ”

หลวงปู่ลี ในขณะนั้นท่านก็เป็นพระบวชใหม่ที่ปรารถนาความพ้นทุกข์ ท่านจึงมีความตั้งใจจะออกธุดงค์เพื่อติดตามหาองค์หลวงตาพระมหาบัว โดยจะขออยู่ร่วมจําพรรษา แต่ครูบาอาจารย์แนะนําว่าองค์หลวงตาฯ ท่านอยู่ระหว่างเร่งทําความเพียรบําเพ็ญธรรมขั้นแตกหัก จึงได้แนะนําให้ไปอยู่กับครูบาอาจารย์องค์อื่นเสียก่อน ต่อมาท่านก็ได้พบกับท่านพระอาจารย์บัวไล ท่านทั้งสองได้พูดคุยสนทนาธรรมกันจนเป็นที่ถูกอกถูกใจในรสแห่งธรรมแล้ว ท่านจึงกราบลาและขออนุญาตท่านพระอาจารย์เดือน เพื่อออกเที่ยวธุดงค์ไปกับท่านพระอาจารย์บัวไล โดยมีจุดหมายปลายทาง คือ ป่าดงพงไพรในแถบทางจังหวัดนครราชสีมา

ภาค ๕ จําพรรษาแรกกับหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม 

พรรษา ๑ พ.ศ. ๒๔๙๓ จําพรรษาที่วัดป่าทรงคุณ

ก่อนเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านติดตามท่านพระอาจารย์บัวไล เดินธุดงค์มายังจังหวัดนครราชสีมา ได้พักปฏิบัติธรรมที่นี่พอสมควรแล้ว ท่านจึงออกเดินธุดงค์ ต่อไปยังภาคตะวันออก จุดมุ่งหมายปลายทาง คือ จังหวัดปราจีนบุรี นิสัยพระธุดงคกรรมฐานของท่าน ได้เริ่มฉายแววแห่งนักท่องธุดงค์ตั้งแต่เป็นพระหนุ่มพรรษาแรก ท่านแบกกลดสะพายบาตรและ ย่ามออกเดินธุดงค์บุกป่าขึ้นเขาลงห้วยอย่างทะมัดทะแมง จากหมู่บ้านนี้สู่หมู่บ้านนั้น จากเมืองนี้สู่เมืองนั้น จากป่าเขาลูกนี้สู่ป่าเขาลูกนั้น ท่านตั้งใจจะดําเนินตามปฏิปทาพระบูรพาจารย์กรรมฐาน คือ ขณะเดินธุดงค์ก็มีกิริยาอาการสงบสํารวมเต็มไปด้วยสติ โดยบริกรรมพุทโธภาวนาไปตลอดทาง เดินอย่างคล่องแคล่ว รวดเร็ว ทรหดอดทน และจะต้องเดินธุดงค์ไปให้สุดบ้านหรือสุดทาง เพราะ เป็นสถานที่สงบสงัด ไม่มีบ้านเรือนผู้คน เหมาะกับการแขวนกลดพักภาวนาในตอนกลางคืน พอตอนรุ่งเช้าก็อาศัยโคจรบิณฑบาต เมื่อฉันจังหันเช้าเสร็จแล้ว ก็ออกเดินธุดงค์ต่อไป 

ในขณะที่หลวงปู่ลีไปธุดงค์กับท่านพระอาจารย์บัวไลนั้น องค์หลวงตาพระมหาบัว ก็ได้ไปปลีกวิเวกที่วัดดอยธรรมเจดีย์ อําเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร เป็นสํานักของหลวงปู่ กงมา จิรปุญฺโญ เพราะเป็นทําเลที่เหมาะสมอย่างยิ่งในด้านการปฏิบัติจิตตภาวนา ในที่สุดองค์หลวงตาฯ ก็สามารถประหารกิเลสให้ขาดสะบั้น ทําลายอวิชชาจนหมดสิ้น ได้บรรลุธรรมอัศจรรย์สมความมุ่งมาดปรารถนา เมื่อวันอังคารที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ตรงกับวันแรม ๑๔ คํ่าเดือน ๖ ปีขาล เวลา ๕ ทุ่มตรง หลังจากวันถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ล่วงไปแล้ว ๓ เดือน ๑๕ วัน จากนั้นท่านได้กลับมาจําพรรษาวัดป่าบ้านหนองผือ 

เมื่อใกล้วันเข้าพรรษา หลวงปู่ลี ขณะมีอายุได้ ๒๘ ปี ท่านได้จําพรรษากับหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม ที่วัดป่าทรงคุณ ตําบลดงพระราม อําเภอเมือง จังหวัดปราจีนบุรี ซึ่งในปีนี้นับเป็นพรรษาแรกของท่าน ท่านเล่าว่า “ปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ผมไปจําพรรษากับหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม ที่ วัดป่าทรงคุณ จังหวัดปราจีนบุรี เดิมทีท่านพระอาจารย์บัวไลท่านอยู่โคราช ผมจึงได้เดินทางติดตามท่านมา ไปบิณฑบาตฉันที่เมืองโคราชเสียก่อน ออกจากเมืองโคราช จึงเดินทางต่อไปยังจังหวัดปราจีนบุรี ไปถึงในตอนคํ่าท่านพระอาจารย์บัวไลจึงพาเข้ากราบฝากตัวเป็นศิษย์หลวงปู่สิงห์ โดยมีสามเณรติดตามไปด้วย ๑ รูป ผมจึงได้จําพรรษากับหลวงปู่สิงห์ และหลวงปู่สีโห เขมโก ท่านก็จําพรรษาอยู่ที่นั่นด้วย เมื่อท่านพระอาจารย์บัวไลฝากเราไว้กับหลวงปู่สิงห์แล้ว ท่านจึง เดินทางกลับโคราช และต่อมาภายหลังท่านได้ลาสิกขาไป” 

ในพรรษานี้หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้ศึกษาข้อวัตรปฏิบัติของพระธุดงคกรรมฐานจนเป็นที่ เข้าใจ และได้อยู่ศึกษาพระธรรมวินัย ตลอดการปฏิบัติจิตตภาวนากับหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม โดยท่านเล่าว่า “หลวงปู่สิงห์ท่านประชุมพระภิกษุสามเณร วัดป่าทรงคุณ อบรมสั่งสอนให้มี ระเบียบ ให้ประพฤติปฏิบัติตามพระธรรมวินัยจริงๆ ให้เป็นไปเพื่อความสามัคคี พร้อมเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน โดยกําหนดเวลาประกอบศาสนกิจไว้ ดังนี้ 

๐๔.๐๐ น. ลงประชุมพร้อมกันที่ศาลาการเปรียญ ทําวัตรสวดมนต์และนั่งสมาธิภาวนา

๐๖.๐๐ น. ทํากิจวัตรต่างๆ เช่น ตั้งนํ้าใช้ นํ้าฉัน ปัดกวาดทําความสะอาด บิณฑบาต โปรดสัตว์ ทําภัตกิจเสร็จฟังโอวาท 

๑๙.๐๐ น. ประชุม ณ ศาลาการเปรียญ ทําวัตรคํ่า สวดมนต์ และฟังโอวาท เสร็จแล้ว เลิกประชุม ไปทําความเพียร เจริญภาวนา ณ ที่อยู่ของตนๆ”

พระพุทธานุญาตให้จําพรรษา

โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต เขตพระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงบัญญัติการจําพรรษา แก่ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นเที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน คนทั้งหลาย จึงเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนาว่า ไฉนพระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตร จึงได้เที่ยวจาริกไปตลอด ฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบยํ่าติณชาติอันเขียวสด เบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ยังสัตว์เล็กๆ จํานวนมากให้ถึงความวอดวายเล่า ก็พวกปริพาชกอัญญเดียรถีย์เหล่านี้เป็นผู้กล่าวธรรมอันตํ่าทราม ยังพัก ยังอาศัยอยู่ประจําตลอดฤดูฝน 

อนึ่ง ฝูงนกเหล่านี้เล่า ก็ยังทํารังบนยอดไม้ และพักอาศัยอยู่ประจําตลอดฤดูฝน ส่วน พระสมณะเชื้อสายพระศากยบุตรเหล่านี้ เที่ยวจาริกไปตลอดฤดูหนาว ฤดูร้อน และฤดูฝน เหยียบยํ่าติณชาติอันเขียวสด เบียดเบียนอินทรีย์อย่างหนึ่งซึ่งมีชีวะ ยังสัตว์เล็กๆ จํานวนมากให้ถึงความวอดวาย ภิกษุทั้งหลายได้ยินคนพวกนั้นเพ่งโทษ ติเตียน โพนทะนา จึงกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค ลําดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทําธรรมีกถาในเพราะเหตุเป็นเค้ามูลนั้น ในเพราะเหตุแรกเกิดนั้น แล้วรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้จําพรรษา”

ตามพระวินัยท่านแสดงเอาไว้ว่า พระสงฆ์รูปใดไม่เข้าจําพรรษาอยู่ ณ ที่แห่งใดแห่งหนึ่ง พระพุทธองค์ทรงปรับอาบัติแก่พระสงฆ์รูปนั้นด้วยอาบัติทุกกฏ ส่วนพระสงฆ์ที่อธิษฐานรับคํา เข้าจําพรรษาแล้วจะไปค้างแรมที่อื่นไม่ได้ แต่ถ้าหากเดินทางออกไปแล้ว และไม่สามารถกลับมาในเวลาที่กําหนด คือ ก่อนรุ่งสว่าง ก็จะถือว่าพระภิกษุรูปนั้นขาดพรรษา และต้องอาบัติทุกกฏ รวมทั้งพระสงฆ์รูปนั้นจะไม่ได้รับอานิสงส์พรรษา ไม่ได้อานิสงส์กฐินตามพระวินัย และทั้งยังห้าม ไม่ให้นับพรรษาที่ขาดนั้นอีกด้วย ฯลฯ

เล่าเรื่องหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม

หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะนั้นท่านบวชยังไม่ได้พรรษา แม้เป็นพระบวชใหม่ แต่ท่านก็เพียรพยายามทําลายสังโยชน์ คือ กิเลสเครื่องร้อยรัดจิตใจให้สิ้นซากจากใจ เพราะท่านออกบวชเพื่อปรารถนาจะสิ้นทุกข์ในชาตินี้เท่านั้น ธรรมที่องค์พระบรมศาสดาตรัสสอนแก่บรรดาพระสาวกมา ๒,๕๐๐ กว่าปี ยังสดๆ ร้อนๆ “ท่านทั้งหลายจงมีธรรมเป็นที่พึ่งเถิด อย่ามีอย่างอื่นเป็นที่พึ่งเลย เราตถาคตเองเป็นที่พึ่งแก่ท่านทั้งหลายไม่ได้ ตถาคตเป็นแค่เพียงผู้ชี้บอกทางเท่านั้น ส่วนความเพียรพยายามเพื่อเผาบาปอกุศล ท่านทั้งหลายต้องทําเอง ทางมีอยู่ เราชี้แล้ว บอกแล้ว ท่านทั้งหลายต้องเดินเอง” ธรรมบทนี้กึกก้องในใจท่าน เสมือนท่านได้ฟังเฉพาะหน้า จึงเป็น แรงบันดาลใจให้ท่านได้เป็นอย่างดี

ฉะนั้น ในพรรษาแรกของหลวงปู่ลี ขณะที่ท่านอยู่จําพรรษากับหลวงปู่สิงห์ ท่านจึงเร่งความเพียรภาวนาอย่างเต็มที่ ท่านเล่าว่า “การทําไร่ ทํานา ทํารั้ว ทําสวน มาคิดใคร่ครวญดู การค้าขายก็มาคิดใคร่ครวญดู เปรียบเทียบกับเราบวชปัจจุบันนี้ว่า การกระทํานั้นเป็นอย่างไร เอามาสั่งสอนตัวเองดูสิ ต้องวางใจให้เป็นแผ่นดินเลยนะ มันถึงจะเป็นสัปปายะ จิตมันถึงจะรวมได้ มันถึงจะเกิดอัศจรรย์ได้ 

ต้องตั้งใจทําจริงๆ ถ้าไม่ตั้งใจทําจริงๆ ไม่เห็นอะไรหรอก ไม่ว่าจะเป็นทางโลกหรือทางธรรมก็เหมือนกัน เขาทําไร่ทํานา ทํารั้วทําสวน กับเรามาภาวนามันผิดกันอย่างไร แต่ทางมันเหมือนกันนั่นแหละ มีแต่ลูกชาวนาเหมือนกันนั่นแหละ หรือจะอยู่ฝ่ายเรียนก็เหมือนกัน โอ๊ย ! กว่าจะสอบได้ เหมือนกันกับอย่างเขา ไม่ใช่ง่าย ถ้าไม่ตั้งใจดูหนังสือก็สอบไม่ได้เหมือนเก่า เอาความขยันนะ คนขยันหมั่นเพียรนะมันถึงจะได้ เกิดมามีแต่การกระทําทั้งนั้น ถ้าไม่ทําเอาเอง ก็ไม่ได้สักอย่าง”

ท่านเล่าต่อไปว่า “หลวงปู่สิงห์ท่านเทศน์สอนดีมาก สอนให้ตั้งปฏิภาคนิมิตเป็นโครงกระดูกจากดินจรดฟ้า แต่เราทําไม่ได้อย่างนั้น ข้อวัตรปฏิบัติของท่านดีเป็นอย่างมาก ท่านเอาปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่นมาเป็นแบบฉบับทางดําเนิน ฉันในบาตร ความจริงหลวงปู่สิงห์ท่านปรารถนาพุทธภูมิ ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าโน่นล่ะ ความรู้ของท่านจึงกว้างขวางมาก 

สมัยที่ท่านจําพรรษาอยู่ที่วัดบ้านอากาศอํานวย หลวงปู่มั่นบอกว่า “สิงห์เอ๊ย ! ปีนี้นํ้า มันแล้ง ไปขุดบ่อตรงไหนก็ไม่มีนํ้า เธอไปพิจารณาดูสิ ว่าตรงไหนมันพอจะมีนํ้าบ้าง” 

หลวงปู่สิงห์ท่านไปพิจารณานํ้า ไปทราบว่ามีตานํ้าอยู่ใต้ต้นสะแบง เมื่อถึงยามเช้าจึงมา กราบเรียนหลวงปู่มั่น หลวงปู่มั่นท่านจึงให้คนไปขุด ขุดลงไปได้ ๑๑ เมตร ก็เจอตานํ้า นํ้าพุ่งขึ้น ได้ใช้จนทุกวันนี้ เป็นที่น่าอัศจรรย์ นี่เป็นความรู้พิเศษในญาณของหลวงปู่สิงห์ องค์รองหลวงปู่สิงห์ คือ หลวงปู่สีโห เขมโก สมัยนั้นเราถือว่าท่านเป็นพี่ชายใหญ่ องค์รองลงมา หลวงตาแก่ ลืมชื่อท่าน ส่วนท่านพระอาจารย์มหาปิ่น ปญฺญาพโล น้องชายของหลวงปู่สิงห์ เราไม่เคยอยู่ร่วม เพราะท่าน ละสังขารไปก่อนแล้ว” (ท่านละสังขารเมื่อวันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๙) 

ธุระในพระพุทธศาสนา

ธุระในพระพุทธศาสนา ที่ผู้ออกบวชจะต้องศึกษาและปฏิบัติตาม มีด้วยกัน ๒ ประการ มีมาตั้งแต่ครั้งองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศพระศาสนา คือ

๑. คันถธุระ ได้แก่ การศึกษาเล่าเรียนพระคัมภีร์ให้มีความรู้พระธรรม พระวินัย เพื่อดํารงรักษาตําราไว้มิให้เสื่อมสูญ หรือเรียกว่า ภาคปริยัติ เมื่อเรียนแล้วจะได้นําไปปฏิบัติ และสําหรับ นักปฏิบัติจะได้ใช้เป็นตํารา รวมทั้งการนั่งฟังเทศนาธรรมภาคปฏิบัติจากครูบาอาจารย์ที่ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ก็ถือเป็นคันถธุระ เพราะท่านนําคําสั่งสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาแสดงธรรม

๒. วิปัสสนาธุระ ได้แก่ การปฏิบัติจิตตภาวนา หรือการปฏิบัติพระกรรมฐาน หรือเรียกว่า ภาคปฏิบัติ โดยปฏิบัติตามหลักสมถะและวิปัสสนา คือ ทั้งฝ่ายสมาธิ ทั้งฝ่ายปัญญา แต่ยกเอาวิปัสสนาเป็นประธาน เพราะว่าวิปัสสนาปัญญาเท่านั้น จึงจะกําจัดกิเลสได้เด็ดขาด แต่ปัญญา ก็ต้องอาศัยสมาธิเป็นบาทฐาน ดังนั้น เมื่อกล่าวโดยย่อจึงเรียกว่า วิปัสสนาธุระ

ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ท่านเป็นแม่ทัพแห่งกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งมีส่วนสําคัญในการเผยแผ่พระพุทธศาสนา ในด้านวิปัสสนาธุระให้กลับมาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดอีกครั้ง หน้าที่สําคัญของพระธุดงคกรรมฐาน รวมทั้งพระบวชใหม่ในสายนี้ทุกองค์ จึงเน้นหนักงานด้านวิปัสสนาธุระ คือ การบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน ด้วยการเดินจงกรมและนั่งสมาธิภาวนา ถือเป็นงานหน้าที่หลักโดยตรงของพระ ทุกองค์อันเป็นไปตามพระพุทธประสงค์ ซึ่งบรรดาพ่อแม่ครูอาจารย์ในสายนี้ทุกรุ่นทุกองค์ เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ฯลฯ ซึ่งล้วนแล้วแต่เป็นพระศิษย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ที่มีกิตติศัพท์ กิตติคุณ ชื่อเสียงอันโด่งดัง ก็ได้ดําเนินสืบทอดรักษาวิปัสสนาธุระกันเรื่อยมาอย่างเข้มงวดเคร่งครัด ตั้งแต่สมัย พระบูรพาจารย์ใหญ่ทั้งสองยังมีชีวิตอยู่ และได้นํามาอบรมสั่งสอนพระธุดงคกรรมฐานรุ่นต่อๆ มา 

เมื่อสืบทอดมาถึงสมัยหลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะท่านออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน นับแต่วันแรกบวช ขณะนั้นท่านมีอายุ ๒๘ ปี ท่านก็มุ่งแต่งานด้านวิปัสสนาธุระอย่างเอาจริงเอาจัง ถึงขั้นสละเป็นสละตาย และท่านก็มุ่งมั่นปฏิบัติรักษางานด้านนี้เรื่อยมาจวบจนปัจจุบัน แม้ท่านจะ เข้าสู่วัยชราภาพมากแล้วอายุวัฒนะเกือบ ๑๐๐ ปีก็ตาม ซึ่งการดําเนินงานด้านนี้ของท่านอย่างเข้มแข็งจริงจังไม่ลดละนั้น สาเหตุประการสําคัญ ก็เพื่อสืบทอดรักษาให้วงพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่น ได้ยึดถือปฏิบัติตาม และเพื่อโปรดเมตตาอนุเคราะห์เป็นคติแนวทางให้กุลบุตรผู้จะมาบวชใหม่ภายภาคหน้า จะได้ดําเนินปฏิบัติรักษาและสืบทอดงานด้านวิปัสสนาธุระ ให้คงอยู่ในพระพุทธศาสนาตราบนานเท่านาน

เรื่องเล่าอานิสงส์ปฏิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์

การปฏิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์ที่ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ มีอานิสงส์มาก ยิ่งเป็นพระอรหันต์ ด้วยแล้ว ยิ่งมีอานิสงส์มากไพศาล เช่น กรณีหลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ สอนหลวงปู่อํ่า ธมฺมกาโม ซึ่งเคยสรงนํ้าถวายหลวงปู่มั่นว่า “ใครปฏิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์จะรํ่ารวย” เมื่อหลวงปู่อํ่าไปสร้าง วัด สร้างศาสนวัตถุถาวร แม้ท่านไปอยู่วัดที่ทุรกันดาร แต่ญาติโยมก็ถวายปัจจัยให้ท่านสร้างมากมายและสําเร็จดังที่เห็น หรือกรณีหลวงปู่จันทา ถาวโร สมัยเป็นพระหนุ่มเคยหามนํ้าใช้นํ้าฉัน ถวายหลวงปู่ขาว อนาลโย และ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านได้รับอานิสงส์ไม่หิว กระหายนํ้า เป็นต้น

กรณีของ หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นกัน ท่านเคยปฏิบัติรับใช้พ่อแม่ครูอาจารย์มาหลายองค์ เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ฯลฯ โดยเฉพาะอย่างยิ่งองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่าน ได้รับความเมตตาไว้วางใจจากองค์หลวงตาฯ มาก และองค์หลวงตาฯ มักมอบหมายงานต่างๆ ให้ท่านทําอยู่เป็นประจํา เช่น คราวสร้างวัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี เป็นต้น ท่านสนองงานครูบาอาจารย์อย่างเต็มกําลังสุดหัวใจ 

ด้วยคุณธรรมของหลวงปู่ลีเอง และด้วยการปฏิบัติรับใช้พ่อแม่ครูอาจารย์ ทําให้ท่านได้รับอานิสงส์มากมาย เป็นต้นว่า ท่านพาทําพาสร้างสิ่งใดแล้ว ไม่ว่างานจะยากลําบากมากเพียงใด ไม่ว่าจะต้องใช้ปัจจัยเงินทองมากเพียงใด งานนั้นก็สําเร็จลุล่วงมาโดยตลอด พระ เณร แม่ชี ตลอดศรัทธาญาติโยมมาร่วมช่วยงานก็มากมาย ทั้งอติเรกลาภท่านก็เกิดขึ้นมากมายและเกิดขึ้นอย่าง บริสุทธิ์ โดยท่านดําเนินตามปฏิปทาขององค์หลวงตาฯ อย่างเคร่งครัด โดยไม่กวนบ้านกวนเมือง หรือโดยการโฆษณา แจกซองกฐินผ้าป่าเรี่ยไรใดๆ จากญาติโยม เช่น คราวสร้างวัดป่าภูผาแดง สร้างพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตาพระมหาบัว โดยเฉพาะอย่างยิ่งการสร้างพุทธมหาเจดีย์ มีคน มาร่วมสร้างและร่วมทําบุญกับท่านอย่างมากมาย ฯลฯ

ท่านมักสอนศิษย์ให้เห็นอานิสงส์การปฏิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์ ครั้งหนึ่งท่านเคยสัพยอกกับ ลูกศิษย์ใกล้ชิดอย่างอารมณ์ดีถึงอานิสงส์ของท่านว่า “กูนั่งเกาหัวอยู่ที่นี่เฉยๆ ยังมีคนเอาเงินมาถวายกูเป็นล้านๆ” เป็นต้น และท่านได้เทศน์อานิสงส์ของพระบวชใหม่ที่มาปฏิบัติรับใช้หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม ให้ลูกศิษย์ฟัง ดังนี้

“ให้พากันเร่งความเพียรนะ พวกบวชใหม่ตั้งใจให้มั่น ได้บวชสามเดือนก็ให้มันเป็นบุญ เป็นกุศล สิ่งใดไม่ดี อย่าไปเอามาใช้ ฝึกความดีต่อไป ให้มันเป็นสมบัติ อย่าให้มันเป็นมลทิน แม้ว่า จะไปสร้างศาลาวัดมันก็ไม่เป็นมลทิน อย่างคนนั้นเขาบวชแล้ว ได้มาปฏิบัติหลวงปู่สิงห์ใหญ่ อานิสงส์ที่เขาได้ปฏิบัติครูบาอาจารย์ พอเขาสึกจากพระไป เขาไปทํางานเป็นทหารได้ยศสิบเอก เขาว่าเมียเขานี้เวลาอาบนํ้าก็มาถูหลังให้ เวลาร้อนๆ ก็เอาผ้าชุบนํ้ามาเช็ดให้ เขามาคิดพิจารณาใคร่ครวญดูแล้ว เป็นเพราะอานิสงส์ที่ได้มาปฏิบัติครูบาอาจารย์มาแต่เก่าที่เคยทําเอาไว้ นั่นแหละหว่านพืชอย่างไรก็เป็นไปอย่างนั้น ส่วนหมู่พวกของเขานั้นลูกเมียไม่ทําให้นะ แต่เมียเขานั้นยังปรนนิบัติอยู่ นี่ก็เหมือนหลวงพ่อบวชใหม่นะ หาคนมาปฏิบัติไม่มี นี่แหละอานิสงส์ไม่มี พรรษามากก็เท่านั้น ถ้าอานิสงส์ไม่มี”

ภาค ๖ ตามหาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว

ครูบาอาจารย์ภาคปฏิบัติสําคัญและจําเป็นมาก

ในสมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อนจะตรัสรู้ พระองค์ก็เสด็จออกแสวงหาครูบาอาจารย์ แต่ไม่มีเจ้าสํานักลัทธิใดสอนถึงพระนิพพานได้ พระองค์ทรงเป็นสยัมภู ต้องทรงค้นคว้าปฏิบัติด้วยพระองค์เองจนตรัสรู้ธรรมขึ้นมา พระสงฆ์สาวกทุกองค์ก็เช่นเดียวกัน ต่างก็เสาะแสวงหาครูบาอาจารย์ ก็มีองค์พระบรมศาสดาทรงเป็นพระบรมครูสอน พระสงฆ์สาวกก็ตั้งใจปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ และได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์มากมาย

จวบจนสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺตมหาเถร ขณะออกบวชแสวงหา โมกขธรรม ท่านก็ออกแสวงหาครูบาอาจารย์เช่นเดียวกัน ก็ไม่มีครูผู้สอน ต้องค้นคว้าปฏิบัติเอง กว่าท่านจะบรรลุธรรม ท่านต้องสละเป็นสละตาย ทุกข์ยากลําบากอย่างที่สุด และต้องใช้เวลาปฏิบัติธรรมนานถึงเกือบ ๔๐ ปี จะเห็นได้ว่าครูบาอาจารย์ภาคปฏิบัติสําคัญและจําเป็นมาก ดังที่ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์ไว้ดังนี้

“การเสาะแสวงหาครูอาจารย์ที่ถูกต้องแม่นยําในการให้โอวาทสั่งสอน จึงเป็นสิ่งสําคัญและจําเป็นมากทีเดียว ผู้ศึกษา ผู้ปฏิบัติทั้งหลายจะปราศจากครูอาจารย์ที่ดีไม่ได้ เรายอมรับ ร้อยเปอร์เซ็นต์เลย ความอยาก อยากเท่าไรก็อยากไปเถิด เมื่อดําเนินไม่ถูกก็ไม่ได้ผล ต้องมีผู้ให้ คําแนะนําอุบายวิธีต่างๆ ในการปฏิบัติจึงจะเข้าใจ และให้จริงจังต่อสิ่งที่ได้ยินได้ฟัง นําไปประพฤติปฏิบัติจริงๆ ผลจะต้องเกิดขึ้นแน่นอน”

“การที่ได้ปฏิปทาเครื่องดําเนินจากท่านผู้รู้ผู้ฉลาดพาดําเนินมาแล้วเช่นนี้ เป็นสิ่งที่หาได้ ยากมาก นี่ล่ะเป็นที่ให้ตายใจ นอนใจ อบอุ่นใจได้ ผิดกับที่เราเรียนมาโดยลําพังและปฏิบัติ โดยลําพังเป็นไหนๆ”

เรื่องจิตแก้ได้ยาก ดังที่หลวงปู่มั่นท่านเตือน “ใครจะรีบตั้งใจให้ตั้งใจนะ หากเป็นอะไรมา ภิกษุเฒ่าจะแก้ให้ การแก้จิตนี้ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย อยู่ไม่นานนะ นี่ลงแล้วนะ ๘๐ เท่านั้น มันนานอะไร ใครอย่ามานอนใจ” การปฏิบัติธรรม ในธรรมทุกขั้นเมื่อปฏิบัติไปแล้ว ย่อมติดและหลงได้ ครูบาอาจารย์วงกรรมฐานทุกองค์ซึ่งบวชเพื่อความพ้นทุกข์ แม้มีอํานาจวาสนามากเพียงใด และตั้งใจปฏิบัติธรรมอย่างอุกฤษฏ์เพียงใดก็ตาม ล้วนเคยติดและเคยหลงมาด้วยกันทั้งนั้น ฉะนั้น จําเป็นต้องพึ่งครูบาอาจารย์ที่รู้จริงคอยอบรมชี้แนะ “พระกรรมฐานจึงติดครูบาอาจารย์” กรณีองค์หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่มั่นชี้แนะแก้ไขให้องค์หลวงตาฯ โดยตลอด องค์หลวงตาฯ ใช้เวลาบําเพ็ญเพียรอยู่ ๙ ปี ท่านก็บรรลุธรรม เช่นเดียวกันองค์หลวงตาฯ ชี้แนะแก้ให้หลวงปู่ลี กุสลธโร โดยตลอด หลวงปู่ลีใช้เวลาบําเพ็ญเพียรอยู่ ๑๑ ปี ท่านก็บรรลุธรรม ซึ่งนับว่าใช้เวลา ไม่นานนัก หากไม่มีครูอาจารย์ผู้รู้จริงคอยเมตตาชี้แนะแก้ไขให้แล้ว จะต้องใช้เวลานานมากกว่านั้น

เพราะครูบาอาจารย์ท่านเคยผ่านเส้นทางสายนี้มาแล้ว ท่านย่อมรู้ทางแล้วและชี้บอกทาง ได้อย่างถูกต้องแม่นยํา เมื่อดําเนินตามคําแนะนําแล้วย่อมถึงจุดหมายปลายทาง คือ พระนิพพาน ได้อย่างรวดเร็ว สําหรับผู้ที่ไม่เคยผ่านเส้นทางสายนี้ ต้องศึกษาค้นคว้าหาทางเอง ย่อมมีถูกบ้าง มีผิดบ้าง มีหลงบ้าง กว่าจะถึงจุดหมายปลายทาง ย่อมเนิ่นช้าเสียเวลา และบางรายอาจจะไปไม่ถึงจุดหมาย ฉะนั้น ครูบาอาจารย์ทางภาคปฏิบัติ จึงสําคัญและจําเป็นมาก

การเสาะแสวงหาครูบาอาจารย์ทางภาคปฏิบัติ ซึ่งท่านเป็นผู้ทรงมรรคผลนิพพานแล้ว ไม่มีใครเกินพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต แม้ท่านจะหลบหลีกปลีกตัวอยู่ในป่าเปลี่ยว ในป่าเขาลึกๆ อันแสนสงัดวิเวกและแสนทุรกันดาร การเดินทางเข้าถึงครูบาอาจารย์เป็นไปโดยยาก และท่านเองก็ไม่ติดญาติโยม ไม่ติดสถานที่ ท่านจะธุดงค์ไปสู่สถานที่ใหม่เรื่อยๆ 

พระธุดงคกรรมฐานที่มีจิตใจแน่วแน่มุ่งมั่นต่อมรรคผลนิพพานแล้ว การเดินธุดงค์ติดตาม ครูบาอาจารย์จะไม่เป็นอุปสรรคเลย ไม่ว่าต้องทุกข์ยากลําบากจากการขึ้นเขาลงเขาลูกแล้วลูกเล่า ก็ตาม ไม่ว่าจะต้องบุกป่าบุกดงลุยนํ้าลุยโคลนแสนจะทุลักทุเล แสนจะเหน็ดเหนื่อยเพียงใดก็ตาม ไม่ว่าจะต้องเสี่ยงเป็นเสี่ยงตาย ต้องประสบกับสัตว์ป่าดุร้ายก็ตาม ไม่ว่าจะต้องอดๆ อยากๆ หิวๆ โหยๆ เพียงใดก็ตาม ไม่ว่าอากาศจะร้อน ฝนจะตกกระหนํ่าหนัก หรือจะหนาวสั่นเพียงใดก็ตาม ท่านก็จะพยายามดั้นด้นเดินธุดงค์อย่างไม่ย่อท้อเข้าไปพบครูบาอาจารย์จนได้ อันเป็นการทดสอบจิตใจเบื้องต้นเป็นอย่างดีว่า ตั้งใจจะเข้ามาศึกษาอบรมธรรมจริงๆ 

พระธุดงคกรรมฐานท่านจะสนทนากันตามหลักสัลเลขธรรม อันเป็นเรื่องของธรรมล้วนๆ โดยไม่มีเรื่องของโลกเจือปน เช่น สนทนาถึงเรื่องป่าเขาที่เต็มไปด้วยสัตว์ป่าดุร้าย อันเป็นสถานที่ ทรมานกิเลสตัวพยศได้เป็นอย่างดี สนทนาถึงธรรมที่ตนรู้ตนเห็นมาจากการปฏิบัติในป่าในเขา ลูกนั้นๆ อย่างรื่นเริงในธรรม เป็นต้น เวลาท่านออกกรรมฐานประหนึ่งเป็นนักรบธรรม เป็นนักต่อสู้ กับกิเลสอย่างไม่อาลัยอาวรณ์ในชีวิต หากแม้ต้องตาย ท่านก็ยอมสละชีวิตทิ้งร่างกายไว้ในป่าในเขา หากรอดตายออกมาและยิ่งได้ธรรมมาครองใจแล้ว ก็เป็นเจ้าของเกียรติประวัติอันเดนตายโชกโชน สมกับเป็นพระอริยสาวกผู้ดําเนินตามรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดา และสมกับนํามาเป็นคติตัวอย่างอันงดงามลํ้าค่าประดับในพระพุทธศาสนา

ด้วยหลวงปู่ลี กับ องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านทั้งสองผูกพันทางใจกันอย่างลึกซึ้งมาก เพราะเคยเป็นสายบุญสายกรรมร่วมกันมา และเคยเป็นศิษย์ – อาจารย์กันมา เปรียบประดุจเป็นควาญประจําช้าง ช้างย่อมเชื่อฟังทําตามคําสั่งควาญช้าง เมื่อหลวงปู่ลีออกบวชได้เพียงพรรษาแรก ด้วยความปรารถนาพ้นทุกข์อย่างแรงกล้า ดังนั้น พอออกพรรษาแล้ว ท่านจึงรีบออกเดินธุดงค์ติดตามหาองค์หลวงตาฯ เพื่อหวังพึ่งเป็นพึ่งตาย หวังพึ่งองค์หลวงตาฯ เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์คอยเมตตาอบรมสั่งสอนชี้แนะ เพื่อนํามาปฏิบัติปลดเปลื้องความทุกข์ทางใจให้หมดสิ้น 

สัลเลขธรรม ธรรมอันเป็นเครื่องขัดเกลาชําระกิเลสเพื่อความหลุดพ้น มี ๑๐ ประการ ได้แก่ อัปปิจฉตา (ความมักน้อย), สันตุฏฐี (สันโดษ), วิเวกตา (ความสงัดวิเวกทางกายและทางใจ), วิริยารัมภา (การประกอบความเพียร), อสังสัคคณิกา (ความไม่คลุกคลีมั่วสุมกับใครๆ ทั้งนั้น), ศีล, สมาธิ, ปัญญา, วิมุตติ (ความหลุดพ้น), วิมุตติญาณทัสสนะ (ความรู้เห็นอันแจ้งชัดในความหลุดพ้น)

ออกพรรษาปี ๒๔๙๓ ออกตามหาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ องค์หลวงตาพระมหาบัว เมื่อบรรลุธรรมแล้วได้กลับมาจําพรรษาที่ วัดป่าบ้านหนองผือ พอออกพรรษาแล้ว ท่านเดินธุดงค์ไปบ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัดมุกดาหาร มีพระเณรพากันติดตามองค์หลวงตาฯ ไปบ้านห้วยทราย รวมทั้งหลวงปู่ลี กุสลธโร โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ 

“ธรรมลีเกาะเราเหมือนปลิง ปลิงเกาะดึงไม่ออกเลยธรรมลี ไปดักข้างหน้า เราไม่ให้ใคร ไปด้วย เวลาเราจะไปแล้วขโมยดัก ไม่ใช่เล่นนะธรรมลี พอบวชแล้วติดเราเลย บวชวันเผาศพ หลวงปู่มั่นที่วัดสุทธาวาส วันถวายเพลิงหลวงปู่มั่นบวชพระเยอะ บวชในวันนั้นเยอะ ธรรมลีบวช ทีนี้พอบวชเสร็จแล้ว เราหลบไปเลย กลัวใครจะตามทัน หาหลีกไป ธรรมลีก็หลีกตามเอาจนไป อยู่ด้วย ไปไหนติดไปเลยๆ

ท่านล่วงไปนี้ โอ้โห ! ปรากฏว่าเหมือนฟ้าดินถล่มเชียวนะ พระเณรแตกกระจัดกระจายเกาะกันไม่ติดเป็นเวลาตั้ง ๓ ปี ๔ ปี แตกขนาดนั้นนะ จึงเป็นสิ่งที่จําไม่ลืม ใครอยู่ไหนก็แตกกระจัด กระจายไปหาครูหาอาจารย์ ต่างองค์ต่างไป แตกกันไป เพราะเกาะกันไม่ค่อยติด ระยะนั้นไม่ติด พอ ๓ – ๔ ปีมานี้ครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่ เช่น อย่างหลวงปู่ฝั้นท่านก็อยู่เป็นหลักไปเสีย หลวงปู่ขาว ก็อยู่เป็นหลัก ก็เข้าเกาะติดๆ เรื่อยไปล่ะ สําหรับเราก็กลับมาจําพรรษาหนองผือ จากนั้นก็ไป ห้วยทราย หมู่เพื่อนก็ติดตามไปด้วยตั้งมากมาย นั่นก็ไปอยู่ ๔ ปี พระเณรก็มากอยู่งั้นล่ะ อยู่ตามบ้านเล็กบ้านน้อยเหมือนกัน อยู่สํานักเราจริงๆ มีสัก ๑๐ กว่าองค์ไม่มาก ที่นั่นที่นี่หลายแห่ง หลายหน รวมกันก็มาก พอเราหนีจากห้วยทรายมาก็ยุบไปอีกเหมือนกันสํานัก”

พอออกพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านตั้งใจจะติดตามองค์หลวงตา- พระมหาบัว โดยได้นัดหมายกับองค์หลวงตาฯ ไว้ก่อนมาว่า วันเพ็ญเดือนสิบสอง ซึ่งตรงกับวันศุกร์ที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๓ ปีขาล จะเข้ามาพบท่านที่วัดป่าบ้านหนองผือ ตําบลนาใน อําเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร แล้ววันหนึ่งก็พอดีมีพ่อขาวคนหนึ่งเป็นคนบ้านเต่างอย จังหวัดสกลนคร เป็นศิษย์ของหลวงปู่สีโห เขมโก มาพักปฏิบัติธรรมจําพรรษาร่วมกันที่วัดป่าทรงคุณ พ่อขาวคนนี้จะเดินทางกลับไปเยี่ยมบ้านพอดี และรู้จักทางไปวัดป่าบ้านหนองผือด้วย หลวงปู่ลี เมื่อทราบดังนั้นท่านก็เกิดความดีใจเป็นอันมาก พอรับกฐินเสร็จแล้ว ก็เข้าไปกราบลาหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม เพื่อขออนุญาตไปหาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัวที่วัดป่าบ้านหนองผือ และได้ออกเดินทางมาพร้อมกับพ่อขาว

เมื่อถึงจังหวัดสกลนคร พ่อขาวคนนั้นจึงได้นําท่านไปส่งยังทางลัด เพื่อเดินลัดข้ามป่าเขาเข้าไปยังวัดป่าบ้านหนองผือ เมื่อท่านเดินทางมาถึงวัดป่าบ้านหนองผือ ถามพระเณรที่อยู่ที่นั่น ได้ความว่า องค์หลวงตาพระมหาบัวท่านออกไปเที่ยววิเวกธุดงค์แล้ว ขณะนี้ทราบข่าวว่า ท่านพักบําเพ็ญภาวนาอยู่ที่บ้านกุดไห อําเภอกุดบาก จังหวัดสกลนคร หลวงปู่ลีท่านตั้งใจจะรีบติดตาม องค์หลวงตาฯ ไปในทันทีทันใด แต่สามเณรพิณเป็นคนจังหวัดสกลนคร สึกตั้งแต่เป็นเณรแล้ว ขอติดตามไปด้วยและขอให้ท่านรอก่อน จะขอเก็บหมากเก็บพลูไปถวายองค์หลวงตาฯ จึงทําให้การเดินทางล่าช้าออกไปอีก จากนั้นต่างก็พากันเร่งฝีเท้าก้าวเดินติดตามไปให้ทันองค์หลวงตาฯ ที่ บ้านกุดไห ปรากฏว่าตามไปไม่ทันอีก ชาวบ้านบอกว่า ท่านออกไปเมื่อตอนเช้านี้เอง ท่านและสามเณรพิณ จึงพักอยู่ที่บ้านกุดไหคืนหนึ่ง 

การออกเดินติดตามองค์หลวงตาฯ อย่างมุ่งมั่นไม่ลดละความพยายามนั้น ในที่สุดหลวงปู่ลี ท่านก็สมความมุ่งมาดปรารถนาที่ตั้งใจเอาไว้ โดยในเช้าวันรุ่งขึ้น พอฉันจังหันเช้าเสร็จแล้ว ท่านกับสามเณรพิณก็รีบออกเดินติดตาม ไปทันกันที่บ้านส่างอีเติ่ง (ปัจจุบันคือ บ้านนางเติ้ง ตําบลโคกภู อําเภอภูพาน จังหวัดสกลนคร) ท่านได้มีโอกาสพบกับองค์พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว ที่ป่าบง บ้านส่างอีเติ่ง จากนั้นก็ได้เข้ากราบนมัสการและขอมอบกายถวายชีวิตติดตามอยู่ศึกษาอบรมกับองค์หลวงตาฯ ตลอดมา 

ขณะที่หลวงปู่ลีไปพบองค์หลวงตาฯ นั้น ท่านพักอยู่รุกขมูลในป่าเพียงรูปเดียว โดยผูก แขวนกลดกับต้นไม้ แล้วเอาฟางข้าวปูเป็นที่นอน องค์หลวงตาฯ อนุญาตให้ท่านและเณรพิณ พักรุกขมูลอยู่ในป่าด้วยกัน พักอยู่ป่าบง บ้านส่างอีเติ่ง หกถึงเจ็ดวัน แล้วองค์หลวงตาฯ จึงพาออกเดินทางต่อไป 

ท่านเล่าการเดินติดตามในครั้งนั้นว่า “เดินไป โอ๊ย ! สมัยก่อนมีแต่เดินเท่านั้น จะไปมีรถ ที่ไหนกัน รถมีก็แต่รถกรมทางหลวงกับรถลากซุงเท่านั้น รถโดยสารไม่มีเลย ไม่เหมือนทุกวันนี้ รถเต็มไปหมด ถนนก็ไม่มี มีแต่ทางลูกรัง ถ้าได้นั่งรถนี่ อู๊ย ! มีแต่ฝุ่นแดงๆ เต็มหัว”

ความทุกข์ยากของพระกรรมฐานสมัยติดตามองค์หลวงตาฯ

เมื่อหลวงปู่ลี กุสลธโร ได้พบพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ที่บ้านส่างอีเติ่ง ออกจากที่นั้นแล้ว ท่านพาเราท่องเที่ยวธุดงค์ต่อไปยังบ้านกุดสิม บ้านกุดปลาค้าว อําเภอเขาวง จังหวัดกาฬสินธุ์ ญาติโยมก็เกิดศรัทธานิมนต์พ่อแม่ครูอาจารย์เทศน์ องค์ท่านไม่เทศน์ ท่านไม่อนุโลมตามญาติโยม 

คณะธุดงค์ที่ติดตามมาหาองค์พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว มีราว ๖ – ๗ รูป เช่น หลวงปู่อ่อนสา สุขกาโร นี้ก็ติดตามไปด้วยเช่นเดียวกัน ท่านมีสามเณรติดตามมาด้วย ชื่อว่า สามเณรหลึม ปัจจุบันสึกแล้ว พอดีองค์หลวงตาฯ พร้อมด้วยหลวงปู่ลี ธุดงค์ไปถึงบ้านนาตาหลิ่ว อําเภอเขาวง จังหวัดกาฬสินธุ์ ไปพักอยู่ที่นั่น จากนั้นหลวงปู่อ่อนสากับเณรหลึมจะไปบ้าน ห้วยทราย เพราะเณรหลึมเป็นคนบ้านห้วยทราย จึงพาเณรมันไปอยู่ที่นั่น

เมื่อพระเณรอยู่ร่วมกันหลายๆ รูป ย่อมเป็นภาระให้กับชาวบ้านจะต้องหุงหาอาหารมาใส่บาตรเลี้ยงดู เพราะเป็นบ้านเล็กบ้านน้อย พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ท่านจึงให้แยกสายบิณฑบาตเป็น ๔ สาย ทั้งนี้เพื่อลดภาระของชาวบ้าน อีกทั้งเพื่อความสงบจิตและพิจารณาธรรมทั้งหลายไปด้วย องค์หลวงตาฯ ท่านไปบิณฑบาตบ้านนาตาหลิ่ว และสั่งให้หลวงปู่ลี ไปบิณฑบาตเพียงรูปเดียวที่บ้านโพน ครูบาสีทาและสามเณรพิณไปบิณฑบาตบ้านหนองผือ พระอาจารย์กายและสามเณรกันต์ไปบิณฑบาตบ้านโนนตูม 

หลวงปู่ลี ท่านได้เล่าถึงความทุกข์ยากของพระกรรมฐานสมัยที่ติดตามพ่อแม่ครูอาจารย์ไว้ดังนี้ “เช้าวันหนึ่งมีฝนตก ก็ออกไปบิณฑบาตแข่งกับฝน ขณะบิณฑบาตฝนตกกระหนํ่าอย่างหนัก นํ้าเจิ่งนองพื้น เราก็เดินลุยฝนบิณฑบาต ไม่มีที่ให้หลบหลีก แม้สายบิณฑบาตอื่นๆ ก็เช่นเดียวกัน ฝนตกหนักตลอดทาง จีวรร่างกายนี้เปียกปอนไปหมด นํ้าฝนไหลอาบหน้า ต้องใช้มือปาดหน้ามาอยู่อย่างนั้น พอเดินทางกลับมาได้ครึ่งทาง พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัวท่านให้คนไปดักบอก ให้เข้าไปฉันที่กระท่อมแห่งหนึ่ง ซึ่งเราก็เปียกนั่งรออยู่ก่อนแล้ว ด้านนอกมีระเบียงเล็กๆ พอนั่ง ฉันได้ โยมคนหนึ่งเห็นแล้วคงสงสารพระ จึงกล่าวขึ้นมาว่า “เปียกหมดแล้ว นิมนต์พระคุณเจ้า เข้ามาฉันตรงนี้ก็ได้” เขาสร้างเพิงเอาไว้พักชั่วคราว พวกชาวบ้านทราบข่าวก็มาจังหันกันมาก นั่งฉันในบาตรเสร็จแล้ว ผ้าเช็ดบาตรก็ไม่มี สะพายบาตรเปล่ากลับมาล้างที่วัด อาหารก้นบาตรก็นําออกเสียจนหมด สะพายบาตรกลับพร้อมจีวรที่เปียกปอน ด้วยความทุลักทุเล ท่านว่าวันนั้นเป็นวันกรรมฐานบาตรเปล่า 

ฝ่ายทางวัดก็รอ มองทางรอ รอว่าเรากับพ่อแม่ครูอาจารย์จะมาเมื่อไหร่ จะฉันก่อนก็ไม่กล้า ทั้ง ๔ รูป คือ พระอาจารย์กาย ครูบาสีทา สามเณรกันต์ สามเณรพิณ แลทางด้วยความกังวลใจว่า เมื่อไหร่หลวงตาฯ จะกลับมาถึง เมื่อหลวงตาฯ กลับมาถึงก็ดีใจ หลวงตาจึงกล่าวขึ้นว่ารอทําไม ท่านเหล่านั้นจึงลงมือฉันข้าวเล่นเอาตะวันสายโผล่เกือบจะถึงกึ่งฟ้า พระกรรมฐานสมัยทุกวันนี้ สบายเหลือเกิน ไม่เหมือนสมัยเราเดินตามหลังพ่อแม่ครูจารย์”

องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เมตตาเทศน์เหตุการณ์นี้ไว้ดังนี้ 

“ถ้าเป็นเดือนมีนาฯ เมษาฯ ไปแล้ว ส่วนมากมักจะขึ้นถํ้า หรือไม่งั้นก็มีอะไรมุง เอาหญ้ามากี่ตับมามุงหรือเอาอะไรมามุงก็แล้วแต่พออยู่ได้ ถ้าหน้านี้ไม่สนใจเครื่องมุงเครื่องบังอะไรล่ะ เพราะไม่ใช่หน้าฝน แต่เวลามันฟาดลงมานั่นซี พิลึก หนาวจริงๆ จนจําได้ชัดว่าหนาวจนตัวสั่นเลย ฝนตก หน้านี้นะ ฝนตกอยู่นอกมุ้ง เราอยู่ข้างในหนาวจนตัวสั่น เราไม่ได้ออกไปถูกฝนนะ ยิ่งไปถูกฝน ด้วยแล้วก็ยิ่งหนาวใหญ่ กลดไม่มีความหมายเลยแหละ เวลาฝนตกมากๆ ลมซัดลงมานี้ดีไม่ดีกลดหลุดมือ ตอนเช้าหลงกัน ดูเหมือนธรรมลีองค์หนึ่งนะที่ออกไปจากที่ไหน

ธรรมลีวิ่งตาม ไปไหนนี่เหมือนปลิงนะ เกาะติดเลย ไปไหนธรรมลีนี่ พอดีเราไปจาก หนองผือหรือไง ฝนตกตอนเช้า พอสว่างได้เวลาฝนตก ต่างคนต่างบิณฑบาตคนละหมู่บ้าน มีอยู่สองสามบ้านแถวนั้น ตอนอยู่อําเภอภูวง (เขาวง) หลงกันเลย ฝนตกขนาดนั้น ตกหนักจริงๆ ไม่ใช่ธรรมดา นํ้านี้เจิ่งไปหมดเลยตอนเช้า พอดีเวลาออกบิณฑบาต เราก็ไม่ทราบจะทํายังไง ฝนก็ตกกําลังจะออกบิณฑบาต ก็เลยเอาของบริขารเล็กน้อยเอาฟางมาวางกลบเสร็จแล้วก็ออกบิณฑบาตตากฝน องค์หนึ่งไปบ้านหนึ่ง องค์หนึ่งไปบ้านหนึ่ง หลงทิศกัน วันนั้นออกไปธรรมลีวิ่งตามเกาะติด คราวนั้นดูเหมือนจะมีถึงสามสี่องค์มั้ง ถ้าธรรมดาไปกับเราไม่ได้นะ เราจะไปแต่องค์เดียวๆ ตอนนั้นออกจากหนองผือพระเกาะติดล่ะซี รู้นี่

หลงทิศ วันนั้นเราไม่รู้จะทํายังไง เขาก็เลยนิมนต์ให้ฉันในบ้านเขาเลย พระบิณฑบาตกลับมาจนกระทั่งเกือบ ๑๐ โมงแล้ว คนก็วิ่งมาบอก พระกําลังรอท่านอาจารย์อยู่ที่ถํ้าโน่น ไม่ทราบท่านอาจารย์บิณฑบาตไปทางไหน หลงทิศหลงทาง ต่างคนต่างหลง ฝนตกมากต่อมากนะ โห ! มากจริงๆ เปียกหมด นํ้านี้เป็นเหมือนกับหน้าฝน เวลามันตกมากๆ ขนาดนั้นล่ะ เพราะฉะนั้น เขาถึงไม่กล้าให้เรามาที่พัก เพราะไปที่พักก็จะไปนั่งแช่นํ้าอยู่นั้นมันเรื่องอะไร อยู่บนบ้านนี้ดีกว่า เขาก็เลยนิมนต์ให้ขึ้น แล้วหมู่เพื่อนจะทํายังไง เขาว่าจะไปบอกพระทางโน้นว่า ท่านฉันอยู่นี้ ให้พากันฉันทางโน้นเสีย ไปไม่นาน เห็นคนวิ่งตามมาอีกมาหาเรา เราฉันแล้วบนบ้าน เรากลับไป พวกนั้นกําลังจะเริ่มฉันกัน ดูเหมือนสองสามองค์ เราก็สงสารนะ ต่างคนต่างหลงทิศ แล้วฉันก็ฉันแช่นํ้าจริงๆ ด้วยอย่างเขาว่า ออกไปทําไม ออกไปก็ไปนั่งฉันแช่นํ้า มาเห็นพระท่านเอาอะไรรองไว้ นิดหน่อย เปียกหมดนั่นแหละ เรื่องเปียกไม่ต้องบอก เพราะเปียกมาแต่ในบ้านแล้ว อยู่ที่ไหน ก็เปียก เปียกกับเปียกมันก็อยู่ด้วยกันได้ เราก็ไม่ลืมอันนี้ 

อู๊ย ! หนาวจริง เป็นอยู่เรื่อยอย่างนี้ เราไม่พูดถึงเรื่องอย่างนี้ เพราะมันมากต่อมาก เรื่องอย่างนี้น่ะ ความทุกข์ของพระกรรมฐาน แต่สําคัญที่ว่าจิตที่มุ่งต่อธรรมเท่านั้น ไม่มีอะไรเป็นอุปสรรคนะ ไม่เคยเข็ดเคยหลาบ ไม่เคยกลัว ไม่สนใจ นี่ล่ะธรรมเป็นของสําคัญอย่างนั้น”

การฝึกหัดอบรมจิตใจกับองค์หลวงตามหาบัว

การฝึกหัดอบรมจิตใจจําเป็นมาก แม้ใครเคยสร้างวาสนาบารมีมามากน้อยขนาดไหนก็ตาม หากปรารถนาความพ้นทุกข์ด้วยแล้ว ก็ยิ่งจะต้องฝึกหัด เพราะธรรมดาของจิตย่อมดิ้นรนกวัดแกว่ง กลับกลอก รักษาได้โดยยาก ข่มได้โดยยาก ห้ามได้โดยยาก มักจะดิ้นรนซัดส่ายไปหากิเลส ฉะนั้น การหมั่นฝึกฝนจิต ควบคุมจิต รักษาจิตให้ตรงได้แล้ว ดังช่างศรดัดลูกศรให้ตรง ย่อมนําความสุข มาให้ ดังบทธรรม “จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ” จิตที่บุคคลฝึกดีแล้วนําสุขมาให้ 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เทศน์การฝึกหัดอบรมจิตใจไว้ดังนี้

“การฝึกหัดเบื้องต้นก็ต้องมียากเป็นธรรมดา แม้ว่าท่านผู้ตั้งใจทําจริงๆ มีหน้าที่แก้ไขกิเลสโดยถ่ายเดียว เช่นกับนักบวช เป็นต้น การฝึกฝนอบรมเบื้องต้นรู้สึกลําบาก บางทีถึงกับจะให้เกิดความท้อใจ ให้สงสัยตัวเองว่าจะไปรอดหรือไม่รอด พร้อมกับสิ่งแวดล้อมต่างๆ ซึ่งเป็นข้าศึกต่อนิสัย ของปุถุชนจะพึงปรารถนา สถานที่บางแห่ง เช่น ในป่าในเขา เวลาเราไปอยู่ในที่เช่นนั้น สิ่งที่ทําความลําบากย่อมมีมาก เพราะสถานที่เราอยู่ห่างไกลจากหมู่บ้าน บางแห่งถึง ๖ – ๗ กิโลเมตร ก็มี ตื่นเช้าพอสว่างออกบิณฑบาต กว่าจะกลับไปถึงที่ก็จวนเที่ยง จากนั้นแล้วพยายามฝึกหัดรู้ ความเคลื่อนไหวของใจ

ตามธรรมดาของใจย่อมมีความเคลื่อนไหวอยู่ตลอดเวลา มีความคิด ความเห็นมากอย่าง ต้องพยายามฝึกหัดติดตามความเคลื่อนไหวของเรา ความชํานาญและความมีสติจะเริ่มปรากฏตัวขึ้นมา ตามธรรมดาของใจย่อมเป็นนิสัยชอบกดขี่บังคับเสมอ ถ้าปล่อยตามอําเภอใจจะเป็นการลําบากทีเดียว เช่น เราอยู่ในวัด ซึ่งเป็นสถานที่ธรรมดา จิตก็ฝึกหัด จิตอบรมยาก จะหยั่งเข้าสู่ ความสงบแต่ละครั้งรู้สึกลําบาก พอแยกย้ายออกจากสถานที่เช่นนั้นเข้าไปอยู่ที่เปลี่ยว ซึ่งเป็น สถานที่น่ากลัว ใจก็ไม่ค่อยจะได้ถูกบังคับเท่าไร ก้าวลงสู่ความสงบได้ง่าย ทั้งวันทั้งคืนเราอยู่ด้วยความมีสติ ใจในเมื่อมีสติเป็นเครื่องปกครองรักษาแล้ว ภัยที่จะเกิดขึ้นให้ได้รับความเดือดร้อน หรือฟุ้งซ่านรําคาญก็ไม่ค่อยมี จะมีแต่ความเงียบและความเย็นใจตลอดเวลา”

“กิเลสนี่เป็นตัวสําคัญ เป็นตัวภัยทําลายอรรถทําลายธรรม ท่านว่าภาวนาก็คือทําลายกิเลส นั้นแหละ กิเลสตัวมันทําลายธรรม เป็นข้าศึกต่อธรรมเสมอ เพราะอย่างนั้นจึงต้องได้ฝึกหัดกันอย่างหนักนะ การฝึกหัดจิตตั้งแต่บวชมานี้เรียกว่าเต็มเม็ดเต็มหน่วย การภาวนาเต็มเม็ดเต็มหน่วย ไม่ท้อแท้ ไม่อ่อนแอ ฝึกตลอดเวลาเลย จนกระทั่งปัจจุบันนี้ จิตใจก็สว่างไสว ใจก็หาที่ต้องติ ไม่ได้แล้ว สว่างหมดแล้ว นี่ล่ะการฝึก ให้พากันจําเอานะ ถ้าไม่ฝึกเลยนี้ตายทิ้งเปล่าๆ ไม่เกิดประโยชน์อะไร นับแต่วันเกิดมาจนกระทั่งวันตาย”

เทศนาธรรมเหล่านี้ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านย่อมได้สดับรับฟังมา นับแต่พรรษาแรกๆ ที่ท่านได้มาฝึกหัดอบรมจิตใจกับองค์หลวงตาฯ รวมทั้งอธิบายวิธีการและทั้งการพาดําเนิน โดยท่านเทศน์ให้ฟังว่า “ขอยกตัวอย่างพ่อแม่ครูจารย์ท่านฝึกหัด ท่านพักห่างไกลหมู่บ้านมาก ท่านว่า “ถ้าร่างกายไม่เหนื่อย จิตจะไม่เห็นธรรมนะ จิตมันจะวิ่ง วิ่งไปตามโลกเขา จิตมันชํานาญอยู่แล้วงานแบบนี้ เพราะมันเคยเกิด เคยแก่ เคยเจ็บ เคยตายมาแล้ว จิตมันจะวิ่งอยู่อย่างนั้น ไม่ว่า เวลาไหน วันไหน มันก็เป็นอยู่อย่างนั้น ถ้าได้เห็นธรรมแล้ว มันจะไม่เป็นอย่างนี้”

ครูบาอาจารย์ท่านบอกเมื่อฉันจังหันแล้ว ท่านให้เจริญธาตุขันธ์ดูอาการ ๓๒ ตั้งแต่เกสาลงไปถึงพื้นเท้า ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นมาถึงเกสา ให้พิจารณาธาตุ ประกอบธาตุ ให้พิจารณาอยู่ในอัตภาพร่างกายของเรานี่ล่ะ ถ้าเราไปพิจารณาที่อื่น ก็มีแต่ความอยากจะได้ มีแต่คาดเดาเอาว่าจะเป็น อย่างนั้นอย่างนี้ สักหน่อยก็เสียจริตเป็นโรคประสาทเกิดขึ้นอีก มันไม่ใช่ทางนะ ทางมันเกิดขึ้นจาก กายกับใจนี่ล่ะ ทางที่มันเป็นตามปกติอย่างที่ครูบาอาจารย์ท่านฝึกมา ท่านหัดให้ฝึกจิตให้สงบ เสียก่อน ให้บริกรรมพุทโธ ให้อยู่ในพุทโธ ให้มันเห็นความอัศจรรย์ของความสงบในตัวเอง

ให้ตั้งใจในความเพียรดูซิ เดินจงกรมดูซิ ผมได้ทํามาหมดแล้ว เดินจงกรมทั้งคืนก็อยากเดิน นั่งทั้งคืนจนสว่างก็ได้ทํามาหมดแล้ว ไม่ได้มาทําเล่นเหมือนหมู่พวกทําอยู่เดี๋ยวนี้นะ ฝึกหัดครั้งแรกกับพ่อแม่ครูจารย์ท่านถามว่า “ท่านลี นั่งสมาธิจนตลอดทั้งคืนจนสว่างได้อยู่หรือ” ตัวเองไม่รู้จะอธิบายกับท่านว่าอย่างไร จึงตอบท่านว่า “ตัวของผมไม่รู้สึกตัว เพียงรู้สึกว่าตัวเองนั่งอยู่ แล้วก็ไม่รู้ ว่าตัวเองนอนตอนไหน” ท่านก็เลยหัวเราะ ท่านเลยกล่าวว่า “ไป ไปนั่งสมาธิอยู่บนก้อนหิน ก้อนนั้น ถ้าไม่มีสติขนาดนั้นให้มันตกลงมาตายเลย”

พอได้ฟังท่าน ท่านยังพูดได้ แล้วเราทําไมจะทําไม่ได้หรือ ใจมันค้านกันอยู่ โอ๊ย ! มันจะ เผลอสติได้หรือ มันกลัวตาย สู้อยู่อย่างนั้นแหละ ดัดมันอยู่อย่างนั้น ความตายมีแต่ช้าหรือเร็วเท่านั้นแหละ ความตายมันก็ตายอยู่อย่างนั้น เคยตายมาแล้วหลายภพหลายชาติ ตั้งแต่เด็กมาเป็นหนุ่มเป็นสาว แก่เฒ่าแล้วก็ตายเป็นยุคๆ ไป เปลี่ยนแปลงอยู่อย่างนั้น อัตภาพร่างกายนี้

เรานะต้องฝึกหัดตัวเราเอง ถ้าเราไม่ฝึกหัดไม่ได้ มันจะเป็นเภทภัยอยู่อย่างนั้นแหละ ความโกรธตัวนี้มันเผาผู้เป็นเจ้าของก่อน มันไม่ไปเผาคนอื่น ถ้าผู้มีธรรมในใจแล้ว เขาไม่สนใจแล้ว บ้าก็อยู่ที่ปากของเขา จะดีก็อยู่ที่ปากของเขา เราจะไปสนใจอะไร ผู้เห็นอรรถธรรมเป็น อย่างนั้น มันผิดกันนะ ผู้ที่เห็นอรรถธรรมกับผู้ไม่เห็น

จิตใจของเราก็เหมือนกัน บังคับด้วยธรรมของพระพุทธเจ้า เพราะมันไม่เคยชํานาญ ทางนี้ มันก็ต้องวิ่งไปทางเก่าของมันเป็นธรรมดา เมื่อเราฝึกเข้าๆ มันก็ต้องชินเข้าๆ ตัวเรานะ ต้องฝึกตัวของเราเอง ครูบาอาจารย์มีแต่แนะนําทางให้เป็นทางเท่านั้นล่ะ

การฝึกหัดใหม่ๆ ก็เหมือนเขาฝึกหัดวัว ฝึกหัดควายนั่นแหละ เพราะเป็นทางที่เราไม่เคยเดินนะ เหมือนกับเราเข้าเรียนใหม่ๆ นั่นแหละหัดเขียนตัวหนังสือ ถึงขนาดที่ครูต้องมาจับมือพาเขียน เพราะเราเขียนไม่เป็น แต่พอเรียนจนเข้าใจถึงใจแล้ว เขียนเป็นหมด หลับตาแล้วก็ยังเขียนได้ เพราะมันเข้าถึงใจ ถ้ามันเข้าถึงใจแล้ว สระตัวนั้นผสมกับตัวนั้น เขียนไปได้หมด เพราะมันเข้าใจ แล้ว

… ถ้าเขาว่าอาหารนี้อร่อยนั้นอร่อย ถ้าเราไม่กินก็ไม่รู้รสชาติ เหมือนกับความเกิด ความแก่ ความเจ็บ ความตายพวกนี้ มันจะประมวลมาเองนะ ขอให้จิตรวมได้สักครั้งสองครั้ง แต่นี่อะไร ถ้าภาวนาแล้ว มีแต่ปรุงความอยากได้อยากเห็นสิ่งนั้นสิ่งนี้ มันอยู่ที่วาสนาบารมี ถ้ามีไม่เพียงพอ ไม่เห็นนะต้องสร้างสมมาล่ะ ดูอย่างพระพุทธเจ้าท่านปรารถนาพุทธภูมิ คิดดูซิว่าท่านผ่านกองทุกข์มาขนาดไหน”

พระผู้เป็นยอดแห่งปัจฉาสมณะ

ในสมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระอานนท์ พุทธอุปัฏฐาก เป็นปัจฉาสมณะ คอยตามเสด็จองค์พระบรมศาสดาไปทั่วทุกแห่งหนเป็นเวลายาวนานถึง ๒๕ พรรษาพระอานนท์ ท่านได้ปฏิบัติหน้าที่ถวายการอุปัฏฐากองค์พระบรมศาสดาด้วยความอุตสาหะมิได้ บกพร่อง ท่านเป็นปัจฉาสมณะที่มีคุณสมบัติครบถ้วน อีกทั้งมีความจงรักภักดีเป็นอย่างยิ่ง แม้แต่ชีวิตของท่านก็ยอมสละแทนพระพุทธองค์ได้ เช่น ในคราวที่ช้างนาฬาคีรีเมาสุราแล้วถูกปล่อยวิ่งตรงเข้าทําร้ายพระพุทธองค์ พระอานนท์ได้ออกไปยืนขวางหน้าไว้ หวังจะให้ทําอันตรายตนแทน แต่พระพุทธองค์ได้ทรงแผ่พระเมตตาไปยังช้างนาฬาคีรี ด้วยอํานาจแห่งพระเมตตาบารมี ทําให้ช้างสร่างเมาหมดพยศลดความดุร้าย และยอมหมอบถวายบังคมองค์พระบรมศาสดาแล้วลุกขึ้น เดินกลับเข้าสู่โรงช้างด้วยอาการอันสงบ

คติตัวอย่างอันเลอเลิศลํ้าค่าของพระอานนท์ในสมัยครั้งนั้น บรรดาพระสงฆ์สาวกที่เป็น ปัจฉาสมณะในรุ่นต่อๆ มาได้ดําเนินเจริญรอยตาม และได้สืบทอดกันต่อมาถึงในสมัยครั้งนี้ โดย หลวงปู่ลี กุสลธโร พระผู้ได้ชื่อว่า “พระผู้เป็นยอดแห่งปัจฉาสมณะ” ท่านเป็นพระผู้เดินตามหลัง ถวายการรับใช้องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวอย่างแท้จริง และเป็นปัจฉาสมณะอีกองค์หนึ่ง ที่มีคุณสมบัติที่สมบูรณ์ครบถ้วนตามที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสสอนไว้ในปัจฉา-สมณสูตรทุกประการ ดังนี้

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการ จึงควรพาไปเป็นปัจฉาสมณะ ธรรม ๕ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุผู้เป็นปัจฉาสมณะ ย่อมเดินไปไม่ห่างนัก ไม่ใกล้นัก ๑ ย่อมรับบาตรที่ควรรับ ๑ ย่อมห้ามเมื่อพูดใกล้อาบัติ ๑ ย่อมไม่พูดสอดขึ้นเมื่อกําลังพูดอยู่ ๑ เป็นผู้มีปัญญา ไม่โง่ ไม่เขลา ๑ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๕ ประการนี้แล ควรพาไป เป็นปัจฉาสมณะฯ”

กล่าวอย่างเต็มภาคภูมิใจได้ว่า ประวัติพระพุทธศาสนาในสมัยปัจจุบันนี้ หลวงปู่ลี ท่านเป็นพระมหาเถระอีกองค์หนึ่งที่บรรดาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ให้การยอมรับอย่างกว้างขวางว่า ท่านเป็นยอดแห่งปัจฉาสมณะผู้เปี่ยมล้นด้วยความกตัญญูและความจงรักภักดีต่อองค์หลวงตาพระมหาบัว เพราะในชีวิตจิตใจของท่านนั้น ท่านยึดถือองค์หลวงตาฯ เป็นพ่อแม่-ครูอาจารย์ที่ท่านเคารพรักและเทิดทูนบูชาอย่างสุดหัวใจ องค์หลวงตาฯ เป็นพระที่นั่งอยู่บนหัวใจ ของท่านตลอดอนันตกาล โดยท่านได้มอบกายถวายชีวิตแด่พ่อแม่ครูอาจารย์ ฉะนั้น ท่านจะให้ความเคารพเชื่อฟังและปฏิบัติตามพ่อแม่ครูอาจารย์ในทุกๆ กรณี จนเป็นที่มั่นใจได้ว่า หากเกิดเหตุการณ์ร้ายแรงวิกฤตคับขันและอาจถึงขั้นต้องเสียชีวิตแล้ว ท่านต้องเป็นพระศิษย์องค์หนึ่งที่ ยอมสละชีวิตของท่าน เพื่อแลกกับชีวิตขององค์หลวงตาฯ ได้เช่นเดียวกับพระอานนท์ยอมสละ ชีวิตเพื่อองค์พระบรมศาสดาอย่างแน่นอน

โดยนับแต่พรรษาแรกๆ ขณะท่านเป็นพระหนุ่มได้ออกติดตามหาองค์หลวงตาพระมหาบัว จนพบ จากนั้นมาท่านได้เป็นปัจฉาสมณะออกเที่ยวธุดงค์และได้อยู่ร่วมจําพรรษากับองค์หลวงตาฯ เรื่อยมา จวบจนวัยชราภาพท่านก็ยังติดตาม นับเป็นระยะเวลายาวนานถึง ๖๐ ปี แม้ในบั้นปลายชีวิตของท่าน ท่านไปสร้างวัดเองแล้วก็ตาม ท่านก็ยังมากราบ มาถวายงานองค์หลวงตาฯ อยู่เสมอๆ เมื่อคราวงานโครงการผ้าป่าช่วยชาติ ท่านก็ติดตามองค์หลวงตาฯ อย่างใกล้ชิด และ ถึงแม้ว่าองค์หลวงตาฯ ท่านจะมรณภาพไปแล้วก็ตาม ท่านก็ยังได้ถวายงานสําคัญๆ ตามที่องค์หลวงตาฯ ได้เมตตาให้ความไว้วางใจในตัวท่าน เช่น การสร้างพิพิธภัณฑ์และพุทธมหาเจดีย์ถวายแด่องค์หลวงตาฯ โดยท่านดําเนินตามที่ได้รับมอบหมายงานไว้ทุกประการ ท่านสมกับเป็นพ่อแม่-ครูอาจารย์อีกองค์ที่ดําเนินตามพระอานนท์ได้อย่างงดงาม เสมอต้นเสมอปลาย และไม่มีที่ต้องติ ท่านนับเป็นอีกหนึ่งปัจฉาสมณะที่ควรค่าแก่การยกย่องสรรเสริญ ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เมตตาเทศน์ชมท่านในหลายวาระ ดังนี้

“ธรรมลี องค์นี้คือ มหาเศรษฐีธรรมเงียบๆ บวชแล้วติดตามเราเหมือนปลิงติดขา สลัด ไม่ออก ไปไหนติดตลอดเลย แต่ผลของแกก็ได้เป็นมหาเศรษฐีธรรมเงียบ มีธรรมแต่ใครก็ไม่รู้นะ เราเปิดให้เฉยๆ ธรรมดาเราไม่เปิด ไปไหนติดตามตลอดเลย จนกระทั่งทุกวันนี้ไปไหนก็ติดไปด้วย ถ้าเราไม่เปิดให้ก็ไม่มีใครรู้เลย เราได้เปิดออกเสียบ้าง” 

สาเหตุประการสําคัญที่หลวงปู่ลีติดตามองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน คือ ท่านปรารถนาความพ้นทุกข์ ท่านหวังพึ่งพาองค์หลวงตาฯ เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ เพื่อโปรดเมตตาอนุเคราะห์อบรมสั่งสอน โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์เรื่องพระกรรมฐานติดครูไว้ดังนี้ 

“การที่ผู้แนะนําสั่งสอนได้รู้ได้เห็นมาประจักษ์ใจทุกขั้นทุกภูมิของธรรมนั้น จึงไม่มีปัญหา ในการแนะนําสั่งสอนบรรดาผู้มาศึกษา ผู้สั่งสอนไม่มีอัดมีอั้น ไม่มีสงสัย สอนได้เต็มเม็ดเต็มหน่วย พูดได้ พูดได้เต็มอรรถเต็มธรรม เต็มขั้นเต็มภูมิของธรรมขั้นนั้นๆ ทะลุปรุโปร่งไปหมด ผู้ฟังก็ฟังได้อย่างเต็มใจ โล่งใจหายสงสัย แม้ตนจะยังไม่รู้ไม่เข้าใจก็หายสงสัยในธรรมที่ท่านสั่งสอนนั้นๆ เป็นที่แน่ใจ เพราะเข้าใจไปโดยลําดับจากการได้ยินได้ฟังท่านอธิบายในธรรมขั้นต่างๆ

พระกรรมฐานจึงต้องติดครูติดอาจารย์ เพราะการอบรมสั่งสอนเป็นลักษณะถอดออก จากใจดวงหนึ่งสู่ใจอีกดวงหนึ่งโดยเฉพาะ ไม่ได้นําบทนั้นบาทนี้มาพรํ่ามาสอนกันแบบสุ่มสี่สุ่มห้า สอนเฉพาะจุดสําคัญๆ ของผู้มาศึกษาอบรม ที่ควรจะได้รับในเวลานั้นเท่านั้น ครั้งพุทธกาลท่าน สอนกันอย่างนั้น ๑. พระพุทธเจ้าประทานพระโอวาทด้วยพระองค์เอง ๒. พระสาวกที่เป็นครู เป็นอาจารย์ของพุทธบริษัท ท่านสอนด้วยความแน่ใจของท่าน ออกมาจากใจจริง การสอนก็เป็นที่มั่นใจ เป็นที่แน่ใจสําหรับพุทธบริษัทผู้มาศึกษา เพราะฉะนั้น ผลจึงได้เต็มเม็ดเต็มหน่วย หรือได้ผลมากต่างกันกับสมัยปัจจุบันนี้จนเทียบกันไม่ได้”

หลวงปู่ลี ในขณะเป็นพระหนุ่มได้เข้าไปถวายตัวเป็นศิษย์ติดตามองค์หลวงตาพระมหาบัว เพื่อขอเข้าศึกษาอบรม ท่านย่อมดําเนินตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานที่เข้าไปถวายตัวเป็นศิษย์ ในสํานักของครูบาอาจารย์ โดยเฉพาะพระอุปัฏฐาก ซึ่งจะต้องประพฤติปฏิบัติอยู่ในขั้นพื้นฐาน ๔ ประการ ดังนี้

๑. นอนทีหลังอาจารย์ เมื่ออาจารย์เข้านอนแล้ว ก็จะต้องเก็บกวาดข้าวของเสนาสนะ แล้วจึงเตรียมตัวเข้านอน เรียกว่านอนทีหลังอาจารย์ 

๒. ตื่นก่อนอาจารย์ หมายถึงว่า ต้องตื่นลุกขึ้นก่อนอาจารย์จะตื่น เมื่อตื่นขึ้นมาแล้วต้องรีบจัดสิ่งของให้อาจารย์ เช่น นํ้าล้างหน้า ยาสีฟัน แปรงสีฟัน ผ้าเช็ดหน้า สบู่ เป็นต้น เสร็จแล้วจึงไป จัดเสนาสนะ ปูผ้านั่ง จัดเตรียมบาตร จีวร เพื่อออกบิณฑบาต 

๓. ฉันทีหลังอาจารย์ หมายถึง ต้องจัดอาหาร แบ่งอาหาร จัดแจงให้อาจารย์ อาจารย์ ลงมือฉันแล้วจึงฉัน 

๔. อิ่มก่อนอาจารย์ หมายถึง การฉัน เราต้องอิ่มก่อนท่าน เพื่อจะได้จัดนํ้าล้างมือถวายท่าน จากนั้นก็เก็บบาตร ล้างบาตร เก็บบริขารให้อาจารย์

ติดตามหลวงตามหาบัวออกธุดงค์ที่ป่าช้าชะโนดดง 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ในคราวนั้นเราออกธุดงค์ติดตามพ่อแม่ครูจารย์ เดือน ๓ ปี พ.ศ. ๒๔๙๔ มีผู้ติดตามท่านหลายองค์ ท่านลงมาจากจังหวัดอุดรธานี แล้วมาพักที่วัดสุทธาวาส จังหวัดสกลนคร พวกเราก็มารวมกันที่พอจําได้มีเรา หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ หลวงปู่ศรี มหาวีโร หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร และสามเณรอีก ๒ รูป

ท่านพาออกธุดงค์ไปทางบ้านหนองสูง และต่อไปยังบ้านสามผง บ้านขามเฒ่า จังหวัด สกลนคร และต่อไปยังบ้านชะโนดดง จังหวัดมุกดาหาร หลวงปู่ลีกล่าวว่า “ที่ป่าช้าบ้านชะโนดดง มีเพียงเรากับท่าน คนอื่นท่านไล่หนีหมด กว่าจะได้อยู่และติดตามท่านมิใช่เรื่องง่ายๆ สําหรับ เรา ท่านไล่หนียังไงก็ไม่ไป ดื้อแพ่งอยู่อย่างนั้น เมื่อท่านไล่ไม่ไป ท่านจึงเมตตาให้อยู่ด้วย ท่านคง สงสาร”

เมื่อเดินไปถึงป่าช้า ซึ่งเป็นป่าช้าผีดิบผีสุก เป็นป่าช้าที่ชุ่มเย็น วิเวกวังเวง ห่างไกลผู้คนสัญจรไปมา ท่านกล่าวว่าป่าแถบนี้กว้างขวางดี เป็นป่าช้าเผาผี สถานที่แบบนี้ดี ไม่มีคนเข้ามาใกล้มายุ่ง แล้วพ่อแม่ครูจารย์องค์ท่านก็ไล่เราให้ไปอยู่ทางโน้น ซึ่งมิใช่ป่าช้า เป็นริมทุ่งนา เราจึงออกมาหาที่อันเหมาะสมเจริญสมณธรรม ในใจก็กระหยิ่มว่า “ท่านรับไว้ให้อยู่กับองค์ท่านเป็นแน่แท้แล้ว” สักเดี๋ยวท่านจึงเรียกมาพูดกําชับว่า “ท่านลี หากผมยังอยู่ร้านนี้” หมายถึง เพิงพักเล็กๆ นี้ “ท่านอย่าเข้ามาทํากิจวัตร อย่าเข้ามายุ่ง ไม่ต้องเข้ามาทําข้อวัตรใดๆ ให้ผมออกไปข้างนอก เสียก่อน ท่านจึงค่อยเข้ามาทํา จําได้ไหม” เราตอบท่านว่า “จําได้ขอรับ”

อยู่มาวันหนึ่ง เห็นพ่อแม่ครูจารย์ท่านออกเดินจงกรม จึงเอาบาตรของท่านเข้าไปเก็บไว้ใน ที่พักของตน องค์ท่านเดินจงกรมตั้งแต่หลังจังหันไปจนถึงบ่ายอันเป็นเวลากวาดตาด ถึงเวลา กวาดตาด องค์ท่านก็กวาดตาดอันเป็นกิจวัตร บางครั้งท่านอยากนั่งเคี้ยวหมาก ท่านก็นั่งเคี้ยวหมากตามอัธยาศัย สักพักองค์ท่านก็ภาวนาต่ออีก เรื่องความเพียรประจําวันองค์ท่านเก่งมาก หาผู้ เทียบได้ยาก ไม่มีพักผ่อนนอนสบาย นี้หมายถึง ความเพียรที่องค์ท่านสิ้นกิเลสแล้ว ไม่มีกิจที่ต้อง ทําแล้ว เป็นอเสขบุคคลแล้ว

เรื่องของเรื่องมันเป็นอย่างนี้ มิรู้อะไรดลบันดาล ทําให้ลืมคําที่องค์พ่อแม่ครูจารย์สั่งเอาไว้ทุกประการว่า ถ้าองค์ท่านพักอยู่ในที่พัก ห้ามเข้าไปทําข้อวัตรเด็ดขาด วันที่เราจะลืมคําสั่งของ องค์ท่านอย่างสนิท เห็นองค์ท่านปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ จิตของเรามันก็เกิดกุศล ปลื้มปีติ บอกไม่ถูก อารมณ์มันอยู่กับธรรมะขององค์ท่านตลอดเวลา เรามองเข้าไปยังที่พัก อันเป็นเพิงเล็กๆ ของ องค์ท่านยามใดก็เงียบสนิท เห็นองค์ท่านนั่งเข้าสมาธิตลอดเวลา เพราะที่พักไม่มีฝาผนัง เราก็ไปแอบดูท่านตลอดเวลา จิตใจมันเกิดศรัทธาอย่างแรงกล้า คิดไว้ในใจว่า “โอ ! หนอ องค์ท่านคงเข้านิโรธสมาบัติ” เหมือนพระมหากัสสปเถระในครั้งสมัยพุทธกาลเป็นแน่แท้

เราเคยอ่านในตํารับตําราว่า พระที่เข้านิโรธสมาบัติแล้ว เมื่อออกจากนิโรธสมาบัติ ผู้ใด ได้ถวายของหรือทําบุญทําทานเป็นคนแรกย่อมมีอานิสงส์มากที่สุด โอ ! องค์ท่านเข้านิโรธสมาบัติเป็นแน่แท้ เราเอานํ้าเย็นๆ เข้าไปถวายให้องค์ท่านฉันก็จะดีเนาะ ก็จะได้บุญมาก คิดๆ ก็เกิดปีติ ขนลุกขนพองขึ้นมา ณ ครานั้น จิตเกิดปีติอย่างแรง ลืมไปเสียทุกสิ่งทุกอย่าง จิตใจจ้องแต่จะถวายนํ้าแด่องค์ท่านผู้ออกจากนิโรธสมาบัติเป็นคนแรกให้จงได้ 

ทั้งที่อยู่กับท่านเพียง ๒ รูป แต่จิตมันก็ปรุงไป พอมองเห็นท่านออกจากสมาธิเท่านั้น เราจึง รีบลุกขึ้นถือขันนํ้า เดินดิ่งมุ่งตรงเข้าไปหาท่านอย่างองอาจกล้าหาญ มองดูผ้าของท่านเปียกชุ่ม ไปด้วยเหงื่อหมด เหงื่อไหลโชกไปตามหน้าและร่างกาย ท่านกําลังจะเคี้ยวหมาก เราก็โผล่เข้าไปพอดี ท่านพูดเสียงดังว่า “อย่ามายุ่ง” เราผู้มีจิตใจปีติก็เฉยไม่ตอบอะไร ยกขันนํ้าเทิดขึ้นทูลถวายท่านทันที “ผมบอกท่านแล้วไม่ใช่หรือ” ท่านรับขันนํ้าแล้วก็สาดทิ้งเข้าป่า “ผมเคยพูดกับท่านว่าอย่างไร ฮึ ผมจะหนีไปแล้วนะ ผมบอกให้ท่านไปกับหมู่กับเพื่อนแล้ว ท่านก็ไม่ไป อย่ามายุ่งกับผมนะ” 

เสียงท่านดังฟังชัด ป๊าบเลย เหมือนสายฟ้าฟาดเปรี้ยงลงบนกระหม่อม จึงค่อยๆ กราบท่านแล้วคลานหนีออกมา ถึงตอนคํ่าท่านเรียกให้เข้าไปหา ท่านเทศน์สอนอย่างหนัก จึงสารภาพกับท่านว่า “พ่อแม่ครูจารย์ เกล้าทําผิดพลาด เกล้ายอมรับผิดทุกประการ เพราะความคิดผลุนผลัน ขึ้นมาว่า หากมีวาสนาได้เอานํ้าเย็นๆ ไปถวายพ่อแม่ครูจารย์ผู้ออกจากนิโรธสมาบัติคงจะได้บุญมากล้น เหมือนครั้งพุทธกาลที่ให้ทานแก่พระมหากัสสปเถระ ผู้ออกจากนิโรธสมาบัติ” ท่านฟัง แล้วผินหน้าเข้าป่ากลั้นหัวเราะคึกๆ ในลําคอ ท่านคงสลดสังเวชเรา ผู้ไม่รู้ประสีประสาอะไรเลย

ทีนี้ด้วยความกลัวท่าน ว่าท่านจะแอบหนีไปในตอนกลางคืน วันนั้นไม่ได้หลับไม่ได้นอน ๓ วัน ๓ คืน คอยมอง คอยเฝ้าท่านอยู่อย่างนั้น ไปแอบมองดู มุ้ง กลด และบริขารของท่าน หากกลดยังกางอยู่ก็หวนกลับที่พักของตน จะข่มตาหลับก็หลับไม่ลง ผุดลุกผุดนั่งอยู่อย่างนั้น จนกระทั่งได้อรุณ คิดในใจว่าถ้าหากท่านหนีไป เราจะอยู่จะไปอย่างไร เราเป็นพระบวชใหม่นะ โอ ! มีความทุกข์มากในตอนนั้น” 

คิดถึงคําพูดครูบาสีทา ซึ่งเคยออกธุดงค์กับพ่อแม่ครูจารย์ เมื่อคราวที่เราอยู่วัดป่า-สุทธาวาสด้วยกับครูบาสีทา ท่านเคยสั่งเราเอาไว้ว่า อย่าทิ้งห่างองค์ท่าน เห็นแล้วต้องรีบตามติดๆ ท่านจะดุด่าว่ากล่าวอย่างไรก็ให้เราเฉยไว้ หัดเป็นคนดื้อถ้าจะตามท่าน คําพูดคํานี้แหละมันย้อนมาสอนใจเรา ไม่เคยน้อยอกน้อยใจเลยล่ะ เพราะว่าเรายังไม่ดีพอ มีแต่องค์ท่านสอนเรา ฟังเหตุฟังผล ที่ท่านสั่งสอนมาพิจารณาดู ท่านทรมานกิเลสของเราต่างหาก 

เดินตามท่านก็เดินเท้าเปล่า ไม่มีรองเท้าใส่ มีแต่พ่อแม่ครูจารย์มีรองเท้า ส่วนเราไม่เคยมี สมัยก่อนครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่เท่านั้นถึงจะมีรองเท้าใส่ นาฬิกาก็เหมือนกันพระผู้น้อยอย่างเรา ไม่เคยมี เท้านี้หนาเหยียบหนามหัก ส่วนนาฬิกาเล่าก็ต้องอาศัยคอยมองท้องฟ้า หรือฟังสําเนียงสัตว์เทียบเวลาเท่านั้น 

ก่อนออกเดินทางธุดงค์ต่อไป วันนั้นท่านจะต้องพักเสียก่อน นิสัยขององค์พ่อแม่ครูจารย์ท่านจะต้องออกเดินมาดูตรงนั้นตรงนี้เสียก่อน เป็นสัญญาณว่าท่านจะไปแล้ว เราเห็นแล้ว ต้องรีบเตรียมบริขารมิฉะนั้นจะไม่ทัน ท่านจะไม่บอก ท่านจะไปทันทีเลย ทันก็ทัน ไม่ทันก็ไม่ทัน ท่านนิยมออกเดินธุดงค์ตอนบ่าย 

ครูบาสีทาท่านเคยอุปัฏฐาก เคยเที่ยวธุดงค์กับองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวมาก่อน ท่านบอกไว้ทุกสิ่งทุกอย่างว่าต้องทําอย่างนั้น ต้องทําอย่างนี้ ต้องรู้อัธยาศัยของท่านเสียก่อน ครูบา- สีทาท่านมรณภาพอยู่ที่วัดป่าสุทธาวาส ด้วยโรคปอด 

พ่อแม่ครูจารย์ท่านสอนแบบไม่ให้ลืมหูลืมตา ไม่ให้ลืมตาอ้าปาก ข่มไว้โดยตลอด ปรามไว้โดยตลอด ท่านทรมานอยู่อย่างนั้นจนกระทั่งจิตใจมันอ่อน จึงเข้าไปกล่าวกับท่านว่า ถึงจะลําบากเพียงใด เกล้าก็จะขอปฏิบัติติดตามพ่อแม่ครูจารย์โดยตลอด หลวงปู่ลีท่านเล่าในตอนนี้ด้วยความรื่นเริงในธรรมและซึ้งใจ แล้วแสดงกิริยาท่าทางอ่อนน้อมประกอบ ทําให้เห็นภาพระหว่างศิษย์กับอาจารย์ คือ หลวงปู่ลีกับองค์หลวงตาฯ ผู้เคยร่วมสุขร่วมทุกข์กันมาหลายภพหลายชาติ จนกลาย เป็นความคุ้นเคย ยิ่งกว่าญาติพี่น้องที่คลานตามกันมาในปัจจุบันชาติ 

ในขณะนั้นองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านได้ผ่านพ้นไปจากกองกิเลสแล้ว ยังเหลือแต่องค์หลวงปู่ลี ที่องค์หลวงตาฯ ต้องดึงให้ข้ามพ้นไปด้วย ดังคําที่ว่าท่านพ้นแล้ว ท่านก็ดึงบริษัทบริวารของท่านให้พ้นทุกข์ไปด้วย องค์หลวงตาฯ ได้กล่าวถึงหลวงปู่ลีเมื่อคราวธุดงค์บ้านชะโนดดงว่า 

“ธรรมลีนี้ตั้งแต่บวชแล้วนะ ติดสอยห้อยตามเรา สลัดเท่าไรไม่ยอมออกนะ ธรรมลีติดเหนียวยิ่งกว่าปลิง ธรรมลีนี้เก่งมากติด สลัดยังไงไม่ออกๆ เลย เราหาอยู่องค์เดียวเรา ธรรมลีนี้สอดตามจนได้ ทีนี้ที่ว่าเราจะดัดสันดานเราไปอยู่ในป่าช้า แต่เราไม่รู้ว่าธรรมลีนี้กลัวผี เราเลยเสียท่า เราเข้าไปอยู่ในกลางป่าช้า ให้ธรรมลีอยู่ริมทุ่งนา แต่เป็นที่สงัดด้วยกันทั้งนั้นล่ะ ทางบ้านชะโนดดง จังหวัดมุกดาหาร ติดตามเราไปคนนี้น่ะติด นอกนั้นพังไปหมดแล้วคนนี้ติดจนได้

เราก็โมโห เพราะเราหาอยู่คนเดียวเราโดยลําพัง พอไปอยู่ที่นั่น เราก็ไปอยู่ในป่าช้าเขา บ้านชะโนดดง แล้วป่าช้าที่ไหนสงัดเข้าไปอยู่กลางป่าช้าเลยเราสบาย คนไม่กล้าเข้าไปล่ะป่าช้า เราเห็นว่าเป็นที่สงัด ไล่ธรรมลี ไม่ให้ธรรมลีไปกวนความหมายว่างั้น ไล่ธรรมลีออกไปริมทุ่งนานู้น ทางนั้น โอ๋ย ! เหมือนได้ขึ้นสวรรค์ทั้งเป็น ตอนนั้นไม่ได้พูดนะ ออกมาแล้วถึงมาพูดทีหลัง อู๊ย ! เราเสียดายอยากพาธรรมลีกลับคืนไปอีก ไล่ธรรมลีให้อยู่โน้น ธรรมลีก็สบาย โอ๊ย ! ปานขึ้นสวรรค์ ทั้งเป็นว่านั้นนะ ท่านอาจารย์ท่านไปอยู่ในป่าคนเดียวท่าน คือไม่ให้ใครไปกวนอยู่นั้น ก็เราไป คนเดียว อีตาบ้านี้ติดตามเราซิ จึงว่าไล่ไม่ให้ยุ่งเรา ถ้าหากรู้ว่าธรรมลีนี้กลัวผี เราจะไล่ธรรมลี เราก็อยู่ริมทุ่ง กลางคืนเปิดหนีเลยเข้าใจไหม จะดัดอย่างนั้น

แต่นี้ก็อย่างว่าล่ะ บาปมันก็แพ้บุญตลอดไป ออกมาแล้วจึงพูด อู๊ย ! ดีใจมากท่านเข้าไปอยู่ในกลางป่าช้า ท่านไล่เราออกมาอยู่ริมทุ่งนา อู๊ย ! เหมือนขึ้นสวรรค์ทั้งเป็น เราก็เสียดาย เราอยาก คืนไปอยู่ป่าช้านั้นอีกคราวหลัง มันผ่านมาแล้ว นี่ติดตามมาตั้งแต่บวช บวชวันถวายพระเพลิง พ่อแม่ครูจารย์มั่น พอบวชแล้วติดตลอดเลยธรรมลีนี้ แต่เป็นผู้ตั้งใจดีมากเชียว ตั้งแต่บวชทีแรก เอาจริงเอาจัง แล้วติดมาเรื่อยตลอด ออกจากนี้ก็ไปอยู่ผาแดงเท่านั้นเอง ถึงจะอายุพรรษาแก่แล้ว ไปแล้วก็มาๆ อยู่อย่างนั้นล่ะตลอดจนกระทั่งทุกวันนี้ นี่เป็นเศรษฐีธรรมนะนั่น เงียบๆ ท่านผ่านไปนานแล้วนะ ผ่านไปสัก ๓๐ ปีแล้วมั้ง

ตั้งแต่เราไปอยู่ห้วยทราย ท่านก็กําลังหมุนติ้วๆ ตอนเราอยู่ห้วยทราย ท่านจะได้กี่ปีนะ ออกจากพ่อแม่ครูจารย์มั่นมรณภาพแล้ว ไปอยู่ห้วยทรายมันก็สงัดนี่ไม่มีใครเลย คือวัดนั้นเป็น วัดป่าช้า อยู่ที่นั่น ๔ ปีนะห้วยทราย อยู่นั้นก็เพราะผู้เฒ่าแม่แก้วนั่นเอง

ธรรมลีกลัวผี ถ้าเรารู้ว่ากลัวผี เราจะไล่เข้าไปหาป่าผี กลัวเท่าไรยิ่งเข้าๆ การปฏิบัติเป็นอย่างนั้นนะ ดัดเจ้าของ ดัดอย่างนั้น เคยดัดมาแล้วนะที่ว่านี่ อยู่ๆ กลัว อยู่ในป่าเปลี่ยวไปหาที่เช่นนั้นล่ะ เป็นอยู่กลางวันกลางคืน เหมือนว่าได้ระวังอยู่ตลอด อยู่ในป่าเสือ ไปอยู่อย่างนั้น ดัด ทีนี้จิตกับสติ มันก็ไม่พรากจากกัน ถ้าสติรักษาอยู่แล้ว มันไม่เป็นอะไรล่ะ เราไปอยู่อย่างนั้น ดัดสันดานเจ้าของ ไม่ใช่ไม่กลัวนะ กลัว กลัวเท่าไรยิ่งบุกเข้าไป ไม่อย่างนั้นไม่เรียกว่า ดัดกิเลส ตัวกลัว คือ กิเลส ตัวกล้าหาญ คือ ธรรม ซัดกันเลย เอากิเลสล้มระนาว เป็นอย่างนั้นล่ะ ไปหาอยู่ในที่เช่นนั้นล่ะ การทําความเพียรดัดเจ้าของ ต้องดัดเอามากจริงๆ เพราะฉะนั้นจึงไปแต่คนเดียว ไปกรรมฐาน เราไม่ไปกับใครนะ เราไปคนเดียวเราตลอดเลย”

(หลวงตาว่าหลวงปู่ลี ตามติดหลวงตาติดเลยแกะไม่ออก ลูกศิษย์เลยไปถามหลวงปู่ลี ว่าตามติดหลวงตาได้อย่างไร เพราะหลวงตาหลบหนีเก่ง ท่านบอกว่า “เอ้า ! เราก็เตรียมพร้อมไว้ อัฐบริขารเราใส่บาตรไว้เรียบร้อยหมดแล้ว คอยจ้องว่าจะออกทางไหน”) 

เรื่องเล่าการเดินธุดงค์อยู่รุกขมูลกับองค์หลวงตาฯ

ประมาณต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๔ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเดินธุดงค์กับองค์หลวงตาพระมหาบัว ไปกันสององค์ จุดหมายปลายทาง คือ บ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัดมุกดาหาร การเดิน ธุดงค์ร่วมกับองค์หลวงตาฯ ในสมัยนั้นองค์หลวงตาฯ ท่านมีอายุย่างเข้า ๓๘ ปี ยังหนุ่มแน่น สุขภาพร่างกายแข็งแรงปราดเปรียวมาก ท่านเดินเร็วมาก หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “โอ๊ย ! ธุดงค์สมัยก่อนไปกับท่าน ท่านเดินเร็วเดินไวมาก ขณะเดินตามหลังท่าน ใจต้องจดจ่อต่อเนื่อง พอถึง ทางโค้งบางเวลาต้องแอบวิ่งตาม เพราะท่านเดินเร็วมาก เมื่อถึงทางโค้ง ทางโค้งต้องแอบวิ่งตาม ทางตรงทําไม่ได้ เพราะกลัวท่านจะมองเห็น ไปธุดงค์กับท่านสององค์จะไปทางมุกดาหาร บาตร ของท่านไม่ให้ใครสะพาย ท่านรักษาเอง ท่านเอาบาตรใส่ถุงบาตรแล้วสะพายเอง สะพายของใครของมัน ผ้าครองของท่านเอาใส่บาตรของท่าน ท่านเดินอย่างรวดเร็ว ถ้าในระหว่างทางพบลูกสมอที่ร่วงอยู่ตามพื้นดินซึ่งเป็นยาวชีวิก เป็นสิ่งที่จะฉันเพื่อเป็นยา ท่านให้เก็บ เราก็เก็บ ท่านบอกว่า เก็บไปประเคนข้างหน้า 

ขณะออกธุดงค์กับท่านไปเจอพวกสัตว์ป่าสัตว์ร้าย เช่น เสือ ช้าง เป็นต้น ก็มีเป็นธรรมดา ในช่วงกลางคืนสัตว์เหล่านี้ก็ร้องกันสนั่นไพร เราอยู่เชิงเขา เสือมันก็อยู่ตามประสาของมันบนภูเขา แต่ก็มีบ้างมาร้องอยู่ใกล้ๆ มันก็มาร้อง มาดูคน แต่มันไม่เข้ามาใกล้ หรือมันอาจเข้ามาใกล้ก็ได้ มันมาเราก็ไม่รู้ เพราะมันเดินตีนเบา ไม่มีเสียง มันทราบว่าเรามาอยู่ในถิ่นของมัน มันย่องเงียบๆ เข้ามาแอบดูก็มี เวลาพักนอนจําวัดหรือปฏิบัติธรรมจะพักตามโคนไม้ กวาดให้สะอาด ให้แปนๆ ให้เกลี้ยงๆ เอาฟางข้าวมาปูให้ถ้ามี หรือบางทีชาวบ้านเขาเห็น เขาก็เอาเสื่อมาให้ปู พักอยู่ตาม โคนไม้เท่านั้น 

ช่วงนั้นเป็นหน้าแล้งไม่มีฝนตก แต่นํ้าค้างมีมาก อู๋ย ! มุ้งนี้เปียกหมด ไม่เหมือนทุกวันนี้นะ แต่ก่อนพอตะวันตกดิน นํ้าค้างหยดป๊กปั๊กๆ ตอนเช้าพอแดดออก ต้องเอาผ้าเอามุ้งออกมาผึ่งแดด กันเชื้อรา “ผมอยู่รุกขมูลโว้ย” ท่านยํ้าว่า ท่านอยู่รุกขมูล ถือรุกขมูล การอยู่โคนไม้เป็นวัตร ซึ่งเป็นข้อหนึ่งในธุดงควัตร เพราะพระพุทธเจ้าประสูติ ตรัสรู้ และปรินิพพานใต้โคนต้นไม้ บรรดาพระธุดงคกรรมฐานในครั้งพุทธกาลจวบจนปัจจุบันนี้ จึงน้อมเอาพระพุทธเจ้ามาเป็นบรมครู ในการอยู่ป่าเป็นวัตร 

การโคจรบิณฑบาตระยะทางจากที่พักถึงหมู่บ้านราวๆ กิโลฯ กว่าๆ หากออกเดินธุดงค์ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา จะไม่เดินผ่านหมู่บ้าน ท่านจะไม่พักในวัดบ้าน สถานที่ท่านพักจะอยู่ ห่างไกลจากหมู่บ้าน พอให้ได้ยินเสียงไก่ขันแว่วๆ ท่านจะหาที่พักใต้โคนต้นไม้ที่โล่งๆ บางครั้งเดินไปถึงที่พักพลบคํ่า เราผู้ติดตามองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ก็จะรีบทําความสะอาดใต้โคนต้นไม้ที่ท่านเลือกประสงค์จะพัก แล้วรีบปัดกวาด ปัดกวาดก็เอาเศษไม้พอจับได้ปัดกวาด เมื่อเสร็จแล้ว จึงเก็บเอาใบไม้แห้งที่อยู่บริเวณนั้นมารวมกันปูเป็นพื้นให้เป็นที่พักนอนจําวัดของท่าน ขณะเที่ยวรุกขมูลในป่าส่วนมากก็เป็นแบบนี้แหละ แต่ในบางครั้งฝนฟ้ามันผิดฤดู โผล่มาเปรี้ยงปร้างๆ ฟ้าผ่า ฟ้าร้อง ก็อยู่ใต้โคนต้นไม้นั่นแหละ ไม่ได้ไปไหน ในยามเช้าจะออกบิณฑบาตก็เอามุ้งกลดออก ตั้งกลดเอาไว้ป้องกันบริขารอื่นเปียก เสร็จแล้วก็ออกเดินบิณฑบาตแข่งกับฝน เราเปียกไม่เป็นไร แต่อย่าให้ชุดครองเปียก ปีนั้นเราก็เปียก พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาท่านก็เปียกเช่นเดียวกัน 

ขณะเที่ยวธุดงค์กับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาอยู่แถวจังหวัดสกลนคร นครพนม ชาวบ้าน เขาก็รู้จักพระธุดงคกรรมฐานเป็นอย่างดี เพราะเป็นถิ่นที่หลวงปู่มั่นเคยอยู่ องค์ท่านเที่ยวธุดงค์แทบทุกแห่งทางภาคอีสาน ทั้งข้ามแม่นํ้าโขงไปทางฝั่งประเทศลาว องค์ท่านไปอยู่มาหมดแล้ว อาหารการกินก็ตามมีตามเกิด ถึงชาวบ้านเขาจะรู้จักเราก็เท่านั้น บิณฑบาตได้มายังไงก็ฉันแบบ นั้นแหละ กินข้าวเปล่าก็มีอยู่หลายครั้ง กินๆ ไป มันก็หวานเข้าไปๆ โยมเขาก็ไม่มีอาหารการกินเช่นกัน จะไปว่าเขาก็ไม่ได้ บางทีก็ได้เกลือบ้าง แจ่ว แจ่วผงบ้าง การอยู่การกินมันไม่ใช่เรื่องใหญ่ คนไร่คนป่าเขาถวายให้เรากิน เขาก็กินเหมือนกันกับเรา กินแล้วก็ไปทําการทํางาน ชาวบ้านเขาใส่แต่ในบาตร เขาไม่ตามมาที่พัก พักภาวนาในหมู่บ้านหนึ่งๆ ราว ๑๕ วัน พ่อแม่ครูจารย์ท่านไม่อยู่ ที่ไหนนานๆ เดินต่อไปเรื่อย ปฏิบัติธรรมไปเรื่อย ท่านไม่ติดสถานที่ ไม่ติดญาติโยม เมื่อก่อนอาหาร การกิน เขาพูดกันเป็นวงกว้างว่า พระกรรมฐานไม่ฉันเนื้อ ไม่ฉันปลา บิณฑบาตจึงได้ถั่วได้งา กับข้าวเปล่าๆ มาฉัน ภายหลังเขาถึงได้รู้ 

พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ท่านกําหนดทิศทางในการออกธุดงค์แต่ละครั้ง ทิศทางใด ที่เขารู้จักท่านแล้ว ท่านจะไม่ไปในทิศทางนั้นอีก ท่านจะไม่พาไปธุดงค์ซํ้าที่เดิม ไปธุดงค์กับท่านเพียงสององค์เท่านั้น ท่านไม่ให้ใครติดตามได้ง่ายๆ เราติดตามท่านออกธุดงค์หลายครั้ง ท่านดุเก่ง ท่านไล่เก่ง ท่านไล่หนีหลายครั้ง แต่เราไม่หนี กะจะตามท่านไปถึงตาย ท่านไล่ให้ไปกับเพื่อนก็ไม่ไป คิดเสียว่า ท่านไม่ฆ่าไม่ตีหรอกว่ะ ท่านไล่หนี เราเฉย ท่านก็เงียบไป เราทนเอา ท่านทรมานกิเลสของเรา เพราะกิเลสเรามันหนามาก แก้กิเลสของตัวเองเท่านั้น ท่านจึงต้องสอนแรงๆ 

เมื่อเราติดตามท่านไป ท่านสอนเราอย่างนั้นอย่างนี้แรงๆ ถ้าอยู่กับเรา ท่านดุนะ ถ้ามี พระอื่นอยู่ด้วยหรือมีเรื่อง ท่านดุเราเพื่อสอนพระองค์นั้น ตีวัวกระทบคราด พระองค์นั้นยังไม่รู้ตัว ว่าท่านสอน เราธุดงค์กับพ่อแม่ครูจารย์ไม่เคยอยู่ในถํ้า มีแต่อยู่รุกขมูลร่มไม้ เมื่อเดินธุดงค์ไปถึงที่ ต้องการจะพักแล้ว จัดทําที่พักเสร็จเรียบร้อยแล้ว จากนั้นจึงทําทางจงกรม ทําทางจงกรม ไม่ต้องให้ใครมาทํา ทําเอง เรามองดูบริเวณที่พอจะเดินได้ เรากวาดใบไม้ออกมันจะเป็นที่สูงที่ตํ่า ขรุขระก็ช่างมัน ที่ไม่เรียบก็ช่าง เดินจงกรมได้เลย เราต้องทําให้พ่อแม่ครูจารย์เสียก่อน มีรากไม้ เครือไม้แถวนั้น ก็นํามาเป็นไม้กวาดชั่วคราว ทุกอย่างต้องทําให้ท่านก่อน ของเราเอาไว้ทีหลัง 

เดินจงกรมทั้งวัน ไม่มีแสงแดดส่อง โอ๊ย ! แต่ก่อนต้นไม้ใหญ่มากมาย ใบดกหนาปกคลุม ทั่วบริเวณ แดดส่องไม่ถึง มีแต่ป่า ไม่มีแดด ใต้ต้นไม้มันโล่งและชุ่มเย็น ใบไม้แห้งร่วงหล่นเต็มป่า ต้นไม้ต้นเล็กๆ ไม่มีนะ โล่งเตียน บางที่ใบไม้มันหล่นทับถมหนาๆ ด้านล่างมันยังเปียกอยู่เลย เรากวาดๆ มันก็เปียกอยู่ นํ้าค้างมันมากนะ เดินจงกรมแสนสบาย ไม่มีห่วงกังวล 

พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ท่านถือเคร่งในการอยู่โคนไม้ ท่านใช้เท้าเขี่ยใบไม้ที่ ร่วงหล่นแล้ว อยู่ปฏิบัติธรรม ผู้ปฏิบัติจริงๆ ท่านไม่ยุ่งยากนะ ท่านสอนว่า “ธุดงค์ข้ออยู่รุกขมูล คือร่มไม้นี้ พระพุทธเจ้าทรงบําเพ็ญมาก่อนธุดงค์ทั้งหลาย วันตรัสรู้ธรรมแดนโลกธาตุหวั่นไหว ทั่วไตรภพ ก็ตรัสรู้ใต้ร่มไม้ คือ ร่มพระศรีมหาโพธิ์ที่พุทธบริษัทถือเป็นไม้ศักดิ์สิทธิ์คู่เคียงพระพุทธ-ศาสนาและพระศาสดามาจนทุกวันนี้ เวลาปรินิพพานก็ทรงนิพพานใต้ร่มไม้ คือ นางรังทั้งคู่ ที่เรียกว่ารุกขมูลแห่งธุดงค์

การอยู่ในกุฎีที่มุงที่บังมิดชิดปลอดภัยจากอันตรายต่างๆ กับการอยู่ใต้ร่มไม้ มีความ แตกต่างกันมาก ข้อนี้จะทราบได้ชัดจากผู้ที่เคยอยู่ทั้งที่มุงที่บัง คือ กุฎีวิหาร ทั้งเคยอยู่รุกขมูล คือร่มไม้เปลี่ยวๆ มาแล้ว ใจจะรู้สึกและว้าเหว่ต่างกันมาก ยิ่งกุฎีในป่าเปลี่ยวและร่มไม้ในป่าเปลี่ยว ที่เต็มไปด้วยสัตว์เสือด้วยแล้ว จะเห็นได้ชัดว่าระหว่างกุฎีกับร่มไม้มีความแปลกต่างกัน” 

หลวงปู่ลี กุสลธโร พระผู้มีความเด็ดเดี่ยวติดตามองค์หลวงตามหาบัวอย่างอาจหาญ ในครั้งนั้น ได้เล่าว่า “พ่อแม่ครูจารย์ท่านนั่งภาวนาอยู่กลางแจ้งใต้ต้นไม้ จิตท่านไม่สนใจอะไร นั่งตลอดทั้งคืน เพราะท่านเห็นความอัศจรรย์ภายใน ท่านไม่ได้ยึดติดกับอะไร นั่งตลอดทั้งคืน ถึงขนาดนั้นนะ ท่านปฏิบัติภาวนาอยู่ พอท่านลืมตาขึ้นมา มันก็ยังไม่สว่างพอที่จะมองเห็นนะ ท่านกําหนดจิตดูอัตภาพร่างกายของท่าน สามารถนับกระดูกเป็นชิ้นๆ ในร่างของท่านนั้นได้หมดทุกชิ้นทุกส่วน ท่านมีความรู้แจ้งเห็นจริงมากจนเกิดความอัศจรรย์ ท่านนั่งอยู่กลางแจ้งมีทั้งยุงที่ เป็นพาหะนําโรคไข้มาลาเรียด้วย 

แต่พ่อแม่ครูอาจารย์ใหญ่มั่น ท่านก็พาปฏิบัติอยู่บ้านสามผงนะ อยู่ดงน้อย ตั้งแต่ครั้งท่านเข้าไปปฏิบัติใหม่ๆ ท่านทําถึงขนาดนั้นนะ หมู่พวกเรานี้กลัวแต่ว่า หมอนหนุนนอนจะออกจากศีรษะตัวเอง ถ้าเดินจงกรมก็ยังไม่ถึง ๓๐ นาที ก็เหลียวมองดูแต่กุฎีตัวเองอยู่อย่างนั้น แล้วจะไป เห็นมรรคเห็นผลได้อย่างไร มีแต่กลัวตายอยู่อย่างนั้น มันก็เลยไม่เกิดสักที ครูบาอาจารย์ท่านทํามา อย่างนั้น แต่มองดูหมู่พระเณรสมัยนี้แล้ว เห็นความย่อหย่อนมาก เรื่องความพากเพียรและศรัทธาก็ถดถอยลงมาก ไม่ว่าจะจับจ้องมองทางไหน ก็มีแต่กิเลสที่โผล่ออกมาให้เห็น แล้วจะมาหาอรรถหาธรรมได้อย่างไร ลองพิจารณาดูซิ แล้วยังจะมาว่าจะเอาตัวเองให้พ้นทุกข์ คิดดูว่ามันจะไป พ้นทุกข์ได้อย่างไร ในเมื่อมีแต่อุปาทาน ความยึดมั่นถือมั่นเต็มหัวใจอยู่อย่างนั้น แบกกองทุกข์อยู่อย่างนั้นแล้วจะไปเห็นอะไร” 

เรื่องขี่รถลากซุงเข้าเมืองมุกดาหาร

องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เมื่อท่านบรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันต์แล้ว ความกตัญญูกตเวทีของท่านนั้น ย่อมเป็นมหากตัญญู มหากตเวที ฉะนั้น การที่ท่านพิจารณาเลือกไปจําพรรษา ณ สถานที่ใดนั้น ท่านย่อมมีเหตุผลภายในอย่างแน่นอน โดยในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ท่านย้อนกลับไปจําพรรษาที่วัดป่าบ้านหนองผือ เพื่อตอบแทนบุญคุณของพี่น้อง ชาวบ้านหนองผือที่เอาใจใส่เลี้ยงดูพระเณรที่อยู่จําพรรษากับหลวงปู่มั่นด้วยดีตลอดมา 

เมื่อออกพรรษาแล้ว ด้วยญาณหยั่งทราบอันแจ่มแจ้งชัดเจนขององค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านจึงตั้งใจเมตตาไปโปรดสงเคราะห์คู่บารมีธรรมในอดีตชาติของท่าน คือ คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า นั่นเอง กล่าวได้ว่าองค์หลวงตาพระมหาบัว กับ คุณแม่ชีแก้ว ในปัจจุบันชาติ ท่านทั้งสองไม่เคยรู้จักกันมาก่อนและอยู่ห่างไกลกันมาก แต่เพราะปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา ที่ท่านทั้งสองเคยร่วมทุกข์ร่วมสุข เคยร่วมบําเพ็ญวาสนาบารมีมาด้วยกันในภพชาติน้อยใหญ่มาหลายภพหลายชาติ เมื่อองค์หลวงตาพระมหาบัวท่านหลุดพ้นจากกิเลสกองทุกข์แล้ว ท่านจึงตั้งใจไปสงเคราะห์คุณแม่ชีแก้ว คู่บุญบารมีให้หลุดพ้นไปด้วยกัน ซึ่งในชาตินี้คุณแม่ชีแก้วท่านเป็นผู้ที่มีนิสัยเบาบางจากกิเลสแล้ว เป็นผู้มีอํานาจวาสนาบารมีเต็มเปี่ยมบริบูรณ์แล้ว เพียงรอรับการอบรมสั่งสอนจากท่าน ซึ่งเป็น พ่อแม่ครูอาจารย์ผู้รู้จริงเห็นจริงในอริยสัจธรรม แล้วนําไปประพฤติปฏิบัติตาม จะต้องพ้นจากกิเลสกองทุกข์ในเวลาไม่นานนัก โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้

“ดูเหมือนปี ๒๔๙๓ เราจําพรรษาหนองผือ ๒๔๙๔ จําฯ ห้วยทราย ๒๔๙๕ นั่นล่ะแกก็ผ่านได้เลย แกก็เร็วอยู่นะแม่ชีแก้ว เราอยู่ห้วยทราย ๔ ปี ก็เพราะแม่ชีแก้วนี่เอง พอแกผ่านแล้ว อยู่สบาย”

นอกจากนี้ยังเป็นการพิสูจน์ยืนยันให้เห็นถึงญาณหยั่งทราบของหลวงปู่มั่นว่าเป็นเอกนามกิ ํ คือ เป็นหนึ่งไม่มีสอง เป็นเช่นเดียวกับพระญาณหยั่งทราบขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คือ ทรงรับสั่งอะไรไว้ต้องเป็นไปตามนั้นแต่ประการเดียว ดังนั้น เมื่อองค์ท่านได้กล่าวพยากรณ์เรื่องใดไว้ล่วงหน้าแล้ว ไม่ว่าจะต้องรอเวลานานแค่ไหนก็ตาม ก็จะเป็นอื่นไปไม่ได้ จะต้องเป็นจริงไปตามนั้นอย่างแน่นอน โดยองค์ท่านกล่าวพยากรณ์เรื่องนี้ไว้ล่วงหน้านานถึง ๓๔ ปี คือ สั่งให้ คุณแม่ชีแก้วหยุดภาวนา ภายภาคหน้าจะมีครูบาอาจารย์มาเมตตาอบรมสั่งสอน ซึ่งกาลต่อมาก็เป็นจริงตามนั้นได้อย่างน่าอัศจรรย์ กล่าวคือ ในปี พ.ศ. ๒๔๙๔ องค์หลวงตามหาบัว มุ่งออกธุดงค์เดินทางไกลเพื่อไปโปรดคุณแม่ชีแก้ว และได้อยู่จําพรรษาที่บ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัดนครพนม (ต่อมาอําเภอคําชะอี ขึ้นกับจังหวัดมุกดาหาร) โดยในขณะนั้นมีหลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นพระติดตามอย่างใกล้ชิด

หลวงปู่ลี เล่าการเดินทางไปบ้านห้วยทรายกับองค์หลวงตามหาบัวในครั้งนั้นว่า “มีแต่เดิน กับเดิน สะพายบาตรแล้วมีแต่เดินต่อไปเท่านั้น ไม่มีรถ มีก็แต่รถลากซุงกับรถกรมทางฯ ขณะเดิน อยู่นั้นมีรถลากซุงขนไม้เสียงหึ่งๆ ใกล้เข้ามา พ่อแม่ครูจารย์เข้าไปหาเขา” เขาถามขึ้นก่อนว่า “ท่านอาจารย์จะไปไหนล่ะ” ท่านว่า “ไปมุกดาหาร” “รอผมเอาไม้ขึ้นรถก่อน ไปพร้อมผมก็ได้” 

ท่านพาขึ้นขี่รถบรรทุกไม้ลากซุง พ่อแม่ครูจารย์นั่งด้านหน้า ส่วนเรานั่งด้านหลังบนหัวเก๋ง รักษาบาตรทั้งของตนและของท่าน นั่งหัวโยกเยกไป โยกเยกมา จนกระทั่งมาถึงเมืองมุกดาหาร เข้าพักที่วัดป่าในตัวเมือง จังหวัดมุกดาหาร เริ่มแรกทีเดียวองค์ท่านตั้งใจจะพาเราไปธุดงค์ประเทศลาว แต่ข้ามไปไม่ได้ เพราะขณะนั้นเขากําลังเกิดศึกสงคราม ระหว่างประเทศลาวกับประเทศ ฝรั่งเศส ต่อจากนั้นองค์ท่านจึงนําเรามุ่งหน้าสู่บ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัดมุกดาหาร 

ในระยะนั้น หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่ออกธุดงค์ติดตาม องค์หลวงตาพระมหาบัว นับตั้งแต่เสร็จงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต องค์หลวงตาฯ ท่านพาไปนอนในที่แห่งหนึ่งจําได้ไม่ลืม คือ ด้วยความที่เดินธุดงค์เท้าเปล่าทั้งวัน เท้าก็พุพอง เหนื่อยก็เหนื่อย พอถึงที่ก็ล้มตัวลงนอน ปรากฏว่านอนทับรังมดคันไฟ ทําเอาคืนนั้นทั้งคืนคันจน ไม่ได้หลับ ไม่ได้นอน ธุดงค์สมัยนั้นไม่มีรองเท้าใส่ เหยียบหินลูกรัง สะพายบาตร สุดแสนลําบาก เดินจากจังหวัดอุดรธานีไปจนถึงบ้านห้วยทราย ปาเข้าไปกลางเดือนหก (พฤษภาคม) 

ภาค ๗ ใต้ร่มเงาแห่งธรรมพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว

คุณแม่ชีแก้วนิมิตเดือนดาวตกลงมาบ้านห้วยทราย

ในขณะที่องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน และหลวงปู่ลี กุสลธโร รวมทั้งพระทั้งหลายที่ออกติดตามองค์หลวงตาฯ จะไปอยู่ที่บ้านห้วยทรายนั้น คุณแม่ชีแก้วท่านนั่งภาวนา ได้เกิดนิมิตเห็นว่า มีเดือนตกลงมาที่บ้านห้วยทราย จากนั้นดวงดาวที่ล้อมรอบก็ตกลงมาด้วย คุณแม่ชีแก้วก็ได้พยากรณ์ว่า จะมีครูบาอาจารย์องค์สําคัญและพระสงฆ์ไม่ตํ่ากว่า ๑๐ รูป มาที่ บ้านห้วยทราย ดังนั้น ก่อนเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๔ ท่านจึงได้นําพาผู้คนสร้างกระต๊อบ เสนาสนะ ที่พักต่างๆ ไว้รอล่วงหน้าแล้ว 

ต่อมาไม่นาน องค์หลวงตาพระมหาบัว และ หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็ได้เดินทางมาที่บ้าน ห้วยทรายจริงๆ ดังนิมิตของท่าน ทําให้ท่านเกิดความปีติยินดีมาก เพราะจะได้พบพระอาจารย์ ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ มาเป็นครูบาอาจารย์สั่งสอนท่าน ดังที่หลวงปู่มั่นได้ทํานายไว้ล่วงหน้า ในเวลานั้นนับได้ว่าเป็นมงคลกาลอีกสมัยหนึ่งของชาวบ้านห้วยทราย และถือเป็นการรักษารอยมือรอยเท้าของท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล และ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เพราะพ่อแม่- ครูอาจารย์ทั้งสองเคยธุดงค์มาพักปฏิบัติธรรม ณ เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย

องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เทศน์ถึงเรื่องนิมิตของคุณแม่ชีแก้วไว้ดังนี้ 

“เราพูดตามความแก (คุณแม่ชีแก้ว) เก่ง เอ้อ ! ปีนี้จะมีครูบาอาจารย์เรามา คล้ายคลึงกับญาท่านมั่น (หลวงปู่มั่น) จะมาปีนี้ล่ะ พวกเราจะชุ่มเย็น ตั้งแต่ญาท่านมั่นออกไปแล้วนี้ แห้งผากบรรดาพระเณรทั้งหลาย คราวนี้จะมีล่ะ นั่นเห็นไหม ปรากฏแล้ว

เวลาถามแก นานๆ ถึงถาม แกว่า “ดวงดาวเหาะลอยมาบนอากาศ ดวงใหญ่ดวงเล็กเหาะลอยล้อมรอบ มาลงห้วยทรายเราหมด ลงข้างๆ ลงนี้หมด ..ดาว” ปีนี้จะมีครูอาจารย์ แน่ะ แปลกอยู่นะแก ตั้งแต่ญาท่านมั่นไปแล้วจากนู้นมาหายเงียบ จะมีคราวนี้ล่ะไล่เลี่ยกัน แกพูดอย่างออกหน้าออกตา เพราะแกพูดด้วยความรู้ของแก มีปีนี้ล่ะ จากนั้นมาบรรดาประชาชนลูกศิษย์ ลูกหา มีพระมาพักห้วยทรายทีไรหลั่งไหลออกไปดู ใช่ไหม “ไม่ใช่ๆ” บอก นี่เปิดอกให้ฟังเสีย พอไป ใช่ไหม “ไม่ใช่ๆ” ที่พาเหาะลอยมาตามบนฟ้าสว่างจ้ามานั่น ตามบนฟ้าเต็มฟ้ามาเลย ดวงใหญ่ดวงเล็กลงห้วยทรายนี้หมด ลงกระจายออกไปตามนี้หมด นั่นล่ะเวลาแกออกจากที่ของแกแล้วแกจะบอก

ปีนี้จะมีครูอาจารย์มาโปรด เหาะลอยมาจากบนฟ้าดวงสง่างาม ดวงใหญ่ดวงเล็กมารอบๆ มีครูบาอาจารย์องค์ไหนมา ไปดู เป็นยังไงใช่ไหม ไม่ใช่ๆ เรื่อย นี่ล่ะความรู้ภายในจะไปถามใคร ที่ไหน มันชัดอยู่ในหัวใจ ชัดยิ่งกว่าตาเนื้อเรา แม่นยําๆ องค์ไหนมา ไม่ใช่ๆ ทีนี้ก็พอดีหลวงตาบัว หนองแซง (หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ) ชื่อ บัว เหมือนกัน พอว่ามีพระองค์หนึ่งชื่อบัวมาเที่ยวนี้ โอ๊ย ! ต่างคนต่างเตรียมพร้อมออกไป เป็นหลวงตาบัวมาก่อนหน้านั้นสองวัน ชื่อบัว แต่ไม่ใช่ แน่ะ เห็นไหม ยังไม่ใช่ยังว่าอีกนะ บัวชื่อเหมือนกันก็ตาม แต่ยังไม่ใช่

อีกสองวันเราก็โผล่ไปล่ะ คือหลวงตาบัวไปก่อนหน้าเรา พวกนี้พวกดักล่ะ เราไปไหนไม่ได้ พวกดักตาม ตามธรรมดาเราไปคนเดียวๆ อันนี้ก็ดักตาม พอทราบว่าเราจะมาทางนี้แล้วดัก หลวงตาบัวมา ชื่อน่ะใช่ แต่องค์นั้นไม่ใช่ ขบขันดีอยู่นะ นี้เปิดตามหลักความจริง พอดีเราไปหลังหลวงตาบัวสัก ๒ – ๓ วัน เพราะพวกนี้พวกดักเรา ทราบว่าเราจะไปทางห้วยทรายดักหน้าไปก่อน ว่าชื่อบัว ใช่ชื่อนั้นใช่ แต่ตัวยังไม่ใช่ว่าอีกล่ะ พอดีหลังจากนั้นสองวันเราก็ไป นี้ออกมาดูแกพูด

แกกับเราเวลาสนิทสนมกันแล้ว แกก็พูดได้ แต่ก่อนแกไม่กล้าพูด พูดได้แต่ว่า พอญาท่าน (หลวงปู่มั่น) จะไป ท่านสั่งเสีย “ต่อไปนี้อย่าภาวนา” ท่านว่า คือจิตแกผาดโผนมาก แกมาภาวนารักษาไม่ได้จะเป็นบ้าได้ เข้าใจไหมล่ะ พอไปแกเล่าให้ฟัง เราเข้าใจทันที พอเล่าให้ฟังเข้าใจ จากนั้น แกก็เปิดเรื่องของแก อ๋อ ! นี่ล่ะที่พ่อแม่ครูจารย์ห้ามไม่ให้ภาวนา “จะเป็นบ้ากับโลกเขาก็แล้วแต่เถอะ” ท่านว่างั้นนะ “ถ้าเป็นเณร จะเอาไปด้วย” ท่านจะบวชเป็นเณรเอาไปด้วย ท่านว่า “แต่นี้ มันเสียที่เป็นผู้หญิง เลยเอาไปไม่ได้ เอา อยู่ไป จะเป็นบ้ากับโลกเขาก็แล้วแต่เถอะ” ท่านว่า ท่านก็ไป ท่านก็ทิ้งท้ายไว้อีก “ต่อไปจะมีผู้มาสอนอยู่นะ” ท่านว่า “ต่อไปนี้จะมีผู้มาสอนอยู่” แกก็เล่าหมด เราไปนั้น แกก็เล่า ใครมาสอน แกก็เล่าให้ฟัง

พอไปถึงนั้น นี่ที่มันสําคัญ องค์ใดมา ไปดูไม่ใช่ๆ คือแกทราบตั้งแต่ก่อนหน้าแล้ว คือ เหาะลอยมาดวงดาวเต็มฟ้า ไฟสว่างไสวดวงใหญ่ดวงเล็ก มาลงห้วยทรายรอบๆ ห้วยทราย แกจึง บอกว่า คราวนี้จะมีครูอาจารย์มาโปรดพวกเรา ไล่เลี่ยกับหลวงปู่มั่น ก็พอดีเราไป นั่นล่ะเป็น อย่างนั้น ทีนี้พอไปถึงแล้ว ออกมาดู พอมาดูทีนี้พูดไม่ได้เลย ตอนคุ้นกันแล้วนะ นี่เราเปิด แกก็ตาย ไปแล้ว เราก็อยู่อย่างนี้ ไม่มีได้มีเสียอะไรต่อกัน ก็จะเปิดให้ฟัง พอมาเห็นทั้งจะปวดหนัก ทั้งจะ ปวดเบา แกว่า พอไปแล้ว เป็นยังไง องค์นี้ใช่ไหม ใช่องค์นี้แหละๆ ว่างั้นเลย ทั้งปวดหนัก ทั้งปวดเบา มันลง มันกลัว ทั้งกลัว ทั้งเคารพ จึงบอกทั้งปวดหนัก ทั้งปวดเบา พอเจอเข้า มันโดนปึ๋งเลย แต่คอยดูไป ท่านจะสอนพวกเราไหม ดูไป” 

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “พ่อแม่ครูจารย์ท่านพาไปอยู่บ้านห้วยทราย ๔ ปี ตอนนั้นไปทรมานแม่ชีแก้ว ทีแรกท่านสอนยังไงก็ไม่ลง ท่านไล่ลงภูเขา ไป ห้ามไม่ให้ขึ้นมาหา อู๊ย ! เล่นแต่นิมิต ท่านสอนแม่ชีว่า “อย่าส่งจิตไปภายนอกได้ไหม” แม่ชีบอกท่านว่า “ไม่ได้” ท่านสอนอะไรก็ไม่ทําตามที่ท่านสอน ไล่ลงภูไป จิตรวมลงได้ ก็ขึ้นมาเล่า ท่านถาม “มาทําไมนักปราชญ์ใหญ่ ขึ้นมาทําไม ไป” “เดี๋ยวๆ ให้พูดเสียก่อนๆ” จิตรวมลงได้ เพราะทําตามท่านสอน ก่อนนี้เล่นแต่นิมิต เป็นนั่น เป็นนี่ บอกให้กลับมา ไม่ให้เอา ไม่ให้ยึด ไม่ฟังเลยนะ ถ้าไม่เชื่อฟังก็ไม่ต้องขึ้นมา แม่ชีทําตามที่ ท่านสอน จิตรวมลง ทีนี้มาเล่าให้ฟัง ท่านไปทรมาน ตอนไปธุดงค์เที่ยวนี้แหละ”

เมื่อคุณแม่ชีแก้วยอมรับเหตุรับผล จิตเป็นไปด้วยดีตามที่องค์หลวงตาฯ สอนแล้ว ทีนี้ ท่านก็สอนต่อ คุณแม่ชีแก้วนําไปปฏิบัติตาม ต่อมาไม่นานคุณแม่ชีแก้วท่านก็บรรลุธรรมเมื่อวันที่ ๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๙๕ ขณะมีอายุได้ ๕๑ ปี 

พรรษา ๒ – ๕ พ.ศ. ๒๔๙๔ – ๒๔๙๗ จําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย 

ในพรรษา ๒ – ๕ ปี พ.ศ. ๒๔๙๔ – ๒๔๙๗ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านอยู่ใต้ร่มเงาแห่งธรรมของพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน โดยอยู่จําพรรษาที่เสนาสนะป่า บ้านห้วยทราย (ปัจจุบัน คือ วัดป่าวิเวกวัฒนาราม บ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัด มุกดาหาร) ติดต่อกันนานถึง ๔ พรรษา ซึ่งการปฏิบัติธรรมของท่านในช่วงนี้สําคัญมาก เพราะเป็นช่วงระยะเริ่มต้น อาจกล่าวได้ว่าเป็นช่วงสําคัญที่สุดช่วงหนึ่งของนักปฏิบัติธรรมทุกท่าน เมื่อเริ่มต้นปฏิบัติต้องเริ่มต้นให้ตรง ดังที่ครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ดังนี้

“ต้นนี่ต้องให้ตรง หลวงปู่มั่นท่านพูดเอง “ต้นต้องตรง ! ต้นคด.. ปลายตรงไม่มี” 

ถ้าต้นมันเริ่มตรง เราต้องซื่อสัตย์กับเรา ต้องซื่อสัตย์มีสัจจะ ตั้งสัจจะ มีศีลมีธรรม แล้วประพฤติปฏิบัติ เหมือนมดเหมือนปลวก มดปลวกนี้เห็นไหม มันเอาอาหารใส่รังมัน มันรักษารังมัน มดปลวกนี้มันขยันหมั่นเพียร ใจของเราก็เหมือนกัน เวลาเราประพฤติปฏิบัติ เราต้องปฏิบัติเหมือนมดเหมือนปลวก เราต้องขยันหมั่นเพียร เราต้องมีการกระทํา แล้วมันจะมีประสบการณ์จริง มันจะรู้จริง.. เห็นจริง.. ตามความเป็นจริงกับชีวิตนี้”

การปฏิบัติธรรมในระยะเริ่มต้นของหลวงปู่ลี กุสลธโร นับแต่ฆราวาสท่านฝึกหัดภาวนากับท่านพระอาจารย์เดือน ต่อมาท่านอยู่จําพรรษากับหลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม และต่อเนื่องจนถึงการจําพรรษากับองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายติดต่อกัน นานถึง ๔ ปีนั้น ตลอดระยะเวลาที่ท่านอยู่ปฏิบัติธรรมนั้นถือว่าเป็นการเริ่มต้นตรง สาเหตุเป็นเพราะท่านได้รับการเมตตาอบรมสั่งสอนจากหลวงปู่สิงห์ ซึ่งถือว่าท่านเป็นแม่ทัพกองทัพธรรม พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และที่สําคัญจากองค์หลวงตาพระมหาบัว ซึ่งถือว่าท่านเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ และเป็นธรรมทายาทสําคัญองค์หนึ่งของท่านพระอาจารย์มั่น พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายกรรมฐานในสมัยปัจจุบัน

หลวงปู่ลี ท่านได้รับการฝึกฝนอบรมธรรมขั้นพื้นฐานของพระธุดงคกรรมฐานในด้านข้อวัตร ปฏิบัติ รวมทั้งได้รับคําสั่งสอนชี้แนะตลอดอุบายวิธีการภาวนาต่างๆ และที่สําคัญท่านได้ฟังเทศนาธรรมทางภาคปฏิบัติในทุกขั้นของธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งเทศน์ธรรมขั้นสูงจากองค์หลวงตา พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ซึ่งท่านเป็นผู้หนึ่งที่ได้รับการยอมรับยกย่องจากครูบาอาจารย์พระศิษย์ของท่านพระอาจารย์มั่นด้วยกันว่า ท่านเป็นผู้ที่มีความเคร่งครัด มีความเข้มงวดกวดขัน และมีการถือปฏิบัติรักษาปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ได้อย่างเด่นชัดครบถ้วนสมบูรณ์ที่สุด “เป็นศิษย์ผู้โปรดของหลวงปู่มั่น” และในวงปฏิบัติพระกรรมฐานต่างยอมรับภูมิจิตภูมิธรรมขององค์หลวงตาฯ กันเป็นอย่างดีว่า ท่านเป็นพระผู้มีภูมิจิตภูมิธรรมสูงครองธรรมแทน หลวงปู่มั่นได้ โดยองค์หลวงตาฯ ได้เมตตาเทศน์ถึงคุณยายกั้ง ยอดนักภาวนาคนบ้านหนองผือ ศิษย์ฆราวาสคนสําคัญของหลวงปู่มั่นที่ได้แอบกล่าวชื่นชมท่านไว้ ดังนี้

“โยมนี้ชื่อว่า… ไม่บอกล่ะชื่อ เป็นหลานของยายคนนี้ แล้วโยมคนนี้แหละเป็นผู้ส่งบาตรหลวงปู่มั่นทุกวันๆ พอรับบาตรเสร็จแล้ว โยมคนนี้เป็นคนสะพายบาตรไปวัดทุกวันๆ ไม่เคยขาด เป็นอุปัฏฐากของหลวงปู่มั่นเรา นี่แกก็สงสาร ไปเรียกโยมคนนี้แหละมา “นี่น่ะกูจะกระซิบให้ มึงทราบ มึงต้องทราบนะ มึงรู้แล้วยังว่า วัดหนองผือนี้พ่อตายแล้วพ่อยัง มึงรู้ไหมพ่อตายแล้ว พ่อยัง” จากนั้นก็ชี้มาหาหลวงตาบัว น่ะซิ แกว่าท่านมหา แต่ก่อนเรายังหนุ่มนี่ “ท่านมหาบัว ครองวัดแทน ครองธรรมแทนแล้ว ครองทุกอย่างสมบูรณ์เต็มที่แล้วนะ ให้มึงเคารพเหมือนกันกับหลวงปู่มั่นนะ มึงอย่าปล่อยอย่าวางนะ ไม่มีใครรู้ล่ะ กูกระซิบให้มึง มึงอย่าไปบอกใครนะ”

ไม่นานนักอีตาคนนั้นแกมากระซิบเราอีก นี่แหละเรื่องมัน เหตุที่เราจะได้รู้นะ ธรรมดา จะเป็นบ้ากระซิบหาอะไรใช่ไหม เขาไว้ใจตัวเอง เขากระซิบตัวเอง บอก มึงอย่าบอกใครนะ กูพูดโดยเฉพาะๆ ว่างั้น หลังจากนั้น ๒ – ๓ วันก็มากระซิบเราอีก มันเป็นบ้าหรือไงไม่รู้ นี่ล่ะเปิดเท่านั้นแหละพอ”

ด้วยเสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายในสมัยก่อนยังเป็นสถานที่วิเวกเงียบสงัด แวดล้อมไปด้วยป่าเขา ทุรกันดารห่างไกลผู้คน ไม่ค่อยมีคนมารบกวนการปฏิบัติธรรม ถือเป็นเสนาสนะสัปปายะ ด้วยอากาศบริเวณนั้นก็สะอาดบริสุทธิ์ เพราะมีต้นไม้ป่าเขาอันอุดมสมบูรณ์เขียวขจี หน้าหนาวก็หนาวเย็นจนหนาวจัด ถือเป็นอุตุสัปปายะ ด้วยอาหารการขบการฉันตามวิถีชนบทห่างไกลทางภาคอีสาน ซึ่งชาวบ้านหาได้จากธรรมชาติ เขามีอะไรก็ถวายตามมีตามเกิดอย่างเช่น กบ เขียด ปลาเพียงตัวเดียวแบ่งใส่บาตรพระเณรได้ถึง ๔ รูป มะเขือลูกเดียวเขาจะแบ่งใส่บาตรพระเณรได้ถึง ๔ รูป แม้อดอยากขาดแคลนไม่อุดมสมบูรณ์เหมือนอยู่ในเมืองใหญ่ แต่ก็ได้ฉันอาหารเพื่อประทัง ชีวิต เพื่อการปฏิบัติธรรม ถือเป็นอาหารสัปปายะ สําหรับเรื่องนํ้าใช้นํ้าฉันซึ่งจําเป็นมาก ในยาม แห้งแล้งนํ้าในบ่อก็เหือดแห้ง ต้องเดินไปตักในบ่อไกลถึง ๓ กิโลเมตร นํ้าปานะก็ได้อาศัยแก่นไม้ รากไม้สมุนไพรตามธรรมชาติ ให้สามเณรนํามาต้มให้ฉัน 

ด้วยครูบาอาจารย์ พระ เณร ในกรรมฐานยุคห้วยทรายที่เข้ามารับการศึกษาอบรมจาก องค์หลวงตาฯ การรักษาข้อวัตรปฏิบัติก็เป็นไปด้วยความเคร่งครัด การบําเพ็ญสมณธรรมก็เป็นไป อย่างเด็ดเดี่ยวเอาจริงเอาจัง เพราะต่างท่านต่างองค์ก็มุ่งมั่นปฏิบัติธรรมเพื่อความหลุดพ้น ถือเป็น หมู่คณะสัปปายะ และที่สําคัญ คือ ด้วยหลวงปู่ลีท่านมีองค์หลวงตาพระมหาบัวฯ ซึ่งถือเป็น พ่อแม่ครูอาจารย์ชั้นเลิศอันเอกอุ ที่คอยเมตตาเอาใจใส่ดูแลหมู่คณะพระเณรอย่างเข้มงวดกวดขัน ทั้งธรรมวินัย ทั้งข้อวัตรปฏิบัติต่างๆ ทั้งการอบรมสั่งสอนและทั้งการประพฤติปฏิบัติให้ดูเป็นคติตัวอย่าง ถือเป็นครูบาอาจารย์สัปปายะ จึงถือว่าในยุคห้วยทรายนั้นมีความสัปปายะที่ครบถ้วนสมบูรณ์ต่อการปฏิบัติธรรมอย่างยิ่ง ถือเป็นอีกหนึ่งยุคทองที่สืบทอดปฏิปทาต่อจากยุคหนองผือได้ อย่างงดงาม ยากที่ใครๆ จะกระทําตามได้

โดยครูบาอาจารย์วงกรรมฐานต่างให้การยกย่องว่า กรรมฐานยุคห้วยทรายภายใต้การพา ดําเนินขององค์หลวงตาพระมหาบัว เปรียบเสมือนกับกรรมฐานยุคหนองผือภายใต้การพาดําเนินของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เพราะการสืบทอดและการดําเนินตามปฏิปทาพระธุดงค-กรรมฐานเป็นไปอย่างสมัยที่พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นยังดํารงขันธ์อยู่ทุกประการ เช่น การรักษาข้อวัตรปฏิบัติ เช่น ปัดกวาดลานวัด ทําความสะอาดเสนาสนะ ห้องนํ้า ฯลฯ การถือธุดงควัตร เช่น การถือผ้าสามผืนเป็นวัตร การบิณฑบาตเป็นวัตร การถืออยู่ป่าเป็นวัตร การถือเนสัชชิก ฯลฯ ตลอดการ รักษาความเงียบสงบสงัดของสถานที่เพื่อเหมาะกับการปฏิบัติธรรม เช่น การไม่ก่อสร้างในช่วง เข้าพรรษาซึ่งก่อให้เกิดการส่งเสียงดังภายในวัด และที่สําคัญ คือ การบําเพ็ญสมณธรรมด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิ เป็นต้น 

ด้วยสิ่งแวดล้อมทางธรรมอันสัปปายะดีเลิศดังกล่าวมา และที่สําคัญด้วยองค์หลวงตาพระ- มหาบัวท่านเป็นผู้รู้จริงเห็นจริงในธรรม ฉะนั้น การเทศน์ธรรมภาคปฏิบัติสงเคราะห์พระเณร เพื่อให้เกิดกําลังใจในการบําเพ็ญเพียร ย่อมส่งผลกระตุ้นเตือนใจพระเณรในสํานักให้ขยันหมั่นทํา ความเพียรได้เป็นอย่างดี จนเกิดเป็นสังคมของพระนักปฏิบัติธรรมอย่างแท้จริง และสิ่งนี้ย่อมส่งผลทําให้หลวงปู่ลี ซึ่งในขณะนั้นท่านมีอายุนับได้ ๒๙ – ๓๒ ปี ยังเป็นพระหนุ่มแน่นที่ปรารถนาต่อความหลุดพ้นแล้ว ยิ่งเกิดความกระตือรือร้น ท่านยิ่งเคร่งครัดในการรักษาข้อวัตรปฏิบัติ และท่านยิ่งเร่งขวนขวายทําความเพียรปฏิบัติธรรมอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวดไปด้วย ฉะนั้น ผลการปฏิบัติธรรม ของท่านจึงก้าวหน้าอย่างรวดเร็วมาก เช่นเดียวกับบรรดาครูบาอาจารย์ที่อยู่ร่วมสํานัก เช่น หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่ หล้า เขมปตฺโต หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่คําตัน ฐิตธมฺโม ฯลฯ รวมทั้งผู้ที่เข้ามาขอรับการ อบรม เช่น คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า

ในช่วงนี้ หลวงปู่ลี ท่านได้ทําข้อวัตรถวายพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัว ท่านเล่าว่า

“อยู่กับพ่อแม่ครูจารย์ (องค์หลวงตาฯ) ที่ห้วยทราย เราเอาที่นอน ผ้าปูที่นอนมาตากแดดทุกวัน เราโดนด่าทุกวันอยู่เป็นเดือนสองเดือนนะ เราก็มาค้นหาความผิดตัวเอง เวลาเราเอาผ้าปู ที่นอนเข้าไปปูไว้ที่เดิมเมื่อไหร่ เราพับมุมผ้าปูที่นอนไม่เหมือนเดิมอย่างที่ท่านพาทํา หลังจากรู้ ความผิดตัวเอง เราก็แก้ไข ตั้งแต่โน่นมาไม่โดนด่าอีกเลย เวลาวางหนังสือ พ่อแม่ครูจารย์วางอย่างไรแล้ว เราจะไปสับเปลี่ยนเล่มใดบน – ล่างไม่ได้ แต่เราจัดให้เข้าที่เป็นระเบียบได้ กานํ้า แก้วนํ้าวางอยู่ที่ใด เราจะเคลื่อนออกจากที่ไม่ได้ ถ้าเอาออกไปทําความสะอาด เราต้องทําเครื่องหมายขอบเขตไว้ ถ้าขยับออกจากที่เดิมไป ท่านจะรู้จักหมด เวลาไปทําความสะอาดกุฏิ หรือทําอะไรกับพ่อแม่ครูจารย์จะเข้าเวลาท่านอยู่ไม่ได้ ท่านไม่ชอบการเสนอหน้า ประจบสอพลอ มันเป็นกิเลสใหญ่นะ เวลาต่อมาจึงเข้าใจ ท่านสอนให้เราระวังมีสติ ปฏิบัติ สํานึกให้ลงที่ใจจริงๆ

เวลากลางคืนพ่อแม่ครูจารย์ท่านจะออกตรวจพระเณร ว่ามันภาวนาไหม ถ้ากุฏิไหนท่านไปตรวจ ทุ่มหนึ่งสองทุ่มนอนอยู่ ท่านก็ผ่านไป ถ้าสี่ทุ่มมาตรวจอีกก็ยังนอนอยู่ ไม่ปฏิบัติความเพียรภาวนา ตื่นเช้ามาท่านก็จะบอกให้ออกไปซะ คือ ท่านก็จะไล่หนีเลย” องค์หลวงตาฯ ท่านมาตรวจกุฏิหลวงปู่ลีตีสอง ท่านเล่าว่า “เราเดินจงกรมอยู่ในป่า ไม่ได้จุดเทียน พ่อแม่ครูจารย์ท่านเดินมา เราเห็นแล้ว มาถึงกุฏิเรา พ่อแม่ครูจารย์ท่านมานิ่งฟัง ไม่ได้ยินเสียงอะไร ท่านก็เอาหูไปแนบกุฏิฟัง ก็ไม่ได้ยินเสียงอะไรอีก ท่านก็ถอยออกมามองมาทางจงกรมเห็นเรายืนนิ่งอยู่ทางจงกรม ท่านก็ ไม่ว่าอะไร ท่านก็ไปเลย ท่านก็ไม่ว่าอะไรจนถึงทุกวันนี้”

พ.ศ. ๒๔๙๔ อยู่จําพรรษากับหลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๔ เมื่อเข้าพรรษาหลวงปู่ลี กุสลธโร ได้จําพรรษาอยู่กับหลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย โดยมีหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ หลวงปู่ศรี มหาวีโร และมีพระรูปอื่นๆ และสามเณรอยู่ร่วมจําพรรษา รวมทั้งหมด ๑๒ รูป และมีสํานักปฏิบัติที่ห่างกันออกไปทางคําชะอี คือ สํานักของพระมหาชุก หลวงปู่อ่อนสา สุขกาโร เป็นผู้นํา สําหรับองค์หลวงตา-พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน กับ สามเณรภูบาล ได้ขึ้นไปจําพรรษาอยู่บนหลังเขาบ้านห้วยทราย (ปัจจุบัน คือ วัดถํ้านกแอ่น) ห่างจากบ้านห้วยทรายไปทางทิศตะวันตกประมาณ ๑ กิโลเมตร โดยมี ครูบาสีทาขึ้นไปอุปัฏฐากท่าน นอกนั้นท่านห้ามขึ้นไปรบกวน ยามเช้าขึ้นไปอุปัฏฐาก พอยามเย็นถึงลงมา ผู้อุปัฏฐากต้องรู้จักการอันควรหรือไม่ควร 

หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ท่านเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” อีกองค์หนึ่ง ของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต โดยองค์หลวงตาพระมหาบัวได้ เมตตาเทศน์ไว้ดังนี้

“อาจารย์มหาบุญมีนี้ ท่านไปอยู่ห้วยทรายกับเรา ท่านแก่พรรษากว่าเรา ดูเหมือน ๒ พรรษา ท่านเรียนเป็นเปรียญหลังเรา แล้วก็ออกปฏิบัติหลังเรา เราออกก่อน ท่านมาก็มาอยู่กับเราห้วยทราย ท่านออกมาทีแรกล่ะ ท่านมาฝึกหัดทางด้านภาวนา ทีนี้จะออกภาวนาแล้ว ท่านว่า อย่างนั้น ท่านออกมาอยู่ห้วยทราย เราจําพรรษาอยู่บนภูเขากับเณรหนึ่ง มหาภูบาล แหละ ให้หมู่เพื่อนอยู่ข้างล่าง เราขึ้นไปอยู่บนภูเขา มันใกล้ๆ กัน กลางคืนเวลาประชุม เราก็ลงไป เราเป็น ผู้เทศน์แหละ อาจารย์มหาบุญมีท่านอยู่วัดข้างล่าง เราอยู่ข้างบน ปีนั้นมีมหาสององค์ องค์หนึ่งอยู่ภูเขา องค์หนึ่งอยู่ตีนเขา…

นี่อัฐิของท่านกลายเป็นพระธาตุนะ อาจารย์มหาบุญมีกลายเป็นพระธาตุ อยู่ที่มหาสารคาม เขาเรียกวังเลิง คุ้นกันมากกับเรานะ เพราะท่านเคยอยู่กับเราแล้ว จะเรียกตามหลักธรรมชาติ อย่างพระโปฐิละกับเณรนั้นก็ไม่ผิด ท่านถือเราเป็นอย่างนั้น ท่านเคารพมาก แต่ท่านเป็นอาวุโส ท่านเคารพในทางด้านธรรมะธัมโม ทางพระวินัย เราเคารพท่าน เพราะพระวินัยมีอาวุโสภันเต ธรรมะไม่มี ถือคุณธรรมเป็นสําคัญ ท่านนับถือมากทีเดียว ลงเต็มที่ล่ะ” 

ปี พ.ศ. ๒๔๙๔ หลังจากออกพรรษาแล้ว หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ได้ออกเที่ยวธุดงค์ไป พักปฏิบัติธรรมที่บริเวณหมู่บ้านเหล่าน้อย (ตีนเขาวัดบรรพตคีรี หรือภูจ้อก้อ ในปัจจุบัน) จากนั้นองค์หลวงตาพระมหาบัวจึงได้ย้ายลงมาจากหลังเขาถํ้านกแอ่น มาอยู่ที่เสนาสนะป่าชายเขาบ้านห้วยทราย 

หลวงปู่ลี กุสลธโร กล่าวสัมโมทนียกถาในประวัติหลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ไว้ดังนี้ 

“หวนระลึกกลับไปเมื่อในอดีต เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๔ อาตมาภาพเคยได้จําพรรษาร่วมกับ พ่อแม่ครูอาจารย์ หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ณ เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัดมุกดาหาร ซึ่งได้มีพระบูรพาจารย์สายกรรมฐานหลายองค์มาอยู่ร่วมศึกษาปฏิบัติธรรม ภายใต้ ร่มธรรมขององค์หลวงปู่มหาบุญมี ซึ่งท่านเป็นประธานสงฆ์ในครั้งนั้น ในกาลต่อมาช่วงปัจฉิมวัยขององค์หลวงปู่ท่านได้ย้ายมาพํานักที่วัดป่าวังเลิง ก็เคยได้เทียวมากราบคารวะท่านอยู่เป็นประจํา บางครั้งก็พักอยู่กับท่านเป็นเวลานานเกือบเดือน แล้วแต่เหตุปัจจัยและโอกาสที่เหมาะสม…”

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๔ ครั้งหนึ่งหลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เคยออกเที่ยววิเวกกับหลวงปู่ศรี มหาวีโร ท่านเป็นหัวหน้าในการเดินธุดงค์ เพราะมีโอกาสได้เจอกันที่บริเวณป่าหมู่บ้านชะโนดดง ในขณะที่เดินรอนแรมบุกป่าฝ่าเขาอันหนาทึบเดินลัดเลาะไปตามหุบเขา ดงบังอี่ ระหว่างเขต จังหวัดกาฬสินธุ์ และจังหวัดมุกดาหาร พอดีได้เจอฝูงควายป่าฝูงใหญ่โดยบังเอิญ เมื่อมันเห็น พระกรรมฐานห่มจีวรสีกรักแก่นขนุน เดินมุดป่าโผล่ออกมาอย่างคล่องแคล่วรวดเร็ว มันก็เกิด ความตกใจ ส่วนพระก็เกิดความตกใจที่ต่างฝ่ายต่างโผล่ออกมาเจอกัน ด้วยสัญชาตญาณป้องกันตัว ฝูงควายป่ามันจึงวิ่งกรูเข้ามาหาพระ โยกเขาอันแหลมคมวิ่งตรงเข้ามาหาหวังจะขวิดให้ตาย พระที่ไปด้วยตกใจวิ่งเตลิดหนีหาที่หลบภัย เมื่อหลวงปู่ศรีเห็นดังนั้น จึงหันหน้าใส่ฝูงควายป่า แล้วก็ชักร่มกลดให้กางออก ฝูงควายป่าเมื่อวิ่งเข้ามาใกล้ เห็นร่มกลดกางออกเสียงดัง พรึบ… มันตกใจวิ่งเตลิดหนีเข้าป่าไปเลย นี้นับว่าเป็นปัญญาบารมีขององค์หลวงปู่ศรี มหาวีโร 

ทีแรกองค์หลวงปู่ลีตั้งใจจะข้ามไปธุดงค์ที่ประเทศลาว แต่มีเหตุให้ไปไม่ได้ ท่านจึงหันหน้ากลับมาทางอําเภอคําชะอี 

คําสอนและการพาดําเนินขององค์หลวงตาฯ 

เมื่อหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้อยู่ศึกษาอบรมกับพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านได้เทศน์อบรมสั่งสอนพระเณรตามหลักธรรมวินัยและได้พาดําเนินตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นอย่างเข้มงวดเคร่งครัด โดยองค์หลวงตาฯ ได้เทศน์สอนการเข้ามาศึกษาอบรมกับครูอาจารย์ ไว้ดังนี้

“ท่านนักปฏิบัติผู้หวังความเจริญรุ่งเรืองแก่ตนและวงพระศาสนาทั้งหลาย โปรดทําความเข้าใจในตัวเองแต่บัดนี้เป็นต้นไป คือพยายามตั้งหลักให้ถูกต้องและมั่นคงแต่ต้นมือ นับแต่วันแรก ที่เราก้าวเข้ามาศึกษาและปฏิบัติกับครูอาจารย์ เพราะผู้ที่จะได้กําลังทางใจจะต้องได้ในเวลามา อาศัยอยู่กับท่าน และออกแสวงหาที่วิเวกตามบริเวณใกล้เคียงท่านตามโอกาสอํานวย แล้วกลับเข้า มาหาครูอาจารย์เพื่อการศึกษาและแก้ไขข้อข้องใจ พอได้อุบายแล้วก็ปลีกตัวออกหาที่สงัดวิเวก ถ้าเกิดข้อข้องใจในธรรมขึ้นมาก็รีบเข้าไปศึกษากับท่านอีก มีการเข้าออกอยู่ทํานองนี้ ย่อมได้อุบายขึ้นโดยลําดับ แต่การจากครูอาจารย์ไปทั้งๆ ที่ใจยังไม่มีความแน่นอนทั้งทางด้านสมาธิ และด้านปัญญา ย่อมไม่สมควร ทั้งไม่อาจจะนําตนให้ถึงความปลอดภัยได้”

หลักปฏิบัติในข้อนี้สําคัญมาก โดยเฉพาะพระบวชใหม่เมื่อเข้ามาศึกษาอบรมในสํานักของครูบาอาจารย์ ต้องอดทนต่อการอบรมสั่งสอนของครูบาอาจารย์ จึงประสบความสําเร็จสมหวัง ในทางธรรมได้ และจะอยู่ในเพศพรหมจรรย์ได้ตลอดรอดฝั่ง ดังนั้น หลวงปู่ลี ซึ่งในขณะนั้นท่านเป็นพระบวชใหม่ได้เพียงพรรษาเดียว ท่านจึงเคารพเชื่อฟังและดําเนินตามที่องค์หลวงตาฯ สั่งสอน ไว้ทุกประการ นับเป็นคติตัวอย่างให้กับพระบวชใหม่ได้เป็นอย่างดี โดยตลอดระยะเวลา ๔ ปีนี้ ท่านจะอยู่จําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายกับองค์หลวงตาฯ มีเฉพาะในหน้าแล้ง ท่านก็ออกธุดงค์ในสถานที่ใกล้เคียงไปกับองค์หลวงตาฯ บ้าง ไปกับครูบาอาจารย์องค์อื่นบ้าง ไปตามลําพังเพียงองค์เดียวบ้าง ท่านไปธุดงค์ไม่นานนักก็กลับมาหาองค์หลวงตาฯ เพื่อรับการศึกษาอบรมต่อไป ซึ่งในบริเวณที่ท่านไปธุดงค์นั้นล้วนเป็นสถานที่พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายกรรมฐาน คือ ท่านพระ-อาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ได้เคยเที่ยวธุดงค์บุกเบิกมาแล้วทั้งสิ้น

ส่วนการสืบทอดรักษาพระพุทธศาสนาให้มั่นคงสถาพรนั้น ในครั้งพุทธกาลองค์สมเด็จพระ-สัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงวางหลักพระธรรมวินัยไว้ให้พระสงฆ์สาวกได้ดําเนินตาม ในครั้งกึ่งพุทธกาลท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล และ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต วางข้อวัตรปฏิบัติให้ พระศิษย์ได้ดําเนินตาม ดังนั้น องค์หลวงตาพระมหาบัวต้องนําเรื่องข้อวัตรปฏิบัติมาสั่งสอนอบรมให้พระผู้เข้ามาฝึกฝนอบรม ซึ่งรวมทั้งหลวงปู่ลีเมื่อแรกบวชก็ต้องได้รับการอบรมในเรื่องนี้ เพราะเป็นการปูพื้นฐานอันจําเป็นและสําคัญมาก ดังที่องค์หลวงตาฯ เทศน์ถึงหลวงปู่มั่นสั่งท่านไว้ดังนี้ “พระผู้มีอายุพรรษามากแล้ว ไม่ต้องมาทําข้อวัตรปฏิบัติกับเราอะไรมากนักก็ได้นะ เพียงอยู่ห่างๆ คอยดูอยู่ห่างๆ ก็ได้ ให้พระเณรที่บวชใหม่ๆ ไม่รู้ภาษีภาษามาทําข้อวัตร เดี๋ยวมันจะไม่มีนิสัยติดหัวมันแหละ”…

“พระเราให้มีข้อวัตรปฏิบัติให้ละเอียดลออ ทําข้อวัตรปฏิบัติอันใดให้มีสติติดแนบๆ จากนั้นก็ปัญญาใคร่ครวญ นี่เรียกว่าพระที่เรียบร้อย พระมีศีลาจารวัตร เข้าทางด้านของเจ้าของ ในการแก้กิเลสก็เหมือนกัน อย่าทําท้อแท้อ่อนแอ กิเลสไม่เคยอ่อนข้อต่อใคร ใครเผลอมันซัดทั้งนั้นแหละกิเลส กิเลสนี้ตัวเก่งมากทีเดียว มีแต่ธรรมเท่านั้นแหละเหนือ” 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเทศน์สอนยํ้าเรื่องสติเสมอๆ ไว้ดังนี้

“สตินี้ขอให้ท่านทั้งหลายวางเป็นพื้นฐานไว้ประจําตน เรื่องสติเป็นเรื่องสําคัญ ในวง พระพุทธศาสนาการฆ่ากิเลสตั้งแต่ขั้นล้มลุกคลุกคลานจนถึงพระนิพพาน จะไม่พ้นจากสติและปัญญานี้ไปได้เลย สติท่านจึงแสดงไว้เป็นพุทธพจน์ว่า สติ สพฺพตฺถ ปตฺถิยา สติจําต้องปรารถนาในที่ทั้งปวง ไม่ว่ายืน เดิน นั่ง นอน ให้มีสติประจําตัวอยู่ทั้งนั้น ทีนี้การประกอบความพากเพียร ของท่านผู้มีสติสตัง จะเป็นความเพียรด้วยดีและราบรื่นดีงาม ถ้าขาดสติเสียอย่างเดียวความเพียรจะไม่ก้าวหน้า เรียกว่า ความเพียรหยุดชะงัก เพราะสติเป็นผู้พาดําเนินได้ขาดวรรคขาดตอนไป ความเพียรก็ขาดในตอนนั้น กิเลสก็มีทางออกทําลายตัวเองในเวลาเผลอสตินั้นแหละ …

ไม่ว่าอิริยาบถใด สติมีความจําเป็นมาก หนุนตลอดๆ ทีนี้อะไรที่จะทําให้สติสืบต่อกัน มีอะไรมาเป็นอุปสรรค เราต้องพิจารณา ส่วนมากก็การขบการฉัน การอยู่การกิน ถ้ากินมาก สติหลุดๆ ลุ่ยๆ นะ สติค่อยสืบต่อกันไปนี้ พออาหารหนุนเข้าไปๆ สติจะขาดวรรคขาดตอน รู้แล้ว พยายามหนุนกันเรื่อยๆ อย่างนี้ล่ะสติจึงสําคัญมาก อาหารนั่นล่ะเป็นข้าศึกต่อสติ ถ้าเราฉันมากๆ เข้าไปนี้สติจะขาดๆ เมื่อเจ้าของเป็นผู้รักษาอยู่อะไรขาด สิ่งที่มีคุณค่าขาด มันสมควรแล้วเหรอ นั่น มันก็พลิกกันแก้กันๆ

การปฏิบัติธรรมต้องใช้ความพินิจพิจารณาสังเกตนะ ไม่อย่างนั้นไม่ได้ สักแต่ว่าทําไปๆ ผลประโยชน์ไม่ค่อยมีและไม่มี ถ้าทําไปสังเกตไปๆ จะได้รับผล ความเพียรก็จะเป็นชิ้นเป็นอัน ให้พากันพิจารณาอย่างนั้นซิ นี่ที่เอามาสอนนี้ได้พิจารณามาหมดแล้ว ปฏิบัติมาหมดแล้วนะ เจ้าของนั่นล่ะทดสอบเจ้าของเองทุกอย่างๆ เมื่อเห็นว่าอะไรดีถึงจะลําบากบ้างก็ทนเอา เพื่อความดีนั้นจะได้หนุนขึ้นไป

สตินี่ตั้งแต่ต้นถึงที่สุด คือสติเบื้องต้นต้องได้ถูไถนะ ต้องบังคับ ต้องช่วยพยุงสติ ด้วยการ อดนอนผ่อนอาหาร อะไรสติจะดีแล้วพยายามทางนั้นๆ จนกว่าสติปัญญาเป็นอัตโนมัติแล้วไม่มี ปัญหา พุ่งๆ เลย มันเป็นขั้นๆ นะการปฏิบัติธรรม ถึงขั้นสติปัญญาอัตโนมัติแล้วไม่มีคําว่าเผลอ ตั้งแต่ตื่นนอนจนกระทั่งหลับเผลอเมื่อไรไม่มีเลย นี่เรียกว่าอัตโนมัติ เป็นเอง แล้วปัญญาเวลาออกก็ ออกไปด้วยกันๆ แต่สําหรับสตินี้สําคัญมากทีเดียว จนกระทั่งถึงสติปัญญาอัตโนมัติ จากนั้นก็ ละเอียดเข้าไปเป็นมหาสติ มหาปัญญาอัตโนมัติ ละเอียดมาก นี่สังหารกิเลสคือสติปัญญาประเภทมหาสติ มหาปัญญานี้ สังหารกิเลสอวิชชาขาดสะบั้นลงไป ด้วยอํานาจของมหาสติ มหาปัญญา ที่หนุนกันมาตั้งแต่สติพื้นๆ ล้มลุกคลุกคลานขึ้นไป จนเป็นสติปัญญาอัตโนมัติ จากนั้นก็มหาสติ มหาปัญญาไปทะลุเลย”

สําหรับคําสั่งสอนและการพาดําเนินขององค์หลวงตาพระมหาบัวในสมัยนั้น หลวงปู่ลีท่านได้เทศน์ไว้ดังนี้

“อย่างพ่อแม่ครูจารย์ท่านพูดว่า ถ้าอยู่กับพุทโธแล้วไม่มีเสือ ช้างไม่มี มันปรุงแต่งไม่ได้ เพราะอยู่กับพุทโธไม่มีกลัวอะไร เพราะจิตไม่ได้แส่ไปทางนั้น มันสงบ ดูครูบาอาจารย์ท่านฝึกหัด กว่าจะได้รู้คุณวิเศษ ท่านฝึกหัดพุทโธอยู่เป็นปี เป็นปีนะ”

“อย่างพ่อแม่ครูอาจารย์ท่านพูดให้ฟังว่า บวชแล้วได้ไปศึกษาเรื่องของพระพุทธเจ้าว่า ท่านได้ตรัสรู้ที่นั่นที่นี่ เกิดอยากภาวนาขึ้นมา ท่านว่าให้ไปถามพระครูอยู่วัดโยธาฯ ว่าอยากภาวนา ท่านบอกว่าพุทโธ ท่านว่าให้บริกรรมพุทโธๆ เข้า พอจิตสงบเกิดแสงสว่างขึ้น คล้ายกับแห ที่ทอดแผ่ลงในนํ้า แล้วค่อยๆ ดึงขึ้นมา มันก็หุบเข้าหากัน ท่านเลยจับหลักได้ มันเกิดอย่างนั้นนะ”

“วันหนึ่งคืนหนึ่งให้เร่งความพากความเพียร การนั่งการนอนก็ให้ฝึกตนเอง นอนแค่เพียง ๔ ชั่วโมงก็พอแล้ว ๔ ทุ่มไปก็นอนซะ พอตี ๒ ก็ลุกแล้ว อยู่กับพ่อแม่ครูอาจารย์ท่านพาหัด อย่างนั้น ตอนอยู่บ้านห้วยทราย ท่านแนะนําอย่างนั้น ถ้าง่วงให้ไปเดินจงกรมเลย เดินจงกรม จนเหนื่อย ถ้าไม่เหนื่อยแล้ว จิตมันไม่อยู่ มันวิ่งตามอารมณ์ ความอยากตัวนั้นล่ะสําคัญ มันดีดอยู่อย่างนั้น”

“ครูบาอาจารย์ท่านพาดําเนินมาที่ไหนสงบ ท่านให้อยู่ที่นั่นนะ ท่านไม่ได้พาเที่ยวเหมือนสมัยนี้นะ แล้วสมัยก่อนก็มีแต่เดินนะ เพราะไม่มีรถยนต์เหมือนสมัยนี้…

…อย่างพ่อแม่ครูบาอาจารย์ ที่ไหนช้างมาก เสือมาก มีแต่บอกให้หมู่พวกไป ถ้าเสือมาหา ไม่ได้นอนหมดทั้งคืน มีแต่นั่งภาวนาเพราะความกลัว ครูอาจารย์ท่านผ่านอย่างนี้มา ถึงได้มาเป็นครูเป็นอาจารย์ของเรา ไม่ได้มากินแล้วนอนเหมือนสมัยทุกวันนี้นะ บางองค์สามเดือนไตรมาสไม่มีนอนเลยนะ ไม่เอนหลังด้วย ทําขนาดนั้นนะ ท่านถึงจะเห็นธรรม ถึงเห็นความอัศจรรย์ ถ้าจะนอน ก็ได้แต่การนอนเท่านั้นแหละ แต่หลวงปู่มั่นท่านยังสลบถึงสามครั้ง กว่าจะได้เป็นครูเป็นอาจารย์

ถ้าคนไหนตั้งใจก็ไปอยู่ใครอยู่มัน พ่อแม่ครูจารย์ท่านพาทําอย่างนั้นนะ ไม่ได้อยู่ใกล้กันนะ ไม่ได้ไปคุยกัน อยู่ใครอยู่มัน กวาดตาดเข็นนํ้านั้นแหละถึงได้มาพร้อมกัน นอกนั้นไปใครไปมัน อยู่อย่างนั้น”

การฟังธรรมเป็นภาคปฏิบัติอันเยี่ยมที่สุด

การปฏิบัติธรรมขององค์หลวงปู่ลี กุสลธโร รวมทั้งครูบาอาจารย์ทั้งหลายที่ติดตามมาขออยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ผลการปฏิบัติธรรมเป็นไปอย่างก้าวหน้ารวดเร็วนั้น สาเหตุประการสําคัญที่สุด คือ เกิดจากการฟังธรรมภาคปฏิบัติจากองค์หลวงตาฯ นั่นเอง และก็เป็นไปตามที่องค์หลวงปู่มั่นท่านเมตตากล่าวยกย่ององค์หลวงตาฯ ไว้ว่า “ให้อาศัย ท่านมหานะ ให้เกาะท่านมหานะ ท่านมหาสําคัญอยู่มากทั้งภายนอกภายใน” 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านแสดงอานิสงส์การฟังธรรมไว้ดังนี้

“อย่างที่ท่านแสดงถึงอานิสงส์การฟังเทศน์มี ๕ อย่าง ข้อที่ ๕ เป็นสําคัญมากที่สุด

๑. ผู้ฟังจะได้ยินได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง

๒. สิ่งที่เคยได้ฟังแล้วจะบรรเทาความสงสัยเสียได้

๓. จิตจะลงเป็นความแน่วแน่

๔. จะทําความเห็นให้ถูกต้องได้

๕. สําคัญมากข้อนี้ จิตผู้ฟังย่อมสงบผ่องใส ผู้ที่ควรจะพ้นก็พ้นไปได้เลยเวลาฟังเทศน์

นี่อานิสงส์การฟังเทศน์ ข้อ ๕ เป็นสําคัญ คือ จิตผู้ฟังย่อมได้รับความผ่องใส จากนั้นก็ผ่าน ได้เลย ท่านเอาเนื้อแท้มาเทศน์ ผู้เทศน์ครองธรรมบริสุทธิ์ล้วนๆ เทศน์ออกมาก็มีแต่ของจริงล้วนๆ ผู้ฟังก็ตายใจ นี่ล่ะที่ท่านเทศน์ในครั้งพุทธกาล แต่ก่อนเราก็ฟังธรรมดา ในตําราเราก็ฟังธรรมดา เวลาพระพุทธเจ้าเทศน์เทวบุตรเทวดามนุษย์มนาเหล่านี้ บรรลุมรรคผลนิพพานเป็นหมื่นๆ แสนๆ เวลามาฟังเทศน์หลวงปู่มั่นมันวิ่งถึงกันนะ โอ๋ ! เป็นอย่างนี้เอง จะไม่บรรลุยังไง ก็เวลาเทศน์ สมมุติว่าวันนี้เทศน์ได้ไปถึงขั้นนี้ เรากําลังปฏิบัติอยู่นี้ เวลาท่านเทศน์ก็คอยฟัง พอท่านเทศน์ไปถึงนี้ แล้วมันพุ่งขึ้นเรื่อยนะ ขึ้นเรื่อยๆ ถ้าควรจะพ้นได้ก็พ้นไปเลย เพราะเทศน์คราวนี้ความรู้ขยับขึ้นๆ เรื่อยๆ แล้วก็สําเร็จได้ ท่านผู้รู้จริงเห็นจริงเทศน์นี้แม่นยําที่สุด ตายใจได้เลย…

ดังนั้น การฟังธรรมภาคปฏิบัติ จึงจําเป็นอย่างยิ่งแก่ผู้ปฏิบัติทุกขั้นทุกภูมิ เพราะเป็น การช่วยแก้กิเลสชนิดต่างๆ ไปในตัว ด้วยอุบายแห่งธรรมที่ท่านแสดงอย่างเต็มภูมิจิตภูมิธรรม”

ต้นปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ภรรยาท่านแต่งงานใหม่

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านออกบวชแล้วก็ไม่เคยติดต่อกับภรรยาของท่านเลย และยังไม่มีข่าวคราวว่าท่านจะสึกออกมา หลวงปู่ลีท่านว่า “ผมไปบวชได้ ๒ ปี เขาก็แต่งงานมีครอบครัวใหม่” หลังจากที่บวชผ่านไปแล้ว ๒ ปี การปฏิบัติธรรมของท่านก็เป็นไปอย่างก้าวหน้ารวดเร็วมาก และท่านทรงอริยธรรมขั้นต้นแล้ว จิตใจของท่านเป็นอจลศรัทธาธรรม คือ มีจิตใจที่ศรัทธามั่นคงในทางธรรมอย่างเต็มเปี่ยมไม่คลอนแคลนแล้ว เป็นชีวิตบรรพชิตที่ดําเนินไปเพื่อความหลุดพ้นแล้ว ไม่มีวันสึกออกมาใช้ชีวิตทางโลกอีกต่อไปแล้ว ส่วนนางชาตรีภรรยาของท่านก็เฝ้านั่งรําพึงรําพันรอสามี สึกออกมาใช้ชีวิตครอบครัวเหมือนเดิม 

ฝ่ายนางจําปี น้องสาวภรรยาของท่านนั้น เมื่อเห็นสภาพพี่สาวของตนแล้วก็เกิดความรู้สึก เวทนาสงสารยิ่งนัก จึงคิดไปตามประสาโลกๆ ว่า ผู้หญิงตัวเล็กๆ ตัวคนเดียวต้องมาตรากตรํา ทํางานอย่างหนัก ต้องอดทนรอวันสามีหวนกลับมา โดยไม่รู้ว่าต้องรอไปอีกนานเท่าไร เมื่อเจ็บไข้ได้ป่วยใครจะเฝ้าดูแล เมื่อแก่เฒ่าใครจะมาเฝ้าปรนนิบัติ และเมื่อตายแล้วใครจะมาเผาศพ เป็นต้น จึงพูดกับพี่สาวว่า “เมื่อท่านขอบวช แต่พี่ไม่ยอม พี่ห้ามเท่าไหร่ ท่านก็ไม่ฟัง เมื่อไม่ฟัง ท่านก็ไป ต่างไม่มีอะไรผิดพลาดต่อกัน อยู่ๆ ท่านก็หนีไปบวชโดยไม่ได้รํ่าลา แล้วปล่อยไว้ให้ทํามาหากินตามลําพัง ผู้หญิงตัวเล็กๆ อย่างเรา จะทําอะไรได้ จะทํามาหากิน จะอยู่อย่างไร ทําไร่ไถนา แรงผู้หญิงมันก็ทําไม่ค่อยจะไหว และจะสู้งานหนักได้นานสักเท่าไหร่ ท่านไปของท่านแล้ว พี่ก็เอาผัวใหม่เถอะ จะรอไปทําไม ไม่ต้องรอ หากมีใครมาขอแต่งงาน พี่ก็เอาเลย”

ด้วยที่พี่สาวเป็นคนเงียบๆ ไม่ค่อยพูดจาสุงสิงกับใคร นางจําปีผู้เป็นน้องสาวจึงเป็นผู้จัดแจง เป็นธุระหาผัวใหม่ให้ สําหรับหลวงปู่ลี แม้ท่านจะหนีออกบวชเพื่อมุ่งหวังในทางธรรมแล้วก็ตาม แต่ในทางโลก ท่านก็มีความรับผิดชอบต่อภรรยาของท่าน โดยเรื่องนี้นางจําปีได้ทราบภายหลังว่า ก่อนที่หลวงปู่ลีท่านจะออกบวช ท่านได้ไหว้วานแม่และญาติพี่น้องของท่านให้ช่วยดูแลนางชาตรีภรรยา โดยในระหว่างที่ท่านออกบวช ให้นําข้าวมาให้ภรรยาท่านปีละ ๒๐ กระสอบ ให้คอยดูแลจนกว่าท่านจะลาสิกขากลับมา นางจําปีเล่าต่อไปว่า “หลังจากที่องค์หลวงปู่ลีบวชแล้วท่านก็ไม่ กลับมา ไม่หวนกลับมาเป็นอย่างเดิมที่เคยเป็นอีกแล้ว ท่านไปเอาบุญ ทางนี้ก็สร้างฐานะใหม่ ทางนั้นก็บวชไปเลย บวชจนเป็นพระอรหันต์ไปแล้ว เป็นบุญของท่านจริงแท้” 

ภายหลังนางชาตรีได้แต่งงานอยู่กินมีครอบครัวใหม่ และมีลูกกับสามีใหม่ ๖ คน เมื่อทราบข่าวหลวงปู่ลีกลับมาสร้างวัดป่าภูผาแดง นางชาตรีก็ยังคงหาโอกาสแวะเวียนมาทําบุญกับหลวงปู่ลี อยู่เสมอๆ โดยที่หลวงปู่ลีท่านไม่ได้พูดคุยไต่ถามทุกข์สุขเลย นางชาตรีเมื่อมีโอกาสทําบุญก็ทํา จนกระทั่งตาย สุดท้ายก็ตาย ต่างคนต่างไป อนิจจาไม่เที่ยง หลวงปู่ลีท่านเห็นล่วงหน้าแล้วซึ่งภัยใน วัฏสงสารเหล่านี้ สมดังพระพุทธองค์ตรัสไว้ว่า “สงสารนี้กําหนดที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายมิได้ เมื่อเหล่าสัตว์ผู้มีอวิชชาเป็นที่กางกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องประกอบไว้ ท่องเที่ยวไปมาอยู่ ที่สุดเบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ”

พ.ศ. ๒๔๙๕ พบสหธรรมิกองค์สําคัญ

เมื่อหลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ธุดงค์ไปที่อื่นแล้ว ช่วงนี้จึงเป็นโอกาสที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้อยู่กับองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ยาวมาตลอดจนถึงฤดูจําพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๕ โดยในปีนี้ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ได้เดินธุดงค์มาขอศึกษาอบรมและอยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ ด้วย โดยก่อนหน้าท่านพระอาจารย์สิงห์ทองได้ออกติดตามหาองค์หลวงตาฯ แต่ก็คลาดกัน 

ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง กับ หลวงปู่ลี ท่านทั้งสองมีอายุใกล้เคียงกัน พรรษาก็ห่างกัน ไม่มาก จึงสนิทสนมคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี โดยท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง เกิดเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๖๗ และบวชเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๘๗ ในทางโลกท่านมีอายุอ่อนกว่าหลวงปู่ลี ๒ ปี แต่ในทางธรรมท่านมีพรรษามากกว่า ๖ ปี ท่านทั้งสองต่างก็ตั้งความปรารถนาต่อความพ้นทุกข์ในปัจจุบันชาติ การภาวนาของท่านทั้งสอง ครูบาอาจารย์กล่าวว่า “ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองหนักไปทางปัญญา เพราะปัญญาฉลาดมาก หลวงปู่ลีหนักไปทางสมาธิ ลงสมาธิมาก แล้วพิจารณามาก” เมื่อเข้า มาอยู่ภายใต้ร่มเงาแห่งธรรมขององค์หลวงตาพระมหาบัวแล้ว จึงมีความมุ่งมั่นปฏิบัติธรรมกัน อย่างเอาจริงเอาจัง อย่างเอาเป็นเอาตายกัน นับเป็นพระศิษย์คู่เอกขององค์หลวงตาฯ ในระยะนั้น

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านมีความเมตตาไว้วางใจในพระศิษย์ทั้งสองนี้มาก เช่น หาก ท่านมรณภาพลง ท่านมอบศพให้ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองจัดการงานศพให้ และได้มอบ วงกรรมฐานให้ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองคอยดูแลสืบทอดต่อจากท่าน สําหรับหลวงปู่ลีนั้น ท่านมอบหมายงานสําคัญๆ ต่างๆ ให้ เป็นต้นว่า มอบงานต่างๆ ภายในวัดป่าบ้านตาด หรือมอบให้ท่านไปช่วยงานหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท คราวสร้างวัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม หรือมอบงานสร้างพิพิธภัณฑ์ อัฐบริขารหลวงตาพระมหาบัว เป็นต้น 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านมักเทศนากล่าวชมเชย ชื่นชมในคุณธรรมของพระศิษย์ ทั้งสองนี้ด้วยความภาคภูมิใจอยู่เสมอๆ ท่านทั้งสองต่างเป็นพระศิษย์ที่รักษาข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นได้อย่างเด่นชัดครบถ้วนสมบูรณ์มาก และต่างก็บรรลุอริยธรรมเป็นพระอรหันต์ในระยะเวลาใกล้เคียงกัน ถือเป็นเพชรนํ้าหนึ่งนํ้างามในวงกรรมฐาน และถือว่าเป็นธรรมทายาทคู่เอกคู่งามที่องค์หลวงตาฯ ได้เมตตาอบรมสั่งสอนมาโดยตรง หรือที่เรียกว่า ปลุกปั้นชุบเลี้ยงมากับมือ

จากยุคห้วยทราย สู่ยุคจันทบุรี และสู่ยุคบ้านตาด โดยมีองค์หลวงตาพระมหาบัว เป็นผู้นําในการธํารงรักษาสืบทอดข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นอย่างชนิดเข้มงวดเคร่งครัด อย่างชนิดถอดแบบจากหลวงปู่มั่นได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์งดงามที่สุดนั้น ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง กับ หลวงปู่ลี ท่านทั้งสองก็ล้วนอยู่ในรุ่นบุกเบิก รุ่นแรกๆ ของการ สร้างวัดมากับองค์หลวงตาพระมหาบัว เคยอยู่ร่วมทุกข์ร่วมสุขด้วยกันมา เคยทุกข์ยากลําบาก ด้วยกันมา เคยป่วยเป็นไข้มาลาเรียด้วยกันมา และเคยอุปถัมภ์อุปัฏฐากช่วยเหลือพยาบาลซึ่งกันและกันมา โดยต่างไม่เคยทอดทิ้งกัน จึงนับได้ว่าท่านทั้งสองเป็นเพื่อนสหธรรมิกที่รู้ใจกัน ที่เคารพรักกันและสนิทใจกันมากคู่หนึ่ง

ในภายหลังแม้ว่าท่านทั้งสองต่างเริ่มมีอายุพรรษากาลมากแล้วก็ตาม และประโยชน์ตนก็บําเพ็ญจนสมบูรณ์จนถึงที่สุดแล้ว องค์หลวงตาพระมหาบัวจึงเห็นสมควรให้ท่านทั้งสองแยกย้ายกันไปจําพรรษา เพื่อบําเพ็ญประโยชน์โลก ในการเผยแผ่พระธรรมคําสอน และเผยแผ่ภาคปฏิบัติตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น โดยท่านพระอาจารย์สิงห์ทองรับนิมนต์ไปเป็นเจ้าอาวาส วัดป่าแก้วบ้านชุมพล อําเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร สืบต่อจากหลวงปู่ขาว อนาลโย ซึ่งไปสร้างวัดถํ้ากลองเพล ส่วนหลวงปู่ลีท่านยังคงเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ตามที่ท่านมีจิตใจชื่นชอบประจํานิสัย และพอจวนใกล้เข้าพรรษาก็ไปจําพรรษาตามวัดป่าในแถบจังหวัดเลย เพชรบูรณ์ อุดรธานี และหนองบัวลําภู ซึ่งส่วนใหญ่เป็นเสนาสนะป่าที่หลวงปู่ชอบ ฐานสโม เคยมาพักปฏิบัติธรรมและอยู่จําพรรษา เมื่อมีโอกาสท่านก็ไปมาหาสู่เยี่ยมเยียนท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง และโยมแม่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง

ป่วยหนักที่ห้วยทราย

นับแต่ท่านเจ้าคุณพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) หลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต พระปรมาจารย์ฝ่ายพระธุดงคกรรมฐานที่ท่านออกบุกเบิกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ตลอดบรรดาพ่อแม่ครูอาจารย์พระศิษย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ที่ท่านมีนิสัยชื่นชอบการออกเที่ยวรุกขมูลอยู่ตามป่าตามเขาก็เช่นกัน ท่านยอมทนทุกข์ยากลําบากเพื่อมุ่งแสวงหาธรรม กล่าวได้ว่าทุกองค์ท่านป่วยเป็นไข้มาลาเรียกัน เพราะสมัยก่อนนั้นป่าเป็นป่า ดงดิบต้นไม้ยังอุดมสมบูรณ์มาก จึงเต็มไปด้วยพิษของไข้ป่า บางองค์ป่วยถึงขั้นเสียชีวิตก็มี บางองค์ รอดตายมาก็มี เช่น หลวงปู่ศรี มหาวีโร ป่วยเป็นไข้มาลาเรียแทบตาย สําหรับหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็เคยป่วยเป็นไข้มาลาเรีย โดยท่านได้เล่าไว้ดังนี้ 

“สมัยคราวไปจําพรรษาอยู่บ้านห้วยทรายแต่นานแล้ว มีแต่ไข้มาลาเรีย ไม่อยากเป็นก็เป็น เราเป็นไข้มาลาเรีย เมื่อเกิดอาการหนาวขึ้นมา หนาวจนตัวเย็นสั่นเทาไปเลย พ่อแม่ครูจารย์ หลวงตามหาบัว เอาผ้าห่มมาห่มให้ เอามาเท่าไรก็ไม่พอ เมื่อมันร้อน เหงื่อไหลไคลย้อยไปทั้งร่าง จนหยดลงพื้น พระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร พระอาจารย์สม โกกนุทฺโท มาคอยดูแลไข้ เราขยับตัวไม่ได้ พระอาจารย์ทั้งสองคอยจับเปลี่ยนอิริยาบถคนละข้าง ต้มนํ้าเอาไว้ ผ้าเอาไป ซักหมด ใครเป็นไข้นี้ พ่อตาแม่ยายรังเกียจ เดี๋ยวก็หาย เดี๋ยวก็เป็น ต้มยาสมุนไพรฉัน หมอชาวบ้านเขาเอามาถวาย เขาเรียกรากแต จึงหายขาดมาตั้งแต่โน้น 

สมัยอยู่กับพ่อแม่ครูจารย์ก็ไม่ลําบากเท่าไร ของอยู่ของกินก็พอมีใช้อยู่ แต่ก่อนบิณฑบาต ได้กล้วยมา ๔ หน่วย ๔ ลูก ๖ ลูก พระเณร ๔ ถึง ๕ รูปตัดแบ่งกัน นํ้าพริก นํ้าพริกผงกินกับ ข้าวเหนียว อาหารการกินมันไม่เหมือนสมัยนี้ ความเจ็บ ความป่วย ความเป็นไข้เหล่านี้ มีแต่เรา ได้เสวยด้วยตัวเอง มันจะหนาวมากขนาดไหนก็ตาม ให้เดินจงกรมอยู่อย่างนั้นแหละ ถ้าเรา ไม่เหนื่อยก็จับหลักของจิตไม่ได้ จิตมันวิ่งไปกับอารมณ์ ความอยากตัวนั้นแหละเป็นตัวล่อหลอก นั่งสมาธิภาวนาตลอดทั้งคืนจนสว่าง ธรรมเกิดขึ้นในใจแน่ๆ ถ้าสู้จริงๆ โดยมากมันไม่สู้กิเลสนะ เพราะกลัวตาย ของมันเคยตายมาหลายภพหลายชาติแล้ว จะไม่ให้มันกลัวตายได้อย่างไร กลัวสิ่งนี้ แต่ความจริงมันไม่มีอะไรที่ตายนะ ธาตุดินก็กลายไปเป็นดิน ของธาตุเก่า นํ้าก็ไหลไปของเก่ามัน ธาตุลม ธาตุไฟก็ไปเป็นของเก่า ผู้รู้คือใจ รู้ไปอย่างนั้น ถ้าได้ทําดีไว้ มันก็ไปทางดี ถ้าได้ทําชั่วไว้ มันก็ไปทางชั่ว 

ถ้าค้นจนพบธรรมแล้วจะได้กราบพระพุทธเจ้า กราบแล้วกราบอีก ขอให้จิตมันรวมได้เถอะ จิตนี้ไม่มีสมัยนะ มันเป็นเรื่องของกิเลสทั้งนั้น เอาธรรมของพระพุทธเจ้านั้นมาใส่ในใจดูซิ แต่ครั้งพุทธกาลเป็นอย่างนั้น เราต้องสู้นะ มันจะเจ็บจะทรมานเท่าไร ก็ต้องอดทน ถ้าความเจ็บปวดมัน เกิดขึ้นถึง ๓ ครั้งแล้ว ครั้งที่ ๓ คิดว่าผมบนศีรษะมันหลุดหมดศีรษะแล้วนะ ส่วนมือที่วางซ้อนกันอยู่นั้น เหมือนมันเป็นไฟไปหมดแล้ว มีแต่คิดว่าตาย ตายเท่านั้น ถ้าตายก็ตายไป พอสงบลงจิตรวม ปุ๊บทันที ถ้าไม่สู้เสียก่อน ไม่เห็นความอัศจรรย์นะ ต้องทิ้งความตายไปเลย นักภาวนาถ้าไม่ทิ้ง ความตายก็ไม่เห็นธรรมอันประเสริฐ”

พระอุปัฏฐากหลวงปู่ลี ท่านเล่าเรื่องนี้ว่า “หลวงปู่ลีอยู่กับหลวงตามหาบัว ที่ห้วยทราย แต่ว่าปีท่านไม่ได้พูด มีหลวงตาแล้วก็ท่าน และก็อาจารย์สิงห์ทอง ท่านยังเล่านะ ท่านเป็นไข้มาลาเรียนี่ ท่านยังเล่าตลกให้ฟัง เป็นไข้หมด หลวงปู่ก็เป็น เหลือแต่หลวงตาไม่เป็น นอกนั้นเป็น พอหลวงปู่เป็นไข้มาลาเรียขึ้นหนักจึงไม่ได้หามนํ้า ท่านว่า “เราไม่เป็นไข้มาลาเรีย เราจะต้องหาม” ปรกติหลวงปู่ลีกับอาจารย์สิงห์ทองต้องหามนํ้าคู่กัน พอหลวงปู่ลุกไม่ได้ หลวงตาก็เลยมาหามแทน หลวงตากับอาจารย์สิงห์ทองจึงหามนํ้ากัน หลวงตาอยู่ด้านหน้า อาจารย์สิงห์ทองอยู่ด้านหลัง เจตนาอาจารย์สิงห์ทองไม่อยากให้หลวงตามาหามนํ้า อยากให้หลวงตาท่านพักผ่อน พอไปถึงป่าสับปะรดมันมีหนามก็แกล้งผลักหลวงตาเข้าไป หลวงตาล้มลงหนามมันก็บาดเลือดออกเต็มขาท่าน หลวงตาท่านให้หลวงปู่ดูแผล “มองดีๆ ท่านสิงห์ทองทําเรา เลือดแดงเต็มไปหมด”

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๕ เรื่องหลวงตามหาบัวหามนํ้าเอง 

ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร และ หลวงปู่ลี กุสลธโร ฯลฯ ได้อยู่จําพรรษาร่วมกับ องค์หลวงตาพระมหาบัว จนกระทั่งออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๕ องค์หลวงตาพระมหาบัวปรารภว่า จะสร้างศาลา ซึ่งเป็นไปตามปฏิปทาของหลวงปู่มั่น จะไม่ก่อสร้างในช่วงเข้าพรรษา องค์หลวงตาฯ ท่านมีความเมตตาหมู่คณะ เป็นห่วงว่าจะรบกวนการภาวนา ท่านจึงหาอุบายบอกให้หมู่คณะ แยกย้ายกันออกไปหาที่ภาวนาตามป่าตามเขาต่างๆ จะยังคงเหลือแต่หลวงปู่ลี และพระอาจารย์สวาท อยู่ช่วยทําข้อวัตร อุปัฏฐากองค์หลวงตาพระมหาบัว เช่น ตักนํ้า ดูแลความสะอาดเรียบร้อยของเสนาสนะ ฯลฯ 

ในช่วงเวลาระหว่างนั้น พระอาจารย์สวาทได้เกิดล้มป่วยเป็นไข้มาลาเรีย ไม่สามารถจะทําข้อวัตรถวายครูบาอาจารย์ได้ จึงเป็นเหตุให้หลวงปู่ลีได้ตักนํ้าร่วมกับองค์หลวงตาเพียงสององค์ เท่านั้น ชาวบ้านห้วยทรายจึงขออาสาช่วยตักนํ้าถวายพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว แต่องค์หลวงตาฯ ไม่อนุญาต เพราะเกรงว่าจะเป็นภาระแก่ญาติโยมมากเกินไป 

ถึงอย่างนั้นฝ่ายญาติโยมก็ยังไม่ลดละความพยายาม และบวกกับความเคารพศรัทธาที่มีต่อ องค์หลวงตาฯ เขาฉลาดจึงได้คิดหาอุบายทําอย่างไรจะได้ถวายงานตามที่ตั้งใจไว้ พวกชาวบ้าน จึงได้มาแอบซุ่มดู คอยสังเกตดูว่าช่วงเวลาไหนที่เหมาะแก่การจะเข้าไปตักนํ้าถวายครูบาอาจารย์ฉะนั้น จึงได้ปรึกษาหารือกันในกลุ่มญาติโยมว่า จะมาตักนํ้าในช่วงที่ท่านไม่อยู่ (ช่วงท่านไปบิณฑบาต) เมื่อองค์หลวงตาฯ เสร็จจากไปบิณฑบาตกลับจากหมู่บ้านมาถึงที่พัก มาเห็นสภาพที่อยู่ มีคนมาตักนํ้าใช้ใส่ไว้ตามตุ่มเต็มเรียบร้อยเป็นอย่างดี ท่านก็เงียบไม่ได้ตําหนิอย่างไร จากนั้น ชาวบ้านห้วยทรายก็ได้ถวายการอุปัฏฐากเช่นนั้นเรื่อยมาโดยตลอด 

หลวงปู่ลีท่านเล่าต่ออีกว่า “อยู่ ๓ องค์กับพ่อแม่ครูจารย์ ไปสร้างศาลาทีแรก” อยู่กับ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว เพียง ๓ รูป ไปสร้างห้วยทรายครั้งแรก ท่านสวาท หมายถึง พระอาจารย์สวาทขอลาท่านออกเที่ยวธุดงค์ ท่านก็อนุญาต เราจึงกล่าวขึ้นว่า “ถ้าท่านอาจารย์สวาทไปเที่ยวธุดงค์แล้ว ใครจะอุปถัมภ์อุปัฏฐากพ่อแม่ครูอาจารย์ ใครจะหามนํ้ากับผม” 

พอดีท่านอาจารย์สวาทท่านป่วยไข้ไปไม่ได้ พ่อแม่ครูจารย์จึงมาเยี่ยมไข้ ท่านมาเห็นนอนห่มผ้าดูแลกันอยู่ พอยามเย็นท่านไม่ให้อาจารย์สวาทมาหามนํ้า ท่านมาหามนํ้ากับผม ด้วยองค์ ท่านเอง ในวันนั้นโยมในหมู่บ้านชื่อว่า “ไอ้เบ้า” เข้ามาที่วัด มาเห็นท่านหามนํ้ากับผมเข้า เขาจึงไป บอกชาวบ้านว่า “รู้หรือไม่ว่า พ่อแม่ครูจารย์พระมหาบัวท่านหามนํ้าเอง” วันต่อมาออกไปบิณฑบาตกับท่าน เขาพากันมาหามนํ้าใส่ตุ่มจนเต็มตุ่มทุกตุ่ม คุถังก็เต็มไปหมด จากนั้นไม่ได้ หามนํ้า ชาวบ้านมาช่วยกันทําให้หมด ของใช้ไม้สอย เช่น แก้วนํ้า กระโถน พ่อแม่ครูจารย์ท่านเอาไม้ไผ่มาตัดทําใช้การได้เป็นอย่างดี 

จิตรวมขณะเจอเสือบนทางจงกรม

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้เล่าการออกธุดงค์กับองค์หลวงตาพระมหาบัว ขณะที่จําพรรษาอยู่ห้วยทรายว่า “เวลาพ่อแม่ครูจารย์จะออกธุดงค์ ท่านจะเดินรอบวัดแล้วมองด้านโน้นด้านนี้ ตรวจดูบริเวณเสียก่อน หมู่พระเณรก็คอยแอบมอง ท่านแต่งบริขารเสร็จเรียบร้อย ท่านจะบอก หมู่เพื่อนทันทีว่าจะออกธุดงค์ ใครฉลาดก็หลอย หมายถึง ลักเอาสังฆาฏิของท่านไว้ กานํ้า บาตร กลด มุ้งของท่าน เอามาเก็บไว้กับตน แต่ก่อนท่านไม่ได้ฟังใคร ท่านไม่ได้พูดกับใครง่ายๆ 

ครั้งหนึ่งออกเที่ยวธุดงค์กับองค์ท่าน เสือซึ่งเป็นสัตว์น่ากลัวยังมีอยู่ทั่วไปตามป่าตามเขา ถ้าหากกลัวเสือ จิตจะไม่ฟุ้งซ่าน จิตจะอยู่กับพุทโธเป็นประจํา มีที่พึ่ง แม้แต่หลวงปู่มั่นท่านก็เอาพุทโธ ให้เอาพุทโธไว้ประจําใจ มีพุทโธอยู่ในใจแล้ว เสือมันมาเอาเราไปกินไม่ได้”

การระลึก “พุทโธ” ให้ติดอยู่กับใจ ช่วยให้พ้นภยันตรายนานัปการได้ สมดังบทสวด ธชัคคสูตรที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงประทานพระโอวาทนี้ไว้ในครั้งพุทธกาล ดังองค์หลวงตาพระมหาบัวได้เทศนาธรรมไว้ดังนี้

“… ที่ท่านสอนพระ พระพุทธเจ้าสอนเอง สอนให้ไปอยู่ในป่า ที่น่ากลัวเท่าไรๆ ในขั้น เริ่มต้นจิตอย่าห่างจากพระพุทธเจ้า หรือพระธรรม หรือพระสงฆ์ ให้ติดแนบอยู่นั้น ความกลัว ทั้งหลายจะหายไปๆ ดังท่านแสดงไว้ในธชัคคสูตรก็เห็นไม่ใช่หรือ

อรญฺเญ รุกฺขมูเล วาสุญฺญาคาเรว ภิกฺขโว

อนุสฺสเรถ สมฺพุทฺธํภยํ ตุมฺหาก โน สิยา

จากนั้นก็ให้ระลึกถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ เช่น ไปอยู่ในเรือนว่าง ในป่า รุกขมูลร่มไม้ซึ่งเป็นที่เปลี่ยว ถ้าเกิดความหวาดเสียวความกลัวขึ้นมา ให้ระลึกถึงพระพุทธเจ้า ถ้าระลึกถึงพระพุทธเจ้าไม่ระงับ ให้ระลึกถึงพระธรรม ระลึกถึงพระธรรมแล้วยังไม่ระงับ ให้ระลึกถึงพระสงฆ์ ท่านบอกไว้ในธชัคคสูตร แล้วความกลัวนั้นจะสงบไป 

เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าท่านถึงสอนให้อยู่ในป่าในเขา พอมีความจําเป็นเข้ายึดธรรมปั๊บ คือธรรมมีอํานาจ พอยึดธรรมปั๊บ จิตใจก็อบอุ่นๆ จากนั้นเกิดความกล้าหาญชาญชัย นั่นเห็นไหม ในขณะที่เราไปอยู่ทีแรกมันกลัว กลัวมากทีเดียว สติกับจิตกับคําบริกรรม ถ้าในขั้นคําบริกรรมนะ ให้ติดกับนั้น เรื่องความกลัวทั้งหลายจะหายไปหมด 

การพิจารณาธรรม มันตามขั้นของธรรม คือตามขั้นของจิต จิตอยู่ในขั้นใดๆ ก็พิจารณา ตามขั้น เช่น อยู่ในขั้นที่จะตั้งรากตั้งฐาน จิตกลัว ท่านให้ยึดคําบริกรรม นี้คือที่พึ่งของจิตในขั้นนี้ พอจิตสงบเย็นเข้าไปๆ แล้วจิตมีสมาธิไม่ออกที่อื่น ให้อยู่กับสมาธิ แน่ะ จิตอยู่กับสมาธิ ตั้งมั่น รู้เด่นอยู่ในนั้นก็ไม่มีอะไร พอก้าวเข้าสู่วิปัสสนา เอาล่ะที่นี่ แยกธาตุ แยกขันธ์ ไปอยู่ในป่าในเขาอย่างนี้มันกลัวเสือก็ไล่หาเสือ แยกวิปัสสนาธาตุเสือกับธาตุเราต่างกันอย่างไรบ้าง ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ของเสือกับของเราต่างกันอย่างไร แยกออกไป เป็นเนื้อ เป็นหนัง เอ็น กระดูก ของสัตว์นั้นกับเราต่างกันอย่างไร กลัวกันหาอะไร นั่น เรียกว่า วิปัสสนา มันเป็นเองนะ เป็นตามขั้นของจิต

ผู้ไม่ได้ก้าวขึ้นสู่เวทีที่สําคัญๆ ไม่ค่อยจะเข้าใจเรื่องเหล่านี้ ส่วนมากมักจะเป็นผู้ที่เข้าสู่จุดสําคัญๆ ที่น่ากลัวมากๆ นั่นล่ะเข้าสงคราม จะได้เห็นเหตุการณ์ต่างๆ ระหว่างกิเลสกับธรรม อยู่ในจิต อันนี้เราก็เลยได้พอมาพูดให้บรรดาลูกศิษย์ลูกหาฟัง เหล่านี้คือ เราผ่านมาแล้วทั้งนั้น เป็นเครื่องทดสอบ สิ่งเหล่านั้นเป็นหินลับปัญญา พอถึงขั้นปัญญาแล้วทุกสิ่งทุกอย่างเป็นหินลับปัญญาไปหมด…”

ประสบการณ์ในเรื่องเจอเสือบนทางจงกรม หลวงปู่ลีท่านได้นํามาเทศน์สอนพระไว้ดังนี้ 

“มีอยู่ครั้งหนึ่งผมออกไปเที่ยวธุดงค์เพียงองค์เดียว ขณะเดินจงกรมอยู่ เสือมันรวดเร็วมาก ครั้งแรกมันร้องอยู่ทางทิศตะวันออกนี้ เราเดินจงกรมไปได้ครึ่งทาง มันก็มาร้องอยู่ทางทิศตะวันตก แล้ว ชาวบ้านเขาก็บอกอยู่ว่า “มีเสือใหญ่ตัวหนึ่งมันเที่ยวไปมาอยู่บริเวณนี้” สักพักหนึ่ง เสือมันก็ มาอยู่กลางทางจงกรม ประจันหน้ากับมันตรงๆ ตัวมันใหญ่มาก จิตเรารวมตอนไหนก็ยังไม่รู้ ถอนสมาธิออกมา ความกลัวหายไปหมด เรามาหาธรรมต้องได้ธรรมมาครอง นี้เสือมันสอนคน ถ้าไม่แน่จริงก็กลายเป็นอาหารอันโอชะของมัน

ให้เราดูจิตดูใจตัวเอง ถ้าจิตไม่อยู่ในหลักธรรม ก็ให้บริกรรมพุทโธให้มันอยู่นั้นแหละ ถ้าจิต อยู่กับพุทโธแล้วผีหลอกก็ไม่มีนะ ตัดความกลัวออกไปไม่มีเลย เพราะจิตมันไม่ไปปรุงแต่งนะ จิตมันอยู่แต่กับอารมณ์พุทโธอย่างเดียวนะ ถ้าจิตมันอยู่กับพุทโธแล้ว มันไม่ไปไหนนะ มันไม่มีกลัวนะ เสือก็กินไม่ได้ ครูบาอาจารย์ท่านผ่านมาหมดแล้ว

อย่างหลวงปู่ชอบ ท่านเดินหมดทั้งคืน ก็มีแต่พุทโธนะท่านว่า ไปเจอเสือ ทางด้านหน้าก็มา ทางด้านหลังก็มาอีกตัว เดินตอนกลางคืน มือหนึ่งท่านก็ถือโคมไฟ ที่บ่าก็สะพายบาตร อีกมือก็แบกกลดเดินอยู่อย่างนั้นหมดทั้งคืน พอเจอเสือมาก็ไม่มีกลัวนะ เพราะใจอยู่กับพุทโธ ด้านหน้าเสือ ก็ร้องมา ทางด้านหลังเสือก็ร้องใกล้มา จนมาถึงท่านพร้อมกันเลย มองดูเสือตัวอยู่ข้างหลังก็จะตะครุบท่าน ตัวข้างหน้าก็จะตะครุบเหมือนกัน ท่านก็เลยย่อจิตของท่านเข้ามาหาตัวเอง ไม่สนใจเสือเลย ท่านก็เลยปลง อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ชีวิตของเราคงจะสิ้นสุดลงคราวนี้แหละ แต่ความกลัวก็กลัวมากนะ แต่ถ้าเราเคยทํากรรมต่อกันไว้ ตั้งแต่ภพใดชาติใด ท่านก็ขอสละชีวิตและร่างกายของท่าน ถ้าจะไม่ได้ปฏิบัติธรรมถวายพ่อแม่ครูจารย์แล้ว จิตท่านก็รวมปุ๊บเลย ท่านว่าก็เกิดความรู้ขึ้นทันที เสือก็กินไม่ได้เด็ดขาด ท่านยืนอยู่นั้นไม่รู้กี่นาทีนะ พอจิตท่านถอนออกมาไฟเทียนในโคม ก็ดับ กลดก็แบกอยู่ ท่านก็ยืนอยู่ในท่าเดิม ท่านว่า

พอจิตถอน ท่านเหลียวมองหาเสือก็ไม่เห็น ความกลัวหายจากใจไปหมด มีแต่ความ กล้าหาญตั้งแต่นั้นมา เสือเป็นเหมือนคู่มิตรคู่สหาย มาให้อรรถให้ธรรมท่าน ทําให้เกิดความ อัศจรรย์ ท่านก็วางโคมลง ก็เอาเทียนใส่ในโคม แล้วก็จุดไฟ ก็มองหาเสือก็ไม่เห็น ท่านก็เลยคิดว่า ต่อไปนี้เราจะไปไหนก็ไปได้แล้ว เพราะความกลัวของท่านไม่มีแล้ว ถ้าจิตเป็นสมาธิ จิตรวมลง ได้แล้ว มันกินเราไม่ได้หรอกสัตว์ มันทําอันตรายเราไม่ได้หรอก แต่ครั้งพุทธกาลก็มีเหมือนกัน อํานาจของสมาธินี้แก่กล้ามากนะแต่เดี๋ยวนี้ที่เห็นจะมีอะไร นั่งสมาธิภาวนาก็มีแต่ปรุง มีแต่ความอยากได้ มันจะไปได้อะไรมีแต่เรื่องกิเลสทั้งนั้น”

หายกลัวผีที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าเรื่องนี้ว่า “เราหายจากการกลัวผีที่บ้านห้วยทราย เพราะการฝึกเข้าไปอยู่ในป่าช้า กลัวตรงไหนก็ไปอยู่ตรงนั้น ฝึกตนเอาชนะความกลัว วันไหนคนตาย ถึงเวลาเขานําศพมาเผา เขาเผากันตอนบ่าย พอตอนกลางคืนเราจะไปเฝ้าดูพิจารณาซากศพ กลางคืนไฟยังไหม้ซากศพอยู่ กิเลสมันหลอกให้เรากลัว เราไปเพ่งดู ไม่เห็นมีอะไรก็จําไว้ๆ รู้เอาไว้ว่า ตัวเองหลอกตัวเอง เราเป็นพระเป็นเณรแล้ว ผีมันจะมาใกล้เราได้หรือ มันคนละโลกกันแล้ว มันกลัวอะไร”

ในคืนวันตัดสินที่ทําให้หลวงปู่ลีหายกลัวผีอย่างเด็ดขาด ท่านเล่าให้พระศิษย์ฟังว่า ท่านฝึกเข้าไปอยู่ป่าช้าพิจารณาซากศพลําพังองค์เดียวเหมือนเช่นเคย เขาก็ทําร้านที่พักให้ เขาเอาคนตายไปทิ้ง แล้วเขาห่อข้าวเพื่อเซ่นผู้ตายตามประเพณี ในห่อมีข้าวและกับข้าวพวกเนื้อ พวกปลา พอเขา กลับบ้านหมด ท่านก็หลับตานั่งสมาธิภาวนาตรงหน้าซากศพซึ่งกําลังไหม้อยู่นั้น โดยบังคับใจให้บริกรรมภาวนา เพราะกลัวผีนั้น ขณะนั้นท่านได้ยินเสียงมีอะไรเดินเข้ามา เสียงนั้นดังขึ้นจาก ข้างหลัง ดังใกล้เข้ามาๆ เหมือนตั้งใจเดินมาหาตรงท่าน เสียงฝีเท้านั้นเหมือนเดินๆ หยุดๆ เป็นลักษณะจดๆ จ้องๆ คล้ายจะมาทําอะไรท่าน ซึ่งเป็นความรู้สึกที่คิดขึ้นมาในขณะนั้น ก็ยิ่งทําให้ใจ ยิ่งกําเริบเกิดความกลัวใหญ่ ท่านก็ยังนั่งหลับตาทําสมาธิต่อไปด้วยความกลัว 

ท่านอดใจรอฟังไปอีก ก็ได้ยินเสียงค่อยๆ เดินมาข้างๆ ห่างท่านไม่มากนัก แล้วก็ได้ยินเสียง เคี้ยวอะไรกรอบแกรบๆ ยิ่งทําให้ท่านคิดมากไปว่า ผีมันมาเป็นตัว มันกําลังเคี้ยวกินอะไรที่นี่ เสร็จแล้วก็จะมาเคี้ยวกินท่านด้วย ก็เป็นอันว่าท่านจะต้องจบชีวิตในป่าช้ากับผีตัวร้ายกาจนี้แน่ๆ ท่านว่า “ย่าน (กลัว) สั่น ตัวสั่นเลยแหม้” ท่านกลัวจนตัวสั่น ทีนี้ก็เลยตัดสินใจ เพราะมัน ใกล้เข้ามาจริงๆ จะดูให้มันแน่ใจว่าเป็นอะไรกันแน่ พอคิดขึ้นมาถึงตอนนี้ ท่านอดรนทนไม่ไหว จึงคิดจะลืมตาขึ้นดู ดีกว่านั่งกลัวเฉยๆ ทั้งๆ ที่ยังไม่ได้พิสูจน์ให้เห็นชัดด้วยตาตนเอง

พอคิดได้แล้วก็รีบลืมตาขึ้นมาดู สิ่งที่เข้าใจว่าผีตัวร้ายกาจนั้น กลับกลายเป็นหมาบ้านที่เขาเลี้ยงไว้ มันออกมาเที่ยวหากินในตอนกลางคืน มันเที่ยวหากินห่อข้าวที่คนเขานํามาเซ่นให้ผู้ตายกิน แต่ผู้ตายไม่ได้กิน หมามันก็มากิน ในที่สุดความกลัวผีในขณะนั้นได้หายไปเป็นปลิดทิ้งและทั้งนึกขํา หัวเราะตนเองขึ้นมา โดยท่านใช้ปัญญาพิจารณาตัดสินขึ้นมาในขณะนั้นว่า “หมาถึงแม้มันเป็น สัตว์เดรัจฉาน มันยังไม่กลัวผี ยังออกเที่ยวหากินอาหารในป่าช้าได้อย่างสบายๆ ส่วนเราเป็นพระทั้งองค์ และได้ชื่อว่าเป็นพระธุดงคกรรมฐานศิษย์พระตถาคตที่ยอมสละเป็นสละตายมานั่งสมาธิภาวนาในป่าช้า แต่กลับมากลัวผีทําไม” ท่านว่า “เรานี่ขี้ร้ายกว่าหมา หมามันยังไม่กลัวผี เราจะมากลัวทําไม” เหตุการณ์สําคัญในคืนวันนั้น ทําให้ท่านหายกลัวผีอย่างเด็ดขาดตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

ตั้งใจโดดหน้าผาตาย จิตพลิกคิดนั่งภาวนาโสตาย

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าเรื่องนี้ไว้ว่า ท่านต้องไปทําไม้กวาดใต้ถุนกุฏิพ่อแม่ครูจารย์- หลวงตา ใต้ถุนกุฏินั้นมันมีรังแตน ในตอนบ่ายแต่ละวันที่ได้ทําไม้กวาดตาด องค์ท่านจะคอย ตักเตือนเสมอว่า “เอ้อ ! ท่านลีดูด้วยมันมีรังแตน” ท่านก็ได้ระวังรังแตนเรื่อยมา วันหนึ่งเข้าไปทําไม้กวาดบริเวณใต้ถุนกุฏิองค์ท่านอีก แต่คราวนี้องค์ท่านไม่ได้ตักเตือน ท่านก็เผลอยกไม้กวาดไปถูกรังแตนเข้าอย่างไม่ตั้งใจ แตนแตกรังมารุมต่อยท่านหลายตัว องค์หลวงตาฯ ท่านเลยดุตวาดตําหนิเสียงดัง ว่า “อู้ย ! พระนี่เป็นอย่างไร วันไหนๆ ก็บอก วันนี้ไม่ได้บอกจึงถูกแตนต่อย” และแกล้งออกอุบายดุด่าขับไล่ไสส่งหลวงปู่ลี ท่านได้ยินก็วิ่งหนีทั้งจากองค์หลวงตาฯ และฝูงแตน 

หลวงปู่ลี ท่านเกิดความน้อยอกน้อยใจและเสียใจเป็นอันมาก ท่านน้อยใจองค์หลวงตาฯ และน้อยใจตัวเอง ท่านตั้งใจจะถือองค์หลวงตาฯ เป็นที่พึ่งเป็นพึ่งตาย โดยยอมถวายชีวิตติดตามรับใช้ แทนที่องค์หลวงตาฯ จะเมตตา ท่านกลับตําหนิดุด่าว่ากล่าวท่าน ท่านจําต้องก้มหน้าก้มตาเดินจากองค์หลวงตาฯ ไป ท่านเดินไปก็คิดน้อยใจเสียใจไปตลอดทางจนถึงกับคิดสั้น ในเย็นวันนั้นท่านคิดจะกระโดดหน้าผาฆ่าตัวตาย พอไปถึงหน้าผา จิตก็เลยพลิกคิดขึ้นมาใหม่ว่า “เรายังไงก็จะ โดดหน้าผาตาย สู้นั่งภาวนาโสตายดีกว่าโดดหน้าผาตายเฉยๆ” ท่านว่า ท่านจึงตั้งสัจอธิษฐาน อย่างเด็ดขาดว่า “ตัวกูทําไมมันถึงชั่วขนาดนี้ ท่านไม่บอกวันเดียวเท่านั้น เราเผลอให้แตนต่อย เราจะนั่งสมาธิตลอดรุ่ง จะเป็นหรือตายมิให้ขาดสัจจะ” ท่านจะขอนั่งสมาธิภาวนาบริกรรมพุทโธโดยไม่ยอมลุก ไม่ว่าจะเกิดเวทนาน้อยใหญ่ จะเจ็บแสบปวดร้อนเพียงใดก็ตาม ร่างกายจะทนกับเวทนาไม่ได้ถึงกับจะต้องตายก็ตาม ท่านจะไม่ยอมลุกจากที่นั่งเป็นอันขาด ท่านจะยอมนั่งสละตาย โสตายไปเลย 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เล่าอาการของธาตุขันธ์ในระหว่างนั่งสมาธิในครั้งนั้นว่า ทีแรกจะรู้สึก ปวดตรงบริเวณหัวเข่าเสียก่อน ต่อมาประมาณเกือบหกทุ่มจะมาเจ็บที่บริเวณเอว ท่านก็อดทน ไม่ยอมออกจากสมาธิ ต่อมาอีกเป็นเวลาประมาณเลยหกทุ่ม จะเข้าตีหนึ่ง เวทนาความเจ็บปวด ไต่ขึ้นมาตามสันหลัง เวลาตีหนึ่งกว่าๆ จะเข้าตีสอง เวทนาความเจ็บปวดไต่ขึ้นมาบริเวณศีรษะ ความรู้สึกตอนนั้นมันร้อนผ่าวไปทั่วสรรพางค์ร่างกาย คล้ายกับว่าไม่มีเนื้อ ไม่มีหนังหุ้มห่อร่างกายเลย เหมือนกับว่าร่างกายจะแตกสลาย จนไม่สามารถจับคําบริกรรมภาวนาพุทโธได้ จับได้แต่คําว่า “ตายๆ อย่างเดียว” เวลาล่วงเลยมาจนถึงประมาณตีสองกว่าๆ ท่านจับไม่ได้ว่าจิตสงบนิ่งลงไปตั้งแต่เมื่อไหร่ มารู้สติอีกทีก็ล่วงถึง ๖ โมงเช้า ท่านจึงกําหนดรู้สติ พยายามพยุงธาตุขันธ์ ให้ลุกขึ้น ด้วยการอิงข้างฝาแล้ว จึงเดินลงจากกุฏิไปสู่ศาลา และได้กราบเรียนเรื่องนี้ให้องค์หลวงตาฯ ทราบ ท่านกล่าวต่ออีกว่า “การทําสมาธิภาวนาเก่งแค่ไหนก็ตาม ถ้าขาดปัญญาไม่มีความหมาย เป็นเพียงสมาธิหัวตอ”

ท่านตั้งหลักของจิตได้ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นครูบาอาจารย์องค์หนึ่งที่ถนัดทางพิจารณาอสุภกรรมฐานตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส เมื่อท่านมาปฏิบัติภาวนาอยู่กับพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ที่บ้านห้วยทราย ท่านก็พิจารณาอสุภกรรมฐาน ท่านเล่าอย่างผู้ชํานาญว่า

“เราไปฝึกหัดปฏิบัติอสุภกรรมฐานที่บ้านห้วยทราย มีท่านสวาทมันลาสิกขาแล้ว บวชปีเดียวกัน ปีนั้นเขาเผาศพ จึงไปนั่งภาวนากัน พวกชาวบ้านเขาหนีกลับไปบ้านแล้ว จึงพากันเอาไม้พลิกศพที่ดําเหมือนตอตะโกออกดู นั่งหลับตาแล้วก็ลืมตาเพ่งใส่ ดูให้มันชัดเจนในซากศพนั้นๆ แต่ก่อนเรานี้เป็นจอมกลัวผี มาคุ้นเคยกับซากผีอยู่ที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายนี้เอง 

ในฤดูหนาวช่วงดึกๆ เราลงไปตรวจดูซากผีที่เขาเอามาเผา เดินจงกรมหน้าหนาวมันอุ่นดี สักเดี๋ยวพ่อแม่ครูจารย์ท่านลงมา ท่านเปิดก้นผิงไฟ (หัวเราะ) ท่านเล่าต่อไปว่า “วันหนึ่งขณะเรานั่งภาวนา เดินจงกรมไปแล้ว โอ้ ! เหนื่อยจัง เราจึงเปลี่ยนอิริยาบถเข้าสมาธิด้วยท่านั่งบ้าง แล้วจิต มันย๊าบออก จิตมันสว่างโร่ มองเห็นเป็นกระดูกขาของตัวเองขาวจั๊วะ แล้วว่าจิตมันถอน เกิดอาการ ขาดสติ นึกเสียดาย ว่าวันหลังมาเร่งความเพียรใหม่ จะเอาให้ได้อย่างเดิม แล้วไปทําข้อวัตรพ่อแม่-ครูจารย์องค์หลวงตา 

องค์ท่านคงทราบด้วยญาณวิถีจึงกล่าวกับเราว่า “ธรรมของพระพุทธเจ้าท่านไม่ให้ปฏิบัติด้วยความปรารถนา ด้วยความอยากนะ” เราเร่งความเพียรขึ้นอีก ด้วยคิดว่าครั้งนี้กลับออกไปอีก นั่งภาวนาไปอีก โอ้ย ! เห็นขากระดูกตัวเอง “ขาวจ๊านผ่าน (ขาวแบบละลานตา) ขาวจั๊วะ” แล้วเกิดเป็นดินถมเข้ามาๆๆ จนหมด จิตจึงค่อยถอน แล้วเราก็ได้นั่งสมาธิภาวนาตลอดคืน ยันรุ่ง เราตั้งหลักของจิตได้ตั้งแต่คราวนั้น”

การเทศน์สอนพระพิจารณาอสุภกรรมฐานของหลวงปู่ลี เป็นต้นว่า “ให้แก้ที่ตัวเราเอง ถ้ามันไปทางราคะ เราก็ต้องพิจารณาตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นมาจนถึงศีรษะ ตั้งแต่ศีรษะลงไปหาพื้นเท้า แยกมันพิจารณาดูซิ นี่ขามัน นี่ตามัน ตรงไหนสวยงาม ตาสวยก็กําหนดพิจารณาแยกแยะดึงตาออกมา กําหนดพิจารณาดูอยู่อย่างนั้น ถ้าว่าผิวหนังสวยงามก็เอามีดถากผิวหนังดูซิ ทั้งหมดในกายนี้มีแต่หนังหุ้มกระดูกอยู่ นอกนั้นมีแต่อสุภะหมด ให้พิจารณาใคร่ครวญเข้าไปดูซิ ทําอย่างไรมันถึงจะแก้ไขได้ ตัวนี้ล่ะที่ตัวมันรุนแรงมาก ให้เร่งความพากความเพียร ถ้ายังไม่เป็นก็เดินอยู่อย่างนั้น เดินจงกรมเหมือนกัน นั่งสมาธิก็อยู่อย่างนั้น ถ้ามันยังไม่เป็น เวลาที่มันเป็น มันเป็นปุ๊บอยู่ครู่เดียว ก็มี”

บันทึกเรื่องกรรมฐานยุคห้วยทราย

บ้านห้วยทรายในอดีตมีครูบาอาจารย์องค์สําคัญเคยเที่ยวจาริกธุดงค์มาพักปฏิบัติธรรม เช่น หลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ฯลฯ จากนั้นก็มีครูบาอาจารย์มาอยู่จําพรรษาเรื่อยมาและได้สร้างเป็นวัดขึ้นมา หลวงปู่มั่นท่านเคยมา จําพรรษาถึง ๒ ครั้ง คือ ที่วัดป่าหนองน่อง และ วัดหนองแวง ท่านได้เมตตาแก้มิจฉาทิฐิของ ชาวบ้านให้เปลี่ยนเป็นสัมมาทิฐิ โดยการเทศนาสั่งสอนให้เขาถึงพระไตรสรณาคมน์เป็นประการ สําคัญ และท่านได้เริ่มต้นวางระเบียบการบวชตาผ้าขาว ก่อนที่จะทําการบรรพชาอุปสมบทต่อไป ระเบียบนี้จึงได้มีขึ้นในวงศ์พระกรรมฐานได้ปฏิบัติตามจนถึงปัจจุบันนี้ 

กรรมฐานยุคห้วยทรายภายใต้การนําขององค์หลวงตามหาบัว มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ มาขออยู่อบรมและจําพรรษา องค์แรก คือ หลวงปู่ลี กุสลธโร องค์ถัดมาคือ ท่านพระอาจารย์ สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต หลวงปู่เพียร วิริโย ฯลฯ

ตามประวัติ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเคยติดตามองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน มาอยู่จําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายเป็นระยะเวลา ๔ ปีติดต่อกัน คือ ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๔ – ๒๔๙๗ ท่านได้กล่าวถึงกรรมฐานยุคห้วยทรายไว้ดังนี้ว่า

“อยู่กับพ่อแม่ครูจารย์ แต่คนก็ไม่มากขนาดนี้ เหมือนที่อยู่วัดป่าบ้านตาด อยู่ห้วยทรายก็มีไม่ถึง ๑๐ องค์ มี ๔ องค์ ทั้งพระทั้งเณรมันก็ไม่มาก แต่ก่อนบ้านห้วยทราย ท่านไม่รับพระมากนะ บางทีก็ ๘ องค์ บางทีก็ ๕ องค์ ทุกวันนี้มันมากนะ พระที่จะไปวิเวกก็ไม่มีแล้ว ไปก็ต้องไปตาม สํานักต่างๆ ไม่เหมือนสมัยก่อนนะ นอนตามดินตามหญ้า ศรัทธาสมัยก่อนไม่เหมือนสมัยนี้นะ สมัยก่อนไปบิณฑบาตก็ได้แต่ข้าวเปล่ามาฉัน แล้วก็ไปภาวนา โยมเขาไม่มาวุ่นวาย เขาไม่มาสนใจเรื่องพระกรรมฐานหรอก มันต่างกันสมัยนี้ นั่งภาวนายังกับหัวตอนะ พอกินอาหารมากๆ ก็มีแต่จะง่วงนอนนะ เวทนาก็จะทับเอา มันผิดกันนะ

ถ้าเราสังเกตสมัยก่อนกับสมัยนี้ ถ้าจะบริกรรมพุทโธก็ให้อยู่กับพุทโธ ถ้าจะพิจารณาก็พิจารณาตั้งแต่เกสาลงมาจนถึงพื้นเท้า พิจารณาดูซิ อย่าให้มันออกจากนั้น ธรรมเกิดก็เกิดอยู่ที่นี่ ทําอย่างไรมันถึงจะเป็นไปได้ เราก็ต้องทํา ต้องสอนตัวเอง ฝึกตัวเอง ผู้ที่จะเห็นอรรถเห็นธรรมจริงๆ ก็คือตัวผู้ฝึกเอง พระพุทธเจ้าท่านเพียงแต่บอกทางเท่านั้น จะรู้ก็รู้ตัวผู้ปฏิบัติเอง พอเรา ค้นคิดพิจารณาไปก็พอรู้ขึ้นมา ก็นึกได้ว่าพ่อแม่ครูบาอาจารย์ท่านเคยเทศน์ให้เราฟังมาแล้ว มีแต่ ตัวเราต้องลงมือปฏิบัติ ทําเอาเองเรื่องการภาวนา ไม่เหมือนฝ่ายปริยัติท่องจําเหมือนนกแก้ว นกขุนทอง ท่องเหมือนสวดปาฏิโมกข์ก็ท่องได้ถ้าได้เรียน แต่ด้านจิตใจของเรามันต่างกัน การโปรด ชาวโลกก็แตกต่างกัน

ธรรมะที่เทศน์สมัยนั้น สมัยนั้นไม่มีเทปที่บันทึกเอาไว้เหมือนปัจจุบันนี้นะ แต่ก่อนอยู่บ้านห้วยทรายก็เหมือนกัน ยังไม่มีเทปที่ใช้บันทึกนะ ตอนอยู่บ้านห้วยทราย ท่านก็ไม่ค่อยเทศน์ให้ ญาติโยมฟัง อยู่นั่นเหมือนไม่มีวันพระ เพราะญาติโยมเขาไม่ได้มาวัดกัน แต่ท่านก็เทศน์ให้พระ ฟังมาก “เทศน์สั่งสอนพระให้เป็นพระสักองค์หนึ่ง ท่านว่าอานิสงส์ไม่มีประมาณ” หลวงปู่มั่น ท่านว่าอย่างนั้น เพราะพระท่านต้องไปสั่งสอนประชาชนอีก ออกไปสั่งสอนพระด้วยกันต่อไป อีกอย่างหลวงปู่มั่น หลวงปู่ขาวท่านเทศน์ให้ญาติโยมฟังเท่านี้ว่า “ให้พากันละบาปบําเพ็ญบุญ” แล้วท่านก็พูดไปสักประโยค สองประโยค แล้วท่านก็ไปเท่านั้น แต่ถ้าเทศน์สอนพระสอนเณร หลวงปู่มั่นท่านเทศน์ ๔ ชั่วโมง ผู้ฟังก็ไม่มีถอยเหมือนกัน ส่วนญาติโยมฟังไปแล้วก็เอาไปเก็บใส่ หม้อข้าวหม้อแกงหมดนะ”

ท่านพระอาจารย์อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม ได้บันทึกการจําพรรษาของท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ที่วัดป่าบ้านห้วยทราย ในปี พ.ศ. ๒๔๙๕ – ๒๔๙๗ ไว้ดังนี้

“ในระหว่าง พ.ศ. ๒๔๙๕ – ๒๔๙๗ เป็นพรรษาที่ ๙ ถึงพรรษาที่ ๑๑ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองได้จําพรรษาอยู่ที่วัดป่าบ้านห้วยทราย (วัดป่าวิเวกวัฒนาราม) ตําบลคําชะอี อําเภอ คําชะอี ปัจจุบันขึ้นกับจังหวัดมุกดาหาร โดยมี ท่านอาจารย์พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เป็นผู้นําในยุคสมัยนั้น ท่านอาจารย์พระมหาบัว ท่านเข้มงวดกวดขันกับพระเณรที่ไปปฏิบัติกับท่านมาก 

ยามคํ่าคืน ท่านอาจารย์พระมหาบัว ท่านจะลงเดินตรวจพระเณรในวัดโดยไม่ใช้ไฟฉาย ว่าพระเณรองค์ไหนทําความเพียรอยู่หรือเปล่า ถ้ามองเห็นจุดไฟอยู่ ท่านจะไม่เข้าไป ถ้าองค์ไหน ดับไฟ ท่านจะเข้าไป เข้าไปจนถึงใต้ถุนกุฏิ แล้วฟังเสียงว่าจะนอนหลับหรือเปล่า หรือนั่งภาวนา เพราะคนที่นอนหลับส่วนมากเสียงหายใจจะแรงกว่าธรรมดาที่ไม่หลับ ถ้าหากว่าองค์ไหนนอนหลับ ก่อน ๔ ทุ่มแล้ว พอตอนเช้าประมาณตี ๔ ท่านจะเดินตรงไปที่กุฏิองค์นั้นแหละ และถ้ายังไม่ตื่น ตอนเช้าลงศาลาจะเตรียมบิณฑบาต ท่านจะเทศน์ว่าให้องค์นั้น ถ้าท่านได้เตือนถึง ๓ ครั้งแล้ว ไม่ดีขึ้น ท่านจะขับไล่ออกจากวัดให้ไปอยู่วัดอื่น โดยพูดว่า 

“ผมสอนท่านไม่ได้แล้ว นิมนต์ออกไปจากวัดเสีย”

ฉะนั้น พระเณรยุคบ้านห้วยทราย ภายใต้การนําของท่านอาจารย์พระมหาบัว จึงมีความพากเพียรในด้านการทําสมาธิภาวนาเป็นอย่างมาก ต่างองค์ต่างลักกัน (ภาษากลางไม่ทราบ) คือ บางองค์เวลาหมู่เดินจงกรม จะขึ้นกุฏิแล้วไม่จุดไฟ ทําท่าเหมือนว่านอน แต่ความจริงนั่งภาวนา เวลาหมู่ขึ้นจากทางจงกรมหมดแล้ว จึงค่อยลงเดินก็มี ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองเคยเล่าว่า “สมัยนั้นเหมือนกับว่าพระเณรในวัดนั้นจะไม่ค้างโลกกัน พอตื่นนอนขึ้นมา มองไปเห็นแต่แสงไฟ (แสงโคมไฟ) สว่างไสวตามกุฏิของพระเณรเหมือนกับไม่นอนกัน

การเป็นอยู่ของพระเณรสมัยนั้นอยู่กันอย่างประหยัด บิณฑบาตแบบธุดงควัตร คือ ชาวบ้านเขาจะหมกห่ออาหารใส่บาตรพร้อมกับข้าวเหนียว ไม่ได้นําอาหารตามมาส่งที่วัด แต่ว่าศรัทธาของชาวบ้านแถวนั้นเขาดีมากทั้งๆ ที่อดอยากขาดแคลน โดยเฉพาะแล้วเรื่องอาหารการกิน เขามีกบหรือเขียดตัวเดียวอย่างนี้ เขาก็แบ่งใส่บาตรได้ ๔ บาตร ๔ องค์ก็มี ในคราวที่อดอยาก มะเขือลูกเดียวอย่างนี้เขาจะผ่าใส่บาตรได้ ๔ องค์ ทั้งนี้เนื่องจากทางภาคอีสานนั้นค่อนข้างกันดารนํ้า โดยเฉพาะหน้าแล้ง บางแห่งต้องได้กินนํ้าในสระ พร้อมทั้งต้องไปตักเอา ระยะทางก็ไกลด้วย เป็น ๒ – ๓ กิโลเมตรก็มี เพราะขุดบ่อแล้วก็ไม่มีนํ้า ถึงจะมีบางแห่งนํ้าก็เค็ม กินไม่ได้ และสิ่งที่ ตามมาด้วยก็คือความอดอยากเรื่องอาหารการกิน

สําหรับคนภาคอื่นบางคนมักจะว่าคนอีสานนี้กินไม่เลือก ก็เพราะเหตุว่าความที่มันหาไม่ได้ นั้นเอง มีอะไรเขาก็จับกินไป พวกนํ้าร้อน นํ้าชา โกโก้ กาแฟ และนํ้าตาล อย่างนี้ไม่ต้องถามหา แม้แต่ภาพยังไม่เคยเห็นเลย อาศัยเอาแก่นไม้ รากไม้ ใบไม้มาต้มฉัน นานๆ จะมีนํ้าอ้อยก้อนทีหนึ่ง แต่ก้อนนํ้าอ้อยสมัยนั้นอร่อยมาก ก้อนเดียวแบ่งกันฉัน ๓ – ๔ องค์ ก็ยังพอและอร่อยด้วย ไม่เหมือนนํ้าอ้อยสมัยทุกวันนี้ 

บางปีพระเณรป่วยเป็นไข้มาลาเรียเกือบหมดทั้งวัด ยังเหลือแต่ ท่านอาจารย์พระมหาบัว และพระอาจารย์ลี กุสลธโร เป็นผู้ทํากิจวัตรประจําวัน เช่น ปัดกวาดลานวัด และ ตักนํ้าใช้ นํ้าฉัน บางครั้ง ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ก็ป่วยหนัก จนชาวบ้านได้พากันออกมานอนเฝ้ารักษา”

ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง เทศน์ครูบาอาจารย์ป่วยหนัก ท่านชอบอยู่องค์เดียว ไว้ว่า

“ปรกติครูบาอาจารย์ หรือผู้มีอรรถมีธรรมไข้ ท่านชอบอยู่สงบ ไม่ชอบให้คนไปกังวล ไม่ชอบให้คนไปเกี่ยวข้อง เพราะคิดแล้วเห็นแล้วเรื่องของแก่ ของเจ็บ ของตาย ไม่มีผู้ใดจะไปช่วยเหลือเกื้อหนุนได้ อยู่ผู้เดียวหลับหูหลับตาอยู่ พินิจพิจารณาอยู่ มันสบาย มันไม่มีเรื่องไป ยั่วยุก่อกวนจิตใจให้คิดปรุงขึ้นไปแนวใหม่ ท่านถึงชอบที่สงบสงัด ชอบปฏิบัติ อยู่โดดเดี่ยว ผู้คนมาเยี่ยมไข้ทีหลัง ดูมากหน้าหลายตา ผู้นั่นถามอย่างนั่น ผู้นี่ถามอย่างนี่ มันก็เสียเวลา ในการภาวนา ในการพิจารณาเรื่องของตัว

อย่างท่านอาจารย์บ้านตาด (องค์หลวงตาพระมหาบัว) ท่านเคยสั่งไว้ ถ้าเราป่วยหนัก อย่าเข้ามาจับต้องกายของเรานะ อย่าเข้ามาเกี่ยวข้อง ผู้ใดมาเกี่ยวข้องไม่ได้ ท่านรักษาของท่าน ครั้นไปจับ ไปถูก ไปแตะ ไปต้องเนื้อตัวท่าน มันเป็นไปอีกอันหนึ่ง จิตมันจะไปคิดไปปรุงนําเรื่องนั่น (เรื่องที่ท่านป่วย) มันจะไม่พิจารณาสะดวกสบาย เหมือนกันกับเราเดินไปขวากไปหนามล่ะ ถึงตีน เราดีอยู่ แต่ขวากหนามมันมี ก็ได้เหยาะได้ย่องไป นี่การพิจารณาภายใน การรักษาจิต รักษาใจ ของตัว ท่านถึงสอนให้หาสงบวิเวก หาทางพินิจพิจารณาให้มันแจ่มกระจ่างในจิตในใจ” 

ในพรรษาปี ๒๔๙๖ นี้ หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต แห่งวัดภูจ้อก้อ จังหวัดมุกดาหาร ได้กลับ ขึ้นมาจากภาคใต้และได้มาร่วมจําพรรษาด้วย ท่านเล่าว่า “องค์หลวงตาฯ ไม่ได้ประชุมอบรมภาวนาทุกวัน แต่จะประชุมเป็นครั้งคราวไป ถ้าวันใดจะมีประชุม องค์ท่านก็จะบอกล่วงหน้าก่อน สําหรับตัวท่านเองนั้นเล่าติดขัดในการปฏิบัติภาวนาก็ไม่เคยได้กราบเรียนถามองค์ท่านสักครั้ง แต่องค์ท่านจะทราบได้ ถึงเวลาองค์ท่านลงมาเทศน์อบรม องค์ท่านจะเทศน์อธิบายตรงที่ตัวท่านกําลังติดข้องโดยไม่ต้องกราบเรียน บางครั้งองค์หลวงตาฯ ท่านจะเมตตามาชี้แนะตัวท่านถึงกุฏิที่พักก็เคยมี”

และจากหนังสือประวัติหลวงปู่หล้า เขมปตฺโต ท่านได้บันทึกการจําพรรษาของท่าน ที่บ้านห้วยทราย ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ ไว้ดังนี้ 

“ย้อนคืนหลังมาปรารภ คุณเพ็ง คุณสีหาที่ได้เคยอยู่ด้วยกันในยุคหนองผือ พอข้าพเจ้า (หลวงปู่หล้า) มาพักวัดป่าสุทธาวาส คุณเพ็ง คุณสีหา พอได้รับทราบข่าวว่า ข้าพเจ้ามาถึง วัดป่าสุทธาวาสจะไปหาพระอาจารย์มหาบัว ขณะนั้นคุณเพ็งคงอยู่กับหลวงปู่ฝั้น คุณสีหา คงอยู่กับพระอาจารย์วัน ก็พากันชวนกันไปหาพระอาจารย์มหาบัว เพื่อจะได้จําพรรษารวมกัน หมู่เก่าอีก เพราะเคยได้อยู่ร่วมกันมาแล้วในยุคหนองผือ รู้จักนิสัยใจคอกันแล้ว จะปฏิบัติสะดวก

สมัยนั้นเป็นเวลาฤดูเดือนพฤษภาคม ข้างแรม หลังวิสาขบูชา ๒๔๙๖ แล้ว พระอาจารย์มหา (พระอาจารย์มหาบัว) ได้ปรารภลับหลังกับหมู่ว่า

“ผมไปอยู่กับหลวงปู่มั่น เสนาสนะเต็มหมด องค์ท่านได้พาหมู่ทํากุฏิให้ผมอยู่ มาบัดนี้ ผมจะได้ทํากุฏิให้ท่านหล้าอยู่ล่ะ ผมเป็นเวรกับองค์หลวงปู่ในตอนนี้อีกแล้ว ใช้เวรไปเสีย

แล้วได้รีบทํากุฏิมุงหญ้าปูฟากอีกหลังก็เสร็จไปโดยเร็ว ได้ให้พระอาจารย์สิงห์ทองไปอยู่ แล้วได้สับเปลี่ยนหลังอื่นให้ข้าพเจ้าไปอยู่ แต่อยู่ใกล้พระอาจารย์มหาทางทิศเหนือนั้น กุฏิที่ ปลูกใหม่อยู่ใกล้พระอาจารย์มหาทางทิศใต้ สามเณรโสให้อยู่ข้างใกล้โรงไฟ ปีนั้นมีพระ ๑๑ รูป สามเณร ๔ องค์ คือ 

๑. พระอาจารย์มหา ผู้เป็นหัวหน้า ๒. พระอาจารย์สม ๓. พระอาจารย์สิงห์ทอง ๔. หลวงพ่อนิล ๕. ข้าพเจ้า (หลวงปู่หล้า) ๖. คุณเพียร ๗. คุณสุพัฒน์ ๘. คุณเพ็ง ๙. คุณสีหา ๑๐. คุณลี (หลวงปู่ลี) ๑๑. คุณสวาท 

เณร ๔ องค์ คือ ๑. เณรน้อย ๒. เณรน้อยอีก ๓. เณรบุญยัง ๔. เณรโส

ปฏิปทาของหลวงปู่มหาพาทําเหมือนสมัยยุคหนองผือ หลวงปู่มั่น เพราะสมัยห้วยทรายแขกโยมยังไม่มาก การบวชพระบวชเณร ถ้ามีขึ้นก็เดินด้วยฝีเท้าไปบวชมุกดาหาร ต้องนอน กลางทางคืนหนึ่ง (วัน) ที่สองไปนอนมุกฯ เช้าฉันเสร็จก็บรรพชาและอุปสมบท เสร็จแล้วออกเดินทางด้วยฝีเท้า นอนค้างคืนกลางทางอีก บิณฑบาตเช้าเสร็จ ฉันเสร็จ เดินทางต่อจึงถึงวัดป่า- บ้านห้วยทราย

กองทุกข์เดินทั้งที่เป็นอย่างนี้ ทุกวันนี้ไปไหนๆ ก็มิได้เดินด้วยฝีเท้าพอ ๕, ๖, ๗, ๘ กิโลอะไรเลย แต่ด้านข้อวัตรปฏิบัติชุดเก่ากับชุดหลังนี้พร้อมทั้งจิตใจจะเป็นอย่างไรนั้น ก็ของใคร ของมันตามธรรมชาติ จะตัดสินลําเอียงเข้าข้างตัวเลยก็ไม่ได้

และประวัติยุคห้วยทรายก็เป็นยุคที่พระอาจารย์มหา ตีและเข่นพระเณรโดยมิได้เลือกหน้า เหมือนกัน แต่อย่าลืมว่าสมัยบ้านห้วยทรายในยุคนั้น ในศาลาโรงฉันยังได้ใช้กระโถนกระบอก ไม้ไผ่บ้านอยู่นะ แม้อยู่ตามกุฏิเป็นส่วนมากก็เหมือนกัน นํ้ามันก๊าดก็มีเพียงปีละ ๒ ปี๊บ ผ้าที่จะทําไตรจีวรก็เหลืออยู่หมดวัดเพียงปีละไม้สองไม้เท่านั้น มูลค่าในวัดทั้งหมดรวมกันในวัด บางทีก็ ๑๐๐ – ๒๐๐ เท่านั้น บิณฑบาตก็มีแต่หมกห่อตกลงในบาตรเป็นส่วนมาก ฉันในบาตรทั้งหวานทั้งคาวพร้อม ไม่ได้ขโมยนํ้าแกงใส่โจกแก้วเลย เว้นแต่นํ้ามะพร้าวเป็นบางคราวเท่านั้น นม โกโก้ กาแฟ มาห่างๆ บุหรี่ขาวมาห่างๆ

ปรารภมาทําไม จะเอาไปพระนิพพานด้วยหรือ?

ปรารภไว้เพื่อให้กุลบุตรสุดท้ายคํานึง จะได้ไม่ลืมตัว ในสมัยวัตถุนิยมหรูหรา เพราะเกรงกิเลสจะหรูหราขึ้น ด้านเสนาสนะก็กั้นใบตองและฟางเป็นส่วนมาก พระอาจารย์มหาก็ยังอยู่กุฏิฟากและมุงหญ้า ประตูหน้าต่างก็ทําเป็นงวง ฝาแถบตอง ผลักไปมา หรือเวิกออกแล้วก็คํ้าเอา

ด้านทําความเพียร มีเวลามากกว่าทุกวันนี้ คราวหนุ่มอยู่ หลวงปู่มหายิ่งประเปรียว กว่านี้มาก พวกลูกศิษย์ที่ได้ไปหุ้มหลวงปู่บ้านตาดในยุคปัจจุบันนั้น องค์ท่านอนุโลมที่สุด อย่าว่า องค์ท่านดุเลย เพราะวัตถุอะไรก็บริบูรณ์หมดแล้ว ล้างมือเปิบเอาเท่านั้น เพียงลงทุนรับแขกไปมาเท่านั้น ถ้าหากว่าแขกไม่มาหาครูบาอาจารย์ชุดเก่าแล้ว จะให้แขกไปหาผีที่ไหนอีกก็ไม่ได้

นํ้าห้วยหนองคลองบึงบาง ไหลลงสู่ทะเลและมหาสมุทร ก็มีทั้งนํ้าใสและนํ้าขุ่น ทั้งสกปรกและสะอาด ตลอดถึงหมู่สัตว์นํ้านานาอเนก ตลอดเพชรพลอยที่อยู่ในท้องมหาสมุทร ทองแดง ทองเหลือง ดีบุก ตะกั่ว ทองคํา เป็นต้น ก็ต้องขึ้นอยู่กับท่านผู้มีวิชาปัญญาจะเลือกเอาได้ใช้ ประโยชน์ จะไปเพ่งโทษทะเลและมหาสมุทรก็ไม่ได้อีกล่ะ”

เสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายโดยการนําขององค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เป็นสถานที่ฝึกพระเณรอย่างดีเยี่ยม จึงมีพระกรรมฐานหลั่งไหลมาไม่มีหยุด หลวงปู่คําตัน ฐิตธมฺโม ท่านก็มาบวชอยู่ที่นั่นในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ เดิมทีท่านเคยเป็นตาปะขาวอยู่ที่วัดบ้านหนองผือกับ องค์หลวงตาฯ ท่านออกติดตามพ่อแม่ครูจารย์จนพบที่บ้านห้วยทราย องค์หลวงตาฯ จึงสงเคราะห์บวชให้ และชมว่า “การภาวนาของท่านดีมาตั้งแต่เป็นตาปะขาว เราถึงได้จัดบริขารบวชให้ จากนั้นการภาวนาก็ก้าวหน้าเรื่อยๆ ไปจนควรแก่การก่อเจดีย์ให้ หลวงพ่อตันเป็นพระสําคัญ องค์หนึ่ง ได้ติดสอยห้อยตามกันมาตลอดตั้งแต่เริ่มแรกเป็นลูกศิษย์มา…”

ท่านตัดขาดกามราคะได้ที่บ้านนาตาหลิ่ว

เมื่อออกพรรษาช่วงหน้าแล้ง หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านจะกราบลาองค์หลวงตาพระมหาบัว เพื่อออกเที่ยวธุดงค์ ในคราวที่ท่านตัดขาดกามราคะ ละสังโยชน์ ๕ ข้อแรกได้หมด ท่านได้บรรลุอริยธรรมขั้น ๓ คือ ขั้นของพระอนาคามีนั้น ท่านได้เดินธุดงค์มาปฏิบัติภาวนาที่บ้านนาตาหลิ่ว ตําบลหนองผือ อําเภอเขาวง จังหวัดกาฬสินธุ์ ตั้งอยู่ห่างจากเสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายราว ๕๐ – ๖๐ กิโลเมตร ท่านไปพักภาวนาอยู่ตามป่าที่ห่างไกลจากหมู่บ้าน ซึ่งเป็นอีกหนึ่งสถานที่สัปปายะเงียบสงัด องค์หลวงตาฯ ท่านเคยเที่ยวธุดงค์มาก่อน 

องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ธรรมขั้นอนาคามี ไว้ดังนี้

“ขั้นราคะตัณหานี้เป็นขั้นอนาคามี ไม่บอกก็รู้เอง พอขั้นกามราคะนี้ขาดไปจากใจ การพิจารณาทางร่างกายทั้งหลายเหล่านี้ มันจะอิ่มตัวของมัน จากนั้นก็พิจารณาเป็น อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา ในนามธรรม ความเกิด ความดับ อาศัยร่างกายนี้แหละเป็นเครื่องพิจารณา แต่เป็นส่วน ละเอียดๆ ไม่เป็นส่วนหยาบเหมือนแต่ก่อน เข้าไปแฝงกันไปเป็นนามธรรม ความคิด ความปรุง เรียกว่า สังขาร วิญญาณ คิดดีคิดชั่วจะออกไปจากจิตๆ เกิดแล้วดับๆ เวลามันหมดทางร่างกายแล้ว มันจะไม่เอา มันจะพิจารณาตั้งแต่เรื่องนามธรรม ทีนี้ทางเรื่องกามราคะนั้นว่าสอบได้ใน ๕๐ % นี้แล้ว ยังมีที่จะคืบต่อไปอีก เป็นส่วนละเอียดของกามราคะ ขั้นทันธาภิญญา ถ้าเป็นขั้นของ ขิปปาภิญญาแล้วขาดสะบั้นลงไปหมดโดยสิ้นเชิงในขณะนั้น มันต่างกัน ขอให้ผู้ปฏิบัติทั้งหลาย พินิจพิจารณาตัวเอง ได้ฝึกซ้อมกันอยู่เรื่อยๆ อย่างนี้ล่ะ

ทีนี้เวลาฝึกซ้อมจนกระทั่งมันหมดสภาพของมันแล้ว มันจะบอกเองว่าร่างกายนี้ว่างไปหมด จะพิจารณาร่างกายอันใดก็พิจารณาไม่ได้ ตั้งรูปขึ้นมาพับดับพร้อมๆ จะแยกให้เป็น อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา แยกไม่ทัน นี่เรียกว่ามันพอแล้ว เรื่องร่างกายพอแล้ว เราจะแยกเป็น อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา หรืออสุภะอสุภัง นี้ไม่ทัน พอปรากฏขั้นพับดับพร้อมๆ ต่อจากนั้นจิตก็ว่าง ว่างหมดแล้วร่างกายก็หมดความหมายในการที่จะพิจารณา นี่การพิจารณาร่างกาย พิจารณาธรรมทั้งหลายเป็นอย่างนั้น จากนั้นจิตมันก็ว่าง กําหนดดูร่างกายเขา ร่างกายเรา เลยกลายเป็นอากาศธาตุไปหมด จะพิจารณาให้เป็น อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา หรือสุภะสุภัง อสุภะอสุภัง ไม่ทัน พอปรากฏพับดับพร้อมๆ นี่เรียกว่าเต็มภูมิแล้วของธรรมขั้นนี้”

ที่บ้านนาตาหลิ่ว หลวงปู่ลีท่านได้บําเพ็ญเพียรอย่างอุกฤษฏ์ การพิจารณาอสุภกรรมฐาน ท่านพิจารณาได้ตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส ท่านมีความชํานาญทางด้านอสุภกรรมฐานมาก ท่านเคยพิจารณาร่างของอดีตภรรยามาครั้งหนึ่งแล้ว แต่กําลังไม่พอ จึงพิจารณายังไม่ขาด แต่การตัดขาด กามราคะในครั้งนี้ ท่านว่า “ขาดเลย” ท่านเล่าให้พระศิษย์ฟังว่า “ท่านได้ธรรมขั้นพระอนาคามี ที่บ้านนาตาหลิ่ว ขณะเดินจงกรมอยู่บ้านนาตาหลิ่ว เดินกลับไปกลับมานี่ เห็นอดีตภรรยาของท่านเดินเข้ามาหา โดยระยะห่างท่านประมาณหนึ่งวา ท่านก็พิจารณาเนื้อหนังกระดูกร่างของภรรยา พิจารณาเนื้อหนัง เนื้อหนังมันขึ้นอืด ตัวพอง เน่าเปื่อยหลุดออกหมดเลย ฟุบ ! มันเป็นโครง กระดูก พอพิจารณาโครงกระดูกอีก ฟุบ ! โครงกระดูกได้สลายกลายเป็นดินไปเลย ร่างของอดีตภรรยาในท่ายืนนี่ได้ปั๊วะหายไปเลย 

ท่านก็ปั๊วะด้วยกัน ตัวท่าน จิตของท่านก็ดูดฟุบไปด้วยกันตามกันเลย เลยไม่ติดรูป เสียง กลิ่น รส หมดฟุบไปด้วย เพราะปัญญามันเดินอยู่แล้ว พอจากร่างอดีตภรรยานั้น แล้วมาพิจารณา ร่างของท่าน ท่านก็น้อมเข้ามาพิจารณาโดยอนุโลมปฏิโลม กลับไปกลับมา สุดท้ายก็ฟุบทั้งคู่เลย หมด ร่างนั้นก็หมด แล้วของท่านก็หมดด้วย พิจารณาสุภะ อสุภะ จนกามราคะขาดไม่เหลือค้างคาในใจอีก จิตของท่านมีความหนักแน่น ไม่หวั่นไหวต่ออารมณ์ต่างๆ ที่มากระทบดังเช่นที่เคยเป็นมาอีกเลย ท่านว่า ขาดเลย จากนั้นมาก็หมดเลย หายสงสัยแล้วก็ไม่มารบกวนอีก”

กล่าวถึงบ้านนาตาหลิ่ว ชาวบ้านขาดแคลนนํ้าจนไม่มีนํ้ากิน จึงประชุมหมู่บ้านตกลงกัน และมากราบอาราธนิมนต์ขอร้องให้องค์หลวงตาพระมหาบัว เป็นผู้นําในการขุดสระนํ้าใหญ่ จนได้ ชื่อว่า “สระหลวงตามหาบัว” องค์หลวงตาฯ ไปพักที่วัดโคกบ้านตาหลิ่ว อยู่ร่วมเดือน ชาวบ้านสามัคคีช่วยกันออกแรงขุดสระนํ้ากันทุกวันใช้เวลาร่วมเดือนจนแล้วเสร็จ หลังจากนั้นอีก ๔ – ๕ ปี องค์หลวงตาฯ ท่านไปเที่ยวกรรมฐานพบว่านํ้าเต็มสระใหญ่นั้น

ภูมิจิตภูมิธรรมของหลวงปู่ลีที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย

เรื่องของภูมิจิตภูมิธรรมจะรู้ได้ต่อเมื่อมีการสนทนาธรรมกัน ซึ่งอยู่ในหลักของมงคล ๓๘ ประการ ในข้อที่ว่า กาเลน ธมฺมสากจฺฉา เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ การสนทนาธรรมตามกาลเป็นมงคลอันสูงสุด ซึ่งพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นท่านมักสนทนาธรรมกัน เพื่อตรวจสอบคุณธรรมของกันและกัน 

ภูมิจิตภูมิธรรมของหลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะที่จําพรรษาอยู่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย อําเภอคําชะอี จังหวัดมุกดาหาร พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ท่านกล่าวชมเชยหลวงปู่ลี ซึ่งขณะนั้นท่านพึ่งบวชได้เพียงไม่กี่พรรษาเท่านั้น ท่านประพฤติปฏิบัติอย่างเคร่งครัด ซึ่งเป็นเครื่องยืนยันความเพียรของท่านได้เป็นอย่างดี ดังนี้

“เศรษฐีธรรมนะนั่นธรรมลี เราพูดเป็นครั้งๆ คราวๆ เศรษฐีธรรม เป็นมานานแล้วนะ ตั้งแต่เราอยู่ห้วยทราย เศรษฐีธรรม สมเหตุสมผลกับติดตามเรา”

“ธรรมลีบวชแล้วพุ่งเลย ภาวนาเก่ง เด็ดมาแต่ไหนแต่ไร ความเพียรเก่งมาก อยู่ห้วยทราย จิตท่านหมุนผ่านเวทนา จากนั้นไม่นาน ท่านผ่านได้เลย นี่แหละเศรษฐีธรรมองค์หนึ่ง ธรรมลีสมบูรณ์แบบ สมบูรณ์มานานแล้ว” 

“ธรรมลี เราเรียกแต่ธรรมลี นี่เศรษฐีธรรมองค์นี้องค์หนึ่ง เราไม่ค่อยพูดล่ะ ออกมาก็มี ธรรมลีนี้ออก ออกปากมาหลายปีแล้วนะ ธรรมลีนี่เศรษฐีธรรมองค์หนึ่ง ใครไม่ทราบให้ทราบเสีย เศรษฐีธรรมครองสมบัติอยู่เงียบๆ ไม่มีกระโตกกระตาก เศรษฐีธรรมองค์นี้ ผ่านไปนานแล้ว อยู่กับเราห้วยทราย จิตแกหมุนติ้วๆ ตั้งแต่นู้นแล้ว จากนั้นมาก็เป็นเศรษฐีธรรม องค์นี้องค์หนึ่ง” 

“ธรรมลี ได้เศรษฐีธรรมนะนั่น ใครไม่รู้ง่ายๆ เศรษฐีธรรม รู้มานานแล้วนะ ตั้งแต่ห้วยทราย ตอนนั้นความเพียรเร่งหมุนจี๋ รู้กันทันทีล่ะ พูดทางดําเนินของจิต ถึงไหนๆ รู้ทันทีๆ ขอให้ผู้ฟังรู้สูงกว่าเถอะ ผ่านไปตรงไหน รู้ทันทีๆ รู้กันอยู่ห้วยทราย ท่านลีกําลังเร่งหมุนเลย…

จิตเวลาก้าวเข้าสู่ทางด้านภาวนาเหมือนกัน เวลาล้มลุกคลุกคลาน มันก็เอากันอยู่นั้นล่ะ แต่เวลาก้าวออกแล้วก็คือ ออกๆ พอออกเต็มที่แล้วจนกระทั่งนอนไม่หลับ กลางคืนนอนไม่หลับ กลางวันยังจะไม่หลับอีก มันหมุนของมันเพื่อออกๆ เวลามันหมุนได้ที่ของมัน ที่จะออกแล้วไม่อยู่ อย่างไรก็ไม่อยู่ เป็นอย่างนั้นนะ จิตนี่พุ่งๆๆ คือ มันเห็นช่องทางเหมือนว่า พระนิพพาน อยู่ชั่วเอื้อมๆๆ นั่นล่ะจับผิดจับถูก จะเป็นจะตายไม่รู้ล่ะ ถ้าถึงขั้นนั้นแล้วเหมือนว่าพระนิพพานอยู่ชั่วเอื้อมนั่นแหละ หมุนติ้วเลย” 

ในการปฏิบัติธรรม มีคราวยากอยู่ ๒ คราว ครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ดังนี้

“เวลาครูบาอาจารย์ (องค์หลวงตาพระมหาบัว) ท่านพูดประจํา การปฏิบัติมีที่ยาก ยากอยู่ ๒ คราว คราวหนึ่ง คือ คราวเริ่มต้น คราวเริ่มต้น แต่ถ้ามันคราวเริ่มต้นแล้วมันพิจารณา ของมันไป แล้วมันก้าวเดินไปจนสมุจเฉทปหานไปแล้ว มันจะเดินไปได้แล้ว คราวหนึ่ง คือ คราว เริ่มต้น กับอีกคราวหนึ่ง คือ คราวจะจบโครงการ มันมีลําบากอยู่ ๒ คราว ลําบาก หมายความว่า เรากําลังไม่พอแล้วมันละเอียดลึกซึ้ง กิเลสมันปิดหูปิดตาจนเราจะก้าวเดินไปไม่ได้”

การปฏิบัติธรรมของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ยากในคราวแรก นับแต่ฝึกหัดภาวนาขณะ เป็นฆราวาส ท่านก็เริ่มจากขั้นล้มลุกคลุกคลานเหมือนกัน ซึ่งท่านก็ต้องบริกรรมพุทโธ โดยถือเป็น บทธรรมประจําใจ เมื่อทําความพากความเพียรไม่หยุดไม่ถอยก็ค่อยตั้งตัวได้ จิตก็สงบร่มเย็น จากนั้นก็เป็นสมาธิ แล้วท่านก็ก้าวออกพิจารณาทางด้านปัญญา อันเป็นการดําเนินตามหลักสมถะ – วิปัสสนากรรมฐานที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเมตตาประทานไว้ ซึ่งท่านต้องใช้เวลาอยู่ปีกว่า จึงได้บรรลุอริยธรรมขั้นแรก คือ ขั้นของโสดาบัน และเมื่อออกบวชแล้ว หลวงปู่ลีท่านเล่าให้พระศิษย์ฟังว่า “จิตท่านไม่เคยเสื่อม จิตท่านเดินตลอด แต่ท่านติดสมาธิอยู่ ๔ ปี” เรื่องติดสมาธิ องค์หลวงตาพระมหาบัวท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“สมาธิทุกประเภท พึงทราบว่าเป็นเครื่องหนุนปัญญาได้ตามกําลังของตน คือ สมาธิ อย่างหยาบ อย่างกลาง อย่างละเอียด ก็หนุนปัญญาอย่างหยาบ อย่างกลาง อย่างละเอียด เป็นชั้นๆ ไป แล้วแต่ผู้มีปัญญาจะนําออกใช้ แต่โดยมากจะเป็นสมาธิประเภทใดก็ตามปรากฏขึ้น ผู้ภาวนามักจะติด เพราะเป็นความสงบสุขในขณะที่จิตรวมลงและพักอยู่ 

การที่จะเรียก จิตติดสมาธิ หรือติดความสงบได้นั้นไม่เป็นปัญหา ในขณะที่จิตพักรวมอยู่ จะพักอยู่นานเท่าใดก็ได้ตามขั้นของสมาธิ ที่สําคัญก็คือเมื่อจิตถอนขึ้นมาแล้วยังอาลัยในการพัก ของจิต ทั้งๆ ที่ตนมีความสงบพอที่จะใช้ปัญญาไตร่ตรอง และมีความสงบจนพอตัว ซึ่งควรจะใช้ ปัญญาอย่างเต็มที่แล้ว แต่ยังพยายามอยู่ในความสงบ ไม่สนใจในปัญญาเลย อย่างนี้เรียกว่า ติดสมาธิถอนตัวไม่ขึ้น 

เพราะสมาธินี้เป็นความสุขพอที่จะให้ติดได้ถึงได้ติด คนเรามีความสุขในสมาธิก็พอใจแล้วจิตไม่ฟุ้งซ่านรําคาญ พอจิตหยั่งเข้าสู่ความรู้อันเดียวแน่วอยู่อย่างนั้น ไม่อยากออกยุ่งกับอะไรเลย ตาไม่อยากมอง หูไม่อยากฟัง มันเป็นการยุ่งรบกวนจิตใจของเราให้กระเพื่อมเปล่าๆ เมื่อจิตได้ แน่วแน่อยู่ในสมาธินั้น อยู่สักกี่ชั่วโมงก็อยู่ได้ นี่มันติดได้อย่างนี้เอง

สุดท้ายก็นึกว่าความรู้ที่เด่นๆ อยู่นี้เองจะเป็นนิพพาน อันนี้จะเป็นนิพพานจ่อกันอยู่นั้นว่าจะเป็นนิพพาน สุดท้ายมันก็เป็นสมาธิอยู่อย่างนั้นล่ะ จนกระทั่งวันตายก็จะต้องเป็นสมาธิ ติดสมาธิจนกระทั่งวันตาย ถ้าไม่มีครูบาอาจารย์มาฉุดมาลาก” 

ด้วยการมีพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ คอยเมตตาสั่งสอนชี้แนะ และด้วยการภาวนาอย่างไม่ลดละความพากเพียรพยายาม ระหว่างปี พ.ศ. ๒๔๙๓ – พ.ศ. ๒๔๙๗ หรือภายใน ระยะเวลาเพียง ๕ ปี หลวงปู่ลีท่านได้บรรลุอริยธรรมอีก ๒ ขั้น คือ สกทาคามี อนาคามี 

นับว่าผลการปฏิบัติธรรมของหลวงปู่ลีเป็นไปอย่างรวดเร็วมาก ทั้งๆ ที่ขณะนั้นท่านเพิ่ง บวชได้เพียง ๕ พรรษาเท่านั้น เป็นพระภิกษุหนุ่มอายุได้ ๓๒ ปี ภูมิจิตภูมิธรรมของท่านอยู่ใน ขั้นที่ ๓ คือ ขั้นของพระอนาคามีแล้ว ซึ่งในบรรดาพระธุดงคกรรมฐานศิษย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต มีน้อยองค์ที่จะได้ภูมิจิตภูมิธรรมรวดเร็วเหมือนกับท่าน ทั้งๆ ที่ท่านเองไม่เคยเรียนด้านปริยัติมาก่อน ท่านตั้งใจปฏิบัติภาวนาตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส เมื่อท่านออกบวชก็ยิ่งทุ่มเท ภาคปฏิบัติอย่างเอาจริงเอาจัง เอาเป็นเอาตายเลย ผลจึงปรากฏดั่งที่ทราบกัน สาเหตุประการ สําคัญที่สุด คือ ท่านมีองค์หลวงตาฯ เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์คอยเมตตาอบรมสั่งสอนนั่นเอง

คําว่า “จิตแกหมุนติ้วๆ” คือ จิตของหลวงปู่ลีอยู่ในขั้นสติปัญญาอัตโนมัติแล้ว อยู่ในขั้นพระอนาคามี กําลังหมุนไปเพื่อความสิ้นกิเลสโดยถ่ายเดียวเท่านั้น จะไม่เป็นอย่างอื่น 

เรื่องการปฏิบัติที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย หลวงปู่ลีท่านเล่าไว้พอสรุปได้ดังนี้

“จิตขณะอยู่ที่ห้วยทรายสบายมาก ไม่เกี่ยวเกาะกับสิ่งใด ภาวนาดี จิตรวมได้ จิตสงบได้ แต่เรื่องนิมิตทุกอย่างพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาท่านไม่ให้ติดตาม มีแต่ให้ค้นเข้าไปหาตัวผู้รู้

เราอยู่ที่ห้วยทราย การพิจารณาเรื่องอสุภกรรมฐาน พอกําหนดจิตจ่อใส่ร่างกายเท่านั้น แสงสว่างมันเกิด อัตภาพร่างกายเปื่อยผุพังอย่างรวดเร็ว เหลือแต่ซากกระดูก อันนี้มันเป็นเอง ไม่มีสัญญาความปรุงแต่งมาเกี่ยวข้อง คือ จิตนี้ไม่ได้พิจารณาอะไร เพียงกําหนดลงในร่างกายเท่านั้น มันทําหน้าที่ทําลายของมันโดยอัตโนมัติเสร็จสรรพ เหลือแต่กระดูก จึงพิจารณาว่ากระดูกนี้ย่อมกลายเป็นดินเหมือนกัน สภาพร่างกายสุดท้ายก็เปื่อยลงเป็นธาตุดิน 

ทีนี้เรื่องปัญญา ไม่รู้มันฉลาดมาแต่ชาติปางไหน หลั่งไหลๆ เหมือนสายนํ้าธรรมชาติ ไหล ไม่มีหยุด มองทะลุปรุโปร่งในอัตภาพทั้งหมด จิตจ่อไปที่ไหนมันเห็นได้หมด แต่การภาวนาจะรู้ได้อย่างนี้ จิตจะต้องมีแสงสว่างเสียก่อน จิตหมุนไปไม่หยุดเป็นเดือนๆ ถ้าเป็นอาวุธก็แหลมคมที่สุด ขึ้นชื่อว่ากิเลสความหลงอยู่ที่ไหน มันตามหาของมันเอง ร่างกายไม่สนใจ พุ่งไปที่ดวงจิตเพียง อย่างเดียว 

หลักเกณฑ์การพิจารณาอันนี้ เราได้หลักตั้งแต่คราวบวชใหม่ๆ ที่วัดป่าช้าหนองบัวบาน เอาอันนั้นล่ะมาอุ่นกิน หมายถึง เอามาพิจารณาเรื่อยๆ จิตคราวนั้นพุทโธๆ จิตสงบ เกิดแสงสว่างเห็นอดีตภรรยา ร่างกายพุพองขึ้นอืด แล้วล้มลงต่อหน้า กลายเป็นดินเป็นหญ้าไปในทันใด มันเป็น อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา มันเป็นไตรลักษณ์ ร่างกายเห็นชัดว่ามันไม่เที่ยงอย่างนี้เอง เราจับหลัก อันนั้นได้ แล้วนํามาพิจารณาอยู่เสมอๆ เรื่องการภาวนาของเราเป็นมาอย่างนี้” 

หลวงปู่ลีท่านเล่าต่อไปอีกว่า “เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย เป็นสถานที่เราจะไม่ลืมนะ” เพราะการปฏิบัติในขณะนั้นหมุนไปโดยตลอด บ้านห้วยทรายจึงเป็นสถานที่สําคัญของท่าน แต่ไม่ใช่สถานที่ที่สําคัญที่สุด ณ สถานที่แห่งนี้ หลวงปู่ลีท่านว่า “ก็ดีอยู่” คือ เป็นสถานที่สําคัญ จิตท่านหมุนด้วยมหาสติ มหาปัญญา แต่ว่ายังไม่สิ้นกิเลส จึงยังไม่ใช่สถานที่ที่สําคัญที่สุด

พ่อแม่ครูบาอาจารย์หลวงตามหาบัว ได้กล่าวสอนระดับขั้นของจิตระดับสูงนี้ไว้ว่า 

“อันนี้ในตําราท่านมีหรือไม่มีก็ไม่ทราบนะ ได้ยินแต่ว่า ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ท่านว่าอย่างนั้น แต่เวลาปฏิบัติแล้วมันไม่เป็นอย่างนั้น ในทางภาคปฏิบัติที่รู้เห็นกันมา ทุกฺขํ อริยสจฺจํ นี้เป็น สิ่งที่โลกเห็นได้อย่างชัดเจน โลกไม่ติด โลกมีความเกลียด หน่าย เบื่อที่สุด กลัวที่สุด สุขํ อริยสจฺจํ นี้โลกมีความติดพัน ความติดพันนี้ก็เป็นกิเลสประเภทหนึ่ง เพราะหลงความสุขนั้น เพราะฉะนั้นความสุขนั้นจึงเป็นสัจธรรมประเภทหนึ่งที่เราจะต้องพิจารณาให้รู้เท่าทัน เวลาถึงขั้นมันแล้วเป็นอย่างนั้นนะ นี่เป็นทางภาคปฏิบัติเองโดยไม่มีใครบอก

มันก็ตามทั้งสุขทั้งทุกข์ เวลาจิตมีความผ่องใสขนาดไหน มีความสุขก็รู้ว่านี่คือความสุข อันนี้เป็นสุขเวทนา สุขเวทนานี้ก็เป็นสัจธรรม ไม่ใช่เป็นสิ่งที่จะยึดจะถือ แยกเข้าไปๆ จนกระทั่งเข้าใจทั้งเวทนา ทั้งสัญญา ทั้งสังขาร ทั้งวิญญาณ เป็นอาการหนึ่งๆ เท่านั้น ไม่ใช่เป็นตัวจริงอะไรเลย แล้วหยั่งลงไปกระทั่งถึงจิต อาการเหล่านี้มาจากไหน ถ้าไม่มาจากจิต อะไรเป็นตัวการอยู่ภายในจิต เมื่อพิจารณาถึงขนาดนั้นแล้ว จิตมันว่างหมดนะ มันว่างเหมือนเป็นอากาศธาตุทั้งหมด ถึงขั้น มันว่าง คือ จิตว่างมีอยู่ ๓ ขั้นของการปฏิบัติ

๑) ว่างในเวลาสมาธิ จิตเข้าสู่สมาธิแล้วจิตก็ว่าง ว่างจากอารมณ์สัญญาอะไร ถึงแม้สิ่งใด จะมีอยู่ก็ตาม แต่จิตไม่สนใจ เหลือแต่ความรู้อยู่ว่างเปล่าเท่านั้นก็เรียกว่าว่าง เมื่อถอนออกจากสมาธิแล้วก็ไม่ว่าง 

ขั้นที่ ๒ พิจารณาร่างกายจนหมดไม่มีอะไรเหลือ ปล่อยวางร่างกายได้ด้วย แล้วทีนี้จิตก็ว่าง ส่วนเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ยังมีอยู่คือยังติดกันอยู่ พิจารณาเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณจนกระทั่งเข้าถึงตัวจิต ซึ่งเป็นรากฐานของอวิชชาอยู่ที่ตรงนั้น จนกระทั่งอวิชชากระจายออกด้วยอํานาจของสติปัญญาที่ทันสมัย ได้แก่ สติปัญญาอัตโนมัติ หรือมหาสติ มหาปัญญา

จุดแห่งอวิชชากระจายออกไปหมดไม่มีอะไรเหลือแล้ว นั่นจึงว่างแท้ เรียกว่า ว่างโดยประการทั้งปวง ว่างทั้งจิตด้วย ว่างทั้งสิ่งทั้งหลายด้วย วางทั้งจิตด้วยไม่ยึดมั่น วางทั้งสิ่งทั้งหลายด้วย เรียกว่าปล่อยวางทั้งภายนอก ปล่อยวางทั้งจิต รู้ตามเป็นจริงทุกอย่าง เหลือแต่ความรู้ อันบริสุทธิ์ล้วนๆ นั่นแลคือมัชฌิมาปฏิปทา นั่นแลคือมัชฌิมาโดยหลักธรรมชาติ ซึ่งเกิดขึ้นจากมัชฌิมาปฏิปทาเครื่องดําเนินเข้าไปถึง โดยเป็นทางสายกลางเหมาะสมกับการรู้แจ้งเห็นจริง กับ การจะรู้แจ้งเห็นจริงในธรรมนั้น เมื่อเข้าถึงธรรมนั้นแล้วก็เป็นมัชฌิมาโดยหลักธรรมชาติ”

งูเห่าไม่กัด

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเทศน์ถึงอํานาจธรรม ทําให้สัตว์ร้ายกลายเป็นมิตร ดังนี้

“ให้พากันเร่งความพากความเพียร ถ้าจิตอยู่กับพุทโธ ๒๔ ชั่วโมง มันจะสังเกตได้หรอก มันจะเห็นไปเองหรอก ธรรมของพระองค์เจ้าจะผุดขึ้นเอง แต่นี่พอนั่งภาวนา ก็มีแต่ความอยากก็วิ่งตามความอยากอยู่นั่นแหละ เขาว่าเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ ก็ไปกับเขา นี่มีแต่เรื่องกิเลสหลอกไปหมด

หลวงปู่มั่นท่านสอนอย่างนั้นแหละ อย่างหลวงปู่ชอบ ท่านเดินตอนกลางคืน ท่านไม่ได้ทิ้งพุทโธนะ แต่เสือเอาท่านไปกินไม่ได้จะว่าอย่างไรล่ะ แต่ท่านไปอยู่ถํ้างูก็ว่างูพิษมาก มันก็ไม่ได้กัดท่านนะ มันก็กลายเป็นมิตรเป็นสหายไป เรื่องเหล่านี้เป็นอํานาจของธรรม ของฝ่ายดี ไม่อย่างนั้น มันกินหมดนั่นแหละ”

ในช่วงที่หลวงปู่ลี กุสลธโร พักปฏิบัติธรรมอยู่บ้านห้วยทราย ในคืนหนึ่งท่านกําลังเร่ง ความเพียรเดินจงกรมภาวนา พอถึงช่วงเวลาดึกสงัด ในระหว่างเดินจงกรม ปรากฏเหมือนมีสิ่งหนึ่งมากระทบร่างกายบริเวณหน้าแข้งอยู่หลายครั้ง รู้สึกผิดสังเกต จึงได้หยุดพิจารณาดู จึงทราบชัดว่า เป็นงูเห่าที่เลื้อยออกมาจากข้างทางจงกรม แล้วเอาหัวมาโขกที่หน้าแข้งหลวงปู่ โขกโป๊กๆ อยู่ หลายครั้งแต่ไม่กัด จึงนับเป็นเรื่องที่แปลกประหลาดและอัศจรรย์มาก หลวงปู่ลีได้เกิดความปีติดีใจ เป็นอย่างมากที่เกิดเหตุการณ์งูเห่าไม่กัดในครั้งนี้ จากนั้นจึงได้นําเรื่องนี้ไปกราบเรียนเล่าถวายแด่องค์หลวงตาพระมหาบัว กับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เมื่อองค์หลวงตาฯ ได้ทราบเรื่องที่หลวงปู่ลีได้ประสบมา ท่านจึงเมตตาให้โอวาทธรรมว่า “พระเณรเวลานอนไม่กางมุ้ง เดินจงกรมไม่จุดเทียน แสดงว่าเป็นผู้ตั้งอยู่ในความประมาท” และองค์หลวงตาฯ ท่านพยายามจะสอนว่า “ไม่ให้ไปมัวยึดติดกับเหตุการณ์เหล่านั้นมาก เพราะจะเสียเวลา ทําให้ล่าช้าในการปฏิบัติจิตตภาวนา”

อํานาจแห่งคุณธรรมไม่จืดจาง

องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน และ หลวงปู่ลี กุสลธโร ก่อนไปจังหวัดจันทบุรี ท่านได้อยู่จําพรรษาและปฏิบัติธรรมที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย ๔ ปี นับว่าเป็นมหามงคลและประวัติศาสตร์ในยุคหนึ่งของบ้านห้วยทราย ซึ่งมีพระอรหันต์เมตตามาโปรด ในระยะนั้นก็มีบรรดาครูบาอาจารย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต แวะเวียนมาขออยู่จําพรรษาเพื่อศึกษาอบรมกับ องค์หลวงตาฯ ณ ดินแดนแห่งนี้ได้หล่อหลอมฝึกฝนครูบาอาจารย์หลายองค์ จนได้เป็นเสาหลัก พระธุดงคกรรมฐาน และเป็นที่พึ่งที่ยึดเหนี่ยวทางจิตใจของหมู่คณะสาธุชนทั้งหลายมาตราบเท่าทุกวันนี้ ในขณะเดียวกันแม่ชี ตลอดชาวบ้านห้วยทรายได้มาบําเพ็ญบุญกุศล ใส่บาตร ฟังธรรม ถือศีลปฏิบัติธรรม และได้เข้ามาปรนนิบัติอุปัฏฐากรับใช้ช่วยกันถวายงานวัด ฯลฯ 

ญาติโยมบ้านห้วยทรายต่างมีความเคารพศรัทธาเทิดทูนองค์หลวงตาพระมหาบัวเป็นที่สุด ต่างทุ่มเทเสียสละเอาใจใส่ดูแลปรนนิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์เป็นอย่างดี และต่อมาปี พ.ศ. ๒๔๙๙ องค์หลวงตาฯ ได้ไปสร้างวัดป่าบ้านตาด อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี ทุกคราวที่มีโอกาส ชาวบ้านห้วยทรายก็จะชักชวนกันเดินทางไปกราบนมัสการองค์หลวงตาฯ อยู่เสมอมิได้ขาด

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ชาวบ้านห้วยทรายดีอยู่นะ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระ-มหาบัวท่านยอม” และคนบ้านนี้หลวงปู่มั่นได้สอนไว้ดีแล้ว เขารู้จักข้อวัตรปฏิบัติของพระธุดงค-กรรมฐานเป็นอย่างดี มีจิตศรัทธาเลื่อมใสต่อพระเจ้าพระสงฆ์ดี อีกทางด้านโน้นวัดเก่าหลวงปู่มั่น พวกแม่ขาวนําโดยคุณแม่ชีแก้วก็ตั้งสํานักปฏิบัติธรรมกัน บ้านห้วยทรายนี้เป็นบ้านนักบวชที่สําคัญกว่าบ้านอื่นๆ ในแถบนั้น

การมีองค์หลวงตาพระมหาบัว และพ่อแม่ครูอาจารย์ทั้งหลาย ซึ่งเป็นเนื้อนาบุญของโลก มาเมตตาโปรดสงเคราะห์ทางธรรม ทั้งเป็นที่พึ่งทางจิตใจในสถานที่เดียวกันและในคราวเดียวกันจํานวนมากนั้น นับเป็นโอกาสที่หาได้ยากยิ่งของชาวบ้านห้วยทราย นับแต่ท่านพระอาจารย์มั่น ธุดงค์จาริกมาโปรดในครั้งนั้นมาถึงในครั้งนี้นับเป็นครั้งที่สอง ย่อมเป็นประวัติศาสตร์อันงดงาม ช่วงหนึ่งของชาวบ้านห้วยทรายที่ได้จารึกไว้ในใจ ไว้ในความทรงจํา ซึ่งยากที่จะลบเลือนได้

สัญลักษณ์แห่งธงชัยพระอรหันต์ คือ ผ้ากาสาวพัสตร์สีกรักแก่เข้มอันเป็นเครื่องหมายแห่ง พระธุดงคกรรมฐาน และกระแสแห่งเมตตาธรรมอันบริสุทธิ์อบอุ่นประจําวัน ย่อมเป็นอํานาจแห่งคุณธรรมและเป็นร่มเงาแห่งธรรมอันยิ่งใหญ่ ซึ่งย่อมจะส่งผลทําให้แม่ชี ตลอดชาวบ้าน คนเฒ่า คนแก่ ผู้ใหญ่ หนุ่มสาว เด็ก ทั้งหญิงและชาย ผู้เข้ามาพึ่งพาอาศัย ต่างได้รับความอิ่มอกอิ่มใจ ในบุญกุศล จนเกิดความร่มเย็นเป็นสุข เกิดความปีติและความอบอุ่นใจ และยิ่งนานๆ วันไป ก็ยิ่งก่อเกิดเป็นความรัก ความเคารพศรัทธา ความผูกพันอันเหนียวแน่นลึกซึ้งขึ้นมา และก็เกิดเป็นความลงใจและความซาบซึ้งใจในที่สุด ฉะนั้น เมื่อถึงกาลเวลาที่จําต้องพลัดพราก จําต้องลาจากกัน ตามเหตุปัจจัยแล้ว ผู้เข้ามาพึ่งพาอาศัยอํานาจแห่งคุณธรรมและร่มเงาแห่งธรรมแล้ว เมื่อจิตใจ ยังเป็นปุถุชนอยู่ ย่อมเกิดความเศร้าโศกเสียใจ และเกิดความอาลัยอาวรณ์เป็นธรรมดา โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เทศน์ไว้ดังนี้ 

“เราไปจําพรรษาที่นั่น ๔ ปี พวกนี้ก็ได้รับความอบอุ่นเรื่อยมา เวลาเราจะจากไปเสียง ร้องห่มร้องไห้เต็มบ้านเต็มสํานักชี ก็อย่างนั้นล่ะจะให้ว่าไง เราไปอยู่นั้น ๔ ปี เวลาเราจะจากไป เสียงร้องห่มร้องไห้ เอ๊ะ ! ทําไง นี่ก็ต้องไปเกี่ยวโยงกันอยู่นั้น…

สํานักนั้นจิตใจอยู่ทางนี้นะ (วัดป่าบ้านตาด จังหวัดอุดรธานี) ถึงจะห่างกันมาหลายปี ก็ตาม อํานาจแห่งคุณธรรมไม่จืดจาง เราไปอยู่นั้น ๔ ปี เราไม่ลืม เวลาจะจากมาร้องห่มร้องไห้ อู๋ย ! อึกทึก ทั้งชาวบ้านชาววัด มันก็จําเป็นต้องจาก แน่ะ จะว่าไง เวลามีโอกาสก็ไปเยี่ยมๆ แล้ว การเทศนาว่าการไม่เอาเดี๋ยวนี้ไม่สอน เขามา เขาก็มารอ เราก็ไปดูนั้นเสร็จแล้วก็พูด ๒ – ๓ คํา มอบนั้นมอบนี้เสร็จออกเลย เท่านั้นเขาก็พอใจ

แม่ชีแก้วนี้อัฐิของแกกลายเป็นพระธาตุสวยงามมากนะ แกผ่านไปได้ปี ๙๕ (บรรลุธรรมขั้นอรหันต์ ปี พ.ศ. ๒๔๙๕) ๙๓ เราย้อนกลับมาจําพรรษาห้วยทราย ๙๒ พ่อแม่ครูจารย์มั่นมรณภาพ ๙๓ เราย้อนกลับมาจําพรรษาที่หนองผือเพื่อความอบอุ่นแก่ชาวบ้านทั้งหลาย ๙๔ นั่นล่ะถึงได้ไปห้วยทราย ๙๔ ๙๕ ๙๖ ๙๗ ไปอยู่นั้นได้ ๔ ปี จากนั้นก็ลงจันท์ ไปจําพรรษาที่จันท์ หลังจากจันท์ ก็มาสร้างวัดเป็นลําดับลําดามา ตั้งห้าหกสิบปีแล้วมั้ง ๙๓ ๙๔ จนกระทั่งป่านนี้ ปีนี้ ๕๐ จะ ๖๐ ใช่ไหม นั่นล่ะจากห้วยทรายไป ๕๖ ปี ไปสํานักห้วยทราย”

พ.ศ. ๒๔๙๘ ตามองค์หลวงตาฯ ไปเมืองจันทบุรี

ปลายปี พ.ศ. ๒๔๙๗ หลังจากออกพรรษาแล้ว องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้ปรารภกับ หมู่คณะว่า “เห็นทีจะต้องได้เกี่ยวข้องกับโยมแม่เสียแล้ว” คือ ท่านมีความประสงค์จะให้คุณแม่แพงศรี โลหิตดี โยมมารดาของท่านออกบวชชี เพื่อจะได้สนองคุณโยมมารดาในทางธรรม อันเป็น การตอบแทนพระคุณของบุพการีอย่างสูงสุดตามหลักของพระพุทธศาสนา จึงขอให้คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า เดินทางไปจังหวัดอุดรธานี พร้อมกับคณะสงฆ์หลายองค์ เพราะพิจารณาแล้วเห็นว่า คุณแม่ชีแก้วได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันตสาวิกาแล้ว เป็นผู้ที่เหมาะสมที่สุดในการจะอบรมถ่ายทอดความรู้และอุบายต่างๆ ในแง่ของธรรมะให้แก่โยมมารดาของท่านได้ดี อีกทั้งเพราะเป็นผู้หญิงด้วยกัน ย่อมสามารถจะเข้าใจเรื่องราวต่างๆ ได้ง่าย 

คุณแม่ชีแก้วพร้อมคณะแม่ชี จึงได้เดินทางไปจังหวัดอุดรธานี ตามความประสงค์ของ องค์หลวงตาพระมหาบัว คุณแม่ชีแก้วได้แนะนําอุบายภาคปฏิบัติภาวนาและช่วยโน้มน้าวจน โยมมารดาขององค์หลวงตาฯ เกิดความเลื่อมใสศรัทธาและได้ออกบวชเป็นแม่ชี จากนั้นองค์ หลวงตาฯ ท่านก็หาอุบายพาโยมมารดาไปอยู่ที่อื่นในที่ไกลๆ เสียก่อน เพื่อให้โยมมารดามีโอกาสปฏิบัติธรรมได้อย่างเต็มที่ จะได้อยู่ในเพศของนักบวชได้อย่างมั่นคง เพราะถ้าอยู่ใกล้บ้านก็จะคิดถึง ลูกหลานและอาจจะสึกได้ ท่านจึงพาคณะสงฆ์และแม่ชีออกเดินทางไปจําพรรษาที่วัดสถานี ทดลองเกษตรกรรม (ปัจจุบัน คือ วัดชากใหญ่) หมู่ ๑๑ ตําบลพลิ้ว อําเภอแหลมสิงห์ จังหวัด จันทบุรี เป็นเวลา ๑ พรรษา 

สถานที่แห่งนี้เริ่มก่อตั้งเป็นวัดในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ในปีนั้นมีครูบาอาจารย์ที่ติดตามท่านมา ด้วยกันหลายองค์ อาทิ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่ลี กุสลธโร ฯลฯ ฝ่ายแม่ชีก็มี คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า แม่ชีน้อม คุณแม่ชีแพงศรี โลหิตดี แม่ชีบุญ พวกแม่ชีช่วยกันหาบเอาหม้อข้าว หม้อแกง หม้อนึ่ง แก่นคูนก็เอาไปด้วย และมีสามเณรน้อย (ต่อมา คือ หลวงปู่คําพอง ปญฺญาวุโธ) ติดตามไปด้วย

จากเสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย หลวงปู่ลี ท่านได้ออกติดตามองค์หลวงตาพระมหาบัว ไปเที่ยวธุดงค์ปลีกวิเวกที่จังหวัดจันทบุรี ในช่วงฤดูแล้งก่อนเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ในปีนั้น องค์หลวงตาฯ ท่านได้ไปพักภาวนาที่วัดยางระหงก่อน (ปัจจุบัน คือ วัดธรรมหรรษาราม ตําบล เขาบายศรี อําเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี) พักอยู่ประมาณ ๓ เดือน ต่อจากนั้นจึงได้เดินทางต่อไป ยังสถานีทดลองเกษตรกรรม ไปพักปฏิบัติธรรมที่นั่น โดยหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท เป็นผู้สร้างถวาย พร้อมกับโยมพี่สาวของหลวงปู่เจี๊ยะ เจ๊ลุ้ย คุณรัตน์ ได้มีจิตศรัทธาน้อมถวายที่ดินประมาณ ๒๖ ไร่ ๓ งาน ๕๓ ตารางวา เป็นจํานวนเงิน ๑๕,๐๐๐ บาท (หนึ่งหมื่นห้าพันบาทถ้วน) เพื่อจัดสร้างขึ้น เป็นวัดกรรมฐาน ปัจจุบันได้เปลี่ยนชื่อมาเป็นวัดชากใหญ่ 

คําว่า “ชาก” เป็นชื่อต้นไม้พื้นเมืองชนิดหนึ่ง ปัจจุบันวัดชากใหญ่มีเนื้อที่ประมาณ ๔๕ ไร่ วัดนี้เป็นป่าใหญ่ ต้นไม้นานาพันธุ์ และมีต้นยางพาราผสม ในระยะเริ่มแรกของการสร้างวัด ใช้เป็นที่พักสงฆ์ ยังไม่มีการก่อสร้างถาวรวัตถุใดๆ ด้วยหลวงปู่เจี๊ยะท่านเคยอยู่จําพรรษากับหลวงปู่มั่นมาก่อน ท่านจึงสร้างเป็นเสนาสนะป่าตามแนวทางปฏิปทาของหลวงปู่มั่นถวายแด่องค์หลวงตา-พระมหาบัวและคณะ โดยสร้างเป็นกุฏิกระต๊อบเล็กๆ ทําด้วยใบจาก หลังคากั้นฝาจาก พร้อมทั้ง ทําทางเดินจงกรม มีครบทั้งพระ เณร และแม่ชี ซึ่งองค์หลวงตาฯ ให้พระสงฆ์ แม่ชี และโยมมารดา อยู่เพื่อปฏิบัติธรรมกัน หลวงปู่เจี๊ยะท่านสร้างให้เสร็จหมดเลยทุกอย่าง ซึ่งองค์หลวงตาฯ ได้เคยปรารภอยู่เสมอๆ ว่า “อาจารย์เจี๊ยะ เป็นผู้มีบุญคุณต่อเรามาก เราไม่เคยลืมนะ ฝังลึกมาก เรานี้ไม่เหมือนใคร ถ้าฝังอะไรต้องฝังลึกมาก” 

หลวงปู่ลี ท่านพูดถึงสมัยท่านไปจันทบุรีกับองค์หลวงตาพระมหาบัว ดังนี้

“ปี ๒๔๙๘ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาก็ออกจากห้วยทราย มุกดาหาร ไปโปรดแม่ชีแก้วแล้ว แม่ชีแก้วสิ้นกิเลสปี ๒๔๙๕ ก็นึกถึงโยมแม่ล่ะสิ พ่อก็ล่วงไปแล้ว นึกถึงโยมแม่ ท่านอยู่กับลูก กับหลานเมื่อไรมันจะพ้นทุกข์ ออกจากห้วยทรายมา มาเอาโยมแม่ลงจันทบุรีเลย เอาโยมแม่ ไปด้วยนะ องค์หลวงตาฯ พาโยมแม่หนีลูกหนีหลานไปภาวนา ไปทางจันทบุรีนะ ทีนี้ไปก็ไปเที่ยวภาวนาธรรมดา อยู่ตรงนั้นตรงนี้ ทีนี้หลวงปู่เจี๊ยะก็นับถือองค์หลวงตาฯ อยู่แล้ว เคยอยู่สมัย หลวงปู่มั่นด้วยกัน อยู่บ้านโคก วัดนามนด้วยกัน ก็ทราบว่าองค์หลวงตาฯ เป็นพระชั้นยอดอยู่แล้ว ก็อยากให้พี่สาวได้บุญน่ะสิ เจ๊ลุ้ยนี่ล่ะ 

เจ๊ลุ้ยเป็นคนไม่ได้นับถือพระกรรมฐานนะ “โอ้ย ! ไม่ชอบหลวงตาแหละ” หลวงปู่ลีเล่า หลวงปู่เจี๊ยะก็ “เอ้า ! เอาปลาย่างนี่แหละ ซื้อปลาย่างนี่แหละถวายท่านเลย สร้างวัด” เจ๊ลุ้ยบอก “โอย ! สร้างวัดจะไปเอาพระทางลพบุรีท่านมา เป็นอาจารย์ของเขาเอง ดีกว่าทางนี้อีก” ว่างั้น เถียงกันล่ะทีนี้พี่กับน้อง หลวงปู่เจี๊ยะก็จะสร้างวัดถวายองค์หลวงตาฯ ไอ้พี่สาวก็จะสร้างวัดถวายพระทางลพบุรี หลวงปู่เจี๊ยะท่านเสียงดังนะ 

หลวงปู่ลีท่านก็พักอยู่ที่โรงนํ้าตาลหีบอ้อย ได้ยินพี่น้องคุยกัน เสียงดังเหมือนว่าทะเลาะกัน รุนแรง ได้ยินทุกคําพูด ไม่ได้แอบฟัง มันได้ยินเอง กับพี่สาวเถียงกันนี่ อันหนึ่งก็อาจารย์ดีนะมึง หลวงปู่เจี๊ยะก็ “อื้อ !” ตะโกนใส่ขึ้นเสียงสูงไปว่า “อีลุ้ย อาจารย์มึงไม่เท่าขนหน้าแข้งของอาจารย์กูหรอก อาจารย์ของกูนี่ถ้าไม่ดีจริง กูไม่พามาหามึง ให้มึงได้สร้างบุญหรอก ให้มึงดูท่านไปนานๆ” เจ๊ลุ้ยได้ฟังก็เก้ๆ กังๆ เจอหลวงปู่เจี๊ยะท้าทาย ท่านก็ซัดเอาหนักๆ สรุปๆ เลยนะ สุดท้ายนะ นับถือองค์หลวงตาฯ เต็มที่เลย ลงใจกับองค์หลวงตาฯ สร้างวัดสร้างวาถวายขึ้นมา หลวงปู่ลีก็ไปด้วยนะ “โอ้ ! ฟัง สมัยก่อนไม่ใช่ง่ายๆ นะ แม้แต่ญาติพี่น้องไม่ใช่ว่าเขาจะมานับถือกันง่ายๆ นะ”

ฆราวาสนักภาวนาเมืองจันท์

ในช่วงที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ติดตามพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตาพระมหาบัว ไปอยู่ที่ จังหวัดจันทบุรีนั้น นอกจากองค์หลวงตาฯ ท่านได้เมตตาเทศน์อบรมสั่งสอนพระ เณร แม่ชีที่ติดตามแล้ว รวมทั้งได้โปรดโยมมารดาจนมั่นคงในทางธรรมโดยบวชชีไม่สึกแล้ว ท่านยังโปรด ลูกศิษย์ฆราวาสชาวเมืองจันท์ ซึ่งมีหลายคนปฏิบัติดี จนท่านเอ่ยชมว่าภาวนาดี โดยองค์หลวงตาฯ ได้เทศน์เล่าเรื่องนี้ไว้ดังนี้

“มีสองคน โยมทองแดงคนหนึ่ง โยมหริ่งอยู่ที่ตราด ภาวนาดีทั้งสอง ทางจันท์ผู้หญิงมี สองคน ผู้ชายก็มีโยมหนึ่งที่บางสะเก้านั่น อันนั้นก็รู้จิตคนอื่นเหมือนกัน เคารพมากสําหรับเรานี้ แกเคารพมากที่สุดโยมผู้ชาย ส่วนผู้หญิงก็เป็นเรื่องของเขา โยมคนนี้แกไม่ค่อยพูดล่ะ อย่างที่ ท่านสิงห์ทองดื้อปากล่ะซิ แกพูดลักษณะที่ว่ารู้จิตของใครต่อใคร แต่ไม่บอกว่าแกรู้ หากอุบายวิธีการพูดมันไปแถวนั้นนี่นะ ท่านสิงห์ทองก็เลยถาม “แล้วจิตอาตมาเป็นยังไง ดูให้ทีเป็นยังไงจิต” “จิตท่านผ่องใส แต่ยังไม่พ้นเหมือนจิตท่านอาจารย์” ว่างั้น ทางนั้นแฮ่ะๆ บอกว่าจิตท่านนั้น ผ่องใสอยู่แต่ยังไม่พ้นเหมือนจิตท่านอาจารย์ซึ่งพ้นไปแล้ว แน่ะ แกพูดเฉยนะ แกพูดแบบเฉยเลย

เรานั้นเฉยอยู่แล้ว เราไม่สนใจกับใครล่ะ เขาจะพูดอะไรก็เฉย นั่นล่ะจิตเวลามันรู้ มันรู้อย่างงั้นล่ะรู้จิต แล้วไม่หาใครเป็นพยาน กําหนดปั๊บรู้ปั๊บ เป็นพยานในตัวสมบูรณ์แล้ว นั่นล่ะท่าน เรียกว่า สนฺทิฏฺฐิโก ญาณหยั่งทราบ เป็นอย่างนั้น รู้เอง”

หลวงปู่ลี ท่านก็เมตตาเล่าถึงโยมทองแดงนักภาวนาเมืองจันท์ว่า “มีครั้งหนึ่ง หลวงปู่ สิงห์ทอง ธมฺมวโร เป็นผู้ถามโยมทองแดงว่า พระองค์นั้นองค์นี้เกี่ยวกับวาระจิตในการปฏิบัติธรรม เป็นอย่างไรบ้าง โดยจะเน้นพระสวาท โยมทองแดงตอบว่า “จิตท่านสวาท มีดํา มีสว่าง” เมื่อพระสวาทได้ยินดังนั้น ก็เกิดความรู้สึกไม่ค่อยจะพอใจสักเท่าไหร่ หลวงปู่สิงห์ทองจึงได้หันไปพูดให้กําลังใจว่า “สวาทเอ๋ย ที่โยมทองแดงพูดก็ถูกแล้วล่ะ ไม่ต้องไปคิดอะไรมากหรอก”

ภาค ๘ อยู่ใต้ร่มเงาพระศิษย์เพชรนํ้าหนึ่งของหลวงปู่มั่น

ก่อนเข้าพรรษา พ.ศ. ๒๔๙๘ ป่วยหนัก

หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะที่ท่านแสวงหาโมกขธรรม ยังเป็นเสขบุคคล หรือบุคคลที่ยังต้องศึกษาอยู่ ท่านตั้งใจจะอยู่ศึกษาอบรมและปฏิบัติตามโอวาทของพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตา พระมหาบัว แม้ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ท่านทรงอริยธรรมขั้น ๓ เป็นพระอนาคามีที่เสนาสนะป่า บ้านห้วยทรายแล้วก็ตาม ซึ่งภูมิธรรมในขั้นของพระอนาคามี องค์หลวงตาฯ ได้เทศน์ไว้ดังนี้

“ผู้สําเร็จพระอนาคามีขั้นต้น ถ้าสอบก็เรียกว่า สอบได้ ๕๐% แล้ว เป็นอันว่าสอบได้ สอบได้เพียงขั้นแรก ๕๐% นี้ เมื่อตายลงไปแล้วก็ควรแก่อวิหา ชั้นอนาคามีชั้นแรก ส่วนใหญ่คือว่าสอบได้แล้วนั้น เรียกว่าส่วนใหญ่นั้นตายแล้ว กามราคะหมด แต่ส่วนที่ปลีกย่อยที่เป็นกระแสของราคะตัณหานี้ยังมีเป็นขั้นๆ ตอนๆ ไป เพราะฉะนั้นผู้สําเร็จพระอนาคามีแล้ว เว้นผู้ที่เป็นขิปปา-ภิญญา คือ บรรลุธรรมอย่างรวดเร็วเสีย ผู้บรรลุธรรมเป็นไปตามธรรมดากลางๆ นี้ จะต้องได้ก้าวเป็นลําดับลําดาไป

พอสอบได้เป็นพระอนาคามี กามกิเลสได้สิ้นไปจากใจแล้ว ซึ่งเป็นส่วนใหญ่สิ้นไปแล้ว ส่วนปลีกย่อยที่มีเล็กๆ น้อยๆ แต่ไม่ถึงกับจะทําให้เกิดกามกิเลสได้อีกต่อไปนั้นยังมีอยู่ ท่านจึงชําระ กามกิเลสประเภทนี้ นี่ล่ะท่านเรียกว่าสติปัญญาเป็นอัตโนมัติ คือเป็นตั้งแต่ขั้นนี้ขึ้นไป ขั้นที่จะฆ่าฟันหั่นแหลกกับกามกิเลสขั้นแรกนั้น เป็นขั้นชุลมุนวุ่นวาย ถ้าเป็นนักมวยก็คลุกวงในกันตลอด เวลา จนกระทั่งกิเลสตัวสําคัญนี้ขาดสะบั้นลงไปแล้ว จากนั้นก็เป็นสติปัญญาอัตโนมัติ ท่านฝึกซ้อม กามราคะที่ส่วนใหญ่สิ้นไปแล้ว ส่วนที่ยัง บริษัทบริวารนี้เป็นเหมือนกับว่าเป็นผุยเป็นผงยังมีอยู่ ท่านก็ฝึกซ้อมอันนี้แหละเป็นลําดับลําดา

เมื่อละเอียดเข้าไปก็ก้าวเข้าไปสู่ จากอวิหาแล้วก็ไป อตัปปา สุทัสสา สุทัสสี นี่ฝึกขึ้นไป เรื่อยๆ จิตจะค่อยเลื่อนชั้นขึ้นไปเรื่อยๆ จนกระทั่งถึงอกนิฏฐา นี่เต็มภูมิ เรียกว่าราคะไปสิ้นสุดโดยสิ้นเชิงในขั้นอกนิฏฐานี้ จากนั้นก็ก้าวเข้าสู่นิพพาน สิ้นโดยลําดับถึงขั้นนิพพานทีเดียว นี่พูดถึงการปฏิบัติธรรม คําว่ากามกิเลสส่วนใหญ่ขาดไป เพราะฉะนั้นในสุทธาวาส ๕ ชั้น จึงต้องมีเป็นลําดับ ลําดาไป ให้เหมาะให้ควรแก่ผู้ที่ชําระกามกิเลสนี้ได้ยังไม่หมดโดยสิ้นเชิงทีเดียว ยังเหลืออยู่เป็นผุย เป็นผง ก็จะได้ชําระซักฟอกกันไปเรื่อยๆ จนกระทั่งถึงขั้นสุดยอด คือ อกนิฏฐา แล้วก็ก้าวเข้าสู่นิพพาน เรียกว่า สําเร็จเป็นพระอรหันต์แล้ว”

เมื่อยังไม่ถึงจุดมุ่งหมาย คือ พระนิพพาน ตามที่หลวงปู่ลีท่านได้ตั้งความปรารถนาไว้ ท่านก็ยิ่งเร่งประกอบความพากเพียรเพื่อความพ้นทุกข์ในปัจจุบันชาติให้จงได้ เพราะในการปฏิบัติเพื่อให้ได้บรรลุอริยธรรมขั้นสุดท้าย คือ พระอรหันต์ นั้นเป็นงานที่ค่อนข้างยากลําบากมาก จากประวัติพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญในสายท่านพระอาจารย์มั่น ก็ติดและหลงในธรรมขั้นอนาคามีกันหลายองค์ โดยเข้าใจว่าได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดกันแล้ว ต่อเมื่อได้รับการชี้แนะแก้ไขจาก องค์หลวงตาพระมหาบัว แล้วท่านนําไปปฏิบัติตาม จึงได้บรรลุอริยธรรมเป็นพระอรหันต์ เช่น หลวงปู่คําดี ปภาโส วัดถํ้าผาปู่ จังหวัดเลย หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ วัดป่าหนองแซง จังหวัดอุดรธานี เป็นต้น

ด้วยเหตุนี้ หลวงปู่ลีท่านก็ยิ่งปรารถนาอยู่ใกล้ชิดองค์หลวงตาพระมหาบัว เพราะการมี พ่อแม่ครูอาจารย์คอยเมตตาสั่งสอนชี้แนะ ย่อมรวดเร็วกว่าการปฏิบัติค้นคว้าด้วยลําพังตนเอง ดังที่ องค์หลวงตาฯ เคยเล่าถึงการปฏิบัติธรรมในขั้นสุดท้ายของท่านว่า ติดอยู่นานหลายเดือนกว่าจะบรรลุอริยธรรมเป็นพระอรหันต์ ดังนี้

“เราก็อัศจรรย์ตัวนั้นเอง ขึ้นอุทานในใจเทียวนะ โอ้โห ! จิตของเราทําไมถึงสว่างไสวอัศจรรย์เอาเสีย เหมือนหนึ่งว่าเหนือโลกเหนือสงสาร นั่นเห็นไหม อวิชชาแผลงฤทธิ์เวลาสุดท้ายเห็นไหม เรารู้มันเมื่อไร ไม่รู้จะไปหลงอัศจรรย์มันหาอะไร สักเดี๋ยวธรรมะท่านกลัวหลง ท่านก็ ผุดขึ้นมาเป็นคําๆ เราลืมเมื่อไร ถ้ามีจุด จุดไส้ตะเกียงนั่นเองสว่าง นี่จุดกับต่อมเป็นไวพจน์ของกันและกัน ใช้แทนกันได้ ถ้ามีจุดหรือต่อมแห่งผู้รู้อยู่ที่ไหน นั้นแลคือตัวภพ 

นั่นเห็นไหม บอกตรงนี้ตัวนี้ตัวภพ ถึงขนาดนั้นยังจับไม่ได้นะ งงไปเลย มีจุดมีต่อม คือ ตัวนี้เอง ถึงได้คิดถึงพ่อแม่ครูจารย์มั่น ท่านมรณภาพจากไปแล้วนั้น เราไปติดปัญหานี้อยู่บน หลังเขาวัดดอยธรรมเจดีย์ ถ้าท่านยังมีชีวิตอยู่ พอกราบเรียนอย่างนี้เท่านั้น ถ้ามีจุดมีต่อมแห่งผู้รู้ที่ไหน นั้นแลคือตัวภพ ก็จุดนั้นเอง ท่านก็ใส่เปรี้ยงเข้าไปนั้น มันก็พังทันที พอรู้ปั๊บเห็นโทษของมัน คอยจะไปอยู่แล้วนี่นะ แต่เราประคองมันไว้นั่นซี นั่นล่ะมหาภัยแท้ตรงนั้นทีเดียว จุดที่ รวมแห่งมหาภัยอยู่จุดที่สว่างกระจ่างแจ้งอัศจรรย์เต็มที่ของวัฏจักรของแดนสมมุติ อยู่จุดนั้นหมด เราไม่ลืม”

จะเห็นได้ว่า พ่อแม่ครูอาจารย์ทางภาคปฏิบัติจําเป็นและสําคัญมาก หลวงปู่ลีท่านย่อมเห็น คุณค่าและเห็นคุณประโยชน์ในการอยู่ร่วมกับพ่อแม่ครูอาจารย์นั้น ได้รับความอบอุ่นใจเป็นอันมาก เพราะพ่อแม่ครูอาจารย์ นอกจากจะเป็นที่พึ่งภายนอกด้านปัจจัย ๔ เครื่องอาศัย ทําให้ไม่ต้องกังวลใจและไม่ต้องมีภาระใดๆ สามารถปฏิบัติธรรมได้อย่างอุกฤษฏ์เต็มที่แล้ว ยังเป็นที่พึ่งภายในด้านธรรมปฏิบัติ การได้ยินได้ฟังโอวาทธรรมขั้นสูง ตลอดได้รับการชี้แนะแก้ไขปัญหาธรรมที่ติดขัด ทําให้สามารถผ่านปัญหาธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็วและง่ายดาย ดังนั้น ในพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ท่านจึงตั้งใจอยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ แต่ช่วงก่อนเข้าพรรษาปีนั้นก็มีเหตุการณ์ทําให้ท่าน ไม่ได้อยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ โดยหลวงปู่ลี ได้เล่าเรื่องนี้ไว้ดังนี้

“พอถึงเดือน ๗ ข้างแรม ตรงกับเดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๔๙๘ เราได้เดินทางกลับ ไม่ได้อยู่จําพรรษากับท่าน เพราะเหตุว่าไปฉันอาหารทะเล โรคริดสีดวงกําเริบ นั่งฟังท่านเทศน์ ท้องร้อง ปั่นป่วนตลอดเวลา เสียงโอ๊กอ๊ากๆ พระอาจารย์สิงห์ทองท่านกล่าวขึ้น “ของทะเล ทําไมมันร้องเสียงดังแท้ มันเป็นอะไร” ทีนี้เรากับพระอาจารย์สิงห์ทองเข้าส้วมเดียวกัน เป็นส้วมชั่วคราว เราถ่ายออกมาเหมือนนํ้าล้างเนื้อแดงสด ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองเห็นอาการเช่นนั้น จึงบอกว่า ให้เรากลับไปรออยู่ทางภาคอีสานเสียก่อน เมื่อพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวทราบอาการป่วย เช่นนั้น ท่านจึงให้เรามาจําพรรษาที่จังหวัดอุดรธานี”

หลวงปู่ลี ท่านได้กราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ เดินทางกลับอุดรธานี การเดินทางกลับในคราวนั้นหลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “พี่สาวหลวงปู่เจี๊ยะ คือ คุณลุ้ย คุณรัตน์ เป็นผู้นํารถมาส่งถึงกรุงเทพมหานคร จากนั้นจึงขึ้นรถไฟตรงไปยังจังหวัดอุดรธานี”

พรรษา ๖ พ.ศ. ๒๔๙๘ จําพรรษาที่วัดป่าหนองแซง

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน พร้อมด้วยคณะพระ เณร และแม่ชี ได้อยู่จําพรรษาที่วัดสถานีทดลองเกษตรกรรม ตําบลพลิ้ว อําเภอแหลมสิงห์ จังหวัดจันทบุรี เป็นเวลา ๑ พรรษา ส่วนหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านแยกมารักษาอาการอาพาธ และเมื่อ ใกล้เข้าพรรษาท่านได้ไปขออยู่จําพรรษากับหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ โดยหลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “เราไปจังหวัดจันทบุรีกับพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา เกิดป่วยหนัก ท่านจึงส่งมา แล้วก็มาจําพรรษาอยู่กับหลวงปู่บัว ที่วัดป่าหนองแซง ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ พรรษาเดียว”

หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ กับ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านทั้งสองมีปฏิปทาแรกเริ่มที่คล้ายคลึงกัน คือ ในทางโลกต่างก็ผ่านการครองเรือนมีครอบครัวมาแล้ว ในทางธรรมต่างก็ไม่เคยศึกษาเล่าเรียนทางด้านปริยัติ แต่ตั้งใจทางด้านปฏิบัติ ด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาพุทโธ ตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาสก่อนบวช เมื่อออกบวชแล้วก็อยู่ศึกษาอบรม ฝึกข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ในสํานักของพ่อแม่ครูอาจารย์ จากนั้นก็ได้ออกเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมเสี่ยงเป็นเสี่ยงตายตามป่าตามเขา ตามรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดา ตั้งแต่พรรษาแรกๆ อย่างไม่อาลัยอาวรณ์ในชีวิต แม้ต้องประสบกับความทุกข์ยากลําบากอย่างแสนสาหัสเพียงไรก็ตามก็ไม่เคยย่อท้อหรือหวั่นไหวใดๆ เพราะท่านทั้งสองต่างมีจิตใจที่แน่วแน่และมุ่งมั่นต่อความพ้นทุกข์เพียงประการเดียวนั่นเอง

ปีที่อยู่จําพรรษาด้วยกันนั้น หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านเข้าสู่วัยชราภาพแล้ว มีอายุ ๖๗ ปี บวชได้ ๑๖ พรรษา เนื่องจากท่านบวชเมื่ออายุมากแล้ว ส่วน หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านยังเป็น พระหนุ่มมีอายุ ๓๓ ปี บวชได้ ๕ พรรษาแล้ว ในพรรษานี้นับเป็นพรรษาที่ ๖ ท่านทั้งสองรู้จัก สนิทสนมคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี เพราะในยุคห้วยทรายภายใต้การนําของ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านทั้งสองต่างเคยอยู่ปฏิบัติธรรม เคยร่วมทุกข์ร่วมสุขกันมาแล้วที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย จังหวัดมุกดาหาร และต่างเคยได้รับการอบรมสั่งสอนจากองค์หลวงตาฯ มาด้วยกัน ที่สําคัญต่างมีความปรารถนาเพื่อความพ้นทุกข์ ซึ่งขณะนั้นต่างก็ยังไม่บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันต์ การปฏิบัติธรรมของท่านทั้งสองจึงเป็นไปอย่างอุกฤษฏ์ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้อยู่ฝึกฝนอบรมกับองค์หลวงตาพระมหาบัวเป็นเวลาติดต่อกัน นานถึง ๔ ปีเศษ ในพรรษานี้ท่านเป็นภิกษุหนุ่มที่ทรงภูมิธรรมในขั้นพระอนาคามี ธาตุขันธ์กําลังวังชาก็แข็งแรง ท่านเป็นศิษย์อีกองค์หนึ่งที่ได้รับความเมตตาไว้วางใจและได้รับการชมเชยจากองค์หลวงตาฯ แม้ท่านจะไม่ได้อยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ แต่ในขณะนั้นจิตของท่านพ้นแล้วจาก บ่วงทั้งปวงในกามภูมิ ทั้งที่เป็นทิพย์ คือ เทวโลก ทั้งที่เป็นมนุษย์ คือ มนุษยโลก ท่านมีสติธรรมปัญญาธรรมอยู่ในขั้นอัตโนมัติแล้ว จิตหมุนไปเพื่อทําลายกิเลสอวิชชาโดยถ่ายเดียว

การเร่งประกอบความพากเพียรของหลวงปู่ลีอย่างอุกฤษฏ์ไม่ลดละ ก็เพื่อดําเนินตามรอยพ่อแม่ครูอาจารย์ คือ องค์หลวงตาพระมหาบัว ทั้งนี้ก็เพื่อเป้าหมายอันสูงสุดตามที่เคยตั้งความปรารถนาไว้ คือ ความพ้นทุกข์นั่นเอง ด้วยปัจจัยที่แวดล้อมถึงพร้อมดังกล่าวมา ทําให้เชื่อมั่นได้ว่า ในระยะเวลาอีกไม่นานนัก สังโยชน์เบื้องบนที่เหลือทั้ง ๕ อันได้แก่ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ และ อวิชชา ย่อมถูกท่านทําลายลงอย่างราบคาบด้วยอํานาจของมหาสติ มหาปัญญา และความพ้นทุกข์ย่อมบังเกิดกับท่านเป็นแน่แท้ ท่านจะต้องเป็นพระอรหันตสาวกไปพระนิพพานอีกองค์หนึ่งอย่างแน่นอน สมดังที่องค์พระบรมศาสดาทรงตรัสไว้ว่า วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ บุคคล จะพ้นทุกข์ไปได้ ก็เพราะความเพียร 

หลวงปู่ลี ท่านจําพรรษาและปฏิบัติธรรมที่วัดป่าหนองแซง ด้วยความผาสุกเย็นใจ ท่านถือหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์อีกองค์หนึ่ง เมื่อได้มีโอกาสมาจําพรรษาร่วมกันอีกครั้ง ท่านจึงถือโอกาสปรนนิบัติรับใช้หลวงปู่บัวอย่างใกล้ชิดด้วยความเคารพ ซึ่งถือเป็นหนึ่งในข้อวัตร-ปฏิบัติของพระธุดงคกรรมฐานในสายท่านพระอาจารย์มั่น หลวงปู่ลีกล่าวถึงความพากเพียรของหลวงปู่บัว ไว้ดังนี้ 

“ท่านเร่งความเพียร ท่านภาวนาตั้งแต่ท่านเป็นฆราวาสโน้น โดยมากหลวงปู่บัวท่านมีแต่นั่งสมาธิเป็นส่วนมาก แต่เดินจงกรมนั้นไม่เท่าไร ท่านไม่ถนัดเดินจงกรม แต่หากเป็นการนั่งภาวนาแล้ว ท่านนั่งได้ตลอดทั้งคืน…

นี่หลวงปู่บัวท่านเทศน์ ท่านนั่งอยู่ ๓ วัน ๓ คืน นั่งเป็นทุกข์อนุมานเลย ท่านว่าเพราะว่า ไม่เห็นกาย กําหนดอยู่อย่างนั้น ไม่ให้มันออกจากกันเลย บังคับอยู่อย่างนั้น ไม่ให้มันออกไปทางอื่น เป็นอย่างนั้นนะครูบาอาจารย์ท่านสําเร็จมา ท่านจึงเห็น…

ถ้าจิตไม่อยู่ ก็มาพิจารณาสภาพร่างกายของเราดูซิ ตั้งแต่ศีรษะลงไปหาพื้นเท้า ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไปหาศีรษะ เหมือนกันกับหลวงปู่บัวท่านภาวนา เอาหัว เอาอวัยวะร่างกายมาพิจารณา ท่านว่าไม่ให้มันขาดตอน เอาปอด เอาเนื้อ เอาหนังตัวเองมาพิจารณา ไม่ให้มันออกจากนั้นเลยท่านว่า ท่านว่าจิตมันพิจารณาอยู่อย่างนั้น นั่งอยู่กับความทุกข์ถึง ๓ วัน ๓ คืน สู้อยู่อย่างนั้น คิดดูซิ ความเจ็บมันก็เจ็บลึกนั่นแหละ ถ้าทรมานได้ ท่านว่าพอจิตมันวางลงเท่านั้นแหละ เกิดความอัศจรรย์ขึ้นเลย…

หลวงปู่บัวบางครั้งท่านก็ไม่เห็นอสุภะ ท่านนั่งภาวนาอยู่ ๓ วัน ๓ คืน ท่านพูด ถ้าจิต ไม่เห็นความอัศจรรย์ ไม่เกิดนะนี้ ถ้านั่งภาวนาจนถึงว่าจิตมันจดจ่อเข้าแล้ว อัตภาพร่างกายมันจะเป็นไปเองหรอก มันจะกลายเป็นดินเป็นนํ้าไปหมด นั่งอยู่ก็มีแต่โครงกระดูก กระดูกนี้ก็จะกลาย เป็นดินนั่นแหละ พอคิดได้อย่างนั้น ในจิตก็เกิดแสงสว่างทันทีทันใด เกิดความอัศจรรย์ขึ้น ถ้าเป็นอย่างนี้ไม่มีเสีย มีแต่จะก้าวหน้า…”

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๘ โปรดโยมบิดาบังเกิดเกล้า

องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้กล่าวถึงหลวงปู่ลี กุสลธโร ไว้ว่า “ธรรมลี นี้เป็นพระกตัญญู” พระคุณของบิดามารดาบังเกิดเกล้ามากล้นรําพัน องค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เมตตาเทศน์ไว้ดังนี้

“ท่านกล่าวไว้ในธรรมว่า แม้จะเอานํ้าในมหาสมุทรทุกหยดทุกหยาดมาเป็นนํ้าผสมหมึก เอาดินทั้งแผ่นมาเป็นหมึกละลายนํ้า เอาเขาพระสุเมรุทั้งลูกมาเป็นด้ามปากกา เอาท้องฟ้าอากาศเป็นหน้ากระดาษ มาเขียนพรรณนาพระคุณของท่าน กระทั่งผู้เขียนตายไป ผู้ใหม่มาเขียนแทน สืบต่อกันไปทํานองนี้ตลอดอนันตกาล จนหมดนํ้าผสมหมึกในมหาสมุทร หมดดินทั้งแผ่นดินที่มาละลายทําเป็นหมึก หมดท้องฟ้าอากาศ ไม่มีช่องว่างที่จะเขียนต่อไป หมดเขาพระสุเมรุทั้งลูก ที่นํามาทําเป็นด้ามปากกา แต่พระคุณของบิดามารดายังพรรณนาไม่จบ ด้วยยุติลงด้วยการสุดวิสัยที่จะหาอะไรมาบันทึกต่อเพื่อความสิ้นสุดแห่งพระคุณ”

หลังออกพรรษาที่วัดป่าหนองแซงแล้ว หลวงปู่ลี ท่านตั้งใจไปโปรดโยมบิดาบังเกิดเกล้า คือ โยมพ่ออุด ทองคํา แต่ในเบื้องต้นต้องตามหาให้พบเสียก่อน ทราบข่าวจากพวกญาติๆ ว่าบ้านของโยมบิดาอยู่บริเวณหัวฝาย อันเป็นทางไหลผ่านแห่งสายนํ้าพุง ที่มีต้นกําเนิดมาจากด่านซ้าย จังหวัดเลย ไหลทอดยาวสู่อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ 

ในเรื่องของครอบครัว หลวงปู่ลีท่านเทศน์ไว้ว่า “เราก็มีพ่อแม่เหมือนกัน พ่อแม่เป็น กระดานหรือภาพสะท้อนให้ลูกๆ ได้ดู เป็นกระดานดําให้ลูกๆ ได้ดู ทั้งหมดนั่นแหละ ทั้งพูด ทั้งด่า ทั้งอิจฉาริษยากัน ทั้งนอกใจกัน เราเห็นมาหมดแล้ว” 

สําหรับหลวงปู่ลี ท่านต้องพลัดพรากจากโยมบิดาบังเกิดเกล้า ตั้งแต่อายุ ๒ ขวบ จวบจนอายุ ๓๔ ปี เป็นการจากกันอย่างยาวนานถึง ๓๒ ปี โยมบิดาจะเป็นตายร้ายดีอย่างไรก็ไม่ทราบ โอกาสได้พูดคุยกันสักครั้งหนึ่งก็ยังไม่เคย หน้าตาโยมบิดาแม้เคยเห็นในขณะเป็นเด็กเล็กๆ ยังไม่รู้เดียงสาภาวะก็จดจําไม่ได้ แม้ว่าท่านไม่ได้เลี้ยงดูเราจนเติบใหญ่ก็ตาม แต่ด้วยบุญคุณของโยมบิดาผู้ให้กําเนิดมาใหญ่หลวงยิ่งนัก ด้วยความผูกพันในสายเลือดอันเข้มข้น และด้วยความกตัญญูรู้คุณ อันเป็นคุณสมบัติเด่นชัดฝังแน่นในจิตใจของหลวงปู่ลี ถึงแม้ว่าเส้นทางไปบ้านโยมบิดาจะไกลและ ทุรกันดารมาก จะต้องประสบกับความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าหรือยากลําบากเพียงไรก็ตาม ท่านก็ ตั้งใจแน่วแน่ว่าจะเดินธุดงค์เพื่อไปตามหาโยมบิดาเพื่อให้เห็นหน้ากันสักครั้ง และเมื่อพบแล้วจะขอโปรดโยมบิดาเพื่อทดแทนบุญคุณให้จงได้ หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า

“พอออกพรรษาแล้วจึงเข้าไปกราบลาหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ เราปรารถนาออกเที่ยววิเวก พระก็เลยขอติดตามไปด้วย ๑ รูป จึงออกเดินทางจากวัดป่าหนองแซง ไปหาโยมพ่อก็เดินไป จงกรมภาวนาไปด้วย หากจิตยังไม่ได้เสวยวิมุตติ บวชมาก็เท่านั้น เหมือนกระดาษชําระ ไม่รู้จักรสชาติในศาสนา เราตั้งใจภาวนาอยู่ในป่าในดง ฉันจังหันเสร็จก็รีบเข้าป่า เดินจงกรมภาวนาอยู่ใต้ร่มไม้ ตรงไหนที่มันสงบสงัดแสวงหาอย่างนั้น หากไม่แสวงหาแล้วก็ไม่เห็นหรอก 

เดินไป ภาวนาไป ยิ่งเดินมาก จิตยิ่งได้รับการอบรมทางสมาธิภาวนามาก เดินจนกระทั่ง จิตรวม ขณะจิตมันกําลังจะรวม บางทีมันมีอาการเหมือนใจจะขาด บางทีก็เหมือนลงเหวลงบ่อนะ บางทีก็คล้ายกับเราลอยอยู่บนพื้น มันเบาขึ้น เบาขึ้น แต่พวกนี้มันปรากฏกับใจเรา หากปฏิบัติไปๆ ถ้าเข้าขั้นอัปปนาสมาธิแล้ว ก็จะเกิดแสงสว่างขึ้นเลย บางทีก็จะเกิดนิมิตขึ้นมาแปลกๆ เช่น คล้ายกับว่าตัวเรานี่เป็นพระพุทธรูปไปทั้งตัวเลย ให้คํานึงอยู่นั่นแหละ เสวยอยู่นั่น ถ้าถอนออกมาแล้ว แม้ขณะเดินไปบิณฑบาต ก็ยังรู้สึกว่าใจมันยังอยู่ในนั้นนะ มันไม่ออกจากนั้นนะ จิตนะ นี่ล่ะเรียกว่าเกิดปัญญา ปัญญามันก็ไปด้วยตลอด ถ้าภาวนาไปเรื่อยๆ ค่อยคิดค่อยค้นไปเรื่อยๆ สุดท้ายทุกๆ อย่างก็จะค่อยๆ ปรากฏขึ้นมา สว่างจ้าอยู่อย่างนั้น แล้วก็จะเกิดพลิกไปทางอื่น พอดูตนเอง อีกที จะกลายเป็นกระดูกไปทั้งตัวทั้งตน 

จังหวัดเลยในสมัยก่อนไม่มีทางรถ รถก็หายากมาก จากจังหวัดอุดรธานี ไปยังจังหวัดเลย มีแต่เดินเท่านั้น เดินไปตามป่า พิจารณาเอาปัญญาอบรมสมาธิไปด้วย เมื่อเหตุผลมันลงกันแล้ว จิตมันก็จะรวมลงพรึบ เดินจงกรมภาวนา โอ๊ย ! ให้มันเดินไปบนภูเขาโน่น ฉันจังหันเสร็จแล้ว ให้เดินอยู่อย่างนั้น ตั้งใจทําให้มันจริงๆ จังๆ ถ้าไม่ตั้งใจทําจริงๆ มันไม่เห็นอะไรหรอก ไม่ว่า ทางโลกหรือทางธรรม เดินออกจากหนองแซงไปพักที่วัดป่าท่าสวย กับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม เสียก่อน จากนั้นจึงออกเดินทางต่อ มุ่งหน้าสู่อําเภอภูหลวง ผ่านทางภูหอ ขึ้นปีนภูหลวง จากนั้น จึงลงสู่อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์” 

ท่านว่า “เป็นทางเดินมุดมอดไป คํ่าไหนก็นอนนั่น บิณฑบาตกับชาวเขา คํ่าลงตรงไหน ก็นอนตรงนั้น หาที่ภาวนากันตรงนั้น แล้วตั้งจิตภาวนา การภาวนาหากบริกรรมบทใด ก็ให้อยู่กับคําบริกรรมบทนั้นๆ หากจิตมันเกิดเป็นสมาธิ เกิดรวมลงไปได้แล้ว เออ ! มันจะผุดขึ้นมาเอง ธรรมะนะ มันจะเร่งเองความเพียร เดินจงกรมก็ไม่ได้บังคับมันยาก มันจะรื้อภพรื้อชาติที่เคยเกิดเคยตายมา เป็นสัตว์เดรัจฉานให้เขาตีอยู่ตุบตับๆ อยู่อย่างนั้นก็มี โห ! เกิดสลดสังเวชตัวเอง นํ้าตาร่วงขณะภาวนาไปก็มี เห็นสิ พระพุทธเจ้าท่านพาเห็น ทําไมจะไม่เห็น” องค์ท่านพูดอย่าง น่าตื่นตาตื่นใจยิ่งนัก

เมื่อถึงเขตอําเภอหล่มเก่าแล้ว จึงมุ่งหน้าสู่บ้านกกกะทอน บ้านโยมบิดาอยู่ตรงบริเวณ หัวฝาย (ปัจจุบัน คือ บ้านวัดทุ่งธงชัย อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์) เมื่อหลวงปู่ลีท่านออกติดตามหาโยมบิดาจนพบแล้ว เนื่องจากการจากกันมานานมากและไม่เคยพบกันเลย จึงพูดคุย ซักถามกันจนแน่ใจว่าเป็นพ่อลูกกันแล้ว ต่างก็เกิดความดีอกดีใจเป็นอันมาก โยมบิดาถึงกับร้องไห้ แต่ท่านบวชเป็นพระแล้ว ท่านจึงเฉยไม่ร้องไห้ นับเป็นบุญตาของโยมบิดาที่ได้เห็นท่าน เห็นแล้วก็ เกิดความปลื้มใจ และยิ่งเห็นลูกชายอยู่ภายใต้ร่มกาสาวพัสตร์ก็ยิ่งปลื้มใจ ท่านทั้งสองได้สนทนา พูดคุยกัน ได้ไต่ถามสารทุกข์สุกดิบกันตามประสาพ่อลูกที่จากกันมานานพอประมาณแล้ว จากนั้นท่านได้เมตตาโปรดโยมบิดา โดยการสั่งสอนพร้อมทั้งชักจูงด้วยอุบายธรรมต่างๆ เพื่อโน้มน้าวจิตใจโยมบิดาให้เข้าสู่ร่มเงาแห่งพระพุทธศาสนา ให้เข้าวัดเข้าวา ให้รักษาศีล ปฏิบัติธรรม 

หลวงปู่ลีท่านพักอยู่ที่บริเวณหัวฝายได้ไม่นานเท่าไรนัก เพราะพระที่ติดตามทนความทุกข์ยากลําบากไม่ไหว ท่านจึงลาโยมบิดาเดินทางกลับมายังจังหวัดเลย ท่านกลับด้วยความเบิกบานใจ โดยธุดงค์จากอําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ย้อนกลับเส้นทางเดิม คือ ปีนขึ้นภูหลวง จากบ้าน สู่บ้าน ภูเขาสู่ภูเขา อาหารการขบฉันก็อาศัยบิณฑบาตจากชาวป่าชาวเขา 

หลวงปู่ลีท่านได้กล่าวสอนถึงความเพียรในตอนนี้ว่า “ถ้าเราพยายาม ของมันอยู่กับศรัทธา การภาวนามันไม่ยาก อิริยาบถทั้ง ๔ เป็นความเพียรของพระพุทธเจ้า นั่งก็ได้ นอนก็ได้ ยืนก็ได้ เดินก็ได้ เรื่องความเพียร ถ้าภาวนาเก่งๆ แม้นอนอยู่มันก็ไม่หลับหรอก ภายในใจน่ะ มันไหลอยู่ อย่างนั้น มันเห็นอันนั้นอันนี้บ้าง ก็ม้วนนี้จบเลย ก็ขึ้นม้วนต่อไปอีก มันคล้ายกับการดูภาพยนตร์ มันจะเป็นม้วนๆ อยู่อย่างนั้น หากไม่เห็นภายในตัวเองแล้ว มันก็ไม่เป็นหลักล่ะ 

หากมันเห็นจริงแล้ว โห ! ความเพียรมันไม่รู้มาจากไหน มันเป็นไปเองเรื่องอันนั้นน่ะ ขอให้จิตมันอยู่ ธรรมจะโผล่ขึ้นมาเอง ความเพียรนี่เห็นแล้วก็คิดแต่เรื่องว่าจะพ้นทุกข์ไหมหนอ ไหมหนอ เท่านั้นล่ะ ดีก็ไม่อยู่ ชั่วก็ไม่อยู่ล่ะโลกใบนี้ โถ ! ถ้าถึงขนาดนี้แล้ว ความเพียรไม่รู้มันมาจากไหนล่ะ ทีแรกก็ต้องบังคับ ต่อไปไม่ได้บังคับหรอก มันเป็นไปของมันเอง”

กล่าวถึงการเดินธุดงค์ตามหาโยมบิดาของหลวงปู่ลีด้วยเท้าเปล่า รอนแรมไปตามทางป่า อันทุรกันดารแสนไกล ต้องปีนขึ้นเขาลงเขาลูกแล้วลูกเล่า ซึ่งต้องใช้เวลานานนับเดือน แสนจะเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาก แต่ก็คุ้มค่ามากเช่นกัน เพราะความตั้งใจไปโปรดโยมบิดาของหลวงปู่ลีได้สําเร็จสมหวังทุกประการ ทั้งน้องสาวต่างมารดาได้รู้จักพระพี่ชาย ซึ่งบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้นําธรรมที่ท่านรู้แล้วมาสั่งสอนโยมบิดา เป็นการบําเพ็ญประโยชน์ ญาตัตถจริยา คือ การสงเคราะห์ช่วยเหลือหมู่ญาตินั่นเอง การกระทําในครั้งนี้แสดงออกถึงความ กตัญญูกตเวทีของท่านที่มีต่อบุพการีผู้ให้กําเนิดได้อย่างงดงามและน่าประทับใจยิ่งนัก ถือเป็น คติธรรมแบบอย่างอันเลิศเลอลํ้าค่าให้อนุชนรุ่นหลังดําเนินตามได้เป็นอย่างดี 

พ.ศ. ๒๔๙๙ พบท่านพ่อลี เรื่องช้างช่วยท่านพ่อลี

ท่านพ่อลี ธมฺมธโร วัดอโศการาม อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรปราการ ท่านเป็นศิษย์อาวุโส องค์สําคัญองค์หนึ่งของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ท่านพ่อลีเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ประเภท เพชรนํ้าหนึ่ง อุปนิสัยท่านเป็นพระที่มีความเด็ดเดี่ยวอาจหาญ มีจิตตั้งมั่นรักพระธรรมวินัยเป็นชีวิตจิตใจ มีนิสัยชอบธุดงค์ออกป่าลึกเพียงลําพัง ท่านเผชิญสัตว์ร้ายและภยันตรายต่างๆ มากมาย องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน กล่าวชมท่านพ่อลีว่า “ท่านอาจารย์ลีพลังจิตรุนแรงมากทีเดียว”

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะที่ท่านเป็นผ้าขาวลี ท่านได้พบและกราบนมัสการท่านพ่อลี ธมฺมธโร เป็นครั้งแรกในคราวงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ท่านได้พบกับท่านพ่อลีอีกเป็นครั้งที่สอง ขณะนั้นท่านพ่อลี ท่านมีอายุได้ ๕๐ ปี ท่านยังออกเที่ยวธุดงค์เพียงตามลําพัง ท่านได้ธุดงค์ลงมาจากจังหวัดลําปาง มายังจังหวัดอุตรดิตถ์ แล้วมาทางอําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ณ สถานที่แห่งนั้น หลวงปู่ลีขณะนั้นเป็นพระหนุ่ม พรรษา ๖ กําลังเดินธุดงค์หาสถานที่วิเวกเพื่อบําเพ็ญภาวนา จึงได้พบกันอีกโดยมิได้นัดหมายกัน ท่านมีความรู้สึกดีใจเป็นอันมากที่ได้พบท่านพ่อลี เพราะในวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระ-อาจารย์มั่น ครูบาอาจารย์ท่านมีความเคารพรักกันมาก ท่านถือเป็นครอบครัววงกรรมฐานเดียวกัน ท่านพ่อลีท่านเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญ และถือเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ในครอบครัว ซึ่งบรรดา ครูบาอาจารย์พระศิษย์หลวงปู่มั่นในรุ่นต่อมาให้ความเคารพเทิดทูนบูชาอีกองค์หนึ่ง 

ปรกติของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านมีพื้นฐานสําคัญ ข้อหนึ่งที่ได้รับการอบรมสั่งสอนมาเป็นอย่างดี ซึ่งท่านได้ถือปฏิบัติจนเป็นอริยประเพณีอันงดงามและได้ดําเนินสืบทอดต่อๆ กันมา คือ การให้ความเคารพนอบน้อมในครูบาอาจารย์องค์ที่มีพรรษามากกว่า เมื่อท่านพบปะกันหรือเมื่อท่านไปมาหาสู่เยี่ยมเยียนกัน องค์ที่มีพรรษาน้อยกว่าท่านจะแสดงความอ่อนน้อมสัมมาคารวะกราบนมัสการองค์ที่มีพรรษามากกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งพ่อแม่-ครูอาจารย์องค์ที่มีคุณธรรม การแสดงความเคารพนอบน้อมนั้นจะออกมาจากใจจริงอันบริสุทธิ์ ท่านแสดงด้วยความเคารพรักกันจริงๆ 

ฉะนั้น การกราบนมัสการของท่านผู้มีธรรม จึงเป็นกิริยาที่อ่อนโยนนุ่มนวลและงดงามมาก ดังเช่น กรณี หลวงปู่ฝั้น อาจาโร วัดป่าอุดมสมพร จังหวัดสกลนคร ท่านญัตติเป็นธรรมยุตหลัง หลวงปู่ขาว อนาลโย เพียง ๗ วันเท่านั้น ท่านแสดงความเคารพนอบน้อม โดยเข้าเยี่ยมกราบนมัสการหลวงปู่ขาว ที่วัดถํ้ากลองเพล จังหวัดหนองบัวลําภู แม้การญัตติเป็นนาคซ้าย – นาคขวา บวชห่างกันเพียงไม่กี่นาทีก็ตาม ท่านก็แสดงความเคารพนอบน้อม เช่น หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร นาคซ้าย เข้าเยี่ยมกราบนมัสการ หลวงปู่ขาว นาคขวา เป็นต้น 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นผู้มีธรรมในใจ ปรกติท่านมีความเคารพนอบน้อมครูบาอาจารย์ อยู่แล้ว ท่านได้ดําเนินสืบทอดตามปฏิปทาดังกล่าว ท่านได้เล่าถึงเหตุการณ์ในครั้งนั้นว่า เมื่อท่านได้พบท่านพ่อลีแล้ว ท่านจึงเข้าไปกราบคารวะท่านพ่อลี และถือโอกาสทําวัตรโดยขอโอกาสนวดเส้นถวาย ซึ่งการได้เข้าไปใกล้ชิดโดยการนวดเช่นนี้ ครูบาอาจารย์ท่านย่อมเมตตาเอ็นดู และท่านจะเล่าถึงธรรมที่ท่านรู้เห็นมาแล้วบ้าง เล่าประสบการณ์ธุดงค์บ้าง และเปิดโอกาสให้พระผู้เข้า ทําวัตรกราบเรียนข้อสงสัยในธรรม เพื่อท่านจะได้ชี้แนะให้อุบายธรรมบ้าง ฯลฯ ทําให้ผู้เข้าไปทําข้อวัตรย่อมได้รับอานิสงส์จากการนวดถวาย และได้รับประโยชน์จากการฟัง ที่สําคัญได้รับกําลังใจในการปฏิบัติธรรมเป็นอันมาก ฉะนั้น ในขณะที่หลวงปู่ลีนวดเส้นถวายอยู่นั้น ท่านพ่อลีได้เล่าเรื่องประสบการณ์ธุดงค์ต่างๆ อันน่าอัศจรรย์ให้ท่านฟัง เมื่อฟังไปและนวดถวายไปเรื่อยๆ แล้ว ก็รู้สึก ตื่นเต้นเพลิดเพลินกับเรื่องที่ท่านประสบมา จนลืมเวลํ่าเวลาและไม่รู้สึกง่วงเหงาหาวนอนเลย 

ท่านพ่อลี ท่านได้เล่าเรื่องช้างมาช่วยชีวิตให้หลวงปู่ลีฟังว่า “สมัยก่อนเสือก็มาก ช้างก็มาก ท่านเดินธุดงค์อยู่คําม่วง ตอนนั้นท่านเป็นพระหนุ่ม อายุพรรษาได้ ๗ พรรษา ๘ พรรษา ท่านเดิน หลงหมู่บ้านเข้าไปในป่า ไม่ได้ฉันข้าว ๓ วัน ๓ คืน ได้แต่ฉันนํ้าประทังชีวิต ไม่รู้ไปได้อย่างไร ไม่เห็นบ้านคน มันหลงป่า ป่ากว้างใหญ่ไพศาลจริงๆ เดินไม่พบหมู่บ้าน ท่านมีแต่เดิน เหนื่อยมาก ไปถึงมันมืดแล้ว ท่านเลยนอนในทางนั้น นอนขวางทางช้างเลย แต่ก่อนช้างมันมีมากนะ ทางช้างมันเหมือนทางรถเป็นด่านๆ ไป มันเป็นทางเดินไปเหมือนทางคนเดิน มันเรียบไปหมด แม้แต่ใบไม้ ก็ไม่มีนะทางมัน

ท่านจะนอนก็ผูกเชือกใส่ต้นไม้นั้น ผูกเชือกใส่ต้นไม้นี้ ก็เอาผ้าอาบนํ้าปูนอน ก็กางกลดเสร็จ ก็นอนหลับพอดี ก็นอนหลับอยู่นั่นแหละ โขลงช้างโขลงใหญ่มันก็มา ช้างใหญ่ตัวหัวหน้าหมู่ก็มา ตรวจตราก่อน มาก่อนลูกน้องของมัน ซึ่งจะเดินมาตามหลังกันมา ช้างใหญ่พอเห็นท่านแล้ว ท่านนอนหลับอยู่นั่น ช้างใหญ่ตัวนั้นมันก็อุ้มท่านออกจากทาง ย้ายเข้าไปในป่าไปนู่น ย้ายกลดกางไว้นอกทาง ก็กางเหมือนเก่า เหมือนเดิมหมด ผ้าปูนอนก็ปูไว้เหมือนเก่าไม่ได้ผิดเลย พอกางให้ท่านนอนเสร็จแล้วก็อุ้มท่านไปนอน มันอุ้มท่านเบาจนท่านไม่รู้สึกตัวเลย อุ้มท่านทําไม มันอุ้มท่านไป นอนกลด พอทําเสร็จแล้วมันก็ยืนบังท่านไว้ ไม่ให้หมู่พวกมองเห็นท่านและไม่ให้มาเบียดเบียนท่าน แล้วลูกน้องก็มาตามหลัง พอหมู่พวกมาก็ผ่านไปจนหมดแล้ว ช้างใหญ่ตัวหัวหน้ามันก็ค่อยเดินตามหลังไป สัตว์ทุกชนิดต้องมีหัวหน้าทุกตัว ทุกตัวต้องเคารพตัวหัวหน้านั้น มันก็รู้จักดี รู้จักชั่ว เหมือนกัน รู้จักบาป รู้จักบุญเหมือนกัน เพียงแต่เสวยเคราะห์กรรมของเขา เพราะเขาทํามา อย่างนั้น ก็ต้องเสวยตามวิบากกรรมอย่างนั้น แต่จิตอันเดียวกัน ต่างกันแต่กายเท่านั้น

พอท่านรู้สึกตัวตื่นขึ้นมา เอะใจ แต่เดิมเรานอนอยู่นู่น แล้วก็หันศีรษะไปทางนั้น นี่เรื่องสติ ของท่าน ท่านก็มีสติดีนะ แต่ตอนนี้กลับหันศีรษะมาทางนี้ ท่านสังเกตสังกาดู ท่านว่าทําไมเรามานอนที่นี่ แล้วก็หันหัวไปไม่เหมือนเดิม ขนาดนั้นนะ สติท่านทําไมเป็นอย่างนี้ ท่านเลยลุกขึ้น เหลียวดู ท่านเลยนั่งสมาธิเข้าที่ภาวนากําหนดจิตดู” 

เรื่องที่ท่านพ่อลีนั่งสมาธิภาวนาย้อนหลังดูเหตุการณ์ได้จริงหรือ? หลวงปู่ลีท่านตอบว่า “ทําไมจะเป็นไปไม่ได้ พระพุทธเจ้า พระอรหันต์ ท่านระลึกชาติย้อนหลังได้ เป็นร้อย เป็นพัน เป็นหมื่น เป็นแสนชาติ นี่พึ่งผ่านมาเพียงคืนเดียวเท่านั้น ทําไมท่านพ่อลีจะนั่งสมาธิภาวนาระลึกดู ย้อนหลังคืนนั้นไม่ได้ ถ้าอย่างนั้นท่านจะมาสอนสัตว์โลกที่โง่งมงายได้น่ะหรือ ถ้าท่านไม่แน่จริง” 

หลวงปู่ลีท่านเล่าต่อไปว่า “ท่านพ่อลี เมื่อภาวนาท่านได้เกิดความรู้ในญาณ ท่านก็เลยรู้ว่า ช้างตัวหัวหน้ามาก่อน มาทําอย่างนั้นอย่างนี้ มาอุ้มท่านออกไปนอนอยู่นู่น ท่านก็พิจารณาไป เสร็จแล้วมันก็หนีไป ดูซิ ท่านทิ้งขนาดนั้นนะ แล้วแต่มันจะทํา แล้วก็เกิดความอัศจรรย์นะ สัตว์ไม่ทําอันตรายท่าน มีมากนะเรื่องครูบาอาจารย์ อย่างหลวงปู่ชอบเหมือนกัน หลวงปู่มั่นท่าน ยิ่งเก่ง หลวงปู่ขาวก็เหมือนกันจนเลื่องลือนะครูบาอาจารย์ท่าน ไปกราบไปไหว้ท่าน” 

เรื่องนี้เป็นเรื่องอัศจรรย์จริงๆ หลวงปู่ลีกล่าวถึงบรมธรรม “วิมุตติพระนิพพานอัศจรรย์ ยิ่งกว่านี้เป็นพันทวี” อัศจรรย์จนไปเล่าให้ใครฟังไม่ได้ เพราะเขาไม่เชื่อ เดี๋ยวเขาจะหาว่าบ้า ท่านเล่าต่อว่า “ช้างตัวนั้นมันก็มีธรรมเหมือนกันนะ มันมาช่วยชีวิต และท่านพ่อลีก็ได้อาศัยเดินตามทางช้างนั้นออกมาจากป่าได้อย่างปลอดภัย”

 หลวงปู่ลี เล่าว่า “มนุษย์หรือสัตว์ก็มีจิตอันเดียว ผู้ไม่เคยเป็นญาติเป็นพี่น้องกันไม่มีในโลก บางทีเขาเคยเกิดเป็นมนุษย์ เคยบวช เคยเป็นเพื่อน จิตอันเดียวกันนี่แหละ แต่เสวยวิบากกรรม ต่างกัน ทําให้ชาตินี้เขาเกิดมาเป็นช้าง แต่ก่อนเขาคงมีอะไรเกี่ยวข้องกับท่านพ่อลี คงเป็นศิษย์ – อาจารย์กันมา อย่าว่าแต่ช้างเลย พวกเรานี้เกิดตายเป็นสัตว์มาสักเท่าไหร่ มีใครรู้เห็นได้บ้าง พระพุทธเจ้าท่านจึงสอนให้มีศีลธรรม ให้รักษามนุษย์สมบัติเอาไว้ ไม่อย่างนั้นจะตายไปเกิดเหมือนสัตว์ทั้งหลาย ให้สังเกตง่ายๆ นะ ถ้าจิตใจวุ่นวาย จะตายไปเกิดเป็นสัตว์ในทันที”

หลังจากที่หลวงปู่ลีได้พบท่านพ่อลีที่อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ได้ฟังเรื่องอัศจรรย์ของท่านพ่อลี ท่านก็ยิ่งเกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในท่านพ่อลีเป็นอันมาก ท่านพ่อลีสมดังที่หลวงปู่มั่นเคยชมเชยมาตลอดว่า “ท่านลีเป็นพระที่เด็ดเดี่ยวอาจหาญทุกสิ่งทุกอย่าง เด็ดเดี่ยว จริงจัง ไม่เหลาะแหละ” จากนั้นท่านก็กราบนมัสการลาท่านพ่อลีเดินธุดงค์กลับจังหวัดเลย 

ก่อนเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ธุดงค์กับหลวงปู่ชอบ

หลวงปู่ชอบ ฐานสโม วัดป่าสัมมานุสรณ์ อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ท่านเป็นพระศิษย์อาวุโสประเภท เพชรนํ้าหนึ่ง อีกองค์หนึ่งของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต หลวงปู่ชอบท่านชื่นชอบการเที่ยวธุดงค์เป็นชีวิตจิตใจ ท่านชอบผจญภัยอยู่ตามป่าตามเขาลึกๆ อันแสนทุรกันดาร และเต็มไป ด้วยภัยอันตรายจากสัตว์ป่า มีเสือ ช้าง หมี เป็นต้น ท่านถือธุดงควัตรด้วยความเคร่งครัดมาก การปฏิบัติภาวนาก็เป็นไปอย่างอุกฤษฏ์ สมกับที่ท่านได้รับการยกย่องว่า ท่านเป็นนักรบธรรม กล้าหาญเดนตาย บรรดาเหล่าทวยเทพ พญานาค จะเคารพรักท่านมาก สมัยท่านอยู่กับหลวงปู่มั่น ในบางโอกาสหลวงปู่มั่นมอบหมายให้ท่านต้อนรับแขกเทพ ด้วยท่านเป็นพระอรหันต์ที่เลิศด้านฤทธิ์และมีปรจิตตวิชชาเป็นเลิศ ขณะที่หลวงปู่มั่นแสดงธรรม ท่านก็ได้มอบหมายให้หลวงปู่ชอบคอยตรวจตราดูความคิดของพระเณร และให้คอยตักเตือนพระเณรไม่ให้คิดนอกลู่นอกทาง

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ – ๒๔๙๙ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ได้อยู่จําพรรษาที่วัดป่าบ้านบง ตําบลท่าศาลา อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย ติดต่อกัน ๒ พรรษา โดยในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ก่อนเข้าพรรษา หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้มากราบนมัสการและมาอยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมกับหลวงปู่ชอบ นับว่าท่านมีโชควาสนาอํานวยอยู่มาก เพราะได้อยู่กับพ่อแม่ครูอาจารย์องค์เลิศเลอแห่งยุค นอกจากท่านได้ออกเที่ยวธุดงค์กับองค์หลวงตาพระมหาบัวอย่างใกล้ชิดแล้วก่อนหน้า ท่านยังได้มีโอกาสติดตามหลวงปู่ชอบออกเที่ยวธุดงค์อย่างใกล้ชิด ซึ่งในขณะนั้นหลวงปู่ชอบท่านมีอายุ ๕๕ ปี ท่านยังมีสุขภาพร่างกายที่สมบูรณ์แข็งแรง เดินเหินไปมาได้สะดวก ท่านเดินธุดงค์ปีนขึ้นเขาลงเขาได้อย่างคล่องแคล่วทะมัดทะแมง 

ครูบาอาจารย์ได้เล่าเรื่องหลวงปู่ชอบพาพระศิษย์ออกเที่ยวธุดงค์ไว้ว่า “ระหว่างพักอยู่ที่ วัดป่าบ้านบง ท่านลี (หลวงปู่ลี กุสลธโร) มาหาท่านอาจารย์ชอบ ท่านอาจารย์พาเรา ท่านบัวคํา (หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร) ท่านลี ออกเที่ยววิเวกอําเภอวังสะพุง และอําเภอภูเรือ ท่านอาจารย์ชอบบอกให้เราคอยอยู่วัดป่าบ้านบง ส่วนท่านอาจารย์ชอบพาท่านบัวคํา ท่านลี ลงไปพักที่บ้านกกกอก (วัดป่าปริตตบรรพต บ้านกกกอก ตําบลหนองงิ้ว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย)”

กล่าวได้ว่า ภูเขาเงื้อมผาอันยอดสูงชัน ซึ่งเป็นสถานที่สัปปายะวิเวกเงียบสงัดเหมาะกับการภาวนาในแถบจังหวัดเลยนั้น หลวงปู่ชอบท่านไปยํ่าเดินธุดงค์ ไปภาวนามาแล้วแทบทั้งสิ้น ท่านได้ ฝากผลงานทางด้านศาสนถาวรวัตถุไว้ในจังหวัดเลย อันเป็นบ้านเกิดของท่านมากที่สุด โดยท่านสร้างวัดป่ากรรมฐานตามแนวปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ขึ้นในจังหวัดเลยไว้มากมายหลายแห่ง เช่น สร้างวัดป่าท่าสวย ในปี พ.ศ. ๒๔๙๔ สร้างวัดป่าบ้านบง ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ และสร้างวัดป่าปริตตบรรพต ในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ไล่เลี่ยกันกับสร้างวัดป่าบ้านห้วยลาด อําเภอภูเรือ ฯลฯ ซึ่งในกาลต่อมาวัดป่าเหล่านี้ล้วนเป็นสถานที่ปฏิบัติธรรมและเป็นที่จําพรรษาอันสําคัญของพระธุดงคกรรมฐานสายหลวงปู่มั่นในรุ่นต่อมา รวมทั้งหลวงปู่ลี ซึ่งในระยะนั้นท่านก็ได้มาอยู่ จําพรรษา และท่านก็ได้บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันตสาวกที่วัดป่าปริตตบรรพต 

การที่หลวงปู่ลีมาธุดงค์กับหลวงปู่ชอบนั้น โดยเฉพาะการเที่ยวธุดงค์ป่าเขาในแถบจังหวัดเลยนั้น ซึ่งมีสภาพพื้นที่เต็มไปด้วยภูเขาสูงชัน อุดมสมบูรณ์ไปด้วยป่าไม้ สัตว์ป่าก็ชุกชุม อากาศก็ หนาวเย็นจนหนาวจัดมาก อีกทั้งห่างไกลและทุรกันดารมาก บ้านเรือนผู้คนก็ไม่ค่อยมี อาหารการขบฉันก็อดๆ อยากๆ ขาดแคลน หลวงปู่ลีท่านต้องได้รับการเคี่ยวเข็ญฝึกฝนอย่างหนัก เพราะผู้ที่ จะอยู่กับหลวงปู่ชอบได้นั้น ต้องมีความอดทนต่อดินฟ้าอากาศได้ ต้องอดทนต่อความทุกข์ยาก ลําบากได้ ต้องอดทนต่อความหิวโหยเป็นพิเศษ และที่สําคัญต้องเป็นพระที่เดนตายจริงๆ ดังที่ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร พระศิษย์องค์สําคัญของหลวงปู่ชอบ เล่าไว้ดังนี้

“หลวงปู่ชอบท่านจะไม่ให้พระเณรเถรชีในวัดก่อไฟผิงแก้หนาว ท่านจะให้ลูกศิษย์แก้หนาวโดยการเดินจงกรมให้มากๆ เพื่อปลุกเร้าธาตุไฟอบอุ่นร่างกาย เว้นไว้แต่พระเณรเถรชี รูปนั้นๆ มีอาพาธรบกวนธาตุขันธ์ ท่านจึงจะอนุญาตให้ก่อไฟผิง องค์ท่านเทศน์สอนลูกศิษย์ว่า ถ้ามัวแต่พากันมานั่งสุมหัวผิงไฟ มันก็จะสุมหัวคุยกันตามประสากิเลสกิโล มันจะพาคุย เรื่องที่ คุยกันก็มีแต่เรื่องกิเลสตัณหาลามก คุยกันแล้วก็ไม่พากันทําความเพียรเดินจงกรมภาวนา พอดึกค่อนคืนก็ง่วงเหงาหาวนอน ต่างคนต่างคลานเข้ามุ้งไปนอนกอดอีสาดอีหมอนทิ้งวันทิ้งคืนไปเฉยๆ เอะอะขึ้นมาพออากาศหนาวนิดๆ หน่อยๆ มันก็จะพากันเตรียมก่อไฟผิงอย่างเดียว มัวแต่ห่วงร้อนห่วงหนาวอยู่อย่างนี้ เวลาไปอยู่ในป่าในเขาเจออากาศที่มันเย็นหนาวมหาโหดแล้ว มันจะไม่พากันแข็งกระด้างค้างตายกันหรือ 

ต้องฝึกฝนตนเองให้อยู่ได้กับทุกสภาพอากาศซิ ฝึกตนเองให้อยู่กับร้อนให้เป็น อยู่กับ เย็นให้ได้ ถ้าอยากอยู่สบายจริง ต้องอยู่กับทุกข์ให้เป็น เอาทุกขเวทนานั้นแหละมาฝึกฝนจิตใจของตนเองให้เข้มแข็ง

ถ้าหนาวมากก็อย่านอนขดอี้จู้เป็นครูหมอนกิ่ว ถ้านั่งภาวนาอาการเหน็บชา มันก็จะเกิดเร็ว เวทนามันก็จะโหมใจอย่างหนัก ให้เดินจงกรมเอา เดินให้มากๆ เดินให้นานๆ เดินเพื่อปลุกเร้า ธาตุไฟให้มาช่วยสร้างความอบอุ่นแก่ร่างกาย หัดมีปัญญาตั้งแต่หนุ่มแต่น้อยสิ เฒ่าชะแรแก่ชรา แล้วมันจะได้ไม่โง่เง่าเต่าตุ่น จะได้เอาสติปัญญาที่ตนฝึกฝนอบรมมา ไปบอกสอนคนรุ่นหลังเพื่อ สืบทอดปัญญาต่อๆ ไป”

พรรษา ๗ พ.ศ. ๒๔๙๙ จําพรรษาที่วัดป่าท่าสวย

สมัยก่อนหลวงปู่ลี กุสลธโร ได้พาหมู่คณะออกเที่ยวธุดงค์อยู่แถวเขตอําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ท่านจะไม่ให้อยู่เกิน ๓ องค์ เหตุผล คือ จะได้ไม่ยุ่งยากในการลงอุโบสถสังฆกรรม เพราะจะได้ไม่ต้องสวดพระปาฏิโมกข์ ตามพระวินัยบัญญัติ ๓ รูปพึงประชุมกันทําปาริสุทธิอุโบสถ ดังนี้ ประชุมกันในโรงอุโบสถแล้วรูปหนึ่งสวดประกาศญัตติ จบแล้วแต่ละรูปพึงบอกความบริสุทธิ์ของตน

ในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ เมื่อหลวงปู่ลี และ หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร ได้ติดตามหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ออกเที่ยวธุดงค์ พอจวนใกล้ถึงวันเข้าพรรษา ท่านทั้งสองต่างก็ได้กราบนมัสการลา หลวงปู่ชอบ ไปจําพรรษาด้วยกันที่วัดป่าท่าสวย บ้านวังม่วง อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย (ปัจจุบันขึ้นกับตําบลเอราวัณ อําเภอเอราวัณ) ขณะนั้นหลวงปู่ลีท่านมีอายุ ๓๔ ปี นับเป็นพรรษาที่ ๗ 

หลวงปู่ลี และ หลวงปู่บัวคํา ท่านทั้งสองเป็นเพื่อนสหธรรมิกที่รักใคร่สนิทสนมกันมา ตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส และได้บวชพร้อมกันในคราวงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น โดยหลวงปู่ลี เป็นนาคซ้าย หลวงปู่บัวคําเป็นนาคขวา จากนั้นได้แยกย้ายกันจําพรรษา ในปีนี้นับเป็นพรรษาแรกที่ท่านทั้งสองได้มาจําพรรษาร่วมกัน 

หลวงปู่ลีเคยกล่าวถึง หลวงปู่บัวคํา ว่า “ท่านเป็นพระที่เก่งในด้านการภาวนา” และท่านเล่าเหตุการณ์ในครั้งนั้นว่า “วัดป่าท่าสวยเป็นวัดที่หลวงปู่ชอบ ฐานสโม เป็นผู้สร้างเอาไว้ เราอยู่จําพรรษาในปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ขณะนั้นพระจําพรรษาเพียง ๒ รูปเท่านั้น คือ เรากับเพื่อนสหธรรมิก หลวงปู่บัวคํา และสามเณรอีก ๓ รูป ซึ่งเป็นเด็กน้อยที่พบระหว่างเดินทางธุดงค์จึงนําติดตามมา อยู่ด้วย”

หลวงปู่ลี ท่านอยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาพระมหาบัว มาแล้วหลายพรรษา ท่านย่อมคุ้นเคยกับปฏิปทาขององค์หลวงตาฯ เป็นอย่างดี โดยเฉพาะในช่วงเข้าพรรษา จะไม่มีงานก่อสร้างใดๆ เมื่อฉันจังหันเช้าเสร็จ องค์หลวงตาฯ จะให้พระศิษย์แยกย้ายกันไปตามกุฏิของแต่ละองค์ๆ เพื่อให้พระศิษย์มีเวลาประกอบความพากเพียรปฏิบัติธรรมด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา กันได้อย่างเต็มที่ กรณีนี้หากพระศิษย์นั่งรวมกลุ่มคลุกคลีพูดคุยกัน ถ้าเห็นองค์หลวงตาฯ เดินมา จะแยกย้ายกันหนีทันที กลัวท่านจะมาตําหนิขับไล่ ซึ่งสมัยนั้นพระเณรเกรงกลัวกันมากและไม่มี ใครกล้าละเมิด 

ฉะนั้น ในเข้าพรรษาปีนี้ เมื่อหลวงปู่ลีมาเลื่อยไม้ในพรรษา ท่านจึงนึกค้านในใจ โดยท่านเล่าว่า “ในระหว่างที่จําพรรษาอยู่นั้นหลวงปู่ชอบดําริให้เลื่อยไม้เพื่อสร้างกุฏิ เรากับหลวงปู่บัวคํา ก็ทํากันเลื่อยไม้เพียงลําพัง ๒ รูป กุฏิสมัยนั้นเป็นกุฏิกระต๊อบน้อยๆ ไม่ได้เป็นอย่างทุกวันนี้ที่ถูกสร้างขึ้นมาใหม่ เลื่อยไม้ไปๆ ก็รู้สึกเมื่อยและเหน็ดเหนื่อย จึงนึกในใจว่า อยากจะออกไปเที่ยว ธุดงค์แล้ว จะให้มาเลื่อยไม้อย่างนี้ได้อย่างไร ไม่ไหวแล้ว เราเบื่องานทางโลกถึงได้มาบวชนี่วะ ออกพรรษาแล้วจากวัดป่าท่าสวย เราออกทันทีโดยไม่รีรอ ไม่ไปอยู่ที่ไหนๆ นานๆ จากนั้นจึงเข้าไปอยู่ที่วัดป่าบ้านตาด เพื่อกลับไปภาวนากับพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน”

ซึ่งขณะนั้นกําลังเริ่มก่อสร้างวัดป่าบ้านตาด ตําบลบ้านตาด อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี เพื่อสงเคราะห์โยมมารดา คือ นางแพงศรี โลหิตดี จากประวัติหลวงปู่เพียร วิริโย ได้บันทึกเหตุการณ์ตอนนี้ไว้ดังนี้

“กลับจากจันทบุรี องค์หลวงตาฯ ได้พาโยมมารดามาพักที่บ้านตาดเพื่อรักษาตัว เนื่องด้วย ระยะนั้นโยมมารดาขององค์ท่านไม่ค่อยสบายนัก ทั้งอายุก็มากแล้วจะเที่ยวไปในสถานที่ต่างๆ เหมือนก่อนไม่สะดวก จึงเป็นเหตุให้องค์ท่านได้สร้างวัดป่าบ้านตาดขึ้นมา”

ในยุคแรกลูกศิษย์ที่ติดตามขึ้นมาจากจันทบุรีก็มี ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ตัวท่าน (หลวงปู่เพียร) หลวงปู่บุญเพ็ง คุณแม่ชีแก้ว สามเณรน้อย ต่อมาหลวงปู่ลีก็ตามมา จากนั้น หลวงปู่ลีท่านก็เข้าออกวัดป่าบ้านตาดอยู่เสมอๆ เพื่อหวังพึ่งพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาคอยชี้นํา ทางธรรม ครูบาอาจารย์กล่าวถึงดังนี้

“ดูสิ เวลาหลวงปู่ลีท่านเข้าท่านออก ท่านเข้าท่านออกของท่าน เดี๋ยวก็ไป เดี๋ยวก็มา ของท่าน ท่านผ่อนคลายของท่าน ท่านหาที่ปฏิบัติของท่าน นี่ไง เวลาคนที่มีสติปัญญาเขาก็ต้องรักษาสิทธิของเขา รักษาโอกาสของเขา นี่คนชี้ทางๆ ไง”

เสนาสนะยุคแรกนั้น ส่วนมากจะปูด้วยฟากไม้ไผ่ มุงด้วยฟางข้าวหรือหญ้าคา ท่านว่า กุฏิองค์หลวงตาฯ สมัยนั้นเป็นกุฏิหลังเตี้ยๆ มุงด้วยหญ้าคา ปูด้วยฟากไม้ไผ่ ส่วนหน้าต่างนั้นเป็น ฝาขัดแตะ ต้องใช้ไม้ยันไว้เวลาเปิดหน้าต่าง ท่านว่าองค์หลวงตาฯ นั้นไพหญ้าคา (นําหญ้าคา มาถักเป็นแผ่นเพื่อใช้มุงเป็นหลังคา) ตั้งแต่ฉันเสร็จจนถึงเวลาปัดกวาดได้ ๑๓ แผ่น ส่วนตัวท่านนั้น หลังจากทําข้อวัตรตอนเช้าเสร็จ ไพหญ้าได้ ๑๘ แผ่น 

ท่านว่าบ้านตาดยุคแรกขององค์หลวงตาฯ เข้มงวดกวดขันกับพระเณรในเรื่องการภาวนาเป็นหลักเหมือนยุคห้วยทราย และยุคจันทบุรี ทั้งนี้ก็เนื่องจากว่าองค์ท่านยังมีสุขภาพแข็งแรง พร้อมกับแขกประชาชนที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับวัดก็ยังมีน้อย”

เมื่อคุณแม่ชีแก้วบรรลุธรรมแล้ว ท่านได้ติดตามท่านอาจารย์พระมหาบัวไปอยู่ที่อุดรธานีเพื่อช่วยเหลือบวชชีโยมแม่ของท่าน และได้ติดตามองค์ท่านต่อไปอยู่วัดสถานีทดลองเกษตรกรรม จังหวัดจันทบุรี ปี พ.ศ. ๒๔๙๙ คุณแม่ชีแก้วได้ติดตามท่านอาจารย์พระมหาบัว กลับไปอยู่อุดรธานี เพื่อช่วยเหลือในการสร้างวัดป่าบ้านตาด ระยะเวลานั้น อดอยากขาดแคลนทุกอย่าง ผ้าสบงจีวร ได้บังสุกุลมาจากศพ ใช้หญ้าแห้งยัดผ้า ทําเป็นหมอนถวายพระ ท่านว่ามีความลําบากแร้นแค้น อดอยากขาดแคลนมาก สุดที่จะบรรยายได้”

หลวงปู่ลี กุสลธโร พระผู้มีความมุ่งมาดปรารถนาต่อความพ้นทุกข์ ท่านดําเนินตามรอย แห่งองค์พระบรมศาสดาและพระอรหันต์ทั้งหลายด้วยหลักมัชฌิมาปฏิปทา หรือมรรคมีองค์แปด หรือหลักของไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ ปัญญา ท่านพิจารณาอยู่เสมอว่าทําอย่างไรจึงจะได้บรรลุผลสําเร็จแห่งความปรารถนานั้น อริยธรรมทั้ง ๓ ขั้น คือ โสดาบัน สกิทาคามี และอนาคามี ท่านได้บรรลุสมความปรารถนาแล้ว ยังเหลือแต่อริยธรรมขั้นสูงสุด คือ ขั้นอรหันต์เท่านั้น ซึ่งท่านจะต้องขวนขวายประกอบความพากเพียรอย่างอุกฤษฏ์แรงกล้าต่อไป

ก่อนเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ออกธุดงค์เมืองเลย

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านจําพรรษาที่อื่นกับพ่อแม่ครูอาจารย์ศิษย์ผู้ใหญ่ของหลวงปู่มั่น พอออกพรรษาแล้ว ท่านจะกลับมาสู่วัดป่าบ้านตาด จนเป็นที่ทราบกันเป็นอย่างดีในหมู่ศิษย์ขององค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านมาเป็นหูเป็นตาคอยช่วยดูแลงานต่างๆ ภายในวัด และมาทํา ไม้กวาดศาลา ทําขาบาตรถวายองค์หลวงตาฯ ถ้ายังขาดเหลือท่านจะถักไม้กวาดให้เต็มเรียบร้อย จากนั้นก็นําหมู่คณะจัดหาฟืนใส่โรงต้มนํ้าให้เรียบร้อย แล้วคอยดูว่าองค์หลวงตาฯ จะมีเรื่องงานอะไรอีกต่อไปหรือไม่ ถ้าในปีนั้นมีพระน้อยท่านจะอยู่รอก่อน เพื่อร่วมจําพรรษา แต่ถ้าพระในปีนั้นมากขึ้น องค์ท่านจะเสียสละให้กับศิษย์รุ่นน้องที่เข้ามาศึกษาใหม่

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ถือเป็นปีสําคัญทางพระพุทธศาสนา เนื่องจากเป็นปีครบรอบ ๒,๕๐๐ ปี แห่งการปรินิพพานขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือครบรอบ ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือ กึ่งพุทธกาล เนื่องจากพระพุทธเจ้าทรงวางพระพุทธศาสนาไว้ ๕,๐๐๐ ปี แล้วจักเสื่อมสลายลง ในต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๐ หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อช่วยเหลืองานพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่วัดป่าบ้านตาด จังหวัดอุดรธานี อยู่นานพอสมควรแล้ว ท่านตั้งใจออกเที่ยวธุดงค์ต่อไป อันแสดงถึงการไม่ติดถิ่น ไม่ติดสถานที่ ไม่ติดญาติโยม และเป็นการทรมานกิเลสตัวดื้อด้านภายในจิตใจได้เป็นอย่างดี 

โดยในช่วงวันวิสาขบูชาปีนี้ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร (พระสุทธิธรรมรังสีคัมภีรเมธาจารย์) ได้จัดงานฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือฉลองกึ่งพุทธกาล ณ วัดอโศการาม อําเภอเมือง จังหวัดสมุทรปราการ การจัดงานสําคัญในครั้งนี้ถือเป็นงานใหญ่ของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น จึงมีบรรดาพ่อแม่ครูอาจารย์ไปร่วมงานกันจํานวนมาก รวมทั้งองค์หลวงตาพระมหาบัว และ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ได้เดินทางไปช่วยงานดังกล่าว ส่วนหลวงปู่ลี ท่านไม่ได้ ติดตามไปร่วมงาน ขณะนั้นท่านมุ่งงานภายใน

เมื่อหลวงปู่ลีกราบลาองค์หลวงตาฯ แล้ว ท่านมุ่งเดินทางสู่จังหวัดบ้านเกิด คือ จังหวัดเลย ซึ่งมีป่าเขาอุดมสมบูรณ์มาก เป็นสถานที่สัปปายะแห่งหนึ่งที่ครูบาอาจารย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต นิยมเดินธุดงค์มาปฏิบัติธรรมกัน เบื้องต้นท่านแวะเข้ากราบ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่บ้านโคกมน เพื่อศึกษาและปฏิบัติกับท่านสักระยะหนึ่ง จึงเดินทางต่อไปยังเทือกเขาภูโปก พักอยู่ป่าช้าผีน้อย บ้านกกกอก ซึ่งเป็นหมู่บ้านเล็กๆ อยู่กลางหุบเขาลึก คราวนี้มีท่านพระอาจารย์บัวคํา มหาวีโร ซึ่งเป็นสหธรรมิกของท่าน และลูกศิษย์ท่านพระอาจารย์บัวคํา มีเด็กชายต่วน เด็กชายคิด ซึ่งเป็นเด็กน้อยที่ได้มาแต่บ้านหยวก บ้านขี้นวล ติดตามไปด้วย

เมื่อหลวงปู่ลีและคณะ พักปฏิบัติสมาธิภาวนาอยู่ที่ป่าช้าผีน้อย บ้านกกกอก ได้ไม่นานเท่าไรนักมี ท่านพระอาจารย์คําบุ ธมฺมธโร และพระศิษย์ เดินธุดงค์ข้ามภูเขามาพักสมทบด้วย

เหตุการณ์ที่วัดป่าบ้านกกกอก มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญมามรณภาพ เรื่องนี้ท่านพระ-อาจารย์คําบุ ธมฺมธโร ได้นั่งสมาธิภาวนา ปรากฏนิมิตเห็นพระรูปหนึ่งรูปร่างผิวพรรณงดงามมากถึงขนาดท่านอุทานในจิตว่า โอ๊ย ! พระอะไรช่างงามแท้ สีผิวจะว่าแดงก็ไม่ใช่ จะว่าเหลืองก็ไม่ใช่ สีขาวนกพิราบ งามอย่างใดอย่างนั้นล่ะ คือสีผิวพระรูปที่ปรากฏในนิมิตนั้น วันรุ่งขึ้นเวลาฉันจังหันท่านจึงออกอุบายถามโยมว่า “เอ๊ ! วัดนี้มีครูบาอาจารย์ท่านมามรณะอยู่สักรูปไหม” โยมจึงตอบว่า “มี ชื่อว่าหลวงปู่คําดี เป็นพระน้องชายหลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร” แล้วญาติโยมชาวบ้านกกกอก จึงเล่าเรื่องหลวงปู่คําดีตกกุฏิมรณภาพให้ท่านฟัง

พรรษา ๘ พ.ศ. ๒๕๐๐ จําพรรษาที่วัดป่าบุญญานุสรณ์

คณะธุดงค์โดยการนําของท่านพระอาจารย์คําบุ ธมฺมธโร อันมีหลวงปู่บัวคํา มหาวีโร หลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นต้น ร่วมคณะติดตาม ได้ออกเดินเท้าธุดงค์จากบ้านกกกอก ข้ามภูเขา อันสลับซับซ้อน ย้อนมาทางจังหวัดอุดรธานี เดินไปทางบ้านนาปะบ่า ออกไปทางเส้นอําเภอกุดจับ ต่อไปยังบ้านหินฮาว ต่อไปยังบ้านวังฮุ้ง แล้วไปพักอยู่บ้านห้วยหอย แล้วพากันขึ้นไปเขาหล่ม ภูหินร่องกล้า ภูทับเบิกเป็นที่อยู่ของพวกม้ง มุ่งตรงไปทางภาคเหนือ มีจุดหมาย คือ จังหวัด เชียงใหม่ เส้นทางผ่านป่าเขาลําเนาไพรเหล่านี้ หลวงปู่ลีท่านเคยเดินธุดงค์ผ่านมาโปรดโยมบิดา ครั้งหนึ่งแล้วในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ และในคราวนี้ท่านก็อดที่จะชักชวนหมู่คณะแวะที่อําเภอหล่มเก่า ไม่ได้ นั่นเป็นเพราะท่านหวังจะโปรดโยมบิดาบังเกิดเกล้า คือ นายอุด ทองคํา ซึ่งมีอายุมากแล้ว แต่ยังลุ่มหลงอยู่กับรสสุราเมรัยอันเป็นนิสัยเดิม

ที่หมู่บ้านแห่งหนึ่งแถวอําเภอหล่มเก่า เมื่อคณะธุดงค์มาโปรดใหม่ๆ พอมาถึงตอนเย็น ชาวบ้านเขาศรัทธาได้ออกมาต้อนรับและจัดสํารับอาหารมาถวาย มีเณรองค์หนึ่งเถรตรงเคร่งครัด พระวินัย จะไปบอกสอนชาวบ้านว่าพระเณรฉันอาหารมื้อเย็นไม่ได้ เพราะผิดพระวินัย หลวงปู่ลีท่านบอกไม่ให้ไปสอนเขาทั้งแนะนําให้อุบายเณรว่า เราพึ่งมาใหม่ไม่ควรไปสอนเขา เรารับประเคนอาหารมา แต่เราไม่ฉันก็ได้ ถ้าไปสอนเขา เกิดเขาโกรธขึ้นมา พรุ่งนี้เขาอาจไม่ใส่บาตรให้เราฉันก็ได้

เมื่อคณะธุดงค์เดินทางลงมาจากยอดภูอันสูงชัน มาถึงบ้านขี้นาค อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ซึ่งเป็นหมู่บ้านหลังเล็กๆ ตั้งอยู่ติดกับเชิงเขาภูทับเบิกอันสูงใหญ่ อันเป็นประดุจดัง ป้อมปราการชั้นสุดท้ายกั้นระหว่างภาคเหนือและภาคอีสาน เมื่อเห็นต้นมะม่วงป่าต้นใหญ่ต้นหนึ่ง ซึ่งอยู่ริมไร่ เป็นที่โล่งอากาศถ่ายเทสะดวกสบาย เป็นสถานที่สัปปายะ ท่านพระอาจารย์คําบุจึงนํา หมู่คณะปักกลดพักแรม 

มีโยมคนหนึ่งซึ่งเป็นชาวบ้านห้วยหอย ได้มากราบนิมนต์ขอให้ท่านพระอาจารย์คําบุและคณะอยู่จําพรรษาที่บ้านขี้นาค และสร้างเป็นวัดป่าขึ้นมา เพื่อถวายเป็นพุทธบูชา ฉลองงาน ๒๕ พุทธศตวรรษ หรือกึ่งพุทธกาล ท่านพระอาจารย์คําบุก็เห็นด้วย หลวงปู่ลีก็ยินดีด้วยเป็นอย่างยิ่งที่ จะได้มีโอกาสโปรดโยมบิดาบังเกิดเกล้าตามความประสงค์อีกครั้ง จึงเริ่มพากันลงมือสร้างวัด และได้ตัดถนนหนทางที่ลงมาจากภูเขาให้เป็นทางตรง มีพระอาจารย์รูปหนึ่งในคณะธุดงค์ท่านเอ่ย สบประมาทพวกญาติโยมที่ขันอาสาว่า พวกญาติโยมจะเก่งขนาดไหน ถึงสามารถขุดถนนผ่าน จอมปลวกใหญ่ในฤดูแล้งได้ ซึ่งดินนั้นแข็งราวกับหิน ท่านพระอาจารย์คําบุ ท่านก็เป็นผู้นําพา ญาติโยมขุดจอมปลวกออกแบบราบคาบ เป็นการพิสูจน์ให้เห็นว่าญาติโยมมีความศรัทธามั่นคงสร้างวัดป่าขึ้นอย่างจริงจัง

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า ท่านพระอาจารย์คําบุ ชาวบ้านเขานิมนต์ เขาอยากได้วัด แล้วเขาก็ทําพิธีขอผีปู่ตาแล้ว พอตกกลางคืนท่านพระอาจารย์คําบุ ท่านก็ไปนั่งภาวนาในที่ไม่ไกลจากวัดนัก เป็นที่ดอนของผีปู่ตาที่คนที่นั่นเขานับถือกัน ท่านก็นั่งสมาธิภาวนา กําหนดจิตเทศน์โปรดผีให้รู้จักธรรมะ เอาผีมาเป็นลูกศิษย์ วันต่อมาผีปู่ตามาเข้าฝันน้องของเฒ่าจํ้า เขามาบอกว่า “กูจะไปแล้ว พระธรรมท่านมาโปรดกูแล้ว มาหลงอยู่กับพวกมึงเสียนาน กูจะหนีแล้ว กูจะไปอยู่บนสวรรค์นู้น กูจะไม่คืนกลับมาอีกแล้ว” ผีปู่ตาบอกพวกที่นับถือให้เลิกหลงงมงายกับการบูชาที่ไม่มีผล ไม่มี อานิสงส์ 

เฒ่าจํ้าอยากทดสอบว่า ผีปู่ตาหนีไปแล้วจริงๆ หรือ ด้วยว่าผีปู่ตาหวงต้นไม้เป็นยิ่งนัก จึงทํา การโค่นต้นไม้ลงทั้งไม้แดง ไม้ดู่ ปรากฏว่าเหตุการณ์สงบมาก ไม่มีอะไรเกิดขึ้น หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า ปะเหมาะก็พอดีเลย กับชาวบ้านเขาอยากได้วัด เฒ่าจํ้าจึงได้นําต้นไม้ที่โค่นลงไปนั่นแหละไปถวายวัดจนหมด ชาวบ้านเขาก็ร่วมแรงร่วมใจช่วยกันเลื่อยไม้ทั้งชายและหญิง ผู้หญิงเมืองหล่มเขาก็เลื่อยไม้เก่ง อยากจะทําศาลาก็เอาไม้ของผีปู่ตานี่แหละ มีทั้งไม้ดู่ ไม้แดง ได้สร้างศาลาทั้งศาลา ทั้งกุฏิ ทําครบหมด พระเณรจําพรรษาสะดวกสบาย ได้ผีมาช่วยสร้างศาลา

ดังนั้น ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะมีอายุ ๓๕ ปี พรรษา ๘ ท่านได้ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านขี้นาค ปัจจุบัน คือ วัดป่าบุญญานุสรณ์ หมู่ที่ ๑๒ บ้านขี้นาค ตําบลวังบาล อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ โดยมีท่านพระอาจารย์คําบุ ธมฺมธโร เป็นหัวหน้า ซึ่งท่านได้ อยู่ร่วมในช่วงแรก พอใกล้จะเข้าพรรษามีคนส่งข่าวไปว่าญาติของท่านป่วย ท่านจึงเดินทางกลับ

ในช่วงเข้าพรรษา ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ มีพระเณรจําพรรษาอยู่ ๑๒ รูป ทุก ๑๕ คํ่า หมู่พระเณร จะมารวมกันที่ศาลา ไหว้พระสวดมนต์ ปฏิปทาก็พากันดําเนินตามที่พ่อแม่ครูอาจารย์ท่านพาดําเนินมา เช่น เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา พิจารณาธรรมทั้งหลายเป็นหลัก การสวดปาฏิโมกข์ ในปีนั้นมีหลวงปู่ลี และครูบาอาจารย์ สลับกันสวดในพรรษา 

พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เมื่อป่วยเป็นไข้ป่ามาลาเรีย ท่านจะภาวนา พุทโธสละตายต่อสู้กับทุกขเวทนา ทั้งนี้ท่านได้แบบฉบับอันเลิศเลอจากพระพุทธเจ้า และจาก ท่านพระอาจารย์มั่น โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้

“นี่ได้ปฏิบัติมาเต็มกําลังความสามารถ ตะกี้นี้ก็ได้พูดถึงว่าเราได้มาโกหกท่านทั้งหลายเหรอ ปฏิบัติมาจนกระทั่งว่าเฉียดสลบๆ พระพุทธเจ้าสลบ ๓ หน พ่อแม่ครูจารย์มั่นสลบ ๓ หน เราไม่ได้ลืมนะ หลวงปู่มั่นเราที่สลบ ๓ หนนี่ท่านบอก ท่านเป็นไข้ ไข้ก็ไข้มาลาเรียเสียด้วย ไข้หนัก ไข้หนักท่านก็ซัดหนัก ความเพียรไม่ยอมนอน ภาวนาสู้ทุกขเวทนา นั่นฟังซิ ท่านมาเล่าให้ฟัง ล้มไม่รู้ตัว ท่านว่า สู้กันอยู่ในนั้น ไข้หนัก ความเพียรเราก็ว่าหนัก แต่ยังไงมันล้มลงไม่รู้เลย พอรู้ตัวขึ้นมาล้มแล้วนอนอยู่แล้ว เอ๊ ! ยังไง ลุกขึ้นปุ๊บสู้อีก ท่านว่าอย่างนั้น แต่เราไม่ได้กราบเรียนถาม ท่านว่า การสลบ ๓ หนนี่สลบในเป็นไข้ครั้งเดียวนั้น หรือว่าเป็นหลายครั้งหลายหน สลบหลายหน ตามที่ต่อสู้กับทุกขเวทนาเป็นไข้นี้ เราลืมเรียนถามท่านเสีย จําได้แต่ว่า ท่านสลบ ๓ หน พระพุทธเจ้าสลบ ๓ หน เราไม่เคยสลบ เราก็บอกไม่สลบ แต่เรื่องเฉียดนี้เฉียดมาตลอด”

ในปีนั้นพระเณรทั้งหลายล้วนป่วยเป็นไข้มาลาเรียทั้งวัด คนที่ไม่สบายเป็นไข้เริ่มแรก คือ ท่านพระอาจารย์คําบุ ท่านฉันยาสองวัน สามวัน ฉันเท่าไรก็ไม่หาย อาการยิ่งกําเริบหนัก ท่านจึง อธิษฐานจิตว่า ยานี่ฉันมา ๒ – ๓ วันแล้ว อาการไม่ลดลง มีแต่จะทวีขึ้น หรือว่าวาระแห่งชีวิต ของเราจะมาถึงเพียงแค่นี้ ท่านพิจารณาว่าหากแม้นจะมีชีวิตอีกต่อไปอยู่ในบวรพระพุทธศาสนานี้ ก็ขอให้ไข้นี้หาย หายวันหายคืนภายใน ๓ วัน แล้วท่านก็หยุดทุกอย่าง หยุดฉันยา หยุดฉันอาหาร เข้าที่นั่งสมาธิภาวนา สู้กันกับทุกขเวทนา ปรากฏว่าจิตสงบรวมใหญ่ ปล่อยเวทนาทั้งหลายทั้งปวง เป็นเวลาหลายชั่วโมง จิตถอนออกมา อาการไข้รุนแรงได้หายด้วยธรรมโอสถ จากนั้นท่านจึง ออกไปบิณฑบาตได้ตามปกติ 

เมื่อพระเณรทั้งหลายป่วยหนักขึ้นเรื่อยๆ หลวงปู่ลีท่านเอายามาวางไว้ให้หมู่เพื่อน โดยไม่ พูดอะไร เอาไปวางไว้ให้เฉยๆ มีทั้งยาซาริดอน ทั้งยาซาโลติน ยาเม็ดสีชมพู ยาแก้ปวดเม็ดสีขาว ท่านรูปใดป่วยก็หยิบไปฉันได้ แต่ท่านไม่บอกว่าฉันอย่างละกี่เม็ด คราวนั้นพระเณรจึงได้คติธรรมจากท่านพระอาจารย์คําบุว่า เรามาครองเพศนักบวช เราก็คงจะเป็นเช่นเดียวกันกับท่านพระ- อาจารย์คําบุ หากจะตายก็ให้ตายเลย ท่านพระอาจารย์คําบุท่านเป็นหนักกว่าเรา ท่านก็ยังไม่ตายในปีนั้นพระบางรูปเป็นหนักถึงขนาดเดินไม่ไหว ต้องนอนแผ่กัน เพราะช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ก็มี แม้ท่านนั่งสมาธิภาวนาพุทโธไม่ได้ ก็ตั้งสัจอธิษฐานนอนภาวนา โดยไม่ลุก ไม่กระดุกกระดิก หากตายก็ให้นอนตายไปเลย ท่านปฏิบัติกันอย่างเต็มที่โดยภาวนาพุทโธสละตาย จิตรวมลงเป็นอัศจรรย์ไข้หายไปก็มี

หลวงปู่ลี ได้เล่าเรื่องการภาวนาในครั้งนั้นว่า “ถ้าจิตมันภาวนาเป็น มีแต่เร่งความเพียร ว่าจะพ้นทุกข์วันไหนๆ เดินจงกรม นั่งสมาธิ มันไม่กลัวตายเลยสักนิดเดียว ขอให้เห็นเถอะ ความเกียจคร้านไม่มี มีแต่เร่งความเพียร จะไปพูดไปคุยกับหมู่พวกนี้กลัวจะเสียเวลา เพราะมันทํางานทางใจอยู่ มีแต่หลบเข้าป่าๆ ขอให้เห็นเถอะธรรมของพระพุทธเจ้า”

การบําเพ็ญเพียรเพื่อความหลุดพ้นนั้น ความเพียรต้องเป็นไปอย่างอุกฤษฏ์ ด้วยการทรมานดวงจิตอันแสนพยศด้วยอุบายวิธีต่างๆ ตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เช่น การอดนอน ผ่อนอาหาร หรืออดอาหาร เพราะธรรมมักเกิดในสถานที่อดอยากขาดแคลนและเป็นสถานที่เปล่าเปลี่ยวน่ากลัว ทั้งการนั่งสมาธิภาวนาหรือการเดินจงกรมตลอดรุ่ง ฯลฯ การจะบําเพ็ญเช่นนี้ได้นั้นต้องทําในสมัยยังเป็นพระหนุ่มๆ ในขณะที่ธาตุขันธ์ร่างกายมีกําลังวังชาสมบูรณ์แข็งแรง มิฉะนั้นร่างกายจะต้านทานไม่ไหวและอาจจะล้มป่วยลงได้ง่าย การออกธุดงค์บําเพ็ญเพียร ดังกล่าวยังเป็นการประกาศพระศาสนาว่า พระธุดงคกรรมฐานเป็นนักรบธรรมเดนตาย เป็นผู้ เสียสละแม้ชีวิตก็ไม่อาลัยอาวรณ์ ท่านได้ก้าวเข้าสู่สมรภูมิเพื่อต่อสู้กับข้าศึกบนหัวใจ คือ บรรดากิเลสน้อยใหญ่ทั้งหลายแล้ว สมกับท่านเป็นพระสงฆ์สาวก เป็นศากยบุตรพุทธชิโนรสอย่างแท้จริง 

หลวงปู่ลี สมัยท่านยังเป็นพระหนุ่ม ท่านได้ทรมานด้วยอุบายวิธีภาวนาดังกล่าวมาหมดแล้ว เป็นต้นว่า การถือเนสัชชิกอดนอนตลอดคืนท่านก็ทํามาแล้ว ในช่วงเข้าพรรษาอดนอนตลอด ไตรมาส ๓ เดือน ท่านก็ทํามาแล้ว ส่วนอาหารอันเป็นเครื่องกดทับจิตนั้น จริตของท่านถูกกับการ ผ่อนอาหารมากกว่าการอดอาหาร ท่านฉันเพียงวันละ ๖ คํา ท่านก็ทํามาแล้ว การเดินจงกรม ตลอดทั้งคืน ท่านก็ทํามาแล้ว การนั่งสมาธิตลอดรุ่งโดยไม่มีการขยับเขยื้อน ซึ่งเกิดความทุกข์ทรมานอย่างมาก ท่านก็ทํามาแล้ว 

การทรมานด้วยวิธีดังกล่าว ท่านเล่าว่า “ถ้ามันเหนื่อยแล้ว จิตมันไม่ออกจากกายหรอก สิ่งไหนที่มันจะมัดตัวเอง มัดตัวเองหมดนั่นแหละ ถ้ามันจวนตายจริงๆ แล้ว พอถึงเวลานั้น เรานั่งปรุงดูซิ มันจะคิดไปนั่นไปนี่ไม่ได้ เพราะมันสู้กับเวทนาใหญ่มันอยู่ ถ้าเราไม่สู้กับมัน พอไปถึงที่จุดเก่า มันก็ล้มลงยอมแพ้เท่านั้นเอง ก็ได้เท่านั้นแหละ ถ้าเราไม่ชนะมัน ถ้าชนะ ตัวเอง มันไม่กลับกลอกนะ แต่ถ้าชนะผู้อื่นมีแต่กลัวพ่ายกลัวแพ้อยู่อย่างนั้น”

เป็นหัวหน้านําสวดมาติกาบังสุกุลครั้งแรก

หลวงปู่ลี กุสลธโร นับแต่วันออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ท่านไม่ได้ศึกษาเล่าเรียนทางด้านปริยัติ ท่านมีอุปนิสัยเช่นเดียวกับพ่อแม่ครูอาจารย์ทั้งหลาย คือ ชื่นชอบการอยู่ตามป่าตามเขาบําเพ็ญเพียรภาวนาเพื่อความหลุดพ้น และไม่ค่อยได้รับกิจนิมนต์ ต่างๆ ท่านจึงไม่สันทัดสวดตามงานต่างๆ ดังนั้น ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ เมื่อท่านได้รับมอบหมายเป็นหัวหน้าให้ไปสวดมาติกาบังสุกุลเป็นครั้งแรกของชีวิตพระป่า ท่านจึงนําสวดผิด 

ครูบาอาจารย์ เพื่อนสหธรรมิกที่เคยร่วมจําพรรษาในปีนั้น ได้เล่าถึงเหตุการณ์ในตอนหนึ่งว่า ด้วยที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านไม่ค่อยรับภาระเป็นหัวหน้าคณะ อีกอย่างหนึ่งท่านก้มหน้าก้มตาประพฤติปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นเพียงอย่างเดียว ไม่สนใจอาลัยอาวรณ์กับโลกภายนอก เวลาเข้าสู่งานพิธีท่านอาจมีเก้อเขินบ้าง

อยู่มาวันหนึ่งญาติโยมบ้านขี้นาคมานิมนต์พระไปให้สวดมาติกาบังสุกุล คราวนั้นท่านพระ-อาจารย์คําบุท่านติดภารกิจ จึงมอบหมายให้คณะสงฆ์ไปงานดังกล่าวแทน ท่านว่า “ไปๆ ท่านให้ อาจารย์ลีไปเป็นหัวหน้า” ครั้นเมื่อถึงเวลาทอดผ้าบังสุกุล พระผู้นําต้องขึ้นบทสวดด้วยคําว่า “อนิจฺจา วต สงฺขารา” แต่หลวงปู่ลีกลับนําขึ้นว่า “อนิจฺจา วต สงฺขาโย”

ท่านเล่าต่อว่า “พระผีบ้าหมู่ไปด้วยกัน แทนที่รับต่อกันก็ไม่รับ พากันหัวเราะทับถมท่าน มันยิ่งไปกันใหญ่ มองดูหน้าหลวงปู่ลี ท่านหน้าเสียหมด โอ๊ย ! ที่หัวเราะก่อนหมู่ก็คือพระผีบ้านวล (ภายหลังเกิดวิบัติจึงได้ลาสิกขา) นี่ล่ะความไม่สํารวม เห็นว่าท่านนําสวดไม่ถูก ก็น่าจะสวดต่อเลย กลับไม่สวดต่อ ยังพากันไปหัวเราะทับถมท่านอีก สงสัยท่านจะตั้งใจเกินไปนี่ล่ะ เอาเข้าจริงๆ มันลืม ท่านอยู่แต่ป่าเขาไม่เคยออกบ้านออกเมือง หลวงปู่ลีท่านไม่ค่อยเทศน์ พระทุกวันนี้ทําไมเทศน์ไวจัง พระหนุ่มอายุน้อยก็เทศน์เป็นแล้ว”

โปรดโยมบิดาบังเกิดเกล้า

มาตาปิตุอุปฏฺฐานํ เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ การบํารุงมารดาบิดา เป็นข้อ ๑ ในมงคลอันสูงสุด ๓๘ ประการที่องค์พระบรมศาสดาตรัสตอบปัญหาของเทวดา ซึ่งหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านดําเนินตามหลักธรรมข้อนี้อย่างเด่นชัดมาก ท่านเดินธุดงค์ไปโปรดญาติฝ่ายโยมพ่ออุด ทองคํา ทางอําเภอ หล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ถึง ๒ ครั้ง ได้แก่ ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ และปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านเล่า เส้นทางติดตามหาโยมพ่อของท่านว่า “ไปหาบ้านโยมพ่อ จะไปหายากอะไร ไปสะดวกมาก จาก วัดภูผาแดงไปอําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ไปทางภูหอ อําเภอภูหลวง ขึ้นภูเขาไปตามทาง ถึงทางแยกไปอําเภอนํ้าหนาว เลี้ยวขวาลงหมู่บ้านกกกะทอน อําเภอหล่มเก่า ตรงดิ่งใส่บ้านโยมพ่ออยู่ หัวฝายทันที ท่านเล่ายํ้าท้ายว่า “แต่ก่อนเราเดินธุดงค์ไปโปรดโยมพ่อเดินจากภูหอ ข้ามภูหลวง พักตามป่า บิณฑบาตกับชาวเขา ใช้เวลา ๕ วัน ๕ คืน ก็ถึงแล้ว จะไปยากอะไร ทุกวันนี้มีรถ ขี่รถไป” คําว่าหัวฝายในสมัยนั้น ก็คือบ้านวัดทุ่งธงชัยในสมัยนี้ ตั้งอยู่ห่างจากบ้านกกกะทอนราว ๓๐ กิโลเมตร

หลวงปู่ลี เล่าเรื่องไปโปรดโยมบิดาของท่านในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ว่า “คราวพักจําพรรษาที่ วัดป่าบ้านขี้นาค ถามโยมแถวนั้นว่ารู้จักโยมพ่ออุด ทองคําไหม บอกชื่อเขา เขาก็ไปตามหาให้ เมื่อโยมพ่อทราบจึงเข้ามากราบและมาถวายจังหันทุกวัน” 

เนื่องจากวัดป่าบ้านขี้นาคทุรกันดารห่างไกลความเจริญไปมาลําบากมาก ท่านจึงนําโยมพ่อของท่านไปจําศีลที่วัดป่านิรมลวัฒนา (เดิมชื่อ วัดป่าโนนโป่งตูม) ตําบลหล่มเก่า อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ซึ่งห่างจากตัวเมืองไม่มากนัก โดยวัดนี้หลวงปู่หลอด ปโมทิโต สร้างเอาไว้เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๕ ถือว่าเป็นวัดป่ากรรมฐานสายธรรมยุตแห่งแรกของอําเภอหล่มเก่า 

หลวงปู่ลีท่านเกิดในตระกูลช่างทอง โยมพ่อท่านเป็นช่างทอง สมบัติของโยมพ่อที่เหลืออยู่ คือ อุปกรณ์ของช่างทอง ซึ่งมีมากกว่า ๕๐ ชิ้น บรรจุในหีบไม้อย่างดี เช่น ๑. สูบเหยียบไฟ ๒. ตราชั่งนํ้าหนักทอง ๓. คีมคีบทอง (ทําเป็นห่วง) ๔. หลอดไฟหลอมทอง ๕. เครื่องเจียรทอง ๖. เครื่องรีดทอง ฯลฯ

หลังจากแยกกันกับแม่โพธิ์ (โยมแม่หลวงปู่ลี) แล้วพ่ออุดได้เดินทางไปตั้งหลักปักฐานที่บ้านวัดทุ่งธงชัย ตําบลหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ แต่งงานใหม่กับนางหม่อน ทองคํา มีบุตรธิดา ๓ คน หลังจากนางหม่อน ทองคํา เสียชีวิตลง พ่ออุดจึงแต่งงานใหม่อีกครั้งกับนางคํามี ทองคํา มีบุตรธิดา ๒ คน แม้อายุมากแล้วก็ยังดื่มสุราอย่างหนัก นางคํามีซึ่งเป็นภรรยาคนที่ ๓ จึงขอแยกทางไปมี สามีใหม่ ถึงแม้พ่ออุดจะเป็นนักเลงสุราตัวยงก็จริง แต่นํ้าใจกว้างขวางมาก ท่านปลูกผลหมาก รากไม้ไว้ในสวนเยอะแยะ ใครต้องการกินมาเก็บกินได้เลย ท่านไม่หวงห้าม

คําสั่ง ๓ อย่างของหลวงตามหาบัว

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่มีคุณสมบัติเด่นชัดของพระธุดงค-กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น คือ การเป็นศิษย์มีครู ท่านให้ความเคารพเชื่อฟังในคําสั่งสอนของครูบาอาจารย์อย่างเคร่งครัดและหาได้ยากในสมัยปัจจุบัน เมื่อออกพรรษาในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านเดินธุดงค์ออกจากวัดป่าบุญญานุสรณ์ อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ตามเส้นทางป่าเขา กลับคืนสู่วัดป่าบ้านตาดเหมือนเช่นเคย เพื่อกราบเรียนผลการปฏิบัติธรรมและรับฟังคําสั่งสอน ชี้แนะจากพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว ตามที่องค์หลวงตาฯ เคยให้โอวาทสั่งสอนไว้ ไม่ให้ห่างครูบาอาจารย์ 

การเดินธุดงค์เที่ยววิเวกไปตามป่าตามเขา หลวงปู่ลีท่านดําเนินยึดถือตามแบบฉบับของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นทุกประการ ตามที่ท่านเคยเดินธุดงค์กับองค์หลวงตาพระมหาบัวมาเป็นอย่างดีแล้ว คือ มีเพียงบริขาร ๘ สองบ่าสะพายบาตรและย่าม มือหนึ่งถือกลดแบกไว้บนบ่า อีกมือหนึ่งถือกานํ้า โดยไม่มีสัมภาระอื่นใดให้กังวล ที่พักก็อาศัยร่มไม้ในป่าบ้าง ตามถํ้าเงื้อมผาบ้าง ใกล้คํ่าที่ไหนก็พักปักกลดและเตรียมทางเดินจงกรม เช้าก็ออกเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านเรือนของคนป่าคนเขา ซึ่งมีเพียงไม่กี่หลังคาเรือน บางวันก็ไม่ได้อาหารก็ต้องอด เมื่อใกล้เข้าหมู่บ้าน ก็ต้องพักตามป่าห่างไกลหมู่บ้านออกไป ทั้งนี้เพื่อความสะดวกในการบําเพ็ญเพียรภาวนาเป็นสําคัญ แม้ต้องลําบากตรากตรําในการบุกป่าฝ่าดง ต้องเหน็ดเหนื่อยทุกข์ยากเดินขึ้นเขาลงเขา เหล่านี้ล้วนหาความสุขความสบายกายมิได้เลย แต่ในใจของท่านนั้นกลับมีความสุขสงบจากการภาวนาตลอดเวลา เว้นแต่นอนหลับ ท่านก็หลับไปด้วยความมีสติ

สําหรับนักปฏิบัติเพื่อรื้อภพถอนชาติแล้ว สําหรับหลวงปู่ลี ความเพียรในขณะนั้นเป็นไปอย่างแรงกล้า เป็นขั้นอัตโนมัติแล้ว แม้ตอนกลางคืนในยามสุดท้ายเป็นเวลาที่คนทั่วไปซึ่งตรากตรําทํางานมาตลอดกลางวันกําลังหลับสนิท ซึ่งในขณะนั้นหลวงปู่ลียังไม่บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ท่านยังเป็นเสขบุคคล หรือพระผู้ยังต้องศึกษาอยู่ ท่านเดินธุดงค์ไป ภาวนาไปตลอดทั้งวัน ท่านต้อง เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าอ่อนเพลียชวนให้หลับสนิท แต่ท่านกลับลุกจากตื่นนอน เพื่อรีบเร่งขวนขวายทําความเพียรด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา ท่านบําเพ็ญตามหลักสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน โดยการทําสมาธิ หรือความสงบใจควบคู่กับการใช้ปัญญาออกพิจารณาเพื่อทําลายกิเลสอวิชชาที่ยัง หลงเหลือให้หมดสิ้นไปจากใจ ท่านกระทําอยู่เช่นนี้จนเป็นเรื่องปรกติธรรมดา และในบางกาล ขณะที่ท่านเร่งความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ ท่านถือเนสัชชิกไม่หลับนอนตลอดคืนติดต่อกันนานหลายๆ คืนก็มี ทั้งนี้เพื่อให้ได้บรรลุธรรมในปัจจุบันชาตินั่นเอง 

ครูบาอาจารย์ที่ท่านทรงอยู่ในอริยธรรมขั้น ๓ คือ พระอนาคามี ท่านล้วนอยากภาวนา ให้พ้นทุกข์ไปเลย ท่านไม่อยากมรณภาพไปแล้วขึ้นไปค้างอยู่ในสุทธาวาส ๕ ชั้น โดยองค์หลวงตา-พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้เทศน์เรื่องนี้ไว้ดังนี้ 

“ทีนี้พอไปถึงที่พักแล้ว มันไม่อยากตาย มันขัดกัน ความกลัวตายไม่กลัวๆ แต่เวลานั้น กลัวตาย คําว่า “กลัวตาย” คือ ถ้าหากตายในเวลานั้นแล้วจะตกค้าง เปิดให้ชัดเจนในหัวใจนี้ จิตเวลานั้นถึงจะละเอียดขนาดไหนก็ตาม แต่ยังไม่ถึงวิมุตติพระนิพพาน จึงยังไม่อยากตาย ถ้าตายเวลานี้จะไปค้าง ค้างชั้นใดก็ตาม ไม่ต้องพูดล่ะชั้นตํ่าๆ พูดให้ชัดเจน “ค้างสุทธาวาส” พูดง่ายๆ ว่างั้นเลย ชั้นใดก็ตาม มันรู้ประจักษ์อยู่ในนี้ ค้างสองวันสามคืนก็ไม่อยากค้าง ถ้าถึงนิพพานแล้ว เอา ! ไปเดี๋ยวนี้ก็เอา ทีนี้ก็เถียงกันอยู่ในนี้ เป็นห่วงยังไม่อยากตาย เพราะตายแล้วมันจะค้าง”

หลวงปู่ลีท่านเดินธุดงค์อยู่นานหลายวันจึงถึงวัดป่าบ้านตาด การจากองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระมหาบัว ไปจําพรรษาภาวนาที่อื่นไกลนับเป็นเวลาหลายเดือน การได้กลับเข้ามาร่วม สํานักกับท่าน ได้มาอุปัฏฐากรับใช้ท่านอีกครั้ง ย่อมเป็นที่อบอุ่นใจ มีความสุขใจ และได้รับ ประโยชน์มากมายยิ่งนัก เพราะเป็นปรกติของครูบาอาจารย์กับศิษย์ในสายท่านพระอาจารย์มั่น เมื่อกลับมาแล้วครูบาอาจารย์มักจะถามศิษย์ “การภาวนาเป็นอย่างไร” องค์หลวงตาฯ ท่านก็ถามเช่นเดียวกัน หลวงปู่ลีก็พร้อมจะกราบเรียนท่านได้อย่างไม่ยากลําบากใจ หากติดขัดก็กราบเรียนถามปัญหาธรรมให้ท่านโปรดเมตตาอนุเคราะห์ชี้แนะแก้ไขต่อไป เมื่อได้ฟังแล้วก็เกิดกําลังใจและจะได้น้อมนําไปปฏิบัติตามต่อไป การดูแลเอาใจใส่ในทางธรรมของครูบาอาจารย์ต่อศิษย์เช่นนี้ ก็ยิ่งทําให้หลวงปู่ลียิ่งเกิดความซาบซึ้งตื้นตันใจในคุณค่าของการมีครูบาอาจารย์ 

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ปี พ.ศ. ๒๕๐๑ ครึ่งปีแรกได้อยู่กับองค์หลวงตาฯ ที่วัดป่าบ้านตาด ด้วยความผาสุกเย็นใจ ท่านบอกให้ออกเที่ยวกรรมฐาน พอดีโยมแม่ป่วย พี่ชาย หลวงปู่มี ปมุตฺโต มารับไป จึงเข้าไปกราบลาองค์หลวงตาฯ ท่านจึงสั่งสอนว่า 

“ออกไปเที่ยวกรรมฐานนะ ให้หาที่ภาวนา เออ ! ท่านออกไปเที่ยวแล้ว ให้ปฏิบัติเคร่งครัด ๓ ข้อ

๑. อย่าเป็นนักก่อสร้าง

๒. อย่าเป็นนักเทศน์

๓. อย่าบอกเบอร์ 

ถ้าทํา ๓ ข้อนี้ไม่ได้ อย่ากลับเข้ามาบ้านตาด บอกหวยบอกเบอร์มันผิด อยากให้ผู้หนึ่ง ผู้หนึ่งแถมอยากได้อีก ของ…ผิดธรรมวินัยนะ”

สาเหตุที่องค์หลวงตาฯ สั่งห้ามหลวงปู่ลีไว้ ๓ ข้อ เพราะขณะนั้นท่านยังไม่บรรลุธรรม ท่านกําลังก้าวเข้าสู่การพิจารณาธรรมขั้นสุดท้าย ซึ่งต้องอยู่ในสถานที่สงบสงัดวิเวกเพียงตามลําพัง ซึ่งทั้ง ๓ ข้อห้ามนั้น ล้วนเป็นข้าศึกศัตรูต่อการปฏิบัติธรรม กล่าวคือ 

การก่อสร้างจะเกิดการคลุกคลีวุ่นวายกับญาติโยมที่เข้ามาเกี่ยวข้อง และเกิดภาระความกังวลใจกับงานก่อสร้างที่ยังไม่แล้วเสร็จ องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ “มรรคผลนิพพานที่พระพุทธเจ้าประทานให้ สอนให้มันไม่ดูไม่เห็น เพราะมันไม่สนใจปฏิบัติภาวนา สนใจตั้งแต่ด้านวัตถุสร้างนั้นสร้างนี้ยุ่งเหยิงวุ่นวาย นี่ไม่ใช่ทางของศาสดา มีในตํารับตํารา พระองค์ไม่ทรงชมเชย ตั้งแต่เวลาสอนพระที่ออกไปเที่ยวกรรมฐาน ท่านสอน ออกไปให้หาที่สงบสงัด นั่นท่านสอนว่าอย่างนั้น ไปที่ใดถ้ามีการก่อสร้าง วัดใดที่มีการก่อสร้าง นั่นแสดงว่าก่อสร้างจะมีอยู่บ้างไม่มาก แต่ก็มี พระองค์จึงได้สอนไว้ว่า ถ้ามีการก่อสร้างอย่าเข้าไป ท่านบอกงั้นนะ ถ้าวัดใดมีการก่อสร้างอย่าเข้าไปในสถานที่นั้น” 

การบอกเบอร์ใบ้หวย ผิดธรรมวินัย และญาติโยมก็จะมาเฝ้ารบกวน องค์หลวงตาฯ ท่านเรียกพระประเภทนี้ว่า “พระบัตรพระเบอร์” ซึ่งจัดอยู่ในพระปลอม

ส่วนการเป็นพระนักเทศน์โดยที่ตนเองยังไม่บรรลุธรรมนั้น ขัดกับหลักปฏิปทาพระธุดงค-กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งท่านมุ่งสอนตนเองให้หลุดพ้นก่อน จึงสอนผู้อื่น

พรรษา ๙ พ.ศ. ๒๕๐๑ จําพรรษาที่วัดป่านิโครธาราม

ในพรรษาที่ ๙ ปี พ.ศ. ๒๕๐๑ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะมีอายุ ๓๖ ปี ท่านได้กลับมายัง บ้านเกิด มาขออยู่จําพรรษากับหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ ที่วัดป่านิโครธาราม บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี สาเหตุเพื่อมาเฝ้าดูแลอาการป่วยของโยมมารดา การมาขออาศัยหรือมาอยู่จําพรรษาที่วัดแห่งนี้เหมือนการมาพักเหนื่อยเพื่อโปรดบิดาบุญธรรม – โยมมารดา เมื่อท่านอาพาธคราวใด ท่านก็จะมาพักรักษาตัว หรือเมื่อโยมบิดาบุญธรรม – โยมมารดาป่วย ท่านก็จะมาดูแลอาการป่วย และที่สําคัญวัดแห่งนี้ บิดาบุญธรรมของท่าน คือ พ่อบุ่น ชาลีเชียงพิณ เป็นผู้ร่วมสร้างมากับหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ ตั้งแต่เริ่มแรก

ท่านเล่าว่า “เจ้าคุณธรรมเจดีย์เป็นพระอุปัชฌาย์ หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่อ่อน เป็นพระคู่สวด ผมไม่เคยได้อยู่กับพระอุปัชฌาย์ ผมไปอยู่กับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว จึงไม่มีโอกาสได้ ปฏิบัติรับใช้พระอุปัชฌาย์ ผมมาอยู่กับหลวงปู่อ่อน ที่วัดป่านิโครธาราม บ้านหนองบัวบาน จําพรรษากับท่าน ๓ พรรษา ในปี พ.ศ. ๒๕๐๑ ๒๕๐๕ และ ๒๕๐๙ สาเหตุที่ได้มาอยู่ก็เพราะ โยมแม่ป่วยมาก จึงดูแลรักษาเป็นกําลังใจ

ตามปรกติผมว่าจะไม่อยู่ที่เดิมนานๆ ไปที่นั่นที่นี่คอยหลบ ไม่ชอบสถานที่เก่าที่เคยไป เว้นไว้แต่ที่บ้านตาด ตอนจําพรรษาอยู่กับครูบาอาจารย์ก็อยู่ เว้นไว้แต่บ้านตาด บ้านตาดนี้อยู่ ประจํา ๔ ฝน ๕ ฝน ก็อยู่ได้ ก็อยู่กับท่านมาตั้งแต่บวชก็เลยอยู่ไป ถ้าที่อื่นอยู่พรรษาเดียว พระเณรมามาก มาศึกษาอย่างนี้ จวนจะเข้าพรรษาแล้วไม่มีที่อยู่ให้หมู่พวก ก็เลยออกให้หมู่พวก ทานที่อยู่ให้หมู่พวกได้อานิสงส์นะ ก็ไปหาอยู่วัดถํ้ากลองเพล วัดป่าหนองแซงอย่างนี้” 

มีผู้คนมาถามท่านว่า “จะอยู่ที่หนองบัวบานนานไหม” องค์ท่านตอบว่า “ถ้าหากโยม มารดาหายป่วยแล้ว ผมจะไปทางไหนก็ไม่แน่นอน บอกไม่ได้ ถึงเวลาไปเลย ไม่ต้องมากังวลห่วงกับท่าน แต่จะไปที่ไหนๆ ก็ตาม ถึงเวลากาลออกพรรษาทุกปี ต้องเข้ามาหาพ่อแม่ครูจารย์ ที่วัดป่า-บ้านตาด เพื่อรับใช้องค์ท่าน”

ท่านเล่าว่า “ผมมาอยู่ที่นี่ (วัดป่านิโครธาราม) เรามาอยู่ดูแลรักษาโยมมารดาเท่านั้นนะ ผมไม่ได้คิดว่าจะมาอยู่ที่นี่นะ เพราะมันใกล้บ้านเกิด มีคนรู้จักมาก เราไม่ได้ก่อสร้างอะไร แต่ก่อนอยู่แต่กระท่อมน้อย เพราะขณะนั้นจิตมันหมุน ไม่อยากวุ่นวายกับใคร ต้องการอยู่คนเดียวเท่านั้น จึงจะสําเร็จประโยชน์ใหญ่ แต่เมื่อโยมมารดาป่วย เราผู้เป็นลูกจําต้องสละสิ่งทั้งหมด เพื่อมาดูแลท่าน แม้ท่านป่วย ท่านก็เป็นห่วงเราผู้เป็นลูกมากกว่าตัวของท่านเอง เพราะเราชอบอยู่ในป่าเขาไกลๆ”

เมื่อโยมมารดาหายป่วยแล้ว หลวงปู่ลีท่านจึงกราบลาหลวงปู่อ่อน เพื่อเดินทางกลับวัดป่า- บ้านตาด ท่านตั้งสัจอธิษฐานว่า “จะจําพรรษาไม่ซํ้าที่เดิม ปรารภความเพียรไปเรื่อย ไม่ติดถิ่น ไม่ติดบุคคล ยกเว้นวัดป่าบ้านตาดกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาเท่านั้น เมื่อออกจากวัดป่าบ้านตาดไปแล้วจะจําพรรษาวัดละ ๑ พรรษา ไม่ให้ซํ้าที่เดิม จนกว่าจะถึงพรรษา ๔๐” 

กล่าวถึงภูมิจิตภูมิธรรมของหลวงปู่ลี ท่านทรงภูมิธรรมขั้นอนาคามีเต็มภูมิมาหลายปีแล้ว ในช่วงที่ท่านกําลังเข้าสู่ธรรมขั้นแตกหักหรือขั้นอรหันต์นั้น ท่านได้พบครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ เช่น ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ชอบ ฐานสโม เป็นต้น มาช่วยส่งเสริมสติปัญญาของท่าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่ท่านเคารพเทิดทูนบูชาอย่างสูงสุด คอยเมตตาให้กําลังใจและให้อุบายธรรมอันแยบคายลึกซึ้ง 

ด้วยหลวงปู่ลีท่านมีวาสนาบารมีที่ถึงพร้อม ๑ ด้วยท่านมีพ่อแม่ครูอาจารย์อันเอกอุเลิศเลอคอยเมตตาสั่งสอน ๑ และด้วยความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวดของท่าน ๑ ในเวลาอีกไม่นานนัก ท่านจะต้องหลุดพ้นจากทุกข์อย่างแน่นอน โดยในต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๒ หลวงปู่ลีท่านเห็นว่า หมู่เพื่อนที่วัดป่าบ้านตาดก็มีมากพอสมควร และในจิตของท่านก็กําลังหมุนไม่หยุด อาจกล่าวได้ว่าอยู่กับใครไม่ได้ ท่านปรารถนาที่วิเวกอย่างยิ่ง อีกทั้งองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ได้แนะนําว่า จิตประเภทนี้ต้องอยู่คนเดียวเท่านั้น อย่าให้สิ่งใดหรือภาระใดมารบกวน 

หลวงปู่ลี ท่านให้ความเคารพเชื่อฟังคําแนะนําดังกล่าวขององค์หลวงตาพระมหาบัวอย่างที่สุด ฉะนั้น ท่านจึงกราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ เพื่อออกเดินธุดงค์ขึ้นไปภาวนาทางจังหวัดเลย ตามลําพังเพียงองค์เดียว จุดมุ่งหมาย คือ ถํ้าผาบิ้ง อําภอวังสะพุง จังหวัดเลย โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์ถึงถํ้าผาบิ้งไว้ดังนี้

“เราย้อนคิดถึงพ่อแม่ครูอาจารย์มั่นที่ท่านพาดําเนินนี้ ท่านสมบุกสมบันมากจริงๆ นะ เรียกว่าเป็นตัวอย่างเป็นสรณะในวงปัจจุบันได้อย่างเต็มหัวใจเลย ที่ไหนๆ เป็นสถานที่พ่อแม่ครู-อาจารย์มั่นไป ผมมักจะไปเที่ยวสอบเที่ยวดูเสียจนทั่วถึงไปหมดเลย ท่านอยู่ที่ไหนๆ บ้างก็พยายามไปเสาะ เช่นอย่างถํ้าผาบิ้งนี้ แต่มันเปลี่ยนสภาพไปเสียมากมายเป็นคนละโลกไปแล้ว เราก็เล็งดูจากถํ้าไปหาถนน แต่ก่อนถนนไม่มี แถวนั้นไม่มีหมู่บ้านคนเลย ถ้ามีก็คงวังสะพุงเท่านั้น วังสะพุงนี้ มันก็เหมือนหมู่บ้านไม่ได้เหมือนอําเภอ ถนนหนทางไม่มี จากนั้นเข้าไปหาถํ้าผาบิ้งนี้ ๖ – ๗ กิโลฯ มีแต่ป่าแต่เขาเท่านั้น ท่านอยู่ที่นั่น ท่านอาจารย์สิงห์นี้ก็ไปได้กําลังใจที่นั่นนะเท่าที่ทราบมา จิตท่านรวมใหญ่ตรงนั้นล่ะ

แต่เดี๋ยวนี้เปลี่ยนสภาพไปหมดแล้ว สถานที่ก็เปลี่ยนสภาพ ทางเดินเข้าไปรอบๆ บริเวณตั้งแต่ทางหลวงนี้เข้าไป เป็นสวนเป็นไร่เขาไปหมด โล่งไปหมดพูดง่ายๆ ว่างั้นเลย ไม่มีเทือกเถา ของเก่าของแก่ยังเหลืออยู่บ้างเลย ในถํ้าผาบิ้งก็มีแต่เฉพาะถํ้าเท่านั้นเอง จากนั้นก็เปลี่ยนแปลง ไปหมด”

พ.ศ. ๒๕๐๒ ช่วงหน้าแล้งธุดงค์ถํ้าผาบิ้ง 

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านได้รับคําสั่งสอนชี้แนะจากพ่อแม่ครูอาจารย์ องค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน และโดยก่อนหน้าท่านก็ได้รับโอวาท ๓ ประการ จากองค์ หลวงตาฯ ด้วยความเคารพเชื่อฟังในครูบาอาจารย์อันเป็นนิสัยเด่นชัดประจําองค์ท่าน ท่านจึงดําริ ออกเที่ยวธุดงค์แสวงหาที่วิเวกสงบสงัดตามลําพังเพียงองค์เดียว โดยท่านสะพายบาตรแบกกลด ออกเดินทางจากวัดป่าบ้านตาด ไปจังหวัดเลย เพื่อมุ่งสู่ถํ้าผาบิ้ง ด้วยเห็นว่าเป็นสถานที่มงคลศักดิ์สิทธิ์และบรรดาพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญๆ ในอดีต นับแต่พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นท่านเคยไป ธุดงค์ปลีกวิเวกบําเพ็ญเพียรมาแล้ว และถํ้าผาบิ้งยังเป็นสถานที่สัปปายะเงียบสงัดห่างไกลผู้คน เหมาะกับการบําเพ็ญเพียรภาวนาในอริยธรรมขั้นสุดท้ายของท่าน ซึ่งขณะนั้นท่านต้องอยู่องค์เดียว 

นอกจากที่ถํ้าผาบิ้งแล้ว ทางจังหวัดเลยยังมีสถานที่สัปปายะดึงดูดจิตใจนักบําเพ็ญภาวนา อยู่อีกมากมาย เพราะมีภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นภูเขาน้อยใหญ่ลดหลั่นกัน ทั้งมีถํ้า เงื้อมผา และ มีแม่นํ้าโขงทอดยาว เหมาะกับการภาวนาหลบหลีกผู้คน ป่าไม้ก็อุดมสมบูรณ์ไปด้วยต้นไม้น้อยใหญ่แลดูเขียวขจี สัตว์ป่าก็ชุกชุม ผู้คนบ้านเรือนก็ยังมีไม่มาก พอได้อาศัยบิณฑบาตขบฉัน อากาศก็ สะอาดบริสุทธิ์หนาวเย็นซึ่งถูกกับธาตุขันธ์ของท่านเป็นอย่างดี 

ในช่วงต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๒ หลวงปู่ลี ท่านได้แวะพักปฏิบัติธรรมกับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่วัดท่าแขก อําเภอเชียงคาน จังหวัดเลย เหตุการณ์ตอนนี้ พระอาจารย์คําพอง (น้อย) ปญฺญาวุโธ ท่านเล่าว่า “ปี ๒๕๐๒ เรากับพระอาจารย์อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม พากันปฏิบัติธรรมอยู่กับหลวงปู่ขาว อนาลโย ที่วัดถํ้ากลองเพล หลวงปู่ขาวท่านว่า “ชาตินี้เกิดมาไม่ทันท่านพระอาจารย์ใหญ่มั่นแล้ว ก็ขอให้พวกเราได้เห็นท่านพระอาจารย์ชอบนะ” ตอนนั้นพวกเรายังไม่เคยเห็นตัวจริงหลวงปู่ชอบ เลยว่าท่านเป็นคนยังไง เมืองเลยก็ยังไม่เคยพากันมาสักครั้ง เลยพากันกราบเรียนหลวงปู่ขาว ว่า อยากจะมาปฏิบัติอยู่ทางเมืองเลยกับท่านอาจารย์ชอบ จึงพากันกราบลาหลวงปู่ขาวออกจาก วัดถํ้ากลองเพลเพื่อตามหาหลวงปู่ชอบ 

ระหว่างทางก็พากันสืบหาข่าวครูอาจารย์ชอบว่าท่านพักอยู่ที่ไหน จนพากันทราบว่าตอนนี้ หลวงปู่ชอบท่านพาพระอาจารย์ลี กุสลธโร พระอาจารย์บัวคํา มหาวีโร มาพักอยู่วัดท่าแขก เชียงคาน ก็เลยพากันมากราบฝากตัวเป็นลูกศิษย์ ขอนิสัยในการปฏิบัติกับหลวงปู่ชอบครั้งแรกที่นี่ ตอนเดือนกุมภาพันธ์ ปี ๒๕๐๒ มาถึงวัดประมาณสี่โมงเย็น พระอาจารย์ลี พระอาจารย์บัวคํา กําลังจะพากันสรงนํ้าให้หลวงปู่ชอบ พวกเราพากันคุกเข่าจะกราบท่าน หลวงปู่ชอบท่านก็ดุขึ้น “นี่ ! มันไม่ใช่เวลาจะมากราบมาไหว้กันนะ เรากําลังจะสรงนํ้า” ตอนนั้นพวกเราตื่นเต้นที่ได้เห็น ครูอาจารย์ชอบครั้งแรก จึงพากันกราบท่าน ก็เลยพากันลืมวินัยในข้อนี้ไป วันหลังพระอาจารย์ลี ท่านบอกพวกเราว่า “ปฏิบัติกับพ่อแม่ครูอาจารย์ชอบนี่จะเซ่อๆ ซ่าๆ ทะเล่อทะล่าไม่ได้นะ ครูอาจารย์ชอบนี่ท่านเป็นคนใจเร็ว ไปไวมาไว ให้พากันระวังในเรื่องความคิดจิตเจ้าของเอาไว้ให้ดีๆ คิดอยู่ใกล้อยู่ไกลอาจารย์ชอบนี่ท่านก็ได้ยินหมดนะ”

หลวงปู่ลี ท่านพักปฏิบัติธรรมกับหลวงปู่ชอบ ที่วัดท่าแขก ระยะหนึ่ง จากนั้นท่านจึงกราบนมัสการลาหลวงปู่ชอบ ออกเดินธุดงค์มาถํ้าผาบิ้งตามลําพัง เมื่อท่านมาภาวนาที่ถํ้าผาบิ้ง ท่านไม่มี กิจงานอื่นใดที่ต้องทําสําคัญยิ่งกว่ากิจงานทางธรรม การมาเที่ยวธุดงค์ในคราวนี้ ท่านได้อุบายธรรมและได้กําลังใจจากองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ที่เมตตาโปรดอนุเคราะห์ท่านเหมือนเช่นทุกคราวที่เข้ากราบสนทนาธรรม และเป็นการดําเนินตามรอยพ่อแม่ครูอาจารย์ ฉะนั้น ท่านจึงทุ่มเทประกอบทําความพากความเพียรอย่างอุกฤษฏ์เต็มที่ และอย่างเต็มสติปัญญาความสามารถ ตามบทธรรมพละ ๕ อันได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา โดยการบําเพ็ญเพียรในอริยธรรม ขั้นสุดท้ายนี้ ท่านดําเนินตามหลักสมถะ – วิปัสสนากรรมฐานอย่างเคร่งครัด ทั้งนี้เพื่อให้ได้ถึง ความหลุดพ้นในฉับพลันเร็ววันตามที่ท่านตั้งความปรารถนาไว้แต่ต้นนั่นเอง ในขณะนั้นสติปัญญาของหลวงปู่ลีเป็นขั้นอัตโนมัติแล้ว โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์สติปัญญาอัตโนมัติ ดังนี้

“ปัญญานี่ถึงขั้นแก่กล้าสามารถแล้วจะเป็นเหมือนธรรมจักร ท่านว่าสติปัญญาอัตโนมัติ คือทํางานแก้กิเลสโดยลําพังตนเอง ไม่ต้องได้บังคับบัญชา ยืน เดิน นั่ง นอน เว้นแต่หลับ สติปัญญากับกิเลสจะฟัดกันตลอดเลย ไม่มีหยุดมียั้ง นั่นถึงขั้นสติปัญญาอัตโนมัติเป็นอย่างนั้น นักภาวนา จะรู้เอง เมื่อถึงขั้นรู้อย่างนี้แล้วปิดไม่อยู่ ต้องรู้ พิจารณาก็หนักเข้าๆ ถึงเวลาพักก็ให้พักอย่างที่ว่านี่ พักในสมาธิด้วยคําบริกรรมคําใดก็ได้ โดยมีสติเป็นเครื่องกํากับรักษาจิตไม่ให้ออกคิดทางด้านปัญญา ให้อยู่กับคําบริกรรมคําเดียว จิตก็สงบ 

พอจิตสงบลงไปจิตก็ได้กําลัง เหมือนเราเข้าพักผ่อนนอนหลับ พอตื่นนอนขึ้นมามีกําลังแล้ว ควรแก่การงานอีกทํางานอีก อันนี้พอจิตถอยออกมาจากความสงบนั้นแล้ว ก็ควรแก่ทางด้าน สติปัญญาต่อไป ทําอย่างนี้ไปเรื่อยๆ ทั้งทําทั้งพัก เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าแล้วพัก พักได้กําลังแล้วก็ออกทํางาน จนกว่าถึงที่สุดวิมุตติหลุดพ้นด้วยอํานาจแห่งปฏิปทาที่ราบรื่นดีงามโดยทางสมาธิและทางปัญญา ต่างทําหน้าที่ของตนต่างวาระกัน มีพักบ้าง มีทํางานบ้าง อย่างนี้เรื่อยไป เมื่อถึงขั้นที่ควรจะหลุดพ้นแล้ว สติปัญญานี้ล่ะหมุนเข้าไปๆ”

เรื่องหลวงปู่ชอบนิมนต์หลวงปู่ลีเฝ้าวัด

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ ช่วงหน้าแล้ง หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านกําลังเที่ยวธุดงค์ภาวนาอยู่ที่ ถํ้าผาบิ้งเพียงองค์เดียว ท่านเร่งความเพียรภาวนาอยู่ที่นี่ อยู่นานหลายเดือน ท่านเล่าว่า “เรา ภาวนาอยู่ถํ้าผาบิ้งคนเดียวสบาย” 

การบําเพ็ญสมณธรรมของหลวงปู่ลีที่ถํ้าผาบิ้งนั้นเป็นการปฏิบัติธรรมขั้นสูง และสติปัญญาของท่านก็อยู่ในขั้นอัตโนมัติแล้ว จิตไม่มีความเสื่อมอีกต่อไป มีแต่ความเจริญโดยถ่ายเดียวเท่านั้น ท่านใช้สติปัญญาออกคิดค้นพินิจพิจารณาเพื่อถอดถอนกิเลสชนิดต่างๆ ที่ยังหลงเหลืออยู่ภายในจิตอย่างเพลิดเพลิน จนถึงกับลืมหลับลืมนอนก็มี จนต้องบังคับเข้าที่พักด้วยสมาธิภาวนา ท่านบําเพ็ญภาวนาอยู่เช่นนี้ กิเลสก็ถูกถอดถอนออกเป็นลําดับๆ จิตของท่านก็ถูกยกสูงขึ้นไปเป็นลําดับๆ จนใกล้จะถึงความหลุดพ้น

ขณะที่ท่านพักภาวนาอยู่ที่ถํ้าผาบิ้ง มองดูนกเค้าแมวกับค้างคาว นกเค้าแมวยืนคอยอยู่บน ผาหิน คอยจ้องจับค้างคาวกิน พอค้างคาวบินออกมา นกเค้าแมวก็จะบินโฉบคาบค้างคาวด้วยความเร็ว แซวับ วินาทีชีวิตนั้นจะได้ยินเสียงค้างคาวร้องดังกี๊ด แล้วนกเค้าแมวก็บินแซวับๆ คาบ เอาเหยื่อไปกิน คําว่า แซวับ คือ ลักษณะของนกเค้าแมวบินโฉบจับเอาค้างคาวไปกินอย่างรวดเร็ว แล้วก็หายวับไปกับตา เป็นศัพท์เฉพาะที่องค์ท่านยังใช้คําอีสานโบราณอยู่ 

ต่อมา หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ได้สั่งให้โยมมานิมนต์ท่านไปจําพรรษาที่วัดป่าท่าสวย เมื่อท่านเล่าถึงเรื่องนี้ ท่านจะหัวเราะด้วยความขบขัน การที่หลวงปู่ยิ้มก็ดี หรือหัวเราะก็ดี ย่อมทําให้ ผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์เห็นแล้วพลอยอิ่มเอมอย่างมีความสุข และอดยิ้ม หรือหัวเราะตามท่านไปด้วย ซึ่งกิริยายิ้มหรือหัวเราะนั้น พระวินัยไม่ได้ห้ามไว้ 

หลวงปู่ลีเมื่อท่านเล่าถึงตอนหลวงปู่ชอบนิมนต์ให้ท่านเฝ้าวัด ท่านเล่าด้วยเสียงหัวเราะขบขัน ท่านเล่าว่า “ถูกหลวงปู่ชอบต้ม” คําว่า “ต้ม” หมายถึง ล่อลวงให้หลง แต่ในที่นี้เป็นกิริยาระหว่างศิษย์กับอาจารย์ ไม่ได้เหมือนโลกทั่วไป เพราะมิได้เป็นการต้มหลอกลวงให้เสียหายแต่ประการใด แต่เป็นการต้มโดยเจตนาปรารถนาดี ด้วยหลวงปู่ชอบท่านเป็นพระอรหันต์ที่ได้รับการยกย่องเลิศด้านอิทธิฤทธิ์และมีปรจิตตวิชชา องค์ท่านย่อมทราบดีอยู่แล้วว่า หลวงปู่ลีในขณะนั้นปฏิบัติธรรมขั้นสูง เป็นธรรมขั้นที่ต้องอยู่ปฏิบัติตามลําพังองค์เดียว องค์ท่านจึงมีเหตุผลในการ สั่งให้หลวงปู่ลีช่วยรักษาวัดซึ่งเพิ่งสร้างใหม่ และในขณะเดียวกันจะได้บําเพ็ญธรรมเพียงตามลําพังอย่างเต็มที่เพื่อให้สิ้นกิเลสตามที่ตั้งใจไว้ ทั้งหลวงปู่ชอบเองการไปจําพรรษา ณ ที่ใด ท่านก็ได้พิจารณาจากธรรมภายในซึ่งเต็มไปด้วยเหตุและผล 

ท่านเล่าต่อว่า “หลวงปู่ชอบ ท่านสั่งให้โยมไปบอกว่า ให้ไปเอาท่านลีมาเฝ้าวัดป่าท่าสวย เพราะองค์ท่านจะออกไปเที่ยวธุดงค์กรรมฐาน แล้วองค์ท่านกําชับโยมให้บอกเราว่า ถึงวันใกล้จะเข้าพรรษา องค์ท่านจะกลับมาร่วมจําพรรษาด้วย เราก็รอแล้วรอเล่า รอจนถึงวันเข้าพรรษา ท่านไม่กลับมาเลย โอ๊ย ! หลอกกันแท้ๆ 

เราเดินทางออกจากถํ้าผาบิ้งมาถึงวัดป่าท่าสวยแล้วก็ไม่เห็นหลวงปู่ชอบ จึงให้โยมพ่อออก ไปตามหา แต่ก็ไม่เห็นแม้แต่รอยเท้า ไม่รู้ข่าวคราว มารู้ข่าวภายหลังว่า ท่านไปหลบจําพรรษาอยู่ที่เขาคีรีวงกต อําเภอนายูง จังหวัดอุดรธานี กับสามเณรสด”

เรื่องหลวงปู่ชอบไปหลอกลวงหลวงปู่ลีมาจากถํ้าผาบิ้ง พอมาถึงวัดแล้ว ก็มาเจอแต่วัดร้าง ว่างเปล่า หลวงปู่ลีหัวเราะหนักมาก ท่านกล่าวยํ้าที่ถูกหลวงปู่ชอบต้มซํ้าๆ อย่างขบขันว่า “จําฝังใจ หลวงปู่ชอบท่านสั่งโยมว่า “ไป ไปตามเอาท่านลีมาเฝ้าวัด เราจะออกไปเที่ยวกรรมฐาน เดี๋ยวเรา ก็มา” มาก็ไม่เจอท่าน ไม่รู้ว่าท่านไปอยู่ ณ ที่ใด ถามชาวบ้าน ถามใครก็ไม่รู้เรื่อง ตกลงเราได้ จําพรรษาที่วัดป่าท่าสวย บ้านวังม่วง ในปีนั้น” 

พรรษา ๑๐ พ.ศ. ๒๕๐๒ จําพรรษาที่วัดป่าท่าสวย (ได้เป็นสมภารครั้งแรก) 

ด้วยความเคารพเชื่อฟังในครูบาอาจารย์ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ยินดีน้อมรับและปฏิบัติ ตามคําสั่งของหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่นิมนต์ให้ท่านมาอยู่เฝ้าวัดองค์เดียว ดังนั้น ในปี พ.ศ. ๒๕๐๒ ท่านเข้าไปจําพรรษาที่วัดป่าท่าสวย บ้านวังม่วง อําเภอเอราวัณ จังหวัดเลย ซึ่งเป็นวัดเก่าที่ หลวงปู่ชอบได้สร้างเอาไว้ นี่คือเหตุที่ท่านได้อยู่จําพรรษาและได้เป็นสมภารครั้งแรก ณ วัดแห่งนี้

การพิจารณาธรรมในระยะนั้น ซึ่งเป็นธรรมขั้นสูงใกล้สู่ความหลุดพ้น ถ้าเปรียบเป็นผลไม้ก็ เป็นผลไม้ที่ใกล้จะสุก อีกไม่นานก็จะสุก และก็จะหลุดจากขั้วในที่สุด ดังนั้น การจําพรรษาของหลวงปู่ลีตามลําพังเพียงองค์เดียวที่วัดป่าท่าสวย ทําให้ท่านสะดวกสบาย เพราะไม่ต้องมีภาระใดๆ ให้ท่านต้องกังวลใจ ท่านสามารถเร่งปฏิบัติภาวนาได้อย่างเต็มที่ตามที่ท่านได้ตั้งใจไว้ เช่นเดียวกับคราวที่ท่านอยู่ภาวนาองค์เดียวที่ถํ้าผาบิ้ง ด้วยอํานาจของสติปัญญาอัตโนมัติในขณะนั้น ท่านออกใช้ปัญญาพิจารณาถอดถอนกิเลสอย่างเพลิดเพลิน โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้

“กามราคะเต็มภูมิขาดไปเรียบร้อยแล้ว จากนั้นก็มีแต่นามธรรม มันจะปรากฏออกมาจาก จิต ออกมาเรื่องใดๆ อันนี้ให้เป็นหน้าที่ของผู้ปฏิบัติธรรมทั้งหลายจะพิจารณาให้เข้าใจในตัวเอง เพราะธรรมขั้นนี้เป็นธรรมที่จะอยู่ในขั้นพิจารณาของตัวเอง มากกว่าที่ครูบาอาจารย์ทั้งหลาย จะสอนเรา แล้วก็ค่อยละเอียดลงไปๆ สุดท้ายจิตใจมันก็ว่างๆ ไปเรื่อยๆ ตั้งอะไรขึ้นมาก็ว่างไปหมด สุดท้ายทั่วโลกธาตุมันก็ว่างไปหมด

แล้วพิจารณาทบทวนการเกิดการดับของสังขารนี้สําคัญมาก มันเกิดดีก็ดี ชั่วก็ดี เกิดแล้วดับๆ เกิดไปจากสังขาร อวิชชาเป็นตัวให้พาเกิดสังขาร พอตามเข้าไปๆ จนกระทั่งถึงอวิชชา นี่ล่ะ ที่นี่ว่างข้างนอก ตัวอวิชชายังไม่ว่าง นั่นล่ะตัวนั้นตัวไม่ว่าง หลงก็หลงตัวนั้นแหละ ทีนี้พอว่าง เข้าไปๆ ตามเข้าไปจนกระทั่งถึงอวิชชา ที่ดันออกมาให้เกิดสังขาร เข้าถึงอวิชชา ฟาดอวิชชา ขาดสะบั้นลงไปแล้วว่างหมด ภายใน คือ ใจของเราที่มีอวิชชาหุ้มห่ออยู่ขาดไปหมด ภายนอกก็ว่าง ภายในก็ว่าง นี่ล่ะว่างหมด สิ้นสุดยุติกันลงในจุดนี้สําหรับผู้พิจารณา ไม่ต้องไปถามใคร หากรู้เอง”

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๒ เผชิญเสือใหญ่กลางทางจงกรม 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าถึงสัตว์ป่า สมัยก่อนสัตว์เสือมีมาก ท่านเคยเจอเสือตัวใหญ่มาแล้ว กลางคืนมันคําราม ในช่วงปี พ.ศ. ๒๕๐๒ ท่านไปองค์เดียว ไปเที่ยวภาวนาที่บ้านม่วงไข่ (วัดป่าม่วงไข่ ตําบลสานตม อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย) แต่ไม่ได้จําพรรษา ทําเลแถวที่ท่านไปพัก เป็นถิ่นของเสือ ชาวบ้านบอก “โอ้ ! ท่านอาจารย์อย่าไปพักเลย เสือใหญ่มันป้วนเปี้ยนอยู่เนี่ย มันจับเอาวัว เอาควาย เอาของชาวบ้านไปกินหลายตัวนะ เสือตัวนี้นะ” เขาบอกท่านมา แต่ท่านก็ไม่กลัว ท่านก็ไปภาวนาอยู่ตรงที่เขาว่ามีเสือ 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า เสือมันคํารามบอกอาณาเขตมันล่ะเป็นข้อที่หนึ่ง ใครเข้าไปในถิ่นมัน มันก็คํารามล่ะ เสียงคํารามดังๆ เสือนี้ถ้ามันร้องขึ้นมานี้ สัตว์อย่างอื่นนี่เงียบหมดนะ ในป่านั้นนะเสือนี่เป็นจ้าวไพร เสียงมันมีอํานาจ ท่านว่าเดินจงกรม มันก็คําราม คําราม ร้องคราง ร้องครางหม่าวฮือ หม่าวฮือ อยู่นั่นแหละ ตอนแรกมันอยู่ทางทิศตะวันออก ท่านเดิน เอ้า ! มันก็ใกล้เข้ามา ร้องเข้ามาหา มันร้องเข้ามาทางทิศตะวันออก พอท่านเดินจงกรมทิศตะวันออกหันกลับ เดินอยู่นั้นทิศตะวันตก มันมาอยู่ทางทิศตะวันตกแล้ว ท่านว่ามันใกล้เข้ามา ท่านก็เดินจงกรม 

ท่านเล่าว่า “เรากําหนดจิตตั้งสติเดินตลอดเวลา ธรรมและจิตหมุนอยู่ภายใน เสียงเสือคําราม จิตไม่ได้สนใจ ไม่ได้ใส่ใจอะไร มีแต่เรื่องของธรรมล้วนๆ กลัวก็กลัวเป็นธรรมดา แต่ว่าธรรมก็แก่กล้ามิใช่เล่น” นึกถึงบทธรรมที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวเทศน์สอนไว้ “เรากินสัตว์ มาเท่าไร พุงเรานี้มีแต่สัตว์เต็มท้อง เสือจะกินเราคนเดียวเท่านี้ กินก็ให้มันกินไปซี พุงนี่มันมี กี่สัตว์อยู่ในนี้ เสือตัวเดียวจะมากินคนคนเดียว พระองค์เดียวไม่ได้หรือ 

เดินจงกรมอยู่นี่ สถานที่นี่มันไม่มีเสือ ไม่น่ากลัว ไปอยู่ป่าที่มีเสือ เดินจงกรมอยู่ เสือกระหึ่มๆ ขึ้นข้างทางจงกรม ตามบริเวณเหล่านั้น ตัวสั่นเสียแล้วนั่น เป็นยังไงตัวสั่นแล้ว มันต้องมีทางออกล่ะที่นี่กิเลสน่ะ ไม่ใช่ธรรมพาหาทางออกนะ หาทางออกจากกิเลส มีแต่เรื่องของกิเลสจะหาทางผูกมัดเรา กลัว กลัวตาย ทีนี้สติปัญญามียังไงขุดค้นขึ้นมาใช้เวลานั้น เอาจนมันเดินจงกรมแข่งเสียงเสือไปได้อย่างสบายไม่สะทกสะท้าน นั่นจึงชื่อว่าเป็นนักต่อสู้ด้วยสติปัญญาตามหลักธรรมพระพุทธเจ้าจริงๆ ไม่ใช่ต่อสู้แบบหมอบให้เขาไปตีเอาเตะเอาเฉยๆ ต้องต่อสู้โดยวิธีการความแยบคายของตนเอง

นี่อย่างนี้ ก็เป็นเรื่องสําคัญอันหนึ่ง เป็นอุบายที่จะเกิดขึ้นในขณะนั้น มันจนตรอก คือเรา ไม่ถอยนี่ ถอยขึ้นมามันก็ได้ใจ แพ้ อยู่ไปให้หนักแผ่นดินทําไม พอได้ยินเสียงเสือกระหึ่มๆ โดดเข้า หาที่พัก หาที่กําบังหาที่หลบภัย เข้าใจว่าตนฉลาด มันโง่จะตายแล้วนี่ ถ้าเป็นนักธรรมะเรียกว่า โง่จะตาย หนักศาสนา ทํายังไงจึงจะไม่หนักศาสนา ก็ต้องต่อสู้ด้วยวิธีการอันนี้ เอ้า ! ตายก็ตาย โลกนี้เป็นโลกเกิด แก่ เจ็บ ตาย เราตายในสนามรบไม่เป็นไร เสือกินเราแล้วมันก็จะตายเหมือนกัน ธาตุกินธาตุพิจารณาแยกออกไปทุกแง่ทุกมุม สุดท้ายจิตใจก็สง่าผ่าเผยขึ้นมา องอาจกล้าหาญขึ้นมา ค้นหาเรื่องความตายมันเลยไม่มี มีแต่ธาตุ ๔ ดิน นํ้า ลม ไฟ ค้นขุดกันไปขุดกันมาจนกระทั่งจิตมันตายไม่เป็น มันกลัวหาอะไร มันตายไม่เป็น ไม่ใช่กิเลสหลอกจะเป็นอะไรหลอกวะ นั่นมันรู้แล้ว เดินอย่างสง่าผ่าเผย”

เมื่อหลวงปู่ลีท่านพิจารณาเช่นนี้แล้ว ท่านก็เดินจงกรมของท่านสบาย ทีนี้หันหน้าเดินทาง ทิศตะวันตก ท่านก็หมุนตัวกลับเดินทิศตะวันออก พอหันกลับมาเท่านั้น เสือตัวนี้เสือใหญ่นะ มันยืนจังก้าประจันหน้า ส่งเสียงคํารามลั่นอยู่กลางทางจงกรม ห่างกันเพียงวาเดียว หันหน้ามาเจอกับมันจังๆ เลยนี่ มันแยกเขี้ยวอันยาวแหลมคม “หม่าวฮือๆๆ” ความกลัว กําหนดจิตเลย ยืนอยู่ตรงนั้น ด้วยความเร็วของสมาธิและปัญญาวิ่งประสานกัน จิตรวมลงอย่างรวดเร็ว ธรรมกับใจรวม เป็นอันหนึ่งในขณะจิตเดียวเท่านั้น ท่านยืนสงบตัวแข็งทื่ออยู่ตรงนั้นไม่รู้กี่ชั่วโมง ไม่รับรู้สิ่งภายนอกได้เลย ออกมาทีหนึ่งมันก็ใกล้สว่างแล้ว มันลงแบบสนิทเลย มันปล่อยวางสิ่งทั้งหลายทั้งปวง 

พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวท่านเทศน์ไว้ว่า 

“ถ้าจิตได้ลงผึงเท่านั้นล่ะ อะไรก็ตามสามโลกธาตุนี้จะทําลายไม่ได้เลย…

จิตลงแท้ จิตมีอํานาจมากนะ ถ้าลงอย่างนั้นแล้วมีอํานาจมาก เพราะฉะนั้นจึงว่าอะไร จะไปทําลายไม่ได้ ถ้าจิตได้ลงอย่างนั้นแล้วไม่มีอะไรมีอํานาจทําลายได้แหละ”

จิตลงขนาดนั้นเป็นร่างธรรม เทพเทวดาคุ้มครอง พระพรหมกราบไหว้นั่นล่ะ เสือมีอํานาจขนาดไหน ก็ไม่มีปัญญาทําอะไรกับท่านได้ ท่านว่า “ลงแล้วก็ไม่รู้ ท่านถอนจิตออกมาทีหนึ่ง เอ้า ! มันนานมากหลายชั่วโมง เสือมันไปแล้ว”

อย่างพ่อแม่ครูจารย์ (องค์หลวงตาพระมหาบัว) ท่านได้ซื้อที่ไว้ให้ ท่านให้พาหมู่พวก ไปภาวนาที่ภูหลวง ให้ช้าง ให้เสือทรมานช่วย เพราะจิตไม่รวมให้เราสักที ให้ไปที่ไหนที่เรากลัว ที่นั่นแหละมันได้ความเพียร ความกลัวมันทําให้จิตมันไม่ออกจากกายนะ ถ้าเราปล่อยมันก็ เหมือนกับควายนั่นแหละ มันเดินไปหาดมก้นกันอยู่ทุ่งนานู่น แล้วมันถึงจะกลับมา เรื่องมัดจิต มัดใจตัวเอง มันต้องมีอุบาย ถ้าปล่อยมันไปเลยตามเลยแล้วเมื่อไหร่มันจะเห็น

เมื่อเล่าเรื่องเสือมาช่วยทรมานแล้ว หลวงปู่ลีได้เล่าเรื่องเสือเลียขาหลวงปู่ขาว อนาลโย มาประกอบว่า “อย่างพ่อแม่ครูจารย์ขาว ท่านไปอยู่กับพวกมูเซอนะ พ่อแม่ครูจารย์ขาวท่านไปอยู่ ที่เสือมากๆ เขาก็กลัวเสือจะมากินท่าน เขาเลยมาล้อมรั้วให้ท่าน ใช้ไม้เรียงกันมัด ไม่ให้ท่าน ออกมาตอนกลางคืน ท่านเดินจงกรม เสือมันก็มาเลียแข้งเลียขาท่าน อยู่ที่ริมรั้วฟากนั้นเหมือนกันกับหมาบ้าน ท่านว่าเราก็ดูสายตาของมันดูอ่อนๆ เหมือนกับสุนัขบ้าน บางครั้งมา ๒ ตัว บางครั้งก็มาตัวเดียว มาก็มานั่งเฝ้าอยู่นั่นแหละ มันคุ้นเคยกับพระฝ่ายกรรมฐาน มันคุ้นเคยขนาดนั้น”

พระกรรมฐานท่านเที่ยวธุดงค์ ท่านเป็นนักเดินนะ กรรมฐานไม่เคยมีรองเท้านะ เดินเท้าเปล่าๆ ท่านเอาของใช้เท่าที่จําเป็นติดตัวไปด้วยเท่านั้น เอาใส่ในบาตร เทียนไขก็ไม่ได้เอาไปมาก ต้องใช้เฉพาะเวลาจําเป็นเท่านั้น พระกรรมฐานท่านไม่ค่อยพกของพวกนี้ เวลาไปค้างคืนก็จุดดูอะไรบ้าง เวลาเดินจงกรมกลางคืนก็ให้หาที่โล่งแจ้ง กลางคืนเดือนมืดก็ต้องให้มองเห็น เราเดินมี งูเงี้ยวเลื้อยผ่านมา มันจะเห็นสีดําๆ ผ่านทางจงกรม เวลาเราเดินอยู่นานๆ ถึงจะเป็นเดือนมืดก็ตาม มันก็จะมองเห็น ถ้าเป็นเดือนหงายไม่มีปัญหา ทางจงกรมของท่านนี้จะขรุขระ ท่านก็เดิน ท่านก็หาเอารากไม้กิ่งไม้แถวนั้นปัดกวาด ขรุขระก็เดินอย่างนั้นแหละ ท่านไม่สนใจกับทางขรุขระ ไม่ขรุขระ ทางสูง ทางตํ่าก็เดินอยู่นั้น หาทําเลพอเดินได้ เดินเลย ไม่ได้สนใจมันเรียบ ไม่เรียบล่ะ เดินเลย

วันต่อมาหลังจากเจอเสือใหญ่กลางทางจงกรมแล้ว หลวงปู่ลีท่านเล่าประสบการณ์ธุดงค์ คราวนี้ท่านว่า ท่านกําลังนั่งสมาธิภาวนาอยู่ในเพิงพัก เสียงสัตว์มันดังอยู่ภายนอกกุฏิ ท่านฟังเสียง มันอยู่แล้วจึงใคร่ครวญพิจารณาดู ใจหนึ่งก็คิดว่าเป็นเสือ อีกใจหนึ่งก็คิดว่าเป็นหมู เมื่อพิจารณาดู ดีๆ มันไม่ใช่เสือ มันเป็นพวกหมูป่ามากันเป็นฝูงๆ มากินลูกกระบกอยู่ด้านหัวนอนของกุฏิที่พัก มันพูดคุยกัน กําหนดจิตดูแล้ว มันน่าฟัง สัตว์มันก็เหมือนคน มีสุข มีทุกข์ มีปัญหาครอบครัว มีปัญหาชีวิต คนเป็นอย่างไร เรื่องของสัตว์ก็เป็นอย่างนั้น มันคุยโต้ตอบกันเหมือนพวกมนุษย์เรา คุยกัน คุยกันไป กินกันไป เหมือนครอบครัวหนึ่ง นั่งกินข้าวรวมกันแล้วก็คุยถามสารทุกข์สุกดิบ 

แต่สัตว์คุยไป มันต้องระวังภัยไป มันเตือนกันให้ระวังว่า อย่าพากันกินเพลินเดี๋ยวพวก พรานมา อาจถูกฆ่าตายได้อย่างง่ายๆ นะ สัตว์กับคนเหมือนกันมีรัก โลภ โกรธ หลง มีเสพกาม มียศถาบรรดาศักดิ์ มีสวย มีขี้เหร่ คนต่างกับสัตว์ คือคนอยู่อย่างมีศีลธรรมเด่นชัด แต่สัตว์ที่เป็นโพธิสัตว์ยังมีศีลธรรมยิ่งกว่า ฟังหมูป่าคุยกัน มันเคี้ยวลูกกระบกไปด้วย เวลามันเคี้ยว มันก็เคี้ยวพร้อมๆ กันเป็นจังหวะ อยากให้คนทั้งหลายได้ไปได้ยินบ้าง มันเคี้ยวพร้อมกันและก็คายเปลือก พร้อมกัน เสียงหมูมันกัดกินลูกกระบกเสียงดัง “เป๊าะ” แล้วจึงคายเสียงดัง “เลียะ” พร้อมกัน แล้วก็เงียบฟังเสียงระวังภัย ท่านฉันจังหันเสร็จแล้วจึงเดินไป มีแต่ลูกกระบกที่มันกินแล้วคายไว้ เต็มไปหมด สัตว์ป่ามันระวังภัย ระวังถึงขนาดนั้นก็ยังถูกฆ่าตายได้นะ

พระกรรมฐานท่านอยู่ที่ไหน สัตว์ป่าต้องได้เข้ามาอาศัย มันคุ้นเคยกับผ้าเหลืองสีกรักเป็นอย่างดี เพราะเป็นเพศที่ให้ความร่มเย็นและไม่เคยเบียดเบียนมัน หมูป่ามันเห็นคฤหัสถ์เป็นยักษ์ เป็นมาร เบียดเบียนสัตว์ ยิงจนไม่มีเหลือ เสือภูวัว มันมาร้อง ขณะท่านพระอาจารย์มั่นทําอุโบสถ มันมาฟังปาฏิโมกข์จบแล้ว มันก็หายไป ท่านพระอาจารย์มั่นคุ้นเคยกับสัตว์เหล่านี้ ท่านรู้วาระจิตของสัตว์เหล่านี้ ท่านเป็นมิตรสหายกันกับมันด้วย ธรรมเครื่องเย็นใจ สัตว์เดรัจฉานเขาก็มีสัญญา ปัญญา นามธรรม รู้เหมือนกันกับมนุษย์ แต่เขาพูดไม่ได้เท่านั้น 

ประสบการณ์เรื่องเสือเทพบันดาล

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเคยมีประสบการณ์เรื่องเสือมาหมอบเฝ้าข้างทางจงกรม ซึ่งกรณีนี้คล้ายๆ กับกรณีของพ่อแม่ครูอาจารย์สายหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต หลายต่อหลายองค์ที่ท่านประสบกันมา องค์หลวงตาพระมหาบัวท่านเคยเทศน์ไว้ว่าเป็นเสือเทพบันดาล 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า ในคืนวันหนึ่งขณะที่ท่านทําความเพียรด้วยการเดินจงกรม ท่านเดินจงกรมไปมา พอจิตมันสงบแล้ว ท่านก็ไปยืนผิงไฟ ท่านไม่รู้ว่าเสือตัวใหญ่มันมานั่งหมอบเฝ้าอยู่ข้างทางจงกรม เหลือบไปเห็นมัน มันมานั่งตั้งแต่เมื่อไรก็ไม่รู้ แต่ท่านไม่กลัวมัน ท่านผิงไฟเสร็จ ท่านก็ออกเดินจงกรม มันก็ยังนั่งอยู่นั่น ท่านก็บอกลุกไปหากินไหม มาเฝ้าอะไร มันเลยร้องคําราม ฮ้าวๆ เสือมันร้องฮ้าวๆ 

ท่านได้เล่าเรื่องนี้โดยยกกรณีของ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ว่า “หลวงปู่ชอบท่านไปอยู่ในประเทศพม่า ท่านพักอยู่กระท่อมเล็กๆ เสือตัวใหญ่ตัวหนึ่งเดินเข้ามาหาท่าน มาถึงมันก็กระโดด ขึ้นบนก้อนหิน นอนแผ่อยู่ในที่ใกล้ท่านเดินจงกรม มันก็นอนเฝ้าดูอย่างนั้น เหยียดแข้งเหยียดขาอย่างสบาย มันนอนอยู่ตรงนั้นกระทั่งสว่าง รุ่งเช้าท่านออกบิณฑบาต เห็นมันนอนอยู่ตรงนั้น ท่านจึงถามเสือตัวนั้นว่า “เธอมานั่งเฝ้าเราตลอดทั้งคืนไม่หิวหรือไง” ท่านพูดกับมันเหมือนแมวบ้าน มันแสดงกิริยาการรับทราบแล้ว ออดอ้อน เข้าเลียแข้งเลียขา ทั้งน่ารัก ทั้งน่าชัง ท่านจึงพูดกับมัน ไปว่า “เราจะไปบิณฑบาตแล้วนะ” ท่านกลับมาจากบิณฑบาต มันจึงหนีไป” 

ต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านเล่าธุดงค์ภูหอ

ธรรมมักเกิดในที่อดอยากขาดแคลน พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น องค์ที่ท่านได้รับการยกย่องเทิดทูนว่าเป็นครูบาอาจารย์ประเภทเพชรนํ้าหนึ่ง ล้วนชื่นชอบธุดงค์อยู่ตามป่าเขา ถํ้า เงื้อมผา ที่อยู่ลึกๆ อันเป็นสถานที่ธรรมชาติแสนจะวิเวกเปล่าเปลี่ยว แสนจะทุรกันดาร ทั้งมีสัตว์ป่าเสือร้ายชุกชุมมาก และตั้งอยู่ห่างไกลจากบ้านเรือนผู้คน สถานที่แห่งนี้ทางโลกเขา ไม่ต้องการและเขาไม่ไปรบกวน เพราะเป็นสถานที่ทุกข์ยากลําบากและอดอยากแร้นแค้นมาก ไม่มีความเจริญทางโลกใดๆ เข้าถึง แต่เป็นสถานที่ที่ทางธรรมปรารถนามาก เพราะเป็นที่ฝึกหัดทรมานกายและใจได้เป็นอย่างดี เพื่อความสะดวกสบายในการบําเพ็ญสมณธรรม เพื่อความผาสุกเย็นใจ และเพื่อให้.ได้ธรรมอันเลิศมาครองใจ หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นกันท่านอยู่ในสถานที่เช่นนั้นได้อย่างสบาย ท่านว่า “เพราะฝึกใจให้สบายนี่นะ ใจสบายแล้ว สบายหายห่วงทั้งสามโลก” ดังนั้นเมื่อ ออกพรรษาแล้ว ท่านก็ออกธุดงค์แสวงหาสถานที่เช่นนั้น 

ปี พ.ศ. ๒๕๐๓ หลวงปู่ลี ไปแวะกราบหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่วัดป่าโคกมน มีพระที่อยู่ กับหลวงปู่ชอบขอร้องให้หลวงปู่ลีพาออกเที่ยวธุดงค์ทางอําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ติดตามท่านไป ๒ องค์ ท่านพาไปธุดงค์พักอยู่ภูหอ ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านนํ้าคู่ ตําบลภูหอ อําเภอภูหลวง จังหวัดเลย หรือที่เขาเรียกกันว่า “ภูหอภูวง” ก่อนจะออกเดินทาง ท่านพูดถึงสถานที่นั้นว่า “เห็นมันสวย ไปอยู่ เถอะเรา” ว่าแล้วก็พากันออกเดินทาง ท่านจึงพาไปบ้านกกกอกขึ้นไปบ้านถํ้ามน 

ระหว่างเดินทางขึ้นภูเขามีความเหน็ดเหนื่อยเหงื่อไหลไคลย้อย พระติดตามองค์หนึ่งเกิด อาการหน้ามืดเป็นลม พอได้สติรู้ตัว หลวงปู่ลีท่านก็ดุให้ว่า “โอ๊ย ! มาเพียงแค่นี้มันก็จะตาย ไปไม่ได้ก็ให้กลับคืนไปซะ” พระติดตามแม้ขณะนั้นร่างกายจะอ่อนแรง แต่ก็ตอบกลับด้วยนํ้าเสียงที่หนักแน่นว่า “ไม่กลับ ตายให้มันตายซะ” พูดจบพระติดตามอีกองค์หนึ่งก็เข้ามาช่วย พอฟื้นได้ สติดีแล้วก็ออกเดินทางผ่านไปยังบ้านกลาง บ้านหินสอ ระหว่างทางพบหมู่ผู้หญิงสาวๆ ร้องผญาใส่ พระติดตามจึงพูดหยอกล้อหลวงปู่ลีว่า “เอ้อ ! อาจารย์ ผญาตอบเขาแหม้” ท่านตวาดใส่ทันที “หือ ! เป็นบ้าหรือไง” เพราะตามปรกตินิสัยท่านไม่พูดกับผู้หญิง ท่านไม่ค่อยรับแขกรับคน เวลาเห็นคนมา ท่านจะหันข้างให้ เขาจะพูดอย่างไรก็ตาม ท่านก็เฉย ท่านไม่ค่อยพูดกับคน นี้เป็นนิสัยที่โดดเด่นขององค์ท่าน เวลาแขกมาหา ท่านไม่รับแขก ท่านเป็นพระหลวงตา ท่านหลบออกจากฝูงชนทั้งหลายนี่ล่ะ ถ้าหลบได้เท่าไหร่ก็ยิ่งดี คนนิมนต์เทศน์เท่าไหร่ อ้อนวอนเท่าไหร่ ท่านก็ไม่ยอม ท่านไม่เคยเทศน์ให้คนฟัง จนพรรษาได้ ๒๐ ถึงจะเทศน์ให้คนฟัง ท่านว่า

หลวงปู่ลี ท่านเล่าประสบการณ์คราวธุดงค์ภูหอว่า “ช่วงฤดูแล้ง เราออกเที่ยวกรรมฐาน ไปทางภูหอ สัตว์เสือมีมาก เสือมันมาครางใส่ใกล้ทางจงกรม ๒ ครั้ง แต่เราไม่กลัวนะ เราก็เดินจงกรมของเรา เสือมันมาครางใส่เฉยๆ ชาวบ้านที่นั่นเขามาสร้างกุฏิให้ เขาทําดีทุกอย่าง เอาไม้ พาดไปพาดมา เอาไม้ทําฝา ไม้เยอะแยะไม่อดไม่อยาก อยู่ด้วยกัน ๓ องค์ เราขึ้นไปกวาดตาดและทําที่พักอยู่บนหลังถํ้า ปีนขึ้นไปอยู่ชั้น ๓ ทั้งหมดมี ๗ ชั้น

ภูหอ เป็นป่าใหญ่ ต้นไม้มีแต่ต้นใหญ่ๆ มีต้นคูณ ต้นมันงามและต้นใหญ่ มันล้มเอนไป สักหน่อย มันไม่ตาย เราให้โยมพ่อออกเอามีดไปฟันมาเคี้ยวหมาก ปัจจุบันชาวบ้านเขาบุกรุกทําไร่ ทําสวนไปแล้ว แต่ก่อนมีวัดมีพระไปปฏิบัติก็มีผู้รักษาป่า พอพระออกมาป่าก็หมด เราไปภาวนา อยู่ที่นั้นเป็นเวลา ๒ เดือนกว่า ยังไม่มีครูบาอาจารย์องค์ไหนขึ้นไปอยู่ ทางไปลําบาก เป็นทางช้างทางเสือ ไกลบ้านไกลเมืองออกไป 

โอ๊ย ! ไปบิณฑบาตแต่ละครั้งนี่ ฉันจังหันเช้าเสร็จล้างบาตร กลับมาถึงวัดเป็นเวลาเพลพอดี ใจต้องสู้ ชาวบ้านมีเพียง ๖ – ๗ หลังคาเรือนเท่านั้น สรงนํ้าสรงท่าก็สรง มันมีอ่างนํ้าอยู่นะ นํ้าซับ นํ้าซึมอยู่ข้างบนได้อาบล่ะ แต่นํ้ามันมีหินปูนมาก เราต้องต้มเสียก่อน ต้มเสร็จแล้วก็เทใส่กานํ้า เก็บไว้ฉัน ทุกวันนี้กานํ้าแทบจะไม่มีแล้ว

ถ้าวันไหนฝนฟ้าลง เสียงอึ่งอ่างร้องสนั่นไพร บิณฑบาตในตอนเช้า เขาต้มอึ่งถวายบ้าง ต้มตัวตุ่นถวายบ้าง ผักนํ้าพริกดําบ้าง เป็นอาหารป่า ความยากลําบากไม่เคยคํานึงถึง จิตมีแต่พุ่งไป ข้างหน้า เดินบิณฑบาตแต่ละครั้งตัวเปียกเหมือนอาบนํ้า การปฏิบัติอย่างนี้ไม่เคยนึกเลยว่าเป็นความยากลําบาก

ภูหอ มีเสือมาก อาจจะเรียกได้ว่าเป็น “ดงเสือ” ยามกลางคืนมีฝูงกวางเป็นจํานวนมาก ยามเย็นมีฝูงเนื้อทราย มันมากมายยิ่งกว่าวัวควายอยู่บนโคกเสียอีก คนทางจังหวัดอุดรธานีพากันทําลายป่าเอาไม้ลงมาขายนะ พวกพรานป่าล่าสัตว์ ค้าไม้ ค้าฝิ่น พวกสัตว์จึงอพยพขึ้นไปทางภูหอ ภูหลวง จังหวัดเลย ช่วงดึกสงัดเราออกมาบําเพ็ญเพียรเจริญสมาธิภาวนา สัตว์เหล่านี้มันก็ออกมาหากินในบริเวณนั้น มันอาศัยอยู่รอบตัวเรา เป็นสวนสัตว์ในธรรมชาติ ทั้งรื่นเริงบันเทิงในธรรมชาติที่ยังดาษดื่น ทั้งรื่นเริงในธรรมที่กําลังเข้าด้ายเข้าเข็ม คิดๆ ดูแล้วก็เห็นบุญคุณในธรรมชาติ ป่าเขาลําเนาไพร พระพุทธเจ้าสําเร็จธรรม ตั้งศาสนามาได้ก็เพราะสิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องอุดหนุน

ภูหอ เป็นภูเขาสูงที่มีรูปร่างคล้ายระฆังควํ่า เราเพลิดเพลินรื่นเริงไปในธรรมชาติ อากาศ เย็นสบาย สมัยหนึ่งท่านพ่อลี ธมฺมธโร ท่านเคยขึ้นไปพักภาวนาอยู่บนยอดภูหอ ได้รับความ อัศจรรย์ในธรรมเป็นอย่างมาก 

มันสนุกเพราะสัตว์นะ แต่ก่อนตอนกลางคืนก็เห็นกวาง เวลาเราออกไปบิณฑบาต ก็เห็นฟานแม่ลูกอ่อนมันออกหากิน แล้วมันสนุกกับเขา ทีแรกพอสัตว์เห็นเรา มันก็วิ่งหนีเรา ก็เลยร้องบอกมันว่า “อย่าวิ่งหนี เพศนี้ไม่ใช่เพศที่เบียดเบียน เป็นเพื่อนเกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกัน เราอย่าไป กลัวกัน อย่าไปวิ่ง เดี๋ยวมันจะตกเหวนะ” แต่มันวิ่งอยู่อย่างนั้น ๓ วัน วันที่ ๔ มันไม่วิ่งหนีแล้ว ยืนอยู่ ๓ ตัวกินผลมะกอกอยู่ ตาก็มองดูเรา ก็เลยพูดกับมันว่า “อย่าไปวิ่งนะ เราหมู่เดียวกัน นั่นแหละ เราเป็นเพื่อนเกิด แก่ เจ็บ ตายด้วยกัน ไม่ผิดแผกอะไรกัน” มันก็กินไป พอเรามองดู มันก็หากินไป ไม่ได้สนใจเรา 

มันรู้นะสัตว์ ถ้าเปรียบเทียบจิตใจ มันก็อันเดียวกัน แต่มันแตกต่างกันแต่เพียงร่างกายเท่านั้น สัตว์เขาก็เสวยวิบากกรรมของเขา เคยทําดีทําชั่วมา กรรมดีกรรมชั่วของเขา แต่วาระจิตนั้นอันเดียวกัน ผู้ที่ผูกอาฆาตพยาบาทก็มีเหมือนกันนะสัตว์ ถ้าไม่เชื่อ ไปทําให้มันโกรธดู มันจัดการ เลยนะ อย่างกวางที่อยู่กับหลวงปู่ชา ก็พระนั่นแหละไปตีมัน พอตีมันแล้ว พระที่ตีมันก็ไปอาบนํ้าแล้วก็ขึ้นบนกุฏิ พอคํ่าพระที่ตีมันจะลงมาเดินจงกรม กวางตัวที่ถูกตีมันก็แอบอยู่ตรงบันไดทางลง พอพระที่ตีมันลงมาจากกุฏิเท่านั้น มันก็วิ่งชนพระที่ตีมันจนพระกลัวมัน ดูซิถ้ามันไม่ผูกโกรธคนที่ทําร้ายมัน ทําไมมันถึงทําอย่างนั้น อีกเรื่อง หมู่พวกพูดให้ฟังว่า พระเลี้ยงค่างเอาไว้ มันกัดท่านก็ ไม่เป็นไรนะ กัดจนมือทะลุ ท่านก็ไม่พูด ก็หมู่พวกพูดให้ฟัง ก็ไปตีมันนั่นแหละ เพราะมันดื้อก็เลย ตีมัน มันเลยผูกโกรธ นี่แหละผมถึงไม่อยากเลี้ยงสัตว์นะ มันจะเป็นกรรมต่อกัน

ต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๓ นั้น สัตว์ยังมีเป็นจํานวนมาก เราออกไปบิณฑบาตทางหมู่บ้านนํ้าคู่ บริเวณแถบนี้เดินขึ้นไปทางอําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ก็ได้ ป่ากว้างใหญ่ไพศาล มีแต่ต้นไม้ ใหญ่ๆ สูงระฟ้า กลางวันเดินใต้ต้นไม้แทบไม่เจอแดด เราชอบอากาศทางจังหวัดเลย ภาวนาดี เงียบสงัด เราเดินป่ามามากแต่ไม่เคยหลงป่าสักครั้งเดียว 

เราไปอยู่กับพวกไทด่าน (คือ ชาวอําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย) สบาย เขาไม่มารบกวน เขาใส่บาตรให้กินแล้ว เขาก็ไปทําไร่ ทํานา ทําสวน ไม่มายุ่งกับพระ เราก็สะดวกสบายภาวนา ไม่ต้องพบเจอใครๆ วันๆ จิตหมุนไปกับธรรมเป็นธรรมจักร กิเลสก็ถูกตัดแข้งตัดขาตัดตัว เหลือแต่หัวใจของกิเลส คือ อวิชชาเท่านั้น” 

การที่หลวงปู่ลีท่านสามารถออกเที่ยวธุดงค์อยู่ตามป่าตามเขานี้ได้ และธรรมในใจของท่าน ก็ก้าวหน้าและเจริญขึ้นโดยลําดับๆ เพราะท่านมีพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว คอยฝึกหัดอบรม ท่านมาอย่างหนัก ทั้งเมตตาสั่งสอนอบรมและชี้แนะให้อุบายธรรมแก่ท่าน ท่านจึงออกเที่ยวธุดงค์ ได้อย่างสบายไม่เก้อเขิน หรืออายใครๆ และประการสําคัญที่สุด คือ พ่อแม่ครูจารย์มีคําสั่งกําชับท่านไว้อย่างเด็ดขาด ๓ ข้อ คือ อย่าเป็นนักก่อสร้าง อย่าเป็นนักเทศน์ และอย่าบอกเบอร์ ท่านได้จดจําจนขึ้นใจ ทั้งท่านเคารพเชื่อฟังและน้อมมาปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด

เรื่องบําเพ็ญเพียรที่ถํ้านกแอ่น

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ภูหอแต่เก่าแต่ก่อนมีสัตว์มาก สัตว์เหล่านั้นมันจะมาหมอบ มาคลานแอบดูเรา แม้เสือมันก็มาร้องคํารามให้ได้ยินในที่ไม่ไกลจากทางเดินจงกรม” ท่านรําพึงถึงอดีตที่เคยต่อกรกับกิเลสตัวดุร้ายยิ่งกว่าเสือร้ายที่บริเวณภูหอ อําเภอภูหลวง จังหวัดเลย เสียอีก 

ภูหอตั้งอยู่ไม่ห่างจากภูหลวง มีหมู่บ้านนํ้าคู่กั้นอยู่ระหว่างกลาง อุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร มีแหล่งนํ้าอันสําคัญ คือ ลําห้วยนํ้าคู่ มีหมู่สัตว์นานาชนิดลงมาหากินในบริเวณนี้ ทั้งภูหลวงและภูหอเป็นสถานที่ภาวนาชั้นเอกของจังหวัดเลย เหมาะสําหรับผู้บําเพ็ญภาวนาอย่างอุกฤษฏ์เพื่อหวังต่อความหลุดพ้นอย่างแท้จริง ภูหอแม้ผ่านกาลเวลาและผ่านแดด ลม ฝน มานาน แต่ก็ยังเป็นขุนเขาที่ตระหง่านสูงใหญ่แลดูน่าเกรงขาม ยังเป็นป่าเขาอันสงัดวิเวก และยังเป็นที่ ท้าทายพระธุดงคกรรมฐานให้มาปฏิบัติภาวนา ภูหอมีต้นไม้ใหญ่ขึ้นปกคลุมหนาทึบและแผ่กิ่งก้าน ร่มเงาเบียดเสียดกันแทบแสงแดดสาดส่องไม่ถึงพื้น ต้นไม้แต่ละต้นสูงใหญ่จนต้องแหงนหน้ามอง ปัจจุบันยังมีไม้นานาพันธุ์ เช่น ไม้มะกอกกัน ไม้ชิงชัน ไม้ประทม ไผ่รวก ไม้ไผ่ซาง ฯลฯ 

นํ้าตกชาวบ้านทางภาคอีสาน เรียกว่า ตาด ภูหอกว่าจะถึงยอดภู มีด้วยกัน ๕ ตาด 

ตาดที่ ๑ หรือ นํ้าตกชั้นที่ ๑ หมายถึง ที่นํ้าไหลลงมาค้างที่สันแปร หมายถึง พื้นที่เสมอ แล้วไหลลงสู่ลําห้วยนํ้าคู่ 

บริเวณถํ้าที่หลวงปู่ลีท่านเดินธุดงค์มาพักภาวนา ห่างจากหมู่บ้านราว ๕ กิโลเมตร ชื่อว่า “ถํ้านกแอ่น” อยู่บริเวณตาดที่ ๓ เป็นถํ้าเล็กแต่ยาวและมีเพดานตํ่า มีอากาศโปร่งโล่งสบาย ลมพัด ถ่ายเทได้ ปากถํ้ากว้างคนเข้าไปอยู่ในบริเวณถํ้าได้แต่ไม่มากนัก สําหรับคนที่กําลังเรี่ยวแรงดี ต้องใช้เวลาเดินและปีนขึ้นเขาสูงชันนานกว่า ๓ ชั่วโมง 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “ทางเดินจงกรมเราเอาไม้ไผ่กวาดๆ แล้วก็เดินเลย ช่วงกลางคืนก็ ไม่อยู่ถํ้าแล้ว ปีนขึ้นไปเดินจงกรมอยู่บนหลังถํ้านู่น” ซึ่งเป็นสันแปร คือ ที่เสมอเดินจงกรมสบาย หญ้าเขียวขจีเหมือนสนามหญ้าเป็นที่เลี้ยงสัตว์ 

สถานที่ที่หลวงปู่ลีไปบําเพ็ญภาวนาเป็นสถานที่อดอยากขาดแคลน เป็นที่ฝึกทรมานกิเลสได้เป็นอย่างดี ไม่ใช่ใครๆ จะไปภาวนากันได้ง่ายๆ ต้องเป็นผู้ที่ตั้งใจปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นจริงๆ เท่านั้น ท่านเล่าว่า “ชีวิตพระกรรมฐานต้องเด็ดขาดจริงๆ หลังเขาบนภูหอมีแต่ก้อนหินก้อนใหญ่ ชูชันเหมือนดอกเห็ด กลางคืนอยู่ภาวนาอยู่ที่ถํ้านกแอ่น กลางวันเดินเที่ยวชมป่า บางครั้งในช่วง กลางคืนขณะเดินจงกรม เสือมันมาร้องคํารามใส่ เพราะมันถูกกลิ่นมนุษย์ ที่บริเวณนั้นเป็น ลานกวาง มันมีหญ้าโขมงขึ้นเขียวขจีที่บริเวณรอบๆ ก้อนหิน เป็นที่กวางมาอาศัยหาอยู่หากิน เพราะว่ากวางมันมาก เก้งก็มาก หมูป่าก็มาก” 

หลวงปู่ลี ท่านเพลิดเพลินในการพิจารณาธรรมและเพลิดเพลินในธรรมชาติของป่าไม้และสัตว์ป่า ถํ้านกแอ่นจึงนับเป็นสถานที่สัปปายะอีกแห่งหนึ่ง ทําให้ท่านสะดวกสบายในการบําเพ็ญสมณธรรมขั้นสูง ส่วนอาหารบิณฑบาตนั้น ท่านแทบจะไม่สนใจเลย เป็นการบิณฑบาตตามมี ตามได้โดยแท้ เช่น ได้พริก ได้เกลือ ก็ฉันกับพริกกับเกลือ จะได้ข้าวเปล่าๆ ก็ฉันข้าวเปล่าๆ ท่านว่า พระพุทธเจ้าก็สอน พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นท่านก็สั่ง “พริกกับเกลือก็ดี ข้าวเปล่าๆ ก็ดี สิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่ได้มาจากบิณฑบาตถือเป็นอติเรกลาภทั้งสิ้น เป็นลาภที่พระธุดงค์ควรมีความสันโดษ พอใจแล้ว เพราะความจนเป็นทรัพย์ของบรรพชิต”

การภาวนาที่ถํ้านกแอ่นภูหอนี้ ท่านว่า “นั่งได้ทุกที่ เดินจงกรมได้ทุกแห่ง เป็นภาวนา ไปหมด ภาวนาได้ทะลุทั้งตัว จิตหมุนเพื่อละสังโยชน์เบื้องสูง” 

หลวงปู่ลี ท่านย่อมยินดีพอใจในการบําเพ็ญเจริญสมณธรรมที่ถํ้านกแอ่นแห่งนี้ เพราะเป็น สถานที่สัปปายะมาก ทั้งอากาศก็สัปปายะมาก และบุคคลทั้งเห็นด้วยตาก็ดี ไม่เห็นด้วยตาก็ดี ล้วนสัปปายะ วิถีจิตของท่านก็มุ่งพระนิพพานเป็นที่หมาย สถานที่นี้มีทั้งลานหินทรายที่ขาวสะอาด มีทั้งก้อนหินสูงๆ ตํ่าๆ มีทั้งพื้นหญ้าป่าไม้ที่เขียวขจีสวยสด ดูแล้วเจริญตาเจริญใจ มีทั้งนํ้าตก สายเล็กๆ ใสสะอาด ไหลพอมีนํ้าใช้ นํ้าฉัน สําหรับนํ้ามีหินปูนปะปนต้องนํามาต้มก่อนฉัน สัตว์ป่า เช่น กวาง เก้ง หมูป่า ก็ยังมีอยู่ดาษดื่นให้เห็น โดยเฉพาะอย่างยิ่งพวกกวาง ซึ่งดูจะเป็นมิตร สนิทสนมกับท่าน ณ สถานที่นี้จะอยู่ที่ใดก็เป็นที่วิเวกเงียบสงัด จะได้ยินก็เพียงเสียงจากธรรมชาติของสัตว์ป่า นก และแมลง ร้องสลับผสมผสานกลมกลืนกันทั้งวันทั้งคืน ทั้งเสียงต้นไม้น้อยใหญ่ยามต้องลมกิ่งและใบพลิ้วไหว ซึ่งเสียงเหล่านี้ล้วนไม่เป็นอุปสรรคต่อการภาวนา แต่กลับทําให้ เพลิดเพลิน จะเดินจงกรมหรือจะนั่งสมาธิภาวนาเปลี่ยนอิริยาบถได้ตามสะดวกสบาย 

บักงาลาก ช้างพระโพธิสัตว์ที่ภูหลวง

ภูหลวง จังหวัดเลย เป็นอีกสถานที่หนึ่งที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านออกเที่ยววิเวกด้วยประสบการณ์ทางธรรมมากมาย ท่านเล่าว่า “ต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๓ จากภูหอแล้วเราเดินธุดงค์ไป ภูหลวง ขึ้นไปทางทิศตะวันตกของภูหลวง เขาเรียก บ้านแก่งม่วง ชาวบ้านสร้างเพิงพักให้อยู่อาศัย”

ภูหลวง หมายถึง ภูเขาที่ยิ่งใหญ่ หรือ ภูเขาของพระเจ้าแผ่นดิน เป็นที่อยู่อาศัยและแหล่งอาหารของสัตว์ป่า เช่น ช้างป่า กวาง เก้ง เลียงผา หมี ค่าง ชะนี ไก่ป่า นกสวยงามหลายชนิด ฯลฯ เป็นแหล่งอาหารและเก็บหาของป่าของชาวบ้าน และเป็นแหล่งต้นนํ้าลําธารของแม่นํ้าสายสําคัญๆ หลายสาย เช่น แม่นํ้าเลย แม่นํ้าป่าสัก แม่นํ้าทบ และแม่นํ้าสาน

เมื่อออกจากภูหอแล้ว หลวงปู่ลีท่านจึงนําคณะธุดงค์ไปยังภูหลวง จังหวัดเลย สมัยก่อนที่ ท่านไปเที่ยวธุดงค์ภาวนา มีช้างป่าเป็นจํานวนมาก ช้างเผือกใหญ่ตัวหัวหน้า เขาเรียกชื่อมันว่า “บักงาลาก” (ไอ้งาลากหรือไอ้งายาว) เป็นช้างพระโพธิสัตว์อยู่บนภูหลวง พระโพธิสัตว์จุติเป็นสัตว์ ก็เพื่อบําเพ็ญบารมี มันจึงไม่เบียดเบียนพระและคน มันเดินจากภูหลวงมาทางภูหอ ช้างบริวาร จะเดินรายล้อมซ้ายขวาอารักขา ช้างตัวนี้มีลักษณะพิเศษ คือ งาสวยงามและยาวมาก เวลามันเดินถึงขนาดงาครูดไปกับพื้นดิน จึงเป็นที่ต้องการของนักล่างาช้างทั้งหลาย

คําว่า “โพธิสัตว์” คือ สัตว์ที่ยังข้องอยู่ในการสร้างบารมี ๓๐ ทัศ เพื่อพระโพธิญาณ บําเพ็ญเพียรเพื่อความสุขแก่มหาชนเป็นอันมาก จะจุติเป็นสัตว์หรือมนุษย์ก็ตาม มีพระมหากรุณาแก่สัตว์ทั้งหลายเป็นอย่างยิ่ง มีบริวารมาก บรรเทาภัยให้มหาชน ขวนขวายคุ้มครอง พระโพธิสัตว์ ไม่ทิ้งเมตตา เพื่อรื้อสัตว์ขนสัตว์ข้ามวัฏสงสาร ตัดโลกธรรมใหญ่ จึงสร้างพระบารมีอย่างใหญ่หลวง เกิดๆ ตายๆ ให้เต็มแล้วตรัสรู้ ขนสัตว์ขึ้นสวรรค์นิพพาน ท่านอดทนมีขันติบารมีมากที่สุด ไม่เอาแง่ เอางอนกับมนุษย์และสัตว์ มีศีลธรรมทุกชาติไป ด้วยมหาเมตตามหากรุณาเต็มเปี่ยมในพระทัย

หลวงปู่ลี ท่านเล่าต่อว่า “ช้างตัวนี้เป็นพญาช้าง นัยน์ตาทั้งคู่สวยงามราวกับแก้วมณี มีกายสง่างาม พระโพธิสัตว์ปกครองช้างบริวารจํานวนมากให้อยู่ร่วมกันอย่างผาสุก”

คราวหนึ่งมีฝูงช้างบริวารเหยียบยํ่านาข้าวของชาวบ้าน ช้างพระโพธิสัตว์เห็นดังนั้น จึงเอางวงจับข้าวกล้าที่ล้มระเนระนาด ทําให้ต้นตรงขึ้นมาใหม่ ช้างพระโพธิสัตว์ไม่ทําลายคน รู้ภาษาคน เวลาเดินขึ้นภูองอาจสง่างาม เอางาถูกิ่งไม้ต้นไม้และพื้นดินเป็นทางยาว บริเวณทางเดินใดที่เป็นหลุมเป็นบ่อ มันก็ใช้เท้าเกลี่ยให้สมํ่าเสมอ

“บักงาลาก” “ไอ้งาลาก” มันเดินขึ้นภูเขา งามันยาวครูดดินขึ้นไปเป็นรอย ช้างบริวาร คอยเกลี่ยดินปิดร่องรอย พวกนายพรานคนบ้านแก่งม่วง ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากภูหลวง ไปนอนรอดักยิง “พวกนายพรานขึ้นภูหลวงพยายามล่าช้างใหญ่ตัวนี้หลายครั้งหลายหน พยายามมานาน แม้ขณะ กินหญ้าพวกช้างบริวารก็พากันแวดล้อมช้างพระโพธิสัตว์ไว้ทุกด้าน ด้วยความที่กลัวคนรู้ว่าเป็นพญาช้างเผือก ช้างบริวารทั้งหลายต่างช่วยเอาขี้โคลนทาตัวพญาช้างเผือกไว้เพื่อมิให้ใครรู้” แม้อารักขาขนาดนั้นพวกนายพรานก็ยังฆ่าจนได้ พอพวกมันฆ่าช้างใหญ่ได้แล้วจึงตัดเอางา งามันใหญ่และยาวมากเหลือหลาย พวกนายพรานแบกลงมาไม่ไหว จึงมัดเชือกหาบเดินลงมาตามลําห้วย ช้างตัวนั้นมันปรารถนาพระโพธิสัตว์นะ ด้วยผลกรรมอันแรงกล้าฆ่าช้างพระโพธิสัตว์ถือเป็นบาปใหญ่หลวงให้ผลเร็วมาก นายพรานที่ฆ่าช้างพระโพธิสัตว์จึงมีชีวิตอยู่บนพื้นโลกมนุษย์ได้เพียง ๓ วัน เท่านั้น ก็พากันล้มตายลงทุกคน ปัจจุบันเขาเอางาช้างนั้นไปซ่อนไว้ ไม่ยอมเปิดเผย ไม่บอกใคร งามันใหญ่และยาวมาก ถึงเป็นช้างพระโพธิสัตว์แต่ก็ยังมีกรรม ยังไปถูกฆ่า เหมือนพระเทวทัตกับพระพุทธเจ้า พระเทวทัตตามจองล้างจองผลาญหมายเอาชีวิตพระพุทธเจ้าในหลายภพหลายชาติ

ตั้งแต่ช้างพระโพธิสัตว์ตัวนั้นล้มตายลง เพราะฝีมือนายพรานผู้ใจบาป จากนั้นมาช้างบริวารทั้งหลายไม่มีหัวหน้าคอยควบคุมอบรมสั่งสอน จึงดื้อรั้นออกมากินพืชผลตามเรือกสวนไร่นาที่เขาปลูกไว้ มันมาทําลายข้าวกล้า สิ่งปลูกสร้าง และทําร้ายผู้คน

พระพุทธองค์จึงตรัสว่า “ในหมู่มนุษย์หรือหมู่สัตว์ต้องมีผู้นําที่ทรงธรรม จึงจักอยู่ร่มเย็นเป็นสุข” ในนิทานชาดกมีกล่าวไว้แล้วว่า พระพุทธเจ้าเสวยพระชาติเป็นช้างพระโพธิสัตว์ ถวายงา เป็นทาน พระเทวทัตเห็นแล้วอยากได้อีก พระองค์ก็ให้ตัดอีก นั่นประวัติพระโพธิสัตว์ท่านแสดงไว้

“ท่านบําเพ็ญไม่ปรารถนาอย่างอื่นเลย ปรารถนาโพธิญาณเท่านั้น ไม่มีสอง”

หลวงปู่ลีท่านกล่าวว่า “ส่วนเราอย่างอื่นไม่เอา เอาตัวเองให้หลุดพ้นเท่านั้น รู้รักษา ตัวรอดเป็นยอดดี” และกล่าวถึงพระโพธิสัตว์ว่า “ถ้าหากมีความพอใจ (ฉันทะ) ที่จะทําแล้ว ถึงมันจะทุกข์สักปานใด มันก็เหมือนไม่มีความทุกข์” นี่ล่ะช้างพระโพธิสัตว์บําเพ็ญบารมี ซึ่งจะ ได้รับลัทธพยากรณ์ว่าจะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในอนาคตกาล 

ใกล้เข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๓ กลับจากธุดงค์กราบหลวงปู่ชอบ 

ในช่วงออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๒ หลวงปู่ลีท่านได้ออกเที่ยววิเวก ไปพักอยู่ที่วัดป่าม่วงไข่ จากนั้นช่วงหน้าแล้งปี พ.ศ. ๒๕๐๓ จึงพากันออกเที่ยวเดินธุดงค์ตามป่าตามเขาในเขตจังหวัดเลยหลายแห่ง เช่น ภูหอ บริเวณเขตอนุรักษ์พันธุ์สัตว์ป่าภูหลวงไปเรื่อยๆ จากนั้นได้พาคณะเดินทาง ต่อไปยังตาดเลยหง่า (ภูเลยหง่า) แหล่งต้นกําเนิดแม่นํ้าเลย ภูมิลักษณะเป็นภูเขา มีหมู่บ้านข้ามไปขึ้นภูหลวง เดินเท้าบุกป่าฝ่าดง เมื่อก่อนยังไม่มีหนทาง ทางล้อทางเกวียนก็ไม่มี ท่านก็เลยพาไปอยู่บ้านตาดเลยหง่า ที่นี่อากาศดีมาก ช่วงเดือน ๔ เดือน ๕ ไม่ร้อนอบอ้าว ห่มผ้าจีวรรู้สึกเย็นสบายพอดี พวกญาติโยมในละแวกนั้นเขามาทําเพิงพักไม้ไผ่ให้

จากนั้นไปพักอยู่บ้านวังเลยไสย์ได้พอประมาณ หลวงปู่ลีก็ออกเดินนําหน้าหมู่คณะเดินทางข้ามภูเขาไปอีก มีพระติดตาม ๒ องค์เดินตามหลัง ทางที่เดินมีขนาดไม่กว้าง พอสําหรับเดินสะพาย บาตรหลวมๆ ได้และใช้เป็นทางล้อทางเกวียนได้ พระติดตามที่เดินรั้งท้ายไปเห็นรอยช้างที่มันกินกล้วยใหม่ๆ แล้วก็ขี้ทิ้งไว้ ขี้ยังอุ่นๆ อยู่ ท่านก็ว่า “โอ้ย ! นี่ทางช้าง ทําไมไม่บอกกัน” ว่าแล้วท่านก็วิ่งตาม

คณะเดินทางขึ้นไปถึงกลางภูเขาซึ่งเป็นป่าดงดิบปกคลุมหนาทึบ มองไม่เห็นเดือนเห็นตะวัน เห็นก็แต่รอยเสือกับรอยควายป่า หลวงปู่ลีว่า “รอยควายป่า รอยเสือกับรอยควายป่า (กระทิง) มันเดินตามกันไป” พระติดตามบอกว่าเพียงเห็นรอยของมันก็เกิดความกลัว แต่ก็รู้สึกอุ่นใจและปลอดภัยเพราะว่าไปกับครูบาอาจารย์หลวงปู่ลี

หลวงปู่ลีท่านพาคณะเดินทางไปถึงบ้านแก่งม่วง ซึ่งอยู่กลางหุบเขา เข้าไปพักที่ถํ้าแห่งหนึ่ง ภายในถํ้ามีบรรยากาศวังเวงชอบกล มีวัตถุโบราณ บาตร และพระพุทธรูปเก่าประดิษฐานอยู่ พักอยู่สักระยะ พอใกล้เข้าพรรษา ปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านจึงได้ย้อนกลับมากราบนมัสการหลวงปู่ ซามา อจุตฺโต ที่วัดป่าอัมพวัน บ้านไร่ม่วง อําเภอเมือง จังหวัดเลย พักอยู่ที่นี่ระยะหนึ่ง จึงออกธุดงค์ต่อไปที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ บ้านโคกมน ตําบลผาน้อย อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เพื่อกราบนมัสการหลวงปู่ชอบ ฐานสโม และให้หมู่เพื่อนที่ติดตามมาพักอยู่กับหลวงปู่ชอบ ขณะนั้นหลวงปู่เพียร วิริโย ก็อยู่ที่นั่น

การอยู่ใกล้พ่อแม่ครูอาจารย์ที่รู้จริงเห็นจริงจําเป็นและสําคัญมาก ดังนั้น หลวงปู่ลี ขณะที่ พักอยู่ที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ กับ หลวงปู่ชอบ นั้น ท่านจะหาจังหวะและโอกาสที่ไม่มีคน แอบเข้าไปพบหลวงปู่ชอบเพียงตามลําพัง เพื่อกราบเรียนปรึกษาสนทนาธรรมขั้นสูงกับหลวงปู่ชอบอยู่เสมอๆ หลวงปู่ชอบเองท่านก็เมตตาสั่งสอนชี้แนะและให้อุบายธรรมกับท่านเสมอๆ ท่านว่า “หลวงปู่ชอบจะเมตตาสอนธรรมะให้ แล้วท่านก็บอกไม่ให้มาอยู่รวมกัน ให้เราไปภาวนาองค์เดียว”

เมื่อใกล้เข้าจําพรรษา หลวงปู่เพียรท่านกลับไปจําพรรษาที่วัดถํ้ากลองเพล ส่วนหลวงปู่ลี เมื่อได้โอกาสอันสมควร ท่านหลบหลีกหนีจากหมู่คณะเดินลัดป่าลัดเขาไปอยู่จําพรรษาที่วัดป่า-บ้านกกกอกแต่เพียงรูปเดียว โดยมิให้ผู้ใดติดตาม เพราะจิตของหลวงปู่ลีในขณะนั้นหมุนเป็นธรรมจักรออกทําลายกิเลสตลอดวันตลอดคืน ไม่มีมืดหรือแจ้ง เป็นผู้มีราตรีเดียว ไม่สามารถจะ อยู่ร่วมกับใครๆ ได้ ท่านว่า “ใกล้จะเข้าพรรษาอยู่กับใครไม่ได้แล้ว”

ภาค ๙ จบพรหมจรรย์ พบวิมุตติสุข 

เที่ยวไปผู้เดียวเพื่อความหลุดพ้น

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านทรงอริยธรรมขั้น ๓ คือ ขั้นของพระอนาคามี มาตั้งแต่ ปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ขณะที่อยู่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย จากนั้นมาท่านก็ได้ออกเที่ยวธุดงค์บําเพ็ญภาวนา ตามป่าตามเขาเพื่อถอดถอนกิเลสมาอย่างต่อเนื่องมาหลายปี จนปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ซึ่งเป็นปีสําคัญที่สุดในชีวิตสมณเพศของท่าน เพราะเป็นปีที่ท่านกําลังก้าวเข้าสู่การบําเพ็ญธรรมขั้นแตกหักตัดสินกันระหว่างกิเลสกับธรรมบนหัวใจ โดยในช่วงต้นปี ท่านก็กลับไปศึกษาอบรม ไปถวายงานรับใช้ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เหมือนเช่นเคย ในปีนั้นวัดป่าบ้านตาดจะสร้างศาลา องค์หลวงตาฯ ท่านเกรงว่าหลวงปู่ลีจะไม่ค่อยมีเวลาในการภาวนา เพราะการบําเพ็ญธรรมในขั้นนี้ อยู่กับใครไม่ได้ ดังนั้นท่านจึงไม่ให้อยู่ที่วัดป่าบ้านตาด โดยออกอุบายให้หลวงปู่ลีไปเร่งปฏิบัติภาวนาที่ภูหลวง จังหวัดเลย เพียงองค์เดียว โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์ถึงธรรมขั้นนี้ไว้ดังนี้ 

“คําว่า อยู่คนเดียว คือยังไง คือจิตนี้มันทํางานฆ่ากิเลส พูดง่ายๆ มันฟัดกันกับกิเลสอยู่บนหัวใจนี้ไม่มีวันมีคืน เว้นแต่หลับเท่านั้น นอกนั้นหมุนติ้วๆ นี่เรียกว่าธรรมชําระกิเลสหรือฆ่ากิเลสโดยอัตโนมัติ คือไม่บอก ไม่เพียร เป็นเองหมุนเอง เรียกว่า ความเพียรอัตโนมัติ ฆ่ากิเลสเป็นเอง

นี่ล่ะที่ว่าอยู่กับใครไม่ได้ เป็นอย่างนี้แล้วอยู่กับใครไม่ได้ ต้องอยู่คนเดียว หมุนกันทั้งวัน ทั้งคืนๆ สมมุติมีแขกมาหาแล้ว เราเขียนหนังสืออยู่ เราก็ต้องจับดินสอไว้ยังไม่เขียน ต้องคุยกับแขกเสียก่อน แต่มือกับดินสอยังจับกันอยู่ หากเขียนไม่ได้นะ พอแขกไปปั๊บ มันจะเขียนของมันเลย ความเพียรประเภทนี้ก็เหมือนเราเขียนหนังสือ พอมีแขกมีคนหรือใครเข้ามาเกี่ยวข้อง มันเหมือนจับปากกาไว้ไม่ได้เขียน พอแขกไปมันเขียนเลย นี่ล่ะจึงต้องไม่เอาใครมาไปยุ่งได้เลย ให้เขียนทั้งวัน ถึงเวลาอยู่กับหมู่เพื่อนไม่ได้ ไม่ได้จริงๆ นะ ไม่ใช่ธรรมดา มันหมุนของมันอยู่ตลอดเวลา จะให้มี เวลาว่างไม่มี หมุนก็หมุนเพื่อฆ่ากิเลส มันต้องหมุนตลอดเวลา นี่เรียกว่า ความเพียรอัตโนมัติ อยู่ที่ไหนเป็นความเพียรตลอด

แม้ฉันจังหันอยู่นี้ มันไม่ได้สนใจกับอาหารการกินนะ ไม่อยู่ มันจะหมุนของมันอยู่โดยเฉพาะ เหมือนอย่างเรากําลังรับประทานอาหารอยู่นี้ ความคิดความปรุงของกิเลสที่มันเคยพาคิดพาปรุง มันก็คิดของมันไปรอบโลกธาตุใช่ไหม อันนี้ก็เคี้ยวก้อบๆ ทางนี้คิดไปเรื่อยๆ เรื่องของกิเลส ทีนี้ พอหมุนเข้ามาเป็นธรรมแล้ว อันนี้เราจะเคี้ยวก้อบๆ ก็ตาม แต่มันไม่ได้หมุนกับอาหาร มันหมุนของธรรมแน่ะ ไปอย่างนั้นนะ เราก็ไม่เคยทราบว่ากิเลสทํางานบนหัวใจสัตว์โดยอัตโนมัติ เราไม่เคยคิด แต่ก่อน แต่เวลาธรรมของเรากับกิเลสฟัดกันเป็นอัตโนมัติ ฆ่ากิเลสเป็นอัตโนมัติ ทีนี้อยู่ที่ไหน เป็นแต่เรื่องฆ่ากิเลสทั้งนั้นๆ มันเลยคิดไปถึง อ๋อ ! กิเลสทํางานบนหัวใจสัตว์ก็แบบเดียวกันนี้ ทีนี้ทางนั้นอ่อนลง ทางนี้ทํางานแทน แก้ตลอดๆ เป็นอย่างนั้น”

หลวงปู่ลี ท่านเคารพเชื่อฟังในพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวเป็นที่สุดอยู่แล้ว ดังนั้น ในต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ท่านจึงกราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ แล้วออกเดินธุดงค์จากวัดป่าบ้านตาด มุ่งสู่ภูหลวง จังหวัดเลย เพียงองค์เดียวโดยไม่มีใครติดตาม โดยในช่วงก่อนเข้าพรรษาท่านพักปฏิบัติธรรมกับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม พระอรหันต์ผู้ทรงฤทธิ์แห่งยุค ซึ่งท่านถือเป็นพ่อแม่ครูจารย์ อีกรูปหนึ่ง ตามปรกติหลวงปู่ลีเมื่อท่านเดินธุดงค์มาจังหวัดเลย ท่านจะเข้ากราบนมัสการและพัก กับหลวงปู่ชอบอยู่เป็นประจําเสมอๆ ในคราวนี้ก็เช่นกันท่านก็พักอยู่กับหลวงปู่ชอบแต่ในเวลา ไม่นานนัก จิตของท่านในขณะนั้นไหลใกล้เข้าสู่ธรรมแท้ ดังที่องค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ดังนี้

“ธรรมที่เป็นธรรมแท้ ท่านเรียกว่า นิพพาน นิพพานคืออะไร ก็คือจิตของท่านผู้บําเพ็ญ จะเป็นผู้ใดก็ตาม บําเพ็ญในสถานที่ใดก็ตาม ซึ่งเป็นเหมือนแม่นํ้าสายต่างๆ ไหลลงไปด้วยบารมี แห่งความดีของตนๆๆ เมื่อถึงขั้นแก่กล้าเข้าไปมากเท่าไรก็ไหลใกล้เข้าไปสู่ธรรมแท้ ซึ่งเทียบกับ มหาสมุทรทะเลหลวงนั่นแล

เมื่อไหลเข้าไปถึงความบริสุทธิ์ที่เรียกว่า บรรลุธรรมหรือตรัสรู้ธรรมแล้ว นั้นแลคือ นํ้าสาย ต่างๆ ที่ไหลรวมลงสู่มหาวิมุติ มหานิพพาน ธรรมนี้เป็นอันเดียวกัน พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ รวมลงสู่จุดเดียว คือ ธรรมแท้ เรียกว่า นิพพาน นี่แหละที่เรียกว่า นิพพานเที่ยง เที่ยงที่ใจดวงบริสุทธิ์เป็นธรรมแท้แล้วนี้ กลมกลืนกันกับธรรมล้วน เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ท่านเรียกว่า มหาวิมุติหรือมหานิพพาน นี่คือธรรมที่เป็นคู่โลกคู่สงสาร ตลอดมาตั้งกัปตั้งกัลป์ คือ ธรรมชาติที่เป็นธรรมแท้นี้แล”

หลวงปู่ลี กุสลธโร ในขณะนั้นท่านอยู่ในวัยกลางคน ยังเดินธุดงค์ได้อย่างคล่องแคล่วว่องไว ท่านต้องการเที่ยวธุดงค์ไปแต่เพียงผู้เดียว โดยมีความมุ่งมาดปรารถนาที่จะเอาตนให้หลุดพ้นเพียงประการเดียวเท่านั้น ท่านได้พิจารณาการบรรลุวิมุตติธรรมของบรรดาท่านผู้หลุดพ้นในอดีตกาล ทั้งหลายว่า ท่านเป็นผู้เที่ยวไปผู้เดียว ท่านไม่คลุกคลีด้วยหมู่คณะ เป็นผู้เสพเสนาสนะป่าอันวิเวกสงบสงัด ทั้งนี้เพื่อสะดวกในการบําเพ็ญเพียรภาวนา หลวงปู่ลีท่านเป็นอีกองค์หนึ่งที่ดําเนินตามปฏิปทาในเรื่องนี้ของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่นอย่างเด่นชัด ซึ่งกาลต่อมาท่านเทศน์สอนพระเณรดังนี้

“ถ้าทํางานทางใจเป็นแล้ว ภาวนาเป็นแล้ว มันไม่อยากสนใจกับใครนะ เพราะมันทํางานทางใจแล้วนะ มันค้นคิดพิจารณาอยู่อย่างนั้นแหละ มันหนีวิ่งเข้าป่าเข้าเขานู่นแหละ หลบหลีกหมู่พวก อย่างหลวงปู่มั่นท่านไปอยู่คนเดียว พอมีหมู่พวกตามไป ท่านก็เทศน์ให้ฟัง แล้วก็ให้ไปอยู่ที่นั่นที่นี่ ท่านไม่ให้อยู่กับท่าน ถึงขนาดนั้นนะ เพราะท่านทํางานอยู่นะเสียเวลา ดูคนภาวนาดีๆ นั้นดูไม่ยากนะ ไม่ค่อยสุงสิงกับใครเท่าไหร่นะ ถ้าคนภาวนาไม่เป็น มีแต่สนุกสนานไป พอหยอกกันหน่อยก็ทะเลาะกันแล้ว ไม่ต่างอะไรกันกับสัตว์นะ ไม่ได้มาเรียนเป็นพระเป็นเจ้าอะไรกันนะ”

เมื่อจวนใกล้ถึงวันเข้าพรรษา หลวงปู่ลี ท่านพิจารณาแสวงหาที่จําพรรษาตามลําพังเพียง องค์เดียว ท่านย้อนนึกถึงวัดป่าบ้านกกกอก หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า ป่าช้าผีน้อย บ้านกกกอก ตําบลหนองงิ้ว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ซึ่งท่านเคยไปวิเวกมาแล้วครั้งหนึ่งในต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๐ วัดแห่งนี้เป็นสถานที่สัปปายะแห่งหนึ่งตั้งอยู่ใกล้ภูหลวง ที่ตั้งวัดค่อนข้างห่างไกลทุรกันดาร และ อยู่ไม่ไกลหมู่บ้าน บ้านเรือนมีเพียงไม่กี่หลังคาเรือน พอได้บิณฑบาตมาขบฉัน มีนายสังข์ มณีงาม เป็นอุบาสก เป็นผู้ขวนขวายช่วยอุปัฏฐากรับใช้วัด และต่อมาได้เลื่อมใสศรัทธาออกบวช ภายในวัด มีศาลาเสา ๑๒ ต้น พื้นและผนังเป็นฟากไม้ไผ่ หลังคามุงหญ้าคา อีกทั้งสถานที่แห่งนั้นไม่มีพระ จําพรรษา มีภูมิกายทิพย์และเหล่านาคาผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ และเป็นสถานที่ที่พระอรหันต์เคยมานิพพาน นับว่าเป็นมงคลสถานอย่างดียิ่ง ท่านจึงกราบนมัสการลาหลวงปู่ชอบ แล้วเร่งเดินเท้าธุดงค์ไปแต่เพียงผู้เดียว จากบ้านโคกมน มุ่งสู่บ้านไร่ม่วง ข้ามภูสวรรค์อันสูงใหญ่ ก้าวลงสู่เชิงภูโปก ถึงวัดป่าบ้านกกกอก 

พรรษา ๑๑ พ.ศ. ๒๕๐๓ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านกกกอก

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้อยู่จําพรรษาที่วัดป่าบ้านกกกอก หรือป่าช้า ผีน้อย ตําบลหนองงิ้ว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ตามที่ท่านได้ตั้งใจไว้แต่แรก พรรษานี้นับเป็นพรรษาที่ ๑๑ อายุ ๓๘ ปี บัดนี้ท่านมีความพร้อมที่จะบําเพ็ญธรรมขั้นสูงเพื่อความหลุดพ้น ตามที่ ท่านเคยเกิดสุบินนิมิตอัศจรรย์บอกทางพระนิพพานตั้งแต่เป็นผ้าขาว แม้ในนิมิตบอกว่า ท่านเห็น หอพระไตรปิฎกโบราณ ยังไม่ทันได้เปิด ได้แต่เพียงเข้าไปถึงเท่านั้น นั้นหมายถึง ธรรมะที่พระพุทธเจ้าทรงประกาศสอนไว้เป็นสันทิฏฐิโก คือ รู้เองเห็นเอง ผู้ปฏิบัติจะรู้ผลงานของตนเองโดยลําดับ ผลงานขั้นนี้ๆ จนกระทั่งผลงานอันสูงสุด คือ หลุดพ้น เรียกว่า สันทิฏฐิโกขั้นสุดท้าย 

จากประสบการณ์ตรงของหลวงปู่ลีที่ผ่านมา นับแต่ท่านได้บวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน และได้ออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาบําเพ็ญสมณธรรมตามป่าตามเขามาตลอด ๑๐ พรรษา ทั้งได้ออกเที่ยวกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวมามากต่อมาก ทั้งได้ออกเที่ยวกับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ทั้งได้ออกเที่ยวกับเพื่อนสหธรรมิก ทั้งได้ออกเที่ยวธุดงค์เดี่ยวตามลําพัง ท่านได้ผจญภัยเสี่ยงเป็นเสี่ยงตายตามป่าตามเขา ซึ่งล้วนเป็นสถานที่อดอยากขาดแคลน เพื่อฝึกจิตทรมานใจดัดกิเลส ตัวแสนพยศ เช่น ท่านได้ฝึกอยู่ป่าช้าจนหายกลัวผี ท่านป่วยเป็นไข้ป่ามาลาเรียแทบจะเอาชีวิต ไม่รอด และท่านได้เจองูเห่าเอาหัวมาโขกหน้าแข้งแต่ไม่กัด ที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย จังหวัดมุกดาหาร ท่านได้ปีนภูหลวง ได้พบเรื่องราวช้างพระโพธิสัตว์ นอกจากนี้ท่านยังได้เล่นกับฝูงสัตว์ที่ภูหอ เก้ง ฟาน กวาง มาเต้นรําให้ท่านดู อีกทั้งเจอเสือโคร่งตัวใหญ่ที่บ้านม่วงไข่ เดินมาขวางทางจงกรม และเรื่องราวอื่นๆ อีกมากมายที่น่าอัศจรรย์ และน่าสะพรึงกลัว ที่ท่านประสบมาแต่ไม่ได้ นํามาเล่าเปิดเผย 

ประสบการณ์ตรงอันโชกโชนเหล่านี้ ล้วนทําให้ท่านมีจิตใจที่แข็งแกร่งเข้มแข็ง และคุ้มค่ากับการเอาชีวิตเข้าแลก ท่านจึงได้รู้เองเห็นเองในธรรมะของพระพุทธเจ้ามาโดยลําดับ จวบจน มาถึงคราวสําคัญที่สุดแห่งชีวิตการปฏิบัติธรรมของหลวงปู่ลี ซึ่งได้สรุปประมวลรวมลง ณ มงคลสถานอันศักดิ์สิทธิ์ที่วัดป่าบ้านกกกอกแห่งนี้

ในพรรษากาลแห่งการบรรลุธรรมของหลวงปู่ลี นับเป็นโอกาสอันมหาอุดมมงคลอย่างยิ่งและเป็นใจทุกสิ่งทุกประการ เพราะในขณะนั้นท่านมีกําลังใจอันแรงกล้าเปี่ยมล้น และท่านมีความถึงพร้อมด้วยเหตุปัจจัยในทุกๆ ด้าน ทั้งด้านอายุ ท่านก็เพิ่งจะย่างเข้าสู่ในวัยกลางคน ทั้งด้าน ธาตุขันธ์กําลังวังชา สุขภาพร่างกายของท่านก็สมบูรณ์แข็งแรงดี ทั้งด้านสถานที่บําเพ็ญภาวนา ก็เป็นสถานที่วิเวกเงียบสงบสงัด สัปปายะมากๆ เพราะที่ตั้งติดป่าเขามีต้นไม้อันร่มรื่นเขียวขจีอุดมสมบูรณ์ อากาศก็เย็นสะอาดบริสุทธิ์ และมีธารนํ้าใสไหลเอื่อยตลอดทั้งปี ไม่มีผู้คนเข้ามารบกวน เพราะบ้านกกกอกเป็นบ้านสุด คือ บ้านสุดท้ายของหมู่บ้านที่ติดกับป่าเขา และชาวบ้านมาถวายจังหันเช้าแล้วก็ไม่เข้ามารบกวน 

กุฏิที่ท่านใช้จําพรรษาก็เป็นเสนาสนะป่า เป็นกุฏิกรรมฐานหลังเล็กๆ โดย ท่านพระ- อาจารย์คําบุ ธมฺมธโร ได้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. ๒๔๙๗ – ๒๔๙๘ โดยจําลองยึดแบบกุฏิ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ที่วัดป่าบ้านหนองผือ จังหวัดสกลนคร มาตั้งไว้กลางป่าซึ่งแวดล้อมปกคลุมไปด้วยต้นไผ่ อันเป็นประดุจม่านกางกั้นสายตา เหมาะแก่การทําสมาธิภาวนา อีกทั้งภูมิเทพเทวา นาคา ณ สถานที่แห่งนั้นก็เป็นสัมมาทิฏฐิที่พร้อมจะสนับสนุนพระเณรบําเพ็ญภาวนา และประการสําคัญที่สุด คือ ท่านได้อยู่องค์เดียวเพื่อบําเพ็ญธรรมขั้นสุดท้ายอย่างเต็มกําลังสติปัญญา ความสามารถ ตามที่องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระมหาบัว ท่านได้เมตตาแนะนําไว้ ทําให้ท่านไม่มีกิจงาน อื่นใดที่เป็นภาระให้กังวล นอกเสียจากกิจงานทางธรรมเพื่อความหลุดพ้นเท่านั้น

เร่งความเพียรขั้นสุดท้าย

หลวงปู่ลี กุสลธโร เล่าเหตุการณ์ขณะจําพรรษาที่วัดป่าบ้านกกกอก ไว้ดังนี้

“วัดกกกอกสมัยก่อน วันพระญาติโยมไปรักษาศีลกันเต็มแน่นศาลา ทั้งหญิงทั้งชายพากัน สวดมนต์ทําวัตร ญาติโยมเขาอยากฟังเทศน์ เราก็เทศน์ให้เขาฟัง เทศน์ก็เอาหนังสืออ่านเอา จะไป ยากอะไร เทศน์เป็นกัณฑ์ เราเอาหนังสือที่พ่อแม่ครูจารย์แต่งไว้ติดกระเป๋าไป พ่อแม่ครูจารย์ท่าน ทําไว้ดีแล้ว เปิดหนังสืออ่านให้เขาฟังเป็นกัณฑ์ๆ อยากฟังเทศน์ เราก็เปิดอ่านให้ฟัง” ท่านยํ้า “จะยากอะไร” พูดแล้วองค์ท่านก็หัวเราะ

ท่านเล่าถึงความหนาวที่วัดกกกอกให้ฟังว่า “ปี พ.ศ. ๒๕๐๓ อากาศหนาวมากกว่าทุกปี เราไปเที่ยวทางนั้น ปีนั้นหนาวมาก ปีนั้นหนาวมากจริงๆ ถึงขั้นเอามุ้งกลดลงมาห่ม ห่มผ้าสังฆาฏิและจีวรทั้งสองผืนแล้วก็ยังเหมือนไม่ได้ห่ม แล้วจึงเอามุ้งกลดลงมาห่มทับอีกชั้นจึงพอนอนได้ 

บางวันในช่วงกลางคืน เดินจงกรมนาน เพราะมันสงัดดีมาก ตั้งใจว่าจะอยู่เพียงรูปเดียว ครูลิขิตจึงเอาเด็กน้อยที่จบจากโรงเรียนมาฝาก พร้อมกับกล่าวว่า “ท่านอาจารย์จะอยู่คนเดียว ได้อย่างไร” จึงเอาเด็กออกโรงเรียนมาให้อยู่ด้วย ๒ คน ไอ้คนหนึ่งพอเข้ามาอยู่ด้วยได้ไม่นานนัก เลือดกําเดาไหลออกไม่หยุด จึงให้กลับไปรักษาตัวที่บ้าน เมื่อหายแล้วก็ไม่กลับเข้าวัด เหลือ เด็กชายเฉลิม อายุ ๑๓ ปี บุตรของอุบาสกสังข์ มณีนาง เข้าพรรษาเราจึงบวชเณรให้มัน 

เราไปอยู่วัดกกกอกในปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ภาวนาดี ความเพียรเก่งแหละ เดินจงกรมเหมือนไม่ได้เหยียบดิน ปลิวไปเลย ลืมหมดเรื่องภายนอกเรื่องอื่น” ท่านว่า “พรรษานั้นนั่งอยู่เหมือนลอยอยู่ เดินไปไหนมาไหนเหมือนลอยไป พรรษานั้นตอนกลางคืนเราไม่นอน ตอนกลางวันนอนพักบ้าง เราจะไม่ค่อยพบปะกับใคร เพราะวัดกกกอกอยู่ใกล้หมู่บ้าน ไม่สะดวกในการเร่งความเพียร ในเวลากลางวัน กลางคืนไม่พัก นั่งสมาธิเมื่อยแล้วก็ลงเดินจงกรม ความเพียรเป็นไปในอิริยาบถ ทั้ง ๓ คือ นั่ง ยืน เดิน เท่านั้น” 

ในพรรษานี้หลวงปู่ลีท่านเร่งความเพียรอย่างหนักตลอดพรรษา ถือเป็นพรรษาที่สําคัญ ที่สุดในชีวิตการบวชปฏิบัติธรรม การเร่งความเพียรขั้นสุดท้าย จิตของท่านเป็นธรรมจักรหมุนฆ่ากิเลสเป็นอัตโนมัติ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์การเร่งความเพียรขั้นสุดท้าย ไว้ดังนี้

“ธรรมฆ่ากิเลสนี้เป็นอัตโนมัติเหมือนกัน เหมือนกิเลสทําลายสัตว์โลกเป็นอัตโนมัติ มันทํางานของมันบนหัวใจสัตว์โลกนี้ทุกหัวใจ เป็นกิเลสทํางานทั้งนั้นๆ เป็นอัตโนมัติของมัน ธรรมไม่มีเวลานั้น ถูกกิเลสเหยียบแหลกไปหมด ทีนี้พอจิตตภาวนาของเราได้ฟื้นขึ้นมาๆ มีกําลังแล้ว ทีนี้ ตามเหยียบกิเลส แก้กิเลสเป็นอัตโนมัติ พอแก้กิเลสเป็นอัตโนมัติแล้วอยู่ที่ไหนแก้ตลอดนะ ทีนี้ความเพียรว่าความเพียรนี้ไม่มี ได้รั้งเอาไว้ มันจะเลยเถิด คือมันรุนแรง มันดูดมันดื่ม มันพุ่งๆ เลย ถึงความเพียรอัตโนมัติแล้วต้องได้หักห้ามเอาไว้ มันจะเลยเถิด

ไม่หลับไม่นอนซิ ถึงกาลเวลาจะนอน บังคับ มันไม่นอน หัวใจอันนี้กับกิเลสมันฟัดกันอยู่ภายใน หมุนอยู่ภายใน นอนอยู่มันก็ไม่นอน เรื่องธรรมะกับกิเลสฟัดกันอยู่ภายใน เรานอนอยู่เหมือนขอนซุง แต่หัวใจไม่ได้เป็นขอนซุง มันหมุนของมันติ้วๆๆ นี่ล่ะเรื่องธรรมะฆ่ากิเลส สังหารกิเลส แก้กิเลส แก้อัตโนมัติ แก้อย่างนี้ เมื่อมีกําลังแล้วเรื่องธรรมะก็ทํางานแก้กิเลสเป็นอัตโนมัติ เหมือนกันกับกิเลสสร้างผลประโยชน์ของมันใส่หัวใจของสัตว์เป็นอัตโนมัติเหมือนกัน นี่มันได้เห็น เมื่อเป็นอย่างนี้แล้วมันก็เทียบกันได้ซิ มันรู้ในหัวใจนี่สงสัยไปไหน อยู่ที่ไหนมันก็หมุนของมันติ้วๆๆ

นี่ล่ะที่มันเร่งของมันเรื่องความเพียร ความเห็นโทษของกิเลสนี้หนักทีเดียว เต็มหัวใจๆ ความเห็นคุณค่าของธรรมเพื่อความหลุดพ้นก็เต็มหัวใจด้วยกัน นี่เอาไว้ไม่อยู่นะ นี่ล่ะลืมวัน ลืมคืน ลืมเวลํ่าเวลา มีแต่ฆ่ากิเลส ฟัดกับกิเลสตลอดเวลา นี่ท่านทั้งหลายไม่เคยฟัง ให้ฟัง นี่ล่ะ นําออกมาจากภาคปฏิบัติ สนามรบ คือ หัวใจ ระหว่างกิเลสกับธรรมฟัดกันอยู่บนหัวใจของ นักภาวนา เมื่อเวลาถึงขั้นเกรียงไกรแล้วเป็นอย่างนั้นล่ะ กิเลสกับธรรมฟัดกัน เป็นธรรมจักร เป็นอัตโนมัติหมุนตลอด แต่ก่อนมีแต่กิเลสหมุนบนหัวใจตลอด

ทีนี้เวลาธรรมะมีกําลังแล้ว มีแต่ธรรมะล่ะหมุนฆ่ากิเลสโดยตลอด กิเลสจะเกิดขึ้นใหม่ ไม่ได้เลย ไม่เกิด เกิดไม่ได้ เท่าที่มีอยู่แล้วก็มีแต่คอยจะหมดไปสิ้นไปๆ ที่จะผลิตตัวขึ้นมาใหม่นี้ไม่มี ถึงขั้นสติปัญญาอัตโนมัติแล้วกิเลสเกิดไม่ได้ มีแต่ระงับดับลงไป ดับลงไปๆ ทางด้านธรรมะมีกําลังมากขึ้นๆ สุดท้ายก็นิพพานอยู่ชั่วเอื้อมๆ ล่ะซิที่นี่ ว่านิพพานมีหรือไม่มีนาแต่ก่อน หายไปหมด นิพพานเลยกลายว่าอยู่ชั่วเอื้อม หวุดหวิดๆ จับผิดจับถูกอยู่นั้นด้วยความเพียรอัตโนมัติ เมื่อถึงขั้นนี้แล้วกิเลสมีเท่าไรเหมือนว่านับวันเวลาไว้เลย จะพังตลอดๆ นับวันเวลาไว้เลยทีเดียว”

บรรลุวิมุตติธรรม

การออกบวชบําเพ็ญธรรมเพื่อมุ่งความหลุดพ้นเพียงประการเดียวของ หลวงปู่ลี กุสลธโร บัดนี้ได้มาถึงวันสําคัญที่สุดอันเป็นวันตัดสินภพชาติ เป็นวันที่ท่านก้าวออกจากสมมุติหลุดพ้นจากวัฏสงสารอันยาวนานแสนนาน วันนั้นเป็นวันขึ้น ๑๔ คํ่า เดือน ๑๑ ปีชวด ตรงกับวันอังคารที่ ๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ เป็นวันก่อนออกพรรษา ๑ วัน เหตุการณ์ในวันนั้นเกิดฝนตกโปรยปรายหนักเบาสลับกันตลอดทั้งวันทั้งคืน บรรยากาศทุกสิ่งทุกอย่างเป็นใจอย่างที่สุด ประดุจธรรมบันดาล หรือเทพยดา นาคา ณ บริเวณนั้นช่วยกันดลบันดาลส่งเสริม อากาศจึงชุ่มฉํ่าเย็นสบาย 

หลวงปู่ลีท่านเดินจงกรมนั่งสมาธิภาวนาอยู่ในกุฏิกรรมฐานหลังน้อย ซึ่งจําลองแบบมาจากกุฏิหลวงปู่มั่น บนกุฏิภายนอกห้องจําวัด (ห้องนอน) มีระเบียง พอให้ท่านได้เดินจงกรมได้สะดวก กลางวันท่านเดินจงกรมนั่งสมาธิพิจารณาธรรมขั้นสุดท้ายอย่างเพลิดเพลินตลอดทั้งวัน เดินจงกรมคล้ายกับว่าเท้าไม่ได้เหยียบพื้นดิน นั่งภาวนาคล้ายกับว่าตัวลอยอยู่เหนือพื้น พอกลางคืนท่านทําสมาธิทั้งคืนโดยไม่พักผ่อนหลับนอน สภาพภายนอกในวันนั้นฝนตก นํ้าฝนอันใสสะอาดได้ชําระล้างสิ่งสกปรกบนผืนแผ่นดินอย่างต่อเนื่องตลอดทั้งวันทั้งคืน สัมผัสสัมพันธ์กับภายในใจท่าน จิตเต็มอิ่ม ในธรรม มีแต่ความสุขเบิกบานใจยิ่งนัก ธรรมอันเป็นธรรมจักร ซึ่งเปรียบเสมือนนํ้าที่ใสสะอาด ได้หมุนชําระล้างกิเลสที่ยังหลงเหลืออยู่อย่างต่อเนื่องไม่หยุดหย่อน ไม่ว่ากิเลสอันละเอียดแหลมคมจะหลบซ่อนอยู่ ณ ที่ใดก็ตาม ก็ไม่อาจพ้นอํานาจของมหาสติ มหาปัญญาอันเกรียงไกรนี้ไปได้ เพราะซึมซาบติดตามไปทําลายได้โดยตลอด ท่านเพลิดเพลินพิจารณาเจริญธรรมตลอดทั้งวันทั้งคืนอยู่อย่างนั้น จนถึงเวลาดึกสงัดใกล้สิ้นสุดมัชฌิมยาม ในที่สุดท่านก็เข้าถึงตัวอวิชชาจอมกษัตริย์แห่งวัฏจักรที่อยู่บนหัวใจของท่านมานานตลอดกัปตลอดกัลป์ 

นับแต่วันบวชหลวงปู่ลีท่านต่อกรกับกิเลสบนเวที คือ หัวใจ เป็นเวลานานเกือบ ๑๑ ปี วันนี้เป็นวันตัดสินกันระหว่างกิเลสกับธรรมบนหัวใจ ยุติกัน กิเลสขาดสะบั้นลงจากหัวใจ ธรรมจ้าขึ้นมาเต็มหัวใจเกิดความอัศจรรย์ใจ หลวงปู่ลีท่านเล่าถึงธรรมอัศจรรย์ครั้งนั้นว่า “การพิจารณา ในคราวนั้นก็คล้ายๆ กับเรา พิจารณาเปรียบเทียบทางปัญญานั่นน่ะ ราวกับมีบุรุษคนหนึ่งจับขาหมี (องค์ท่านแสดงท่าทางจับ) หมีก็ดึงไปหัวทิ่มหัวตํา แล้วปรากฏว่ามีบุรุษอีกคนหนึ่งโผล่มาพอดี บุรุษคนที่จับขาหมีดึงอยู่นั้น ด้วยความดีใจว่าจะมีคนมาช่วยจับแทนตัวได้แล้ว จึงร้องตะโกนขอความช่วยเหลือว่า “ช่วยด้วยๆ” เขาได้ยินดังนั้นจึงรีบเข้ามาช่วย บุรุษคนแรกเมื่อมีคนมาช่วยจับช่วยดึง จึงปล่อยมือหนีไปเลย เปรียบเทียบพระพุทธเจ้าหนีออกจากโลก ใครที่ติดอยู่ก็สู้กับสมมุติต่อไป ใครปล่อยวางก็พ้นสมมุติไปดังนี้” 

คําว่า “บุรุษ” หมายถึง ดวงจิต 

คําว่า “หมี” หมายถึง อวิชชา 

คําว่า “บุรุษคนที่สองมาช่วยจับ” หมายถึง พระธรรมที่ทรงตรัสไว้ดีแล้ว ช่วยสัตว์โลกให้พ้นทุกข์ทรมาน 

คําว่า “ปล่อยมือ” หมายถึง ปล่อยวางสมมุติ พ้นจากโลกโดยประการทั้งปวง 

“โอ้ ! จิตรวมลงพรึบ อัศจรรย์เป็นอย่างยิ่งจนนํ้าตาร่วง (เสวยวิมุตติสุข) เมื่อได้เวลา พอสมควรแล้ว ลุกขึ้นกราบพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ กราบพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตาพระ-มหาบัว) เรียกว่าเราสบายมาตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา” 

ในที่สุด หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็สามารถสังหารกิเลสอวิชชาให้ขาดสะบั้นลงจากหัวใจได้อย่างสิ้นเชิง ธมฺโม ปทีโป คือ ดวงธรรมอันสว่างไสวเจิดจ้าได้บังเกิดขึ้นแล้วอีกดวงหนึ่งในใจของหลวงปู่ลี คืนนั้นดวงจันทร์ว่าสว่างไสวแล้ว แต่ดวงธรรมในใจท่านกลับสว่างไสวยิ่งกว่า ดวงจันทร์ ในบางขณะอาจถูกบดบังได้เมื่อมีเมฆเคลื่อนไหลมา แต่ดวงธรรมแจ่มจรัสเจิดจ้าตลอดเวลา ไม่มี สิ่งใดมาบดบังได้เลย สว่างจ้าเห็นภพภูมิทั้ง ๓ ทั้งเบื้องบน ทั้งเบื้องล่าง และท่ามกลาง ดวงธรรมดวงนี้ได้ประดับเป็นเกียรติประวัติอันเลิศเลอ เป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” อีกองค์หนึ่ง ในวงพระธุดงค-กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ท่านเป็นพระอรหันตสาวก เป็นศากยบุตรพุทธชิโนรสได้อย่างสมบูรณ์ ถือเป็นผลประโยชน์อันยิ่งใหญ่มหาศาลต่อพระพุทธศาสนา ท่านสิ้นกิเลส ในพรรษาที่ ๑๑ ขณะมีอายุ ๓๘ ปี ๑ เดือน ในวันขึ้น ๑๔ คํ่า เดือน ๑๑ เวลาดึกสงัดตีสอง (๐๒.๐๐ น.) ถือเป็น วันใหม่ เป็นวันพระขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๑๑ และเป็นวันออกพรรษา ตรงกับวันพุธที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ ณ วัดป่าบ้านกกกอกแห่งนี้

ธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ ธรรมนั้นหลวงปู่ลีท่านได้รู้ตามแล้ว ดังบทธรรมที่ว่า

ญาณญฺจ ปน เม ทฺสสนํ อุทปาทิ ความรู้ความเห็นอันเลิศเลอได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราตถาคต

อกุปฺปา เม วิมุตฺติความหลุดพ้นจากทุกข์ของเราไม่มีการกําเริบแล้ว 

อยมนฺติมา ชาติชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของเรา 

นตฺถิทานิ ปุนพฺภโวติตั้งแต่นี้ต่อไปเราจะไม่กลับมาเกิดอีกแล้ว 

นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติเมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายความติด

วิราคา วิมุจฺจติเพราะคลายความติด จิตก็พ้น

วิมุตฺตสฺมิํ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ เมื่อจิตพ้นก็มีญาณรู้ว่าพ้นแล้ว

ขีณา ชาติอริยสาวกนั้นย่อมทราบชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว

วุสิตํ พฺรหฺมจริยํพรหมจรรย์ได้อยู่จบแล้ว

กตํ กรณียํกิจที่ควรทําได้ทําเสร็จแล้ว

นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ กิจอื่นอีกเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ธรรมอัศจรรย์อันนี้ มันเป็นเองเว้ย มันทะลุปรุโปร่งเรื่องภาวนา เรื่องความคิด ปัญญาของเรานี้ มันไม่มีที่เปรียบ ไม่รู้จะเปรียบกับอะไร”

ท่านสรุปตอนท้ายว่า “เราสบายมาตั้งแต่ครั้งนั้น” หมายความว่า ท่านบรรลุวิมุตติธรรมเสวยวิมุตติสุขตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา (๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓) ไม่มีทุกข์ทางใจอีกเลย ท่านบอกว่า “สบายจิตใจแท้จริง” ถ้าพูดถึงสถานที่อื่น ท่านจะไม่พูดว่าเราสบายแล้ว ถ้าพูดถึงวัดกกกอก ที่ท่านสิ้นกิเลส “โอ้ ! สถานที่ตรงนี้ เราภาวนาดี ภาวนาเป็นหลักเป็นเกณฑ์ เราสบายมาตั้งแต่ ครั้งนั้นล่ะ” 

หลวงปู่ลีท่านบําเพ็ญ ปุพฺเพ จ กตปุญฺญตา หรือบุญเก่ามาด้วยดีแล้ว ท่านจึงตั้งความปรารถนาพ้นทุกข์ตั้งแต่เป็นฆราวาส การปฏิบัติภาวนา ท่านพุ่งตั้งแต่ยังไม่บวช พอบวชพรรษาแรกก็พุ่งเลย ครูบาอาจารย์ทั้งหลายล้วนมีบุญเก่า หลวงปู่ลีท่านก็มีบุญเก่า ดั่งนิมิตของท่านว่า ท่านไปพบตู้พระไตรปิฎกแต่เปิดไม่ได้ ก็หมายความว่าปรารถนาสูงเหมือนกัน ท่านเคยปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าแต่ถอนความปรารถนา ท่านมีบุญเก่า พอได้ฟังอรรถฟังธรรมจากพ่อแม่ครูอาจารย์ แล้วน้อมนํามาปฏิบัติก็พุ่งเลย สรุปการปฏิบัติภาวนาของท่านตั้งแต่เริ่มต้นจนกระทั่งสิ้นกิเลส รวมใช้เวลา ๑๒ ปีครึ่ง เป็นพระ ๑๑ ปี และเป็นฆราวาสอีก ๑ ปีครึ่ง

เหตุการณ์คืนวันบรรลุธรรม

การบรรลุธรรมของ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านไม่ได้พูดว่า ท่านสิ้นกิเลส แต่ท่านพูดว่า “ซําบายมาแต่พุ่นล่ะ” ท่านสบายมาตั้งแต่วันนั้น สมดังคําที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระมหาบัว กล่าวชมท่านผู้สิ้นกิเลสทั้งหลายว่า “ท่านชมความเลิศเลออัศจรรย์ในหัวใจของท่าน วันหนึ่งๆ ท่านพอใจ ใครจะเชื่อไม่เชื่อก็ตาม ท่านครองธรรมอัศจรรย์ในใจท่านแล้ว ท่านอยู่สบาย ท่านไม่ดิ้นรนกระวนกระวาย”

ธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้นั้นสุขุมลุ่มลึก เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เพราะเป็นธรรมที่สงบ ประณีต ละเอียด เป็นวิสัยของบัณฑิตเท่านั้นที่จะพึงรู้แจ้ง พระพุทธเจ้าจึงทรงเคารพธรรมและ ทรงกราบได้แต่ธรรมเท่านั้น เพราะโลกนี้ไม่มีอะไรใหญ่กว่าธรรม เทวดา อินทร์ พรหม ยังต้องการฟังธรรมและมาพึ่งธรรม ดังนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าและพระสงฆ์สาวกในขณะตรัสรู้หรือบรรลุธรรมอัศจรรย์นั้น บรรดาเหล่าทวยเทพจะทราบก่อนแล้วและมาร่วมอนุโมทนาสาธุการกัน 

เหตุการณ์สําคัญในคืนวันที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านทําลายกิเลสอวิชชาสิ้นซากจากหัวใจ ธรรมกระเทือนจนภพภูมิเทวดา นาคราช ณ บริเวณนั้นสัมผัสรับรู้ได้ พวกเทพเขามีความสุขมาก ภพภูมิพญานาคราชเขาก็ดีใจ เสียงเทวดาไชโยโห่ร้องก้องทิวเขาพนาและท้องฟ้า มาร่วมอนุโมทนาว่า ศิษย์พระตถาคตเจ้าได้ผ่านไปอีกองค์หนึ่งแล้ว เสียงตีฆ้องทิพย์โหม่งๆๆ ดังกระหึ่ม ๓ ครั้ง จากทิศทั้ง ๔ แล้วสลับกับเสียงเฮๆๆ มาเป็นระยะๆ เสียงเทวดาไชโยโห่ร้องแว่วมาแต่ไกล เสียงร้องกระหึ่มทุกชั้นภูมิ ส่งเสียงร้องสาธุการปานว่าโลกธาตุทั้งมวลหวั่นไหว จิตท่านก็สัมผัสรับรู้เรื่องราว ที่ทวยเทพมาอนุโมทนา บัดนี้พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ มารวมเป็นอันเดียวกัน เป็นธรรม แท่งเดียวกัน ท่านเกิดความอัศจรรย์ใจในธรรมของพระพุทธเจ้า พร้อมเปล่งอุทานธรรมออกมา จากใจสุดที่จะพรรณนา สนฺทิฏฺฐิโก ขั้นสุดท้าย ขั้นทําลายภพชาติ เป็นอย่างนี้เอง จนถึงกับ นํ้าตาร่วง และกราบพระพุทธเจ้า กราบพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ ด้วยความซาบซึ้งใจใน พระมหากรุณาธิคุณอันล้นพ้นของพระพุทธเจ้า และด้วยพระคุณอันไม่มีประมาณขององค์หลวงตาฯ ท่านกราบอยู่อย่างนั้นนับครั้งไม่ถ้วน จิตท่านเสวยวิมุตติสุขอยู่ ณ ที่ตรงนั้นจวบจนสว่าง และ จากนั้นยังเสวยวิมุตติสุขอีกหลายวัน 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “คืนวันนั้นเป็นวันออกพรรษา เช้ามามันมีฝน ปีนั้นฝนฟ้าตกดี ท่านนั่งอยู่ เสียงเหมือนภูเขาทางหลังวัด มันพังมันถล่มลงมาจากหน้าผา ไม่นานก็ได้ยินเสียง ฆ้องทิพย์ตีโหม่งๆๆ ๓ ครั้ง เสียงคนร้อง เฮ้วๆ (เหมือนเสียงไชโยยินดีเปรมปรีดิ์ด้วย) เกิดเหตุ แบบนี้ทั้ง ๔ ทิศ เหมือนเทวดาแสดงความยินดีชื่นชมสาธุการว่า “ศิษย์พระตถาคตพ้นโลกไปอีกองค์หนึ่งแล้ว” ตอนเช้ามาภูเขาพังทะลายมาเลย”

ท่านพักอยู่ที่กุฏิด้านทิศตะวันตกของศาลา พอเสียงไก่ขัน เสียงนกร้อง แสดงสัญลักษณ์ว่าเริ่มเช้าวันใหม่แล้ว ท่านออกจากสมาธิภาวนาด้วยความสุขเบิกบานใจอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน วิมุตติสุข หรือสุขเกิดแต่ความหลุดพ้นจากกิเลสอาสวะและทุกข์ทั้งปวง หรือพระนิพพานบรมสุข ซึ่งท่านเคยตั้งความปรารถนามานานนั้น บัดนี้ท่านได้บรรลุวิมุตติธรรมเสวยวิมุตติสุขแล้ว เป็น บรมสุขอย่างยิ่ง และเป็นสุขที่ไม่อาจด้นเดาคาดหมายได้ ส่วนร่างกายของท่าน ซึ่งตรากตรําจากการเดินจงกรม นั่งสมาธิมาตลอดทั้งวันทั้งคืนโดยไม่ได้หลับได้นอนนั้น กลับสดชื่นกระปรี้กระเปร่า ไม่มีอาการเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าแต่ประการใด ในเช้าของวันนั้นท่านเตรียมตัวออกบิณฑบาตเพื่อ โปรดสัตว์อันเป็นกิจวัตรประจําวัน ฝนฟ้าโปรยปรายลงมาต้อนรับ ราวกับเทพยดา นาคา ผู้มีฤทธิ์ดลบันดาลให้หลั่งไหลลงมาบูชาธรรมท่านอยู่เช่นนั้น

ต่อมา หลวงปู่ลีท่านได้นําเรื่องธรรมอัศจรรย์ที่ได้รู้แจ้งประจักษ์ใจไปกราบเรียนถวายแด่ องค์หลวงตามหาบัว ผู้เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ทุกประการ แล้วท่านสรุปเรื่องนี้ว่า “เราถามพ่อแม่ครูจารย์เรื่องเดียว คือ เรื่องอวิชชาเท่านั้น เมื่ออวิชชาขาดจากใจ ธรรมผุดขึ้นทั้งวันทั้งคืน” 

เรื่องโปรดสัตว์วันแรกหลังซําบายแล้ว

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านรักษาศีล ประพฤติธรรม จนบรรลุธรรม แม้ท่านจะอยู่ในป่าในเขา จะอยู่ลึกเพียงใดก็ตาม แต่กลิ่นของศีล กลิ่นของธรรม ย่อมหอมฟุ้งขจรขจายไปทั่ว แม้บรรดาเหล่าทวยเทพก็รับทราบได้ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านได้เทศน์ไว้ดังนี้ “ให้เป็นผู้มีศีลอันงาม ให้รักศีลรักธรรมภายในตัวเอง จะไม่มีใครงามยิ่งกว่าสมณะผู้รักษาศีล รักษาธรรม ด้วยความบริสุทธิ์ใจ พระไปไหนเป็นที่กราบไหว้บูชา งามอยู่ลึกๆ ลับๆ งามลึกซึ้ง งามไปจนกระทั่งถึง เทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหม เขากราบไหว้บูชากันทั้งนั้น เพราะเป็นผู้งามด้วยศีลด้วยธรรม

ท่านจึงเรียกว่า สีลคนฺโธ อนุตฺตโร กลิ่นแห่งศีลนี้ทวนลมไปหมด สิ่งทั้งหลายไหลไปตามลม แต่กลิ่นของศีลของธรรมนี้ทวนลมรอบขอบเขตจักรวาล ขอให้เป็นผู้มีศีลจะเป็นผู้หอมหวนชวนชม ใครอยู่ทิศใต้ ทิศเหนือ ทิศใดก็ตามได้ยินแต่ชื่อแต่เสียง ว่าท่านผู้นั้นเป็นผู้ทรงศีลทรงธรรมเขายิ้มแย้มแจ่มใสชื่นอกชื่นใจ หัวใจเบิกบาน นําความสุขเข้ามาสู่ตนจํานวนมากมาย”

หลวงปู่ลี ท่านว่า “คืนนั้นทั้งเป็นคืนวันออกพรรษา และเป็นคืนออกจากกิเลส” ครั้งนั้น ท่านได้พิจารณาขึ้นมาว่า “ผู้มีฤทธิ์มีอานุภาพสามารถบันดาลฟ้าฝน ส่งเสียงสาธุการไปทั่วสามภพนี่คือใครกันหนอ” ครั้นองค์ท่านทราบแล้วจึงออกบิณฑบาต ท่านเล่าว่า “ไปบิณฑบาต ชําเลืองมองเห็นภูเขาพังลงมาด้านล่างนะ ดินและต้นไม้พังลงมาตั้งอยู่ด้านล่างอย่างสง่า ค่อยๆ พังลงมา ตรงหน้าผามันก็มีแต่ดินนะ แล้วมันพังลงมา มันก็มาตั้งอยู่ข้างล่างเนี่ย ลงถมร่องภูที่เป็นเหวลึก ให้ตรงนั้นเป็นพื้นที่ราบเรียบเลย ป่าเขาต้นไม้ไม่ได้ถูกทําลาย ยังคงอยู่เหมือนเดิม เป็นแต่ พังทะลายลงมาเท่านั้น” ปัจจุบันนี้บริเวณนั้นกลายเป็นที่สร้างศาลาหลังใหม่

ในรุ่งเช้าซึ่งเป็นวันพระขึ้น ๑๕ คํ่า เดือน ๑๑ และตรงกับวันออกพรรษา หลวงปู่ลีท่านได้เข้าไปบิณฑบาตในหมู่บ้านกกกอก ผู้ถวายทานแด่องค์ท่านเป็นคนแรกย่อมมีผลและมีอานิสงส์มาก วันนั้นมีอุบาสิกาสูงวัยผู้หนึ่งเป็นเมียผู้ใหญ่บ้าน และเป็นนักปฏิบัติธรรม แกมีความรู้พิเศษจากการ ภาวนา มาใส่บาตรและได้กล่าวกับหลวงปู่ว่า “เมื่อคืนนี้ได้ยินเสียงเขาตีฆ้องพากันร้องไชโยอยู่ จนถึงสว่าง” ซึ่งอุบาสิกาผู้นั้นก็ไม่ได้รู้รายละเอียดอันเป็นความอัศจรรย์เกินคําบรรยายที่เกิดขึ้นกับหลวงปู่ ท่านจึงคิดในใจว่าผู้หญิงคนนี้ก็สามารถรับรู้ได้เหมือนกัน ท่านนิ่งเฉยไม่พูดตอบแต่ประการใด ได้แต่รําพึงในใจว่า “ทานที่โยมถวายแล้วในวันนี้จะเป็นทานอย่างเยี่ยม”

เรื่องกายทิพย์ที่ท่านได้สัมผัสมานั้น ท่านเล่าว่า “พวกกายทิพย์นี่ก็จะว่าอะไร มันก็ เหมือนธรรมดาคนเรานี่ล่ะ จิตวิญญาณเหมือนกันเว้ย ขอให้ทําใจให้แจ้งเถอะนะ มันปรากฏล่ะ นั่งภาวนาสิ จิตสงบเข้า สงบเข้าเท่านั้นแหละ มันจะเป็นเหมือนดังฉายไฟฉาย นี่บางทีก็เหมือนหิ่งห้อย แว่บๆ ล่ะ เอ้า ! เกิด เกิดทุกคนแหละ ภาวนาสิ จิตสงบได้ มันจะเห็นแจ้งอยู่อย่างนั้น มืดๆ แต่ใจแจ้ง มันก็จะเห็นดอก

ธรรมของพระพุทธเจ้าพวกเรายังทําไม่ถึง มีแต่กิเลสเอาไปกินหมด แยกกิเลสออกจากใจ ให้มีแต่ธรรมล้วนๆ เว้ย ทําไมจะไม่เห็นเหมือนที่ท่านเห็น พระพุทธเจ้าท่านเห็นมาเท่าใดแล้ว ครูบาอาจารย์ท่านเห็นหมด ชําระกิเลสออกจากหัวใจนั่นล่ะสําคัญ

ผมเล่าให้ พ่อแม่ครูจารย์ (องค์หลวงตามหาบัว) ฟังหมดทุกสิ่งทุกอย่าง กับสิ่งที่เกิดขึ้นอยู่ ณ ที่นั้น (หมายถึง วัดป่าบ้านกกกอก) ผมเล่าให้ท่านฟังแล้ว” 

แล้วหลวงปู่ลีท่านจึงเล่าเท้าความสมัยหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ว่า “ไปเที่ยวกรรมฐาน ไม่ได้ภาวนา ไม่ได้ความมา หลวงปู่มั่นท่านไล่หนีเลยนะ ท่านไม่ให้อยู่หรอก ไม่มีเรื่องราวภาวนามาเล่าถวาย อยู่ไปก็หนักวัด ไม่ได้หน้าได้หลัง อยู่กับหลวงปู่มั่นไม่ได้หรอก”

พระอรหันต์ตกกุฏิตาย

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านกล่าวสอนพวกเรา พวกธุดงค์ปลอม คือ ไม่เอาจริงเอาจัง ท่านจึงยกองค์ท่านมาเป็นอุทาหรณ์ สอนให้เผ็ด จะได้เด็ดกิเลสตัวร้อนรนกันเสียบ้างว่า “ผมไปอยู่บน ภูเขาองค์เดียว มันสบาย มันสนุกนะ ไปอยู่องค์เดียว ฝึกหัดอย่างนั้น ไปหาที่วิเวกอยู่อย่างนั้น เดินจงกรมภาวนาเป็นวันๆ ไปเที่ยวเมืองเลย เขาไม่สนใจพระนะ ในบ้านมีงานแต่งงาน มีแต่เขา ใส่บาตรให้กินเท่านั้นแหละ บางครั้งเขาใส่ห่อ บางครั้งไม่มีเลยก็มี อยู่บนภูเขามันไกลนะ” 

วัดป่ากกกอกเคยมีครูบาอาจารย์เก่าๆ ธุดงค์มาจําพรรษา หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “มีหลวงปู่ คําดี น้องชายหลวงปู่สิม (พุทฺธาจาโร) อัฐิของท่านกลายเป็นพระธาตุ หลวงปู่ซามา อจุตฺโต มาตกแต่งโยกย้ายธาตุบรรจุอัฐิของท่าน พองัดเอาออกมาเท่านั้น จึงได้เห็นอัฐิของท่านได้กลายเป็นพระธาตุแล้ว” 

หลังจากงานถวายเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ แล้ว หลวงปู่คําดี รูปนี้ (คนละรูปกับหลวงปู่คําดี ปภาโส) ท่านธุดงค์รอนแรมมาจําพรรษาปฏิบัติภาวนาที่วัดป่าช้าผีน้อย บ้านกกกอกกับตาปะขาวเอีย ชาวบ้านเรียกติดปากว่า “ปู่เอียตาทิพย์” เพราะแกสามารถรู้เรื่องอะไรแปลกๆ เรื่องในบ้านในเรือน ใครจะเป็นจะตาย แกสามารถรู้ได้ด้วยความรู้พิเศษของแก แล้วตาปะขาวเอียได้นิมิตเหตุร้ายจึงมาเตือนหลวงปู่คําดีว่า “ต้องออกจากที่นี่ภายใน ๓ วัน ไม่งั้น จะมีอันตรายถึงแก่ชีวิต” หลวงปู่คําดีท่านตอบว่า “เป็นกรรมของสัตว์” เมื่อหลวงปู่คําดีไม่ไป ตาปะขาวเอียจึงเดินทางออกจากวัดไป แต่ภายหลังกลับมาบวชเป็นพระที่วัดบ้านกกกอก ชาวบ้านเรียกว่า “หลวงปู่เอียตาทิพย์”

พออยู่มาวันหนึ่ง หลวงปู่คําดี ท่านป่วยไม่สบายหนัก คิดว่าจะไปตายกับพระพี่ชาย คือหลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร วัดถํ้าผาปล่อง จังหวัดเชียงใหม่ เดินทางไปทางเรือถึงเมืองหล่มฯ จังหวัดเพชรบูรณ์ อยู่ๆ ท่านก็ให้เขาพาเดินทางกลับมาที่วัดป่าบ้านกกกอกเช่นเดิม อยู่ต่อมาวันหนึ่ง ในเวลากลางคืน หลวงปู่คําดีท่านพักอยู่ที่กุฏิเล็ก เป็นเพิงไม่สูงเท่าไรนัก ฝาผนังทําด้วยใบแถบตอง มีควายตัวหนึ่งหลงเข้ามาในวัด ท่านคิดจะออกจากห้องมาขับไล่ พอท่านเดินออกจากห้องมา แทนที่จะลงมาทางบันได กลับเดินไปทางหน้าต่าง เดินไปชนฝาเพิงตกลงมาจากกุฏิเสียงดังตุ๊บ

ท่านอยู่เพียงรูปเดียว มีเด็กน้อยมานอนเป็นเพื่อน ท่านบอกเด็กน้อยให้ไปเรียกชาวบ้านมา อุบาสกสังข์ มณีนาง จึงมาประคองร่างอันบอบชํ้าของท่าน แล้วใช้มือบีบตามเนื้อตามตัวเพื่อ ช่วยท่าน ท่านจึงพูดว่า “วาง อย่าจับอาตมาเลย โยม อาตมาตับแตกแล้ว ไม่รอดหรอก ให้วางมือ อย่าจับอาตมา และจะเอาไปรักษาก็ตาย ไม่เอาไปรักษาก็ตาย” ก่อนท่านจะดับขันธ์ ท่านยังเทศนาให้ชาวบ้านที่มามุงดูฟัง แล้วท่านจึงกล่าวว่า “เอ้า ! เอาอาตมานอน อาตมาจะเข้าสมาธิ ร่างกาย ไม่ไหวแล้ว อย่าจับต้องร่างกายอาตมานะ” ท่านพูดเท่านั้น โยมวางมือ ปล่อยร่างของท่านลง ท่านก็มรณภาพ

ชาวบ้านเล่าให้เราฟังนะ หลวงปู่ลีท่านเล่าต่อว่า “อัฐิของหลวงปู่คําดี เมื่อท่านมรณภาพ จึงบรรจุไว้ในธาตุ ต่อมาเมื่อถึงวัน ๘ คํ่า ๑๕ คํ่า ชาวบ้านมักเห็นแสงสว่างสีนวลยองใยเหมือน ลูกแก้วโตเท่าบาตร วิ่งเข้าไปในธาตุเก็บกระดูกของท่านเป็นประจํา” หลวงปู่ซามา อจุตฺโต จึงอัญเชิญอัฐิของท่านไปประดิษฐานไว้ใต้ฐานพระพุทธรูปวัดป่าอัมพวัน บ้านไร่ม่วง ตําบลนํ้าหมาน อําเภอเมือง จังหวัดเลย

หลวงปู่ลี ท่านเล่าต่อว่า “นอกจาก หลวงปู่คําดี (น้องชายหลวงปู่สิมแล้ว) ยังมีหลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร หลวงปู่คําบุ ธมฺมธโร เป็นต้น มาพักที่บ้านกกกอกแห่งนี้ หลวงปู่หลุย ท่านมาอยู่ปี พ.ศ. ๒๔๙๙ ก่อนเรามาหนึ่งปี จากนั้นปี พ.ศ. ๒๕๐๗ ท่านก็มาอีกครั้ง”

อรหัตโลกุตรภูมิ ภูมิขั้นซําบายแล้ว

อรหัตโลกุตรภูมิ คือ ภูมิของพระอรหันต์ผู้พ้นโลก เป็นอริยภูมิขั้นสูงสุดในพระพุทธศาสนา ท่านผู้บรรลุถึงอริยภูมิขั้นนี้แล้ว ท่านย่อมเป็นผู้สมควรแก่การสักการบูชาของเหล่าเทพยดาและ มนุษย์ทั้งหลาย หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านปรารถนาอริยภูมิขั้นนี้ ท่านตั้งใจภาวนาตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส เมื่อท่านออกบวชแล้ว ท่านก็ไม่ได้ศึกษาเล่าเรียนทางด้านปริยัติ ท่านมุ่งมั่นออกปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นเพียงประการเดียว ถือเป็นการดําเนินตามรอยพระพุทธเจ้าอย่างแท้จริงของบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย เพราะทุกขั้นแห่งธรรมจนกระทั่งถึงวิมุตติธรรม จะก้าวเดินด้วยภาคปฏิบัติจิตตภาวนาเป็นสําคัญ เมื่อท่านปฏิบัติจนบรรลุอริยภูมิขั้นสูงสุดนี้แล้ว ท่านใช้คําว่า “ซําบายมา ตั้งแต่พุ่นแหล่ว” สบายมาตั้งแต่ครั้งกระนั้น ส่วนผู้ที่ท่านสบายหรือหลุดพ้นแล้ว ท่านกล่าวว่า “เรื่องจิตใจของท่านนี่มันก็สบายแล้ว แต่ธาตุขันธ์นี่มันไม่สบาย มันรบกวนอยู่อย่างนั้น” โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ได้เทศน์อริยภูมิขั้นนี้ไว้ดังนี้

“สติปัญญาที่ว่าหมุนติ้วๆ พอกิเลสขาดสะบั้นโดยสิ้นเชิงจากหัวใจเท่านั้น ผางขึ้นมาเท่านั้น สติปัญญาอัตโนมัติที่หมุนตลอดเวลานี้ ยุติโดยไม่คาดคิดเหมือนกัน ไม่มีใครคาดคิดถูกต้องเลย เป็นอัตโนมัติ พอกิเลสขาดสะบั้นลงไปจากใจ สติปัญญาที่หมุนตัวเป็นธรรมจักรนี้ระงับตัวลงไปโดย อัตโนมัติเหมือนกัน หายเงียบไปเลย ก็อันนี้เป็นเครื่องมือฆ่ากิเลส เมื่อกิเลสตายไปแล้วจะไป ฆ่าอะไร มันก็ปล่อยล่ะซิเครื่องมือ มันก็รู้เอง อ๋อ ! เป็นอย่างนี้เอง ทีนี้ไม่มีละ มีแต่ขึ้น วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ การประพฤติพรหมจรรย์ได้อยู่จบสิ้นลงไปแล้ว ทุกสิ่งทุกอย่างจบสิ้นลงโดยสิ้นเชิง มหาสติ มหาปัญญาก็จบสิ้นไปในขณะเดียวกัน ไม่มี เงียบเลย เราก็ไม่ได้วิตกวิจารว่ามันหาย ไปไหนไม่มี เพราะมันเป็นอัตโนมัติเหมือนกัน ฆ่ากิเลสขาดสะบั้นลงอันนั้นหมดโดยสิ้นเชิง

นี่ล่ะธรรมฆ่ากิเลสฆ่าแบบเดียวกัน พอถึงขั้นมันฆ่าแล้วฆ่าอย่างนี้ กิเลสขาดสะบั้นแล้วไม่มีอะไรที่จะให้ฆ่าอีก พระอรหันต์ตั้งแต่วันท่านบรรลุธรรมปึ๋งขึ้นมาเท่านั้น ไม่มีที่จะได้ฆ่ากิเลส อีกต่อไป กิเลสสิ้นซากไปหมดแล้ว นั่นเรียกว่าหมดงาน วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ พรหมจรรย์ได้อยู่ จบแล้ว งานได้สิ้นสุดทุกสิ่งทุกอย่าง งานที่ควรทํา คือ การฆ่ากิเลสก็ได้สิ้นสุดลงไปเรียบร้อยแล้ว งานอื่นที่จะทําให้ยิ่งกว่านี้ไม่มี เพราะฉะนั้นพระอรหันต์ท่านจึงไม่มีงานที่จะฆ่ากิเลสเหมือนเราๆ ท่านๆ ตั้งแต่ขณะที่กิเลสขาดสะบั้นลงไป นี่ตัวมหาเหตุ คือ กิเลส มีมากมีน้อยมันจะก่อเหตุของมันขึ้นโดยลําดับ พอมหาเหตุนี้ขาดสะบั้นลงไปแล้วไม่มีอะไร เหตุปัจจัยอะไรไม่มี หมดลงโดยสิ้นเชิง หมดไม่มีเหลือ

บรมสุขเป็นธรรมชาติเอง จะว่าเสวย ท่านก็ไม่เสวย เสวยหาอะไร มันพออยู่ทุกอย่างแล้ว เสวยหรือไม่เสวยก็พออยู่กับตัวเองแล้ว จะไปหาที่ไหนมาเสวยอีก ท่านก็พูดย่อยๆ ออกมาว่า ท่านเสวยวิมุตติสุข ว่าเสวย อันนี้เป็นคําเพิ่มเข้ามาต่างหาก ไม่ใช่หลักความจริง หลักความจริง เข้าไปเจอเท่านั้นรู้กันหมดเลย ไม่มีใครถามใคร แต่ออกมาพูดทางโลกก็ว่า ท่านเสวยวิมุตติสุข ท่านเสวยก็เหมือนท่านกําลังกินข้าวใช่ไหมล่ะ ท่านเสวยวิมุตติสุขก็แสดงว่าท่านยังหิวอยู่จึงเสวย เมื่อไม่หิว เมื่อพอแล้วจะเสวยอะไร ก็เท่านั้น ท่านตั้งชื่อมาเฉยๆ พอถึงแล้ว มันรู้เองไม่ต้องไป ทูลถามพระพุทธเจ้า ท่านจึงว่า สนฺทิฏฺฐิโก …

จิตของพระอรหันต์ท่าน พระพุทธเจ้า พระอรหันต์ไม่มีทุกข์ตั้งแต่วันขณะกิเลสขาดสะบั้นลงไป บรมสุขนั้นเป็นธรรมชาติเองนะ ไม่ใช่เป็นสุขเวทนาอย่างนี้ เกิดขึ้นแล้วดับไป หรือมีความยิ่งหย่อนสุขมากสุขน้อย ลดลงเพิ่มขึ้น อันนี้ไม่มี ท่านพอ นั่น 

แล้วทุกข์ก็ไม่มี มีก็มีแต่เพียงเรื่องธาตุเรื่องขันธ์อันเป็นเรื่องของสมมุติ ธาตุขันธ์นี้เป็นสมมุติ ธาตุขันธ์ของพระพุทธเจ้า ของพระอรหันต์ แข้งขาตีนมือเราก็เป็นสมมุติ มันก็มีความเจ็บปวดแสบร้อน แต่ยังไงมันก็เป็นอยู่ตามสภาพของสมมุตินี้เท่านั้น ไม่เลยนี้ออกไปหาวิมุตติได้ จิตที่ บริสุทธิ์แล้วไม่ได้เข้าไปยุ่งกันเลย เป็นหลักธรรมชาติไม่ต้องบังคับ จะทุกข์มากทุกข์น้อยถึงขั้นตาย ก็ตาม ทุกขเวทนาจะดิ้นอยู่ในวงวัฏฏะของมัน จะไม่เข้าไปถึงวิมุตติจิตได้เลย นี่เป็นหลัก ธรรมชาติ ท่านเรียกว่าเป็นอฐานะ ให้เป็นอย่างอื่นอย่างใดไปไม่ได้แล้ว เรียกว่าจิตหลุดพ้นแล้ว เป็นอย่างนั้น”

ท่านทําหน้าที่ศาสนทายาทได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วน

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก่อนที่พระองค์จะตรัสรู้ธรรม พระองค์ท่านทรงบําเพ็ญอัตตัตถจริยา ทรงสอนตนให้รู้เห็นธรรมก่อน แล้วจึงนําธรรมนั้นมาสั่งสอนโลก พระอรหันตสาวกในครั้งพุทธกาลก็เช่นเดียวกัน มาจากสกุลต่างๆ นับแต่พระราชาลงมาสามัญชนทั่วไป เมื่อออกบวชแล้วก็มุ่งปฏิบัติธรรม มุ่งสอนตนเองก่อนเพื่อความหลุดพ้น 

ในครั้งกึ่งพุทธกาล ปฏิปทาการสอนตนให้รู้เห็นธรรมก่อน ท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่าน พระอาจารย์มั่น ได้ดําเนินมาอย่างเห็นได้ชัดเจน เมื่อพระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสองบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้วจึงได้นําธรรมมาสั่งสอนอบรมพระศิษย์ทั้งหลาย ทั้งสั่งกําชับให้สืบทอดปฏิปทา ข้อนี้อย่างเคร่งครัด สาเหตุเมื่อสอนตนให้รู้เห็นธรรมแล้ว จะทําประโยชน์ในการสืบทอดรักษา พระพุทธศาสนาได้อย่างยิ่งใหญ่ไพศาลมากกว่ายังไม่บรรลุธรรม และไม่สุ่มเสี่ยงต่อความเสียหาย ใดๆ ที่อาจจะเกิดขึ้น ดังเห็นได้จากครูบาอาจารย์เพชรนํ้าหนึ่งองค์สําคัญ ซึ่งเป็นพระศิษย์ของ พระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสอง ท่านได้บําเพ็ญจริยา ๓ อันได้แก่ อัตตัตถจริยา คือ ประโยชน์ตน ญาตัตถจริยา คือ ประโยชน์ญาติ และโลกัตถจริยา คือ ประโยชน์โลก ได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วน และอย่างยิ่งใหญ่ที่สุด 

พระศิษย์รุ่นแรกๆ หรือที่เรียกว่ากองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐาน จะดําเนินตามแนว ปฏิปทาของพระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสองที่วางไว้อย่างเคารพบูชา และจะปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด กล่าวคือ หากท่านประพฤติปฏิบัติธรรมไปแล้ว ยังไม่บรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันต์ ท่านจะไม่ยอมคลุกคลีเกี่ยวข้องกับผู้อื่น ท่านจะเร่งบําเพ็ญความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ยิ่งยวดต่อไป

เมื่อหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐาน และได้มาถวายตัวเป็นศิษย์องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านก็ได้รับการอบรมสั่งสอนให้ดําเนินตามปฏิปทาข้อนี้อย่างเคร่งครัด รวมทั้งคําสั่งห้ามก่อสร้าง ห้ามเป็นนักเทศน์ ห้ามบอกเบอร์ โดยท่านเล่าว่า

“ผมนี้ไม่ได้หวังว่าจะมาเป็นครูเป็นอาจารย์ของหมู่พวกนะ ผมไม่ได้รํ่าเรียนอะไร มีแต่ ก้มหน้าก้มตาประพฤติปฏิบัติ จะเอาตัวเองให้พ้นทุกข์เท่านั้น อีกหน่อยพระกรรมฐานคงไม่มีแล้ว วงนักปฏิบัติไม่มีแล้ว ถูกกลืนไปหมด ปริยัติกลืนไปเสียหมด คราวหลวงปู่มั่นและท่านเจ้าคุณ- อุบาลีฯ (จันทร์ สิริจนฺโท) นั้น พระกรรมฐานมากจริงๆ เพราะท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ท่านส่งเสริม ทางนี้นะ ท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) ท่านส่งเสริมฝ่ายปฏิบัติมาก เดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว หมดไป หมดไป…”

บรรดาพระศิษย์ของพระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสอง เมื่อท่านประสบผลสําเร็จบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์สมตามความปรารถนาแล้ว ท่านก็เป็นศาสนทายาทสืบทอดพระพุทธศาสนา โดยท่านยังคงบําเพ็ญเพียรภาวนาเป็นวิหารธรรมของท่านอย่างไม่ลดละไปตลอดชีวิต จวบจนท่านละจากโลกนี้ไป ทั้งนี้เพื่อรักษาธาตุขันธ์ เพื่อบําเพ็ญประโยชน์แก่โลก โดยท่านจะรับภาระหน้าที่อบรม สั่งสอนหมู่คณะในวงกรรมฐาน เพื่อทดแทนบุญคุณของท่านพระอาจารย์ใหญ่ทั้งสอง ทั้งนี้เพื่อสร้างศาสนทายาทให้สืบทอดพระพุทธศาสนาดํารงคงอยู่ต่อไป ทั้งท่านเมตตาสงเคราะห์สั่งสอน สัตว์โลกโดยเทศนาธรรมโปรดมนุษย์ เทพยดา อินทร์ พรหม และเป็นเนื้อนาบุญของพุทธบริษัท จะได้บําเพ็ญบุญกับท่าน ตลอดจนท่านได้แผ่เมตตาอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้บรรดาสรรพสัตว์ ตลอดทั่วทั้งสามแดนโลกธาตุเป็นปรกติประจําวัน

การฝึกฝนอบรมสั่งสอนตนเองให้รู้เห็นธรรมก่อน แล้วจึงนําธรรมมาสั่งสอนโลก และการ อยู่ด้วยวิหารธรรม ตลอดการบําเพ็ญประโยชน์แก่โลกมากน้อยของครูบาอาจารย์แต่ละองค์นั้น เป็นไปตามนิสัยวาสนาบารมีที่ท่านได้บําเพ็ญมาในอดีตชาติ ถือเป็นการดําเนินตามแนวอริยวิถีขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ซึ่งท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น และบรรดา พระศิษย์กองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐานได้ปฏิบัติสืบทอดกันมาอย่างสมบูรณ์งดงาม

เมื่อหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านบรรลุอรหัตโลกุตรภูมิ ภูมิธรรมขั้นนี้หลวงปู่ลีท่านเรียกว่า “ซําบายแล้ว” ท่านก็อยู่ด้วยวิหารธรรมเช่นเดียวกัน ท่านว่า “วิหารธรรม คือ อยู่สบาย ความปรุง ความแต่ง ความอะไรๆ ก็ไม่มี ไม่มีสิ่งใดกวนใจได้เลย นี้เรียกว่า วิหารธรรม” หลวงปู่ลีท่านยังเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา เป็นปรกติประจําวัน เพื่อรักษาธาตุขันธ์ และเพื่อทําประโยชน์แก่โลก ดังที่ องค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ดังนี้ 

“พระพุทธเจ้าและพระอรหันต์ท่านจึงเดินจงกรมอยู่กระทั่งวันนิพพาน มีในตํารา ท่านเดินเพื่อวิหารธรรมของท่านหนึ่ง เดินเพื่อพิจารณาเล็งญาณดูสัตวโลก นั่งก็นั่งเพื่อพิจารณาเล็งญาณดูสัตวโลก ตามกําลังความสามารถของท่าน ผู้มีความลึกตื้นหยาบละเอียดแห่งญาณความรู้ของท่าน จากนั้นก็วิหารธรรมทางธาตุขันธ์ให้อยู่สะดวกสบาย ยืน เดิน นั่ง นอน สมํ่าเสมอหนึ่ง นั่น ส่วนที่จะให้ท่านแก้กิเลสไม่มี หมดตั้งแต่กิเลสขาดสะบั้นลงไป นั่นท่านว่า วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ ลงจุดนี้ล่ะ งานที่ จะแก้กิเลสอีกไม่มี มีแต่งานเพื่อธาตุขันธ์ระหว่างขันธ์กับจิตอยู่ด้วยกันเป็นผาสุก โดยวิหารธรรมทางด้านจิตตภาวนาพักสงบจิต”

เรื่องของช้างเผือก พระอรหันต์ พระมหากษัตริย์

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเกิดชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย ท่านเป็นพระอรหันตสาวก ไม่กลับมาเวียนว่ายตายเกิดอีกต่อไป ชาตินี้หลวงปู่มีอายุยืนยาวมาก ท่านถือเป็นพระมหาเถระผู้มีรัตตัญญูที่มี ชีวิตผ่านมาแล้วถึง ๕ แผ่นดิน เริ่มตั้งแต่รัชสมัยรัชกาลที่ ๖ ถึงปัจจุบันรัชกาลที่ ๑๐ โดยหลวงปู่ลีท่านบรรลุธรรมเป็นพระอรหันตสาวกในปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จ- พระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช รัชกาลที่ ๙ ซึ่งทรงเป็นพระมหากษัตริย์ที่มีพระบุญญา- ธิการอันสูงส่ง ทรงครองแผ่นดินโดยธรรมยาวนานที่สุด ยาวนานกว่าพระมหากษัตริย์ใดๆ ในโลก โดยตลอดในรัชสมัยของพระองค์ท่าน มีพระอรหันต์มาบังเกิดมากมายและพบช้างเผือกมากที่สุด

หลวงปู่ลีท่านเคยเมตตาเล่าว่า ในอดีตชาติท่านก็เคยเกิดเป็นช้างทรงของพระราชา โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านเป็นพระราชา เรื่องของช้างเผือก พระอรหันต์ พระมหากษัตริย์ เกี่ยวข้องกันมาแต่โบราณกาลอันยาวนาน เรื่อยมาจนสมัยพระศาสนาของ พระสมณโคดมพระพุทธเจ้าก็มีการบันทึกไว้ในพระไตรปิฎก ตัวอย่างเช่น พญาช้างนาฬาคิรี และ พญาช้างปาลิไลยกะ กับ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พญาช้างฉัททันต์ กับ พระอัญญา- โกณทัญญะ ซึ่งช้างทั้งสามเชือกนี้ต่างเป็นช้างพระโพธิสัตว์ เป็นต้น ส่วนกรณีพระอรหันต์กับ พระมหากษัตริย์ก็เกี่ยวข้องกันมาแต่ครั้งพุทธกาลเช่นเดียวกัน ตัวอย่างเช่น องค์สมเด็จพระ- สัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ทรงเป็นวงศ์กษัตริย์ศากยวงศ์ เมื่อพระองค์ตรัสรู้ธรรมก็เสด็จมาโปรด พระราชบิดา พระชายา ตลอดจนพระประยูรญาติ ทั้งเสด็จไปโปรดพระราชามหากษัตริย์ตาม แว่นแคว้นต่างๆ ในชมพูทวีป หรือเหตุการณ์ครั้งสําคัญคราวสังคายนาพระไตรปิฎกครั้งแรก ภายหลังพุทธปรินิพพานไปแล้ว ๗ วัน โดยมีพระมหากัสสปเถรเจ้าเป็นองค์ประธาน ก็มีพระเจ้า-อชาตศัตรูเป็นองค์อุปถัมภ์ เป็นต้น 

เรื่องของช้างเผือก พระอรหันต์ พระมหากษัตริย์ เกี่ยวข้องกันจวบจนสมัยปัจจุบัน สมัย กรุงรัตนโกสินทร์ก็มีช้างเผือกเกิดประจํารัชกาล ซึ่งถือเป็นเรื่องยากและเป็นเรื่องมงคลมาก โดยแต่โบราณกาลของชาติไทยถือว่า ช้างเผือกเป็นเครื่องเชิดชูพระเกียรติประดับพระบารมีของพระมหา- กษัตริย์ไทย แต่การเกิดของผู้มีวาสนาบารมี ซึ่งจะมาบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ประจํารัชกาล สําคัญมากและมีประโยชน์มากยิ่งกว่า แสดงให้เห็นถึงพระมหากษัตริย์ไทยทรงมีพระบุญญาธิการ สูงส่งมาก เพราะการเกิดของพระอรหันต์นั้นเป็นเรื่องแสนยาก ต้องสร้างอํานาจวาสนาบารมีจนสมบูรณ์เต็มเปี่ยมมาอย่างน้อยหนึ่งแสนกัป และเมื่อท่านเกิดในประเทศอันควรและได้ปฏิบัติธรรมจนเป็นพระอรหันต์แล้ว ท่านจะสร้างคุณประโยชน์อย่างใหญ่หลวงต่อผืนแผ่นดินไทย ดังเช่น ยุคสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ของราชวงศ์จักรี พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด ปรากฏว่ามีศาสนทายาท เช่น ครูบาอาจารย์ที่เป็นจอมปราชญ์ทางพระพุทธศาสนาเกิดขึ้นมากมาย โดยเฉพาะพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งมีชื่อเสียงกิตติศัพท์ กิตติคุณโด่งดังไปทั่วประเทศ ทั้งฟุ้งขจรขจายไปยังต่างประเทศทั่วโลก ส่วนศาสนถาวรวัตถุอันลํ้าค่า เช่น โบสถ์ วิหาร เจดีย์ พระพุทธรูป ฯลฯ ที่เป็นสมบัติของชาติไทยก็ถูกสร้างขึ้นอย่างวิจิตรมากมาย รวมทั้งกรณีของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นพระอรหันตสาวกผู้สืบทอดพระพุทธศาสนา โดยการ สืบทอดปฏิปทาของพระธุดงคกรรมฐานอย่างเข้มงวดเคร่งครัดที่สุดองค์หนึ่ง และท่านก็เป็นองค์ ประธานจัดสร้างพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ณ วัดป่าบ้านตาด และ จัดสร้างพุทธมหาเจดีย์ บนยอดเขาในบริเวณวัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ หรือ วัดป่าภูผาแดง ซึ่งเป็นพระมหาเจดีย์ขนาดใหญ่ มีความสูงถึง ๙๘ เมตร (เท่าอายุขององค์หลวงตา) เพื่อน้อมถวายองค์หลวงตาพระมหาบัวผู้เป็นพระบูรพาจารย์ ผู้ให้กําเนิดทางธรรม

ภาค ๑๐ ธมฺมสากจฺฉา ตรวจสอบวิมุตติธรรม

บรรลุวิมุตติธรรม กลับมาหาพ่อแม่ครูจารย์

สถานที่ตรัสรู้หรือบรรลุวิมุตติธรรม ย่อมเป็นสถานที่มงคลสําคัญและมีบุญคุณฝังลึกในใจ ของพระพุทธเจ้าและบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เทศน์ไว้ดังนี้

“บรรดาท่านผู้ที่บรรลุธรรมในสถานที่ใดๆ อันนั้นจะฝังลึกในใจของท่านอย่างลึกลับนะ ถ้าท่านไม่พูดไม่มีใครรู้ ท่านก็ไม่อยากพูด นี้ถึงกาลเวลาเข้าไปสัมผัสก็เลยพูดเสียบ้างว่า แต่ก่อน มานี่ปั๊บขึ้นหลังวัดดอยธรรมเจดีย์เลย ไปดูสถานที่ บุญคุณนะนั่นฝังลึกๆ อยู่ในนั้น เหมือนต้นโพธิ์ เป็นบุญเป็นคุณต่อพระพุทธเจ้านั่นแหละ ที่ว่าทรงประทับอยู่แห่งละเจ็ดวันๆ นั้นเกี่ยวกับเรื่อง ต้นโพธิ์ ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย เพราะฉะนั้นต้นโพธิ์จึงเป็นต้นไม้ที่สําคัญประจําสถานที่ท่านเป็นที่ไหน นั่นล่ะสถานที่นั่นเป็นสําคัญ พอถึงที่นั่นแล้ว มันกระจ่างขึ้นที่นั่นเลยไม่มีวันลบ ตายไปด้วยกันเลย ฝังลึกมากนะบุญคุณอันนี้ อย่างต้นโพธิ์ กระทั่งทุกวันนี้ที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้ มหาคุณอยู่ตรงนั้น อยู่ต้นโพธิ์ต้นนั้น ท่านระลึกถึงบุญถึงคุณ ไปที่ไหนก็เหมือนกัน…

ท่านอาจารย์ขาวท่านไปเป็นในสถานที่ใด นี่ล่ะสําคัญนะ ท่านเล่าให้ฟัง เราก็เป็นของเราอยู่แล้ว มันหากเป็นเอง พอเล่าไปถึงกระต๊อบที่อยู่ที่อําเภอพร้าว มันไปเป็นอยู่ที่กระต๊อบนั่นล่ะ ทีนี้เวลาจําเป็นที่จะได้จากไป ท่านเล่าให้ฟังนะ ท่านเป็นห่วงเป็นใยอะไร ท่านสิ้นทุกอย่างแล้ว ห่วงอะไร บุญคุณ เวลาจากไปแล้ว เดินไปแล้วยังหันหน้ากลับคืนไปอีก เดินไปๆ สองสามก้าว หันหน้าคืนไปอีกไปดูกระต๊อบ นั่นล่ะกระต๊อบมหาคุณของท่าน นั่นเห็นไหมล่ะ บุญคุณฝังลึกๆ อย่างต้นโพธิ์ก็แบบเดียวกัน”

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านบรรลุวิมุตติธรรมที่กุฏิกรรมฐานหลังน้อย ณ วัดป่าบ้านกกกอก อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ความกตัญญูกตเวทีของท่าน ย่อมเป็นมหากตัญญู มหากตเวที เช่นเดียวกับบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ฉะนั้น กุฏิหลังนี้ย่อมมีบุญคุณและฝังลึกในใจท่านมาก ท่านย่อมเห็นบุญคุณของศรัทธาญาติโยมชาวบ้านกกกอกที่คอยใส่บาตร คอยอุปัฏฐากรับใช้ท่าน อีกทั้งภูมิเทพยดา นาคา สัมมาทิฐิ ณ บริเวณนั้นที่คอยสนับสนุนให้ท่านได้บรรลุธรรม ดังนั้น เมื่อออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๓ ถึงคราวจําเป็นที่ท่านจะต้องจําใจจากสถานที่อันเป็นมหาคุณมหามงคล แห่งนี้ เพื่อไปกราบคารวะองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว พระผู้มีมหาบุญมหาคุณต่อท่าน อย่างสูงสุดนั้น ท่านย่อมรําลึกถึงบุญคุณของกุฏิหลังนั้น และความฝังลึกในใจของท่านนั้น ท่านย่อมมีกิริยาอาการอันเป็นการแสดงออกของธรรม เช่นเดียวกับพระพุทธเจ้าและผู้บรรลุธรรมทั้งหลาย หากภายหน้าเมื่อมีโอกาสท่านจะได้ย้อนกลับมาสถานที่แห่งนี้อีกอย่างแน่นอน 

ตามปรกติหลังออกพรรษา หลวงปู่ลีท่านจะกลับไปหาพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ที่วัดป่าบ้านตาด เพื่อกราบเรียนผลการภาวนา พร้อมกราบขออุบายธรรม ให้องค์หลวงตาฯ เมตตาสั่งสอนชี้แนะ ซึ่งเป็นไปตามที่องค์หลวงตาฯ ได้ให้โอวาทสั่งสอนท่านตั้งแต่เป็นพระบวชใหม่ คือ หากยังไม่บรรลุธรรมแล้ว เมื่อไปเที่ยวธุดงค์ที่ไหนๆ ต้องกลับสู่สํานักครูบาอาจารย์ ท่านประพฤติตามโอวาทข้อนี้อย่างเคร่งครัดมาก และท่านปฏิบัติเช่นนี้เป็นประจําทุกปีจนเป็นนิสัย แต่ในปีที่ ท่านได้ธรรมอัศจรรย์มาครองใจแล้วแตกต่างออกไป ท่านออกเดินธุดงค์จากวัดป่าบ้านกกกอก จังหวัดเลย มุ่งกลับสู่วัดป่าบ้านตาด จังหวัดอุดรธานี จุดประสงค์หลัก คือ เพื่อไปกราบคารวะขอบพระคุณแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาที่ได้ชุบเลี้ยงท่านมาทางธรรม ซึ่ง บุญคุณอันนี้ใหญ่หลวงมากเสียยิ่งกว่าบุญคุณบิดามารดาที่ชุบเลี้ยงท่านมาทางโลก จนไม่อาจจะนํา อะไรในสามแดนโลกธาตุมาตอบแทนบุญคุณนั้นได้หมด และเพื่อจะนําธรรมอัศจรรย์ที่ท่านได้รู้ ได้เห็นมาไปกราบเรียนองค์หลวงตาฯ เพื่อให้ท่านทราบและตรวจสอบ

ในเช้าวันออกเดินทาง เมื่อหลวงปู่ลีท่านฉันจังหันเช้าเสร็จแล้ว ท่านแต่งบาตรและบริขาร ที่จําเป็น มีสามเณรเฉลิมอายุ ๑๓ ปี เป็นผู้ติดตาม การออกเดินธุดงค์นั้น ท่านจะแวะเข้าพักค้างคืน ตามวัดของพ่อแม่ครูอาจารย์ เพื่อเข้ากราบนมัสการและทําข้อวัตรปฏิบัติ ตามรายทางเรื่อยมาตามลําดับ เริ่มจากวัดป่าอัมพวัน บ้านไร่ม่วง อําเภอเมือง จังหวัดเลย เข้ากราบ หลวงปู่ซามา อจุตฺโต จากนั้นท่านเดินทางไปสู่บ้านโคกมน ตําบลผาน้อย อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เข้ากราบหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ซึ่งขณะนั้นหลวงปู่ชอบกําลังเริ่มก่อสร้างวัดป่าสัมมานุสรณ์ ท่านพักอยู่ พอสมควรแล้ว จากนั้นท่านเดินทางไปวัดถํ้ากลองเพล ตําบลโนนทัน อําเภอเมือง จังหวัดหนองบัวลําภู เข้ากราบหลวงปู่ขาว อนาลโย ท่านพักอยู่เป็นแรมเดือน

จากนั้นท่านจึงเดินทางมุ่งสู่วัดป่านิโครธาราม บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี เพื่อเข้ากราบหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ และท่านได้ไปโปรดมารดา คือ นางโพธิ์ และบิดาบุญธรรม คือ นายบุ่น ชาลีเชียงพิณ ตลอดจนญาติพี่น้อง เมื่อญาติพี่น้องตลอดจนมิตรสหายทราบว่าท่านกลับมาพักที่วัดป่านิโครธารามแล้ว ต่างก็พากันหลั่งไหลเข้ามาทําบุญกราบไหว้ด้วย ความปลาบปลื้มใจ ท่านจึงใช้โอกาสนั้นนําธรรมอัศจรรย์ที่ท่านรู้เห็นมาสั่งสอนอบรมญาติพี่น้อง อย่างอาจหาญ ปรากฏว่าญาติพี่น้องบางคนมีจิตใจเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนามากยิ่งขึ้น

หลวงปู่ลีท่านเป็นพระที่คล่องตัวรวดเร็วมาก ไปง่ายมาง่าย ชอบเที่ยวธุดงค์ไปอย่างอิสระโดยไม่ติดญาติโยม สถานที่ และลาภสักการะ ใครร่วมเดินธุดงค์กับท่าน หากเดินช้าจะตามท่าน ไม่ทัน เล่ากันว่าในหมู่ครูบาอาจารย์วงกรรมฐานจะทราบว่าท่านเป็นพระที่เดินป่าเก่งมาก และท่านมักจะสะพายบาตรของท่านเอง สามเณรที่ติดตามต้องทั้งเดินทั้งวิ่งเพื่อตามท่านให้ทัน ส่วนการปฏิบัติธรรมในระยะนี้ ท่านก็ยังขยันหมั่นเพียรเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนาของท่าน ทั้งนี้เป็นไปเพื่อวิหารธรรม สําหรับเรื่องธรรมภายในใจ ท่านจะปิดเงียบ ไม่ได้เปิดเผยให้ใครทราบ เว้นแต่พ่อแม่- ครูจารย์ดังที่กล่าวมาเท่านั้น หากมองดูภายนอกท่านก็เหมือนพระธรรมดาๆ องค์หนึ่งเท่านั้น แต่ธรรมภายในใจท่านสว่างจ้า เป็นเนื้อนาบุญอันยิ่งใหญ่ ถ้าหากใครได้บําเพ็ญบุญกับท่าน ย่อมได้รับอานิสงส์มาก 

ต่อจากนั้นท่านก็เดินทางไป วัดป่าหนองแซง บ้านหนองแซง ตําบลหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี เข้ากราบ หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านได้ทําข้อวัตรปฏิบัติถวายนํ้า ล้างหน้า สรงนํ้า เป็นต้น ในช่วงเวลาว่าง ท่านได้จัดทําไม้กวาดลานวัด ไม้กวาดศาลา ให้พระเณร ได้ใช้อย่างสะดวกสบาย หรือหากเห็นว่ากุฏิหลังไหนเก่าชํารุด ท่านจะนําพระเณรซ่อมแซมให้ใช้ ประโยชน์ได้เป็นอย่างดี

จากนั้นท่านจึงเดินลัดทุ่งมุ่งไปสู่วัดป่าบ้านตาด ตําบลบ้านตาด อําเภอเมือง จังหวัด อุดรธานี จุดมุ่งหมายอันสําคัญ คือ เข้ากราบนมัสการพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ซึ่งขณะนั้นองค์หลวงตาฯ พักอยู่กุฏิหลังน้อยๆ ท่านเล่าเหตุการณ์สําคัญในครั้งนั้นว่า พอมาถึงจึงเข้าไปกราบพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านถามขึ้นทันที “มาทําไม หมู่เพื่อนอยู่กันเต็มหมดแล้ว” เมื่อได้โอกาส ท่านจึงเล่าผลการปฏิบัติธรรมขั้นสุดท้ายโดยละเอียดถวายแด่องค์หลวงตาฯ องค์หลวงตาฯ ท่านก็ยอมรับ ต่อมาในหมู่พระสงฆ์ด้วยกันเมื่อทราบก็ยอมรับ และหลวงปู่ลีท่านก็ตั้งสัจจะกับตนเองว่า ถ้าอายุพรรษายังไม่ครบ ๔๐ จะไม่จําพรรษาอยู่ที่เดิม ยกเว้นมีเหตุจําเป็นที่วัดป่าบ้านตาดเท่านั้น

ด้วยการสนทนาธรรมกันระหว่างอาจารย์กับศิษย์ ซึ่งวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ให้ความสําคัญมาก พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นท่านก็พาดําเนินมาเสียเอง เมื่อท่านพูดถึงเรื่องอรรถ เรื่องธรรมกัน จึงมีแต่ความเข้มข้นจริงจัง ไม่มีคําว่าอ่อนข้อ หรือลูบหน้าปะจมูก ฉะนั้น เมื่อถึงเวลาท่านเล่ากราบเรียนเรื่องธรรมอัศจรรย์ภายในใจ หลวงปู่ลีท่านก็เล่าด้วยความองอาจและมั่นใจมาก ซึ่งตามปรกติแล้วหลวงปู่ลีท่านจะเคารพนอบน้อมเกรงกลัวในองค์หลวงตาฯ มาก และท่านเป็นพระพูดน้อย ขณะนั้นองค์หลวงตาฯ ท่านก็นั่งฟังและตรวจสอบซักถามด้วยความปีติปลาบปลื้มใจ ในศิษย์รักองค์นี้เป็นอันมาก จากนั้นท่านทั้งสองก็พูดคุยสนทนาธรรมกันด้วยความรื่นเริงบันเทิงใจในธรรมเป็นอย่างยิ่ง และเป็นไปอย่างสนิทสนมประหนึ่งราวพ่อกับลูก นอกจากนี้องค์หลวงตาฯ ยังกล่าวสัมโมทนียธรรมชื่นชมผลการปฏิบัติธรรมเป็นอเนกประการ ทั้งท่านหยิบปากกาจดวันเวลาที่ หลวงปู่ลีบรรลุธรรมใส่ไว้ในสมุดบันทึก จากนั้นหลวงปู่ลีท่านเข้าที่พัก เมื่อถึงเวลาฉันนํ้าปานะ ท่านทั้งสองยังได้ใช้โอกาสนี้พูดคุยสนทนาธรรมกันทั้งธรรมส่วนหยาบ ส่วนกลาง และส่วนละเอียด แม้ในวันรุ่งขึ้นก็ยังได้สนทนากันในเรื่องนี้ต่ออีก

กล่าวถึงการบรรลุวิมุตติธรรมของหลวงปู่ลี ที่วัดป่าบ้านกกกอก ซึ่งเป็นเรื่องสําคัญใหญ่โตและอัศจรรย์มาก ภูมิเทพยดายังรับทราบได้และมาร่วมอนุโมทนาสาธุการกับท่าน จึงเชื่อแน่ได้ว่า ในทางวิมุตติแล้ว องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเป็นภูมิพระอรหันต์ และท่านมีวาสนาบารมี ธรรมสูงมาก อีกทั้งภูมิจิตภูมิธรรมก็สูงมาก จนได้รับการชื่นชมยกย่องว่าท่านเป็นธรรมทายาทของ หลวงปู่มั่น และท่านจะเป็นผู้นํา เป็นผู้ดําเนินสืบทอดปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วนทุกประการ เหมือนดังหลวงปู่มั่นขณะยังมีชีวิตอยู่ ดังคําของอุบาสิกาคุณยายกั้ง ยอดนัก ภาวนาแห่งบ้านหนองผือ ได้กล่าวยกย่องเทิดทูนองค์หลวงตาฯ ไว้ว่า “พ่อตายแล้วพ่อยัง” (หมายถึง หลวงปู่มั่นมรณภาพแล้วองค์หลวงตาฯ ได้มาสืบทอดแทน) ฉะนั้น ท่านย่อมทราบด้วยญาณหยั่งทราบอย่างแน่นอน แต่ในทางสมมุติแล้ว หลวงปู่ลีท่านต้องเข้ากราบเรียนถวายองค์- พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาทราบ อันเป็นประเพณีในอริยวินัยของพระพุทธเจ้าและบรรดาพระอริย- สาวกทั้งหลาย

การตรวจสอบวิมุตติธรรม

ภูมิจิตภูมิธรรมทราบได้จาก การสนทนาธรรม ๑ การแสดงธรรม ๑ ญาณหยั่งทราบ ๑ ในส่วนการสนทนาธรรม ในมงคล ๓๘ ประการ กาเลน ธมฺมสากจฺฉา เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ การสนทนาธรรมตามกาลเป็นมงคลอันสูงสุด ในวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ครูบาอาจารย์เวลาท่านพูดคุยสนทนาธรรมกัน ท่านจะถือหลักสัลเลขธรรม ๑๐ ประการ และ ในขณะเดียวกันท่านจะตรวจสอบภูมิจิตภูมิธรรมของกันและกัน เพื่อเป็นประโยชน์ต่อทั้งสองฝ่าย ในวงกรรมฐานท่านถือเสมือนเป็นครอบครัวเดียวกัน เวลาท่านสนทนาธรรมกันจะเป็นการภายใน และไม่ค่อยเปิดเผยสู่สังคมภายนอก

การสนทนาธรรมและตรวจสอบกัน ถือเป็นปฏิปทาอันสําคัญของวงพระธุดงคกรรมฐาน สายท่านพระอาจารย์มั่น ที่สืบทอดกันมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาล เพราะมีประโยชน์อย่างมหาศาลต่อพระพุทธศาสนา คือ 

๑. ทําให้ทราบว่าหากปฏิบัติตามธรรม สมควรแก่ธรรม ตามสวากขาตธรรมที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว พระอรหันต์ไม่ว่างจากโลก ดังที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“หากยังมีผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบจริงๆ พระอรหันต์ไม่ว่างจากโลก พระพุทธองค์ได้ตรัส ไว้นะ เตือนพระอานนท์นะ พระพุทธเจ้าก็เตือนแล้วนะ เราสอนหมดทุกสิ่งทุกอย่างแล้ว อะไรๆ ก็สอนหมดแล้ว จะมาร้องไห้ครํ่าครวญอะไรกันนักหนา”

๒. ทําให้คู่สนทนาทราบภูมิจิตภูมิธรรมของกันและกัน ท่านจะได้ช่วยเหลือสงเคราะห์ธรรมซึ่งกันและกัน โดยองค์ที่มีภูมิจิตภูมิธรรมสูงกว่าจะช่วยดึงองค์ที่ตํ่ากว่า ดังเช่น หลวงปู่มั่นก่อนท่านบรรลุธรรม ท่านได้ปรึกษาสนทนาธรรมกับท่านเจ้าคุณอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท) เมื่อท่านบรรลุธรรมแล้ว ท่านได้เทศน์แนะนําจนท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ลาความปรารถนาพุทธภูมิและบรรลุธรรมในที่สุด นอกจากนี้หลวงปู่มั่นท่านยังได้เมตตาสนทนาธรรมและตรวจสอบกับบรรดา พระศิษย์ ทั้งเมตตาสงเคราะห์ธรรมจนพระศิษย์บรรลุธรรมตามท่านมากมาย เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ฯลฯ 

เมื่อหลวงปู่มั่นถึงแก่มรณภาพ บรรดาครูบาอาจารย์ทั้งหลายท่านก็ยึดถือปฏิปทาข้อนี้อย่างเคร่งครัด ดังเช่น องค์หลวงตาพระมหาบัวฯ สนทนาธรรมและตรวจสอบกับหลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่คําดี ปภาโส หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ฯลฯ เมื่อสนทนาธรรมและตรวจสอบกันแล้ว ทราบแน่ชัดแล้วว่าต่างองค์ต่างบรรลุวิมุตติธรรมแล้ว ก็กล่าวสาธุการกันและยอมรับกันเต็มที่ เป็นมงคลมหามงคล หากยังไม่ได้บรรลุวิมุตติธรรมก็จะ ช่วยเหลือแนะนํากัน 

ในการปฏิบัติธรรมของหลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นเดียวกัน พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ท่านได้เมตตาสนทนาธรรมและตรวจสอบ พร้อมกับสงเคราะห์ธรรมหลวงปู่ลีมาโดยตลอด ซึ่งท่านก็น้อมนําไปปฏิบัติตามจึงบรรลุวิมุตติธรรมได้อย่างรวดเร็วมาก องค์หลวงตาฯ สิ้นกิเลสพรรษา ๑๖ อายุ ๓๖ เมื่อวันที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ส่วนหลวงปู่ลีสิ้นกิเลสพรรษา ๑๑ อายุ ๓๘ เมื่อวันที่ ๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๐๓ ห่างกันเพียง ๑๐ ปี ถือว่าท่านเป็นพระศิษย์องค์แรกที่บรรลุธรรมตามพ่อแม่ครูจารย์ และอายุท่านก็ยังไม่มาก ซึ่งในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นมีน้อยองค์บรรลุธรรมขณะที่ยังเป็นพระภิกษุหนุ่มและมีพรรษาไม่มาก 

สาเหตุประการสําคัญ คือ ท่านทั้งสองสร้างบารมีธรรมร่วมกันมาอย่างยาวนาน หลวงปู่ลี จึงผูกพันและเคารพเชื่อฟังองค์หลวงตาฯ มาก องค์หลวงตาฯ ให้คําแนะนําใดๆ กับท่าน หรือเพียงเผดียงให้หมู่สงฆ์เท่านั้น ท่านก็น้อมนําไปปฏิบัติตามแล้ว ประดุจควาญประจําช้าง ท่านติดตาม องค์หลวงตาฯ อย่างไม่ลดละ ไม่เพียงแต่ร่างกายเท่านั้น แม้ในทางธรรมท่านก็ตามติดแบบใกล้ชิดเช่นกัน สมกับเป็นศิษย์ที่หมั่นเดินตามรอยครูอย่างแท้จริง

ครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ว่า “ธรรมแท้เมื่อปฏิบัติไปแล้วจะไม่มีการขัดแย้งกัน ถูกก็คือถูก ผิดก็คือผิด และเมื่อเป็นจริงขึ้นมาแล้ว อริยสัจมีหนึ่งเดียว โสดาบัน สกิทาคา อนาคา พระอรหันต์มีหนึ่งเดียวเหมือนกันหมด ถ้าเป็นจริง” ฉะนั้น เมื่อครูบาอาจารย์ท่านปฏิบัติธรรม จนบรรลุวิมุตติธรรม ท่านสนทนาธรรมและตรวจสอบรับรองกันแล้ว ย่อมเป็นมงคลของสังคม เป็นมงคลของประเทศชาติ และเป็นมงคลของโลก โดยเฉพาะในวงกรรมฐานจะทราบกันเองเป็นอย่างดีตั้งแต่ขณะที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ และยิ่งเห็นประจักษ์ชัดเมื่อประชุมเพลิงศพท่าน อัฐิของท่านได้กลายเป็นพระธาตุ ซึ่งในตํารากล่าวไว้ตายตัวว่า “อัฐิจะกลายเป็นพระธาตุได้ ต้องเป็นอัฐิ ของพระอรหันต์เท่านั้น”

เพราะวิมุตติธรรมจะเกิดขึ้นได้จากภาคปฏิบัติเท่านั้น เป็น ปจฺจตฺตํ คือ รู้ได้เฉพาะตน ผู้ปฏิบัติเท่านั้น หากปฏิบัติไม่ถึงก็ไม่รู้ และเป็น สนฺทิฏฺฐิโก คือ จะต้องรู้เองเห็นเองจากการปฏิบัติ ของตนโดยไม่สงสัย และไม่ต้องหาใครมาเป็นสักขีพยาน ส่วนภาคปริยัติไม่อาจจะเกิดขึ้นได้และ ไม่อาจจะทําความเข้าใจได้ ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ดังนี้

“สําหรับทางด้านปริยัติที่เราจดจํามานั้นกับภาคปฏิบัติผิดกันมาก ต้องได้ผ่านทางภาค ปริยัติและภาคปฏิบัติแล้วจะพูดได้อย่างฉะฉานคนเรานะ ถ้ามีเต็มๆ เพียงเรียนมาเฉยๆ ตามภาคปริยัติ จะเรียนจบพระไตรปิฎกก็ไม่พ้นเป็นหนอนแทะกระดาษแหละเข้าใจไหม เป็นหนอนแทะ กระดาษ กิเลสไม่ได้ถลอกปอกเปิกเลย พอเข้าสู่สงคราม คือ ภาคปฏิบัติแล้วนั้นแหละ เราจะเห็น ความจริง เหมือนทหารที่เรียนวิชาการรบมาอย่างชํ่าชองก็ตาม แต่ไม่ได้เข้าแนวรบก็ยังไม่มี ความหมายอะไรนัก ต้องเป็นผู้เข้าแนวรบออกมาแล้ว รอดตายออกมา แล้วจะพูดได้อย่างอาจหาญชาญชัยในเหตุการณ์ต่างๆ ในสนามรบว่างั้นเถอะ 

นี่ก็เมื่อเข้าภาคปฏิบัติแล้ว เราจะรู้สิ่งต่างๆ ขึ้นจากภาคปฏิบัติเหมือนกับเขาเข้าสู่สงคราม ศัตรูมาแบบไหน แบบไหน ที่ควรต่อสู้กับศัตรูด้วยวิธีใด เราจะทราบในสนามรบ ภาควิชาพูดเป็นกลางๆ ไว้เท่านั้นแหละ ส่วนที่ซอกแซกซิกแซ็กที่สุดในเหตุการณ์ต่างๆ จะเป็นผู้เข้าสู่สงครามนั้นล่ะเป็นผู้เห็นเอง เจอเอง” 

กรณี องค์หลวงตาฯ กับ หลวงปู่ลี สนทนาธรรมกันแล้ว ต่างก็เข้าใจกันและรับรู้กันได้ เป็นอย่างดี เพราะท่านทั้งสองมุ่งทางภาคปฏิบัติมาเหมือนกัน ท่านบําเพ็ญภาวนาจนได้วิมุตติธรรมเดียวกัน ซึ่งธรรมประเภทนี้เป็นธรรมขั้นสูงสุด จัดเป็นธรรม “ผู้ไม่รู้ก็ถามไม่ได้ และผู้ไม่รู้ก็ตอบไม่ได้อีกเช่นกัน” ซึ่งในกาลต่อมาองค์หลวงตาฯ ท่านมักจะกล่าวเรียกหลวงปู่ลีด้วยความเมตตา ยกย่องว่า “ธรรมลี เศรษฐีธรรม” โดยท่านให้ความหมายไว้ ดังนี้

“เศรษฐีสมบัติเงินทองพาคนให้มีความสุขความเจริญ เย็นอกเย็นใจ เศรษฐีธรรมทําบุคคล ให้มีความรื่นเริงบันเทิงสุดยอดแห่งความสุขทั้งหลายเลย นี่เรียกว่า เศรษฐีธรรม”

“ท่านที่เป็นเศรษฐีธรรม มักจะอยู่เงียบๆ อย่างนั้น อยู่ที่ไหนเงียบๆ แต่ธรรมกังวานอยู่ เทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหมอนุโมทนาสาธุการท่านอยู่ในป่าในเขา ท่านไม่ได้อยู่ตามนี้ก็ตาม พวกเทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหมอนุโมทนาสาธุการห้อมล้อมท่านอยู่ตลอดเวลาในป่าในเขา”

“บรรดาพระกรรมฐานผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว อัฐิกลายเป็นพระธาตุน้อยเมื่อไร เงียบๆ อย่างนั้น ล่ะ นี่ท่านตักท่านตวง ท่านอุตส่าห์พยายามขวนขวาย ท่านก็ได้อย่างนั้นนะ เป็นเศรษฐีธรรมๆ อย่างเงียบๆ มีอยู่ทั่วๆ ไปนะ เฉพาะอย่างยิ่งทางภาคอีสานล่ะมีมากกว่าเพื่อน”

“เราเรียกธรรมลี นั่นเศรษฐีธรรมนะ ครองธรรมอัศจรรย์อยู่เงียบๆ”

การสนทนาธรรมตรวจสอบกันระหว่างองค์หลวงตาฯ ผู้เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ กับหลวงปู่ลี ผู้เป็นศิษย์ใกล้ชิดในครั้งนั้น นับเป็นมหาอุดมมงคลอย่างยิ่ง บัดนี้องค์หลวงตาฯ ได้รับรองคุณธรรมของหลวงปู่ลีแล้วว่า หลวงปู่ลีท่านเป็นพระอรหันต์ เป็นศาสนทายาท เป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส องค์สําคัญอีกองค์หนึ่ง ที่จะมาจรรโลงสืบทอดรักษาพระพุทธศาสนาและวงพระธุดงคกรรมฐาน สายท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งท่านทั้งสองจะได้ช่วยกันแบ่งเบารับภาระงานพระพุทธศาสนา ทั้งจะได้ร่วมกันสร้างคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์อันยิ่งใหญ่แก่ประเทศชาติ และที่สําคัญนับเป็นการ สืบทอดอริยประเพณีอันงดงามที่มีมาแต่สมัยครั้งพุทธกาล ซึ่งพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระ- อาจารย์มั่นได้สืบทอดต่อๆ กันมา

พรรษาที่ ๑๒ ปี พ.ศ. ๒๕๐๔ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด

นับตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๔๙๘ – พ.ศ. ๒๕๐๓ เป็นเวลาถึง ๖ ปี ที่ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านไม่ได้ อยู่จําพรรษากับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว โดยก่อนเข้าพรรษาท่านจะกลับมากราบคารวะและกราบขออุบายธรรมจากองค์หลวงตาฯ เสมอๆ จากนั้นท่านออกแสวงหาโมกขธรรมตามป่า ตามเขาและจําพรรษาตามวัดของพ่อแม่ครูอาจารย์ ภายหลังบรรลุธรรมแล้ว ในปี พ.ศ. ๒๕๐๔ ขณะท่านมีอายุ ๓๙ ปี ท่านกลับเข้าวัดป่าบ้านตาด จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ อีกครั้ง ท่านเล่าว่า “ปี ๐๔ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ก็ได้มาจําพรรษาร่วมในปีนั้นด้วยเช่นกัน” 

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๔ พระและแม่ชีที่อยู่ร่วมจําพรรษากับองค์หลวงตาพระมหาบัว ณ วัดป่าบ้านตาด ฝ่ายพระนอกจากหลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ลี แล้วก็มี หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม ฯลฯ ส่วนท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ท่านพระ-อาจารย์เพียร วิริโย ท่านย้อนกลับไปจําพรรษาด้วยกันที่วัดป่าบ้านห้วยทราย จังหวัดมุกดาหาร สําหรับฝ่ายแม่ชีก็มีคุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า คุณแม่ชีน้อม คุณแม่ชีแพงศรี โลหิตดี โยมมารดา องค์หลวงตาฯ และคุณแม่ชีบุญ ในพรรษาองค์หลวงตาฯ ท่านจะเทศน์อบรมพระทุก ๗ วัน บางครั้งก็ ๓ วัน

วัดป่าบ้านตาด ในพรรษานั้นจึงมีพระอรหันตสาวกอยู่จําพรรษาด้วยกันถึง ๓ องค์ และมี พระอรหันตสาวิกาอีก ๑ องค์ รวมเป็น ๔ องค์ ได้แก่ องค์หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ลี กุสลธโร และ คุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า ถือเป็นมงคลมหามงคลอย่างยิ่งของชาวบ้านตาด เพราะวัดป่าบ้านตาดนับตั้งแต่องค์หลวงตาฯ สร้างวัดมา ได้เป็นดินแดนแห่งธรรมะอันน่ารื่นรมย์ของบรรดาพุทธบริษัททั้งหลาย สมดังพระพุทธภาษิต “พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ในที่ใด คือบ้าน ก็ตาม ป่าก็ตาม ที่ลุ่มก็ตาม ที่ดอนก็ตาม ที่นั้นย่อมเป็นภูมิน่ารื่นรมย์” การอยู่จําพรรษาร่วมกันของพระอรหันต์หลายองค์ในคราวนั้น ซึ่งเป็นโอกาสที่หาได้ยากยิ่ง จึงทําให้วัดป่าบ้านตาดยิ่งเป็นสถานที่อันน่ารื่นรมย์และให้ความร่มเย็นเป็นสุขแก่ผู้มาจากจตุรทิศทั้ง ๔ ที่ได้มาบําเพ็ญบุญ 

หลวงปู่ลีท่านเล่าเรื่องหลวงปู่เจี๊ยะ ให้ฟังว่า “หลวงปู่เจี๊ยะดุเก่งมาก บางครั้งทําอะไร ไม่ถูกใจท่าน ท่านจะเอาจอบมาสับหัว ท่านให้ไปหยิบสิ่งของ เอามาไม่ถูก ไม่ถูกใจท่าน ท่านก็ดุเอา ท่านตีมีดใช้ให้จับ เราจับไม่ดี ท่านก็ดุ ไปถือสาท่านไม่ได้ดอก อันนี้เป็นอัธยาศัยของท่าน บางครั้ง ท่านเรียกไปช่วยทําคราดสําหรับกวาดใบไม้ เสียงท่านดัง เราก็สรงนํ้า มัวแต่เช็ดตัวชักช้าอยู่ ท่านดุอีก ท่านจึงเรียกครูจารย์บุญมี (หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ) ไปช่วยทํา กุฏิท่านอยู่ใกล้กับ กุฏิเราในคราวจําพรรษาวัดป่าบ้านตาด ท่านจึงเรียกใช้บ่อย”

การอยู่จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด หลวงปู่ลีท่านอยู่ด้วยวิหารธรรม คือ อยู่แบบซําบาย หมดงานทางใจ ถักไม้กวาด ปลูกต้นไม้ให้ลูกหลานดู เหมือนหลวงปู่มั่นคราวสิ้นกิเลสที่จังหวัดเชียงใหม่ ท่านได้บอกกับสานุศิษย์ว่า “ผมหมดงานที่จะทําแล้ว ก็อยู่สานกระบุง สานตะกร้า พอช่วยเหลือพวกท่านและลูกศิษย์ลูกหาได้บ้างเท่านั้น” นี้คือ ท่านสบายแล้ว ส่วนการปฏิบัติภาวนาด้วยการเดินจงกรม นั่งสมาธิ ท่านก็ขยันหมั่นเพียรทําเป็นวิหารธรรม การลงอุโบสถ สวดมนต์ทําสังฆกรรม ตลอดการบิณฑบาตและทําข้อวัตรปัดกวาดลานวัด ท่านก็ทําไม่เคยขาด 

ในเรื่องความเงียบสงบสงัดของสถานที่ปฏิบัติธรรมจําเป็นและสําคัญมาก อันเป็นปฏิปทาที่ พระพุทธเจ้าทรงพาดําเนินมาตั้งแต่สมัยครั้งพุทธกาล พระเณรที่อยู่ร่วมอาวาสเดียวกัน จะต้องช่วยกันรักษาความสงบด้วยความเคร่งครัดตลอดทั้งวันทั้งคืน ถึงแม้ท่านอยู่ร่วมในอาวาสเดียวกัน ก็ตาม แต่ท่านไม่ค่อยพูดคุยสุงสิงกัน ต่างองค์ต่างอยู่ ท่านจะแยกย้ายกันไปภาวนาตามกุฏิของตน จนคนทั่วๆ ไปที่เขาไม่รู้เรื่อง ก็เข้าใจว่าพระท่านทะเลาะกันบ้าง พระท่านไม่ถูกกันบ้าง โดยเฉพาะอย่างยิ่งหลังพระอาทิตย์ตกดินแล้ว จะไม่มีงานภายนอกใดๆ อันก่อให้เกิดการส่งเสียงดังรบกวน เป็นอันขาด เพราะช่วงเวลากลางคืนเป็นช่วงปฏิบัติธรรมอันสําคัญของพระเณรในอาวาส

ปฏิปทาในเรื่องนี้ ท่านพระอาจารย์มั่น ท่านได้พาดําเนินมาอย่างเคร่งครัดจริงจัง และ องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านก็ได้สืบทอดมา เมื่อท่านมาสร้างวัดป่าบ้านตาด ท่านมุ่งเน้นให้เป็นสถานที่ปฏิบัติภาวนาอย่างแท้จริง เช่นเดียวกับยุคบ้านห้วยทราย ฉะนั้น ท่านจึงให้ความสําคัญกับ ปฏิปทาในเรื่องนี้มากเป็นพิเศษ และก็เกิดเหตุการณ์หลวงปู่เจี๊ยะท่านทําคราดเสียงดังในตอนใกล้ มืดคํ่า และองค์หลวงตาฯ ได้ว่ากล่าวตักเตือน ซึ่งหลวงปู่ลีท่านก็อยู่ในเหตุการณ์ ท่านเล่าว่า “ก็อาตมานี่แหละ ทําอยู่ด้วยกันสามคน ท่านครูจารย์บุญมี แล้วก็หลวงปู่เจี๊ยะ แล้วก็อาตมา ผู้หนึ่งไปทํา หลวงปู่เจี๊ยะท่านพาทําคราดกวาดดิน สามคนพากันรุมทําอยู่นั่น พ่อแม่ครูจารย์มาเรียก ท่านเทศน์ก็เทศน์ขึ้นใหญ่เลย ก็เทศน์หลวงปู่เจี๊ยะนั่นล่ะ”

นิสัยทําจริงทําจัง เล่นหยอกล้อกับใครไม่เป็น

พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ยกย่องหลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งเป็นพระศิษย์ของท่านว่า “ธรรมลีรู้ทุกอย่าง ธรรมลีนิสัยเล่นกับใครไม่เป็น” นิสัยของหลวงปู่ลีท่านทําจริงทําจัง ท่านเล่นหยอกล้อกับใครไม่เป็น การเล่นกับคนของท่านที่แสดงออกมากที่สุด คือ ยิ้มและหัวเราะน้อยๆ ก็มีอยู่เท่านั้น โดยท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“เดินจงกรมทั้งวันก็เดินได้ นั่งภาวนาทั้งวันทั้งคืนก็ได้ ไม่ได้ทําเล่น เล่นกับเพื่อนไม่เป็น หยอกล้อกับใครไม่เป็น ความสนุกเฮฮาไม่เคยทํา ฝึกมาอย่างนั้น มีแต่ไปคนเดียว มาคนเดียว ถ้าเห็นหมู่พวกติดตามมากก็เข้าบ้านตาด พอเข้าไปแล้ว พอว่างจากการช่วยงานพ่อแม่ครูจารย์ หลวงตามหาบัว แล้วก็หลบไป เป็นอย่างนั้นตั้งแต่พรรษามากขึ้น แต่ถ้าพรรษายังน้อยก็อยู่ประจํากับองค์หลวงตาฯ นั่นแหละ ผมทําจริงๆ นะ ไม่ได้ทําเล่นๆ เหมือนหมู่พวกนะ มองดู แอบมองดู หมู่พวกมีแต่เรื่องโลกเอามาพูดจาปราศรัยกัน ผมอยู่ด้วยก็ไม่ละอายใจนะ ไม่มีหิริเลยสักนิด

พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ท่านพูดอะไรมา เราก็จับเอาใจความไปพิจารณา เอาไปประพฤติปฏิบัติทันที เพราะความตายไม่รู้มันจะมาถึงเราวันไหนนะ นั่งก็ตาย นอนก็ตาย พิจารณาอยู่อย่างนั้นแหละ ให้มันคุ้นเคยกับความตาย

ผู้ที่รู้ธรรมเห็นธรรม เขาพูดจริงทําจริงนะ พูดอะไรเป็นความจริงหมด ท่านไม่พูดเล่นนะ

การทําอะไรมันอยู่ที่ความตั้งใจ ถ้าไม่ตั้งใจทําอะไรก็ได้เท่านั้นแหละ เหมือนคนทําการ ทํางาน ถ้าตั้งใจจริงๆ แล้วงานก็สําเร็จได้ การภาวนาก็เหมือนกัน มันจะค่อยๆ เห็นไปเองหรอก ถ้ามันเห็นเข้าไปแล้ว ความเกียจคร้านมันไม่มีหรอก ขอให้เกิดเถอะ มันจะออกอุทานเองหรอก ดีก็ ไม่อยู่มันโลกนี้ ชั่วก็ไม่อยู่โลกนี้ มันจะอุทานออกมาเลยแหละ ขอให้มันเห็นธรรมของพระพุทธองค์ เถอะ ธรรมจริงของพระพุทธเจ้า แต่ผู้ปฏิบัตินั่นแหละมันไม่จริง จึงมีแต่กลัวตาย เคยตายมา หลายภพหลายชาติแล้ว ยังไม่เลิกกลัวตายอีก

พ่อแม่ครูจารย์เจี๊ยะท่านพูดให้ฟังว่า พระสมัยนี้มันขี้เกียจมาก มันไม่เหมือนสมัยพ่อแม่ครู-จารย์ใหญ่มั่นท่านพาทํา มันอ่อนไปหมด มองดูมันไม่ตั้งใจ ความตั้งใจตัวนั้นมันสําคัญ ต้องทําจริง หน้าที่การงานก็เหมือนกัน ไม่ว่าทางโลกทางธรรม วันไหนขี้เกียจขี้คร้านก็ได้เท่านั้นแหละ การงานมีแต่คิดจะทําวันนั้น ทําวันนี้”

หลวงปู่ลีท่านให้ความเคารพเชื่อฟังและยึดถือพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวเป็นต้นแบบ ต้นฉบับอย่างจริงจัง ส่วนใครจะว่าอย่างไร ท่านไม่สนใจทั้งสิ้น ท่านจะปฏิบัติตามที่องค์หลวงตาฯ สั่งหรือเผดียงไว้ทุกประการ โดยไม่มีเงื่อนไขหรือข้อแม้ใดๆ เพราะท่านแน่ใจในแนวปฏิปทาที่ องค์หลวงตาฯ พาดําเนินมา ว่าไม่ผิดพลาดจากมรรคผลนิพพานอย่างแน่นอน เมื่อท่านปฏิบัติตามนั้นแล้วก็ได้ผลเป็นที่น่าอัศจรรย์ หากทางวัดป่าบ้านตาดมีงานอะไร ก็จะอยู่ถวายงานพ่อแม่- ครูจารย์จนแล้วเสร็จ ส่วนการอยู่ร่วมจําพรรษา ถ้ามีกุฏิว่างก็จะอยู่จําพรรษา ยกเว้นท่านไล่หรือ หมู่เพื่อนที่พักไม่เพียงพอ ก็เปิดโอกาสให้หมู่เพื่อนได้เข้ามาศึกษาอบรม 

เพราะองค์หลวงตาฯ ท่านมีปฏิปทาเด็ดเดี่ยวเฉียบขาด และมีนิสัยจริงจังมาก ภายนอกท่านทรงข้อวัตรปฏิบัติ ทรงธุดงควัตรได้อย่างสมบูรณ์ ภายในท่านทรงมรรคผลนิพพาน รู้จริง เห็นจริงในธรรม รู้ทั้งภาคปริยัติ ปฏิบัติ และปฏิเวธ ท่านรู้อย่างครบถ้วน ซึ่งจัดว่าท่านเป็นพ่อแม่-ครูอาจารย์ที่หาได้ยากยิ่งในสมัยปัจจุบัน บรรดาครูบาอาจารย์วงกรรมฐานจึงให้การยอมรับและ ยกย่องว่า “ท่านอาจารย์มหาบัวเจริญตามรอยธรรมและสืบทอดปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานที่ พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นเมตตาวางไว้ครบถ้วนทุกประการ” และท่านก็ส่งพระมากราบขอนิสัยกับ องค์หลวงตาฯ เพื่ออยู่ฝึกฝนอบรมข้อวัตรปฏิบัติ ตลอดการบําเพ็ญเพียรภาวนาอยู่เป็นประจํา

ด้วยนิสัยทําจริงทําจัง ไม่เล่นหยอกล้อกับใคร อีกทั้งไม่ก่อสร้างของหลวงปู่ลี และมุ่งแต่งาน จิตตภาวนาเป็นสําคัญ จึงเข้ากับนิสัยของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาได้เป็นอย่างดี ท่านจึงนับเป็น พระศิษย์อีกองค์หนึ่งที่ได้ดําเนินตามรอยองค์หลวงตาฯ ในการปฏิบัติและสืบทอดปฏิปทาของหลวงปู่มั่นได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์

ภาค ๑๑ ธุดงค์ไปเพื่อวิหารธรรม

ธุดงค์ภูเวียง โปรดเหล่ากายทิพย์

เมื่อหลวงปู่ลี กุสลธโร บรรลุธรรมแล้ว ท่านก็ยังไม่สร้างวัด เพื่ออยู่จําพรรษา ณ สถานที่ใด เป็นประจํา ท่านทําตามปณิธานที่ได้ตั้งไว้ คือ พรรษา ๔๐ แล้วจึงจะสร้างวัดของตนเอง ดังนั้น เมื่อออกพรรษาที่วัดป่าบ้านตาดแล้ว หลวงปู่ลีท่านก็ออกเที่ยวธุดงค์ทําประโยชน์เพื่อโลกต่อไป อันเป็นปรกติของพระอรหันต์ทั้งหลายที่ดําเนินตามองค์พระบรมศาสดา ดังนี้

ในครั้งพุทธกาล เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้ว ได้เสด็จโปรดพระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ บรรลุเป็นพระอรหันต์ทั้งสิ้น ต่อจากนั้นพระองค์ได้เสด็จไปแสดงธรรมโปรดพระยสะและพวกอีก ๕๔ องค์ จนบรรลุเป็นพระอรหันต์ทั้งหมด ในครั้งนั้นจึงมีพระอรหันต์ทั้งสิ้น ๖๑ องค์ รวมทั้งพระองค์ พระพุทธเจ้าจึงพระดําริให้พระสาวกออกประกาศศาสนา โดยมีพระปฐมวาจาในการส่งพระสาวกออกประกาศศาสนาว่า 

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราหลุดพ้นจากบ่วงทั้งปวง ทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ แม้ พวกเธอได้หลุดพ้นจากบ่วงทั้งปวง ทั้งของทิพย์และของมนุษย์เช่นกัน พวกเธอจงเที่ยวไปเพื่อ ประโยชน์และความสุขแก่มหาชน เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ 

พวกเธออย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป จงแสดงธรรมให้งามในเบื้องต้น ในท่ามกลาง และ ในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะให้ครบถ้วนบริบูรณ์ สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลี คือ กิเลส ในจักษุเพียงเล็กน้อยมีอยู่ แต่เพราะโทษที่ยังไม่ได้สดับธรรม จึงต้องเสื่อมจากคุณที่พึงจะได้รับ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้รู้ทั่วถึงธรรมมีอยู่ แม้เราก็จักไปยังตําบลอุรุเวลาเสนา-นิคม เพื่อแสดงธรรม”

บรรดาพระอรหันตสาวกทั้งหลายล้วนถือธุดงควัตร และชื่นชอบการธุดงค์ตามป่าตามเขา ประจํานิสัย พ่อแม่ครูอาจารย์เสาร์ พ่อแม่ครูอาจารย์มั่น เมื่อท่านทั้งสองบรรลุธรรมแล้วก็ ดําเนินตามปฏิปทานี้ตลอดชีวิตอย่างไม่ลดละ หลวงปู่ลีเมื่อท่านบรรลุธรรมแล้วก็เช่นเดียวกัน ในปี พ.ศ. ๒๕๐๕ ช่วงหน้าแล้ง เดือน ๔ ท่านและสามเณรเก็บเครื่องอัฐบริขารและของใช้ที่จําเป็น ในบาตร แล้วเข้ากราบนมัสการลาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาเพื่อออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาที่ท่านชื่นชอบต่อไป ท่านและสามเณรออกเดินจากวัดป่าบ้านตาดมุ่งสู่จังหวัดเลย เดินตัดป่าลัดทุ่ง ขึ้นเขาลงเขาสลับกัน ท่านแวะเข้ากราบคารวะและพักตามวัดพ่อแม่ครูจารย์ที่ท่านเดินผ่านเป็น ประจํา ได้แก่ วัดป่าหนองแซงของหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ วัดนิโครธารามของหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ วัดถํ้ากลองเพลของหลวงปู่ขาว อนาลโย มุ่งสู่วัดป่าอัมพวัน จังหวัดเลย หลวงปู่ซามา อจุตฺโต ท่านพักอยู่ที่วัดแห่งนี้พร้อมกับพระที่ขอติดตามไปด้วย ๑ รูป รวมเป็น ๓ รูป จากนั้นมุ่งสู่วัดป่า-สัมมานุสรณ์ บ้านโคกมน เข้ากราบ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม

หลวงปู่ลี ขณะนั้นธรรมอัศจรรย์เต็มในใจท่านแล้ว ท่านพักอยู่ที่นี่ระยะหนึ่ง จากนั้นท่าน พิจารณาจะเที่ยวธุดงค์ไปในสถานที่อื่น ท่านไม่ต้องไปเพื่อประโยชน์ตนอีกต่อไปแล้ว การไป สถานที่ใดย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์โลก เพื่อเมตตาสงเคราะห์เหล่าทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ให้ยึดมั่นในพระรัตนตรัยและรักษาศีล ๕ ท่านพิจารณาแล้วได้ความว่า “ภูเวียง” อันเป็นสถานที่ วิเวกเงียบสงัด เต็มไปด้วยไข้ป่า ตลอดมีสิ่งลี้ลับเคยเป็นแหล่งชุมชนโบราณที่มีอารยธรรมเมื่อหลาย พันปีล่วงมาแล้ว มีการขุดพบกระดูกมนุษย์โบราณ เครื่องมือ เครื่องใช้ โลหะสําริด พระนอน สมัยทวาราวดี สถานที่แห่งนี้ครูบาอาจารย์ท่านเคยไปเที่ยวธุดงค์กันมาแล้ว ส่วนท่านยังไม่เคยไป ควรแล้วที่ท่านจะไปเจริญเมตตาภาวนาเพื่อวิหารธรรม ณ สถานที่แห่งนั้น

หลวงปู่ลีท่านจึงนําคณะออกเดินทางต่อเพื่อมุ่งสู่ภูเวียงต่อไปจนถึงถํ้ากวาง (ปัจจุบัน คือ วัดทรงศิลา) บ้านหินร่อง ตําบลเมืองเก่าพัฒนา อําเภอเวียงเก่า จังหวัดขอนแก่น สถานที่แห่งนี้ล้อมรอบไปด้วยเทือกเขา (ปัจจุบัน คือ เขตอุทยานแห่งชาติภูเวียง) หลวงปู่ลี และคณะเดินทางมาถึง ได้จัดหาที่พักปฏิบัติภาวนาตามถํ้าและเงื้อมหินสําหรับนํ้าใช้นํ้าฉันก็อาศัยนํ้าในบ่อนํ้าเล็กๆ ภายในถํ้า ฉันแบบ โภชเน มตฺตญฺญุตา คือ รู้จักประมาณในการบริโภคอาหาร ที่น่าแปลกคือ นํ้าในบ่อมีสีเขียวถึงแม้จะมีเพียงน้อย แต่ก็ไม่เหือดแห้ง และมีฝูงปลาอาศัยอยู่ 

อยู่มาวันหนึ่ง หลังจังหันเช้า สามเณรน้อยขี้เกียจหิ้วนํ้าไปล้างบาตร จึงนําบาตรมาล้างอยู่ข้างๆ บ่อนํ้าภายในถํ้า สามเณรมองเห็นปลาซิวตัวน้อยในบ่อนํ้า จิตขณะนั้นคิดเพียงว่าอยากให้อาหารแก่ปลาตัวน้อย จึงเอาข้าวก้นบาตรเทลงไปในบ่อนํ้า เพื่อให้ปลาตัวน้อยได้กิน แล้วสามเณรก็เดินกลับที่พัก ครั้นเมื่อถึงเวลาสรงนํ้าตอนเย็น สามเณรและพระต้องเตรียมนํ้าสรงสําหรับหลวงปู่ลี จึงพากันไปตักนํ้าที่บ่อนํ้าภายในถํ้า แต่เมื่อมาถึง นํ้าในบ่อจากนํ้าเย็นธรรมดาได้กลายเป็นนํ้าเดือดผุดๆ หมุนวนเป็นเกลียวอย่างรุนแรง ทั้งสามเณรและพระกลัวหลวงปู่ลีจะทราบ เกรงว่าท่านจะ ดุเอา จึงไม่กล้าบอกท่าน

รุ่งเช้าวันใหม่ หลวงปู่ลีท่านถามเณรว่า “เจ้าไปทําอะไรไว้” เณรตอบไปตามความจริง หลวงปู่ลีจึงดุเสียงดัง “เณรรู้มั้ย เขาโกรธมากที่เณรไปทําความสกปรกให้กับที่อยู่ของเขา เมื่อคืนนี้ เขามาหาเรา มาบ่นกับเรา เณรรู้มั้ยทําอย่างนั้น มันร้อนศีรษะของเขา ต่อนี้ไปอย่าได้ทําอย่างนั้น อีกเป็นอันขาด”

หลวงปู่ลี ท่านเทศน์โปรดพวกเหล่ากายทิพย์ที่ถํ้ากวางและถํ้าพระเป็นอเนกประการ เมื่อเห็นว่าล่วง ๒ เดือน ควรแก่กาลแล้ว จึงนําคณะเดินทางกลับมาจังหวัดเลย เข้ากราบหลวงปู่ชอบ ที่บ้านโคกมน พร้อมกับฝากพระและสามเณรศึกษาธรรมและวัตรปฏิบัติ ส่วนท่านมุ่งหน้าสู่วัดป่า- บ้านตาด เพื่อถวายงานพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว และคอยฟังว่าองค์ท่านจะสั่งงานประการใดบ้าง

พรรษา ๑๓ พ.ศ. ๒๕๐๕ จําพรรษาที่วัดป่านิโครธาราม โปรดโยมมารดา

ความกตัญญูกตเวทีต่อมารดาบิดาผู้มีพระคุณเป็นเรื่องใหญ่โตและสําคัญมาก ในสมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงเป็นต้นแบบฉบับอันเลอเลิศ พระองค์เสด็จขึ้นไป จําพรรษาบนสวรรค์เพื่อแสดงธรรมโปรดพระพุทธมารดาตลอดพรรษา และโปรดพระพุทธบิดา ขณะประชวรหนักจนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ พระสงฆ์สาวกในครั้งนั้นได้สืบทอดกันมา เช่น พระสารีบุตรโปรดโยมมารดาจนละทิ้งความเชื่อดั้งเดิม หันมาศรัทธาเลื่อมใสพระพุทธศาสนา และได้บรรลุธรรมขั้นโสดาบัน ส่วนพระโมคคัลลาน์โปรดโยมมารดาในขุมนรก เป็นต้น และได้สืบทอดกันเรื่อยมาจวบจนสมัยปัจจุบัน ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และครูบาอาจารย์เพชรนํ้าหนึ่ง ทุกองค์ รวมทั้งหลวงปู่ลี กุสลธโร ล้วนได้รับการยกย่องสรรเสริญว่าเป็นพระกตัญญูกตเวที

คําว่า “แม่” เป็นคําพูดสั้นๆ แต่มีความหมายอันยิ่งใหญ่กินใจมากๆ บอกนัยความรักและความผูกพันของแม่กับลูกได้อย่างลึกซึ้ง และส่งผลต่อจิตใจของลูกทุกคนเป็นอย่างดี แม่สอนลูก และลูกพูดได้เป็นคําแรก คือ “แม่” และแม่ก็ปลาบปลื้มใจเป็นอย่างยิ่งที่ได้ยินลูกเรียก “แม่” หลวงปู่ลีก็เช่นเดียวกัน ท่านมีความรักและผูกพันกับแม่ของท่านมาตั้งแต่เยาว์วัย เมื่อท่านทราบข่าวโยมมารดาป่วย ท่านจะกลับบ้านไปโปรดโยมมารดาทุกครั้งไป ดังในปี พ.ศ. ๒๕๐๕ หลวงปู่ลี มีอายุ ๔๐ ปี พรรษา ๑๓ ท่านกราบนมัสการลาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว มาอยู่ จําพรรษากับ หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ วัดป่านิโครธาราม บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี สาเหตุสําคัญเนื่องจากโยมมารดาป่วยหนัก 

หลวงปู่ลีท่านเป็นพระที่มีนิสัยกตัญญูโยมมารดาบิดามาตั้งแต่สมัยเป็นฆราวาส การกลับไป จําพรรษาในครั้งนี้ เพื่อเป็นการตอบแทนพระคุณโยมมารดา คือ นางโพธิ์ ชาลีเชียงพิณ จะได้ดูแลรักษาท่านทั้งทางด้านร่างกายและจิตใจ แต่ไม่อาจถูกต้องตัวได้ ดังนี้ “พระภิกษุสามารถเลี้ยง มารดาได้ไม่ผิดวินัย พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงอนุญาต แต่กิจบางอย่างขัดกับพระวินัย เช่น การเช็ดตัวมารดาที่ป่วยไข้ซึ่งเป็นเพศสตรีไม่ควร เนื่องจากมีพระวินัยบัญญัติว่า พระภิกษุจะถูกต้องกายหญิงไม่ได้ แม้เป็นกายของมารดาก็ไม่ได้ เป็นอาบัติเช่นกัน แต่เป็นอาบัติเบา ดังนั้น ควรที่จะได้พิจารณาว่า ถ้าประสงค์จะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ ควรทําความเคารพในพระวินัยอย่างยิ่ง ไม่ก้าวล่วงพระบัญญัติจึงจะเป็นผู้เจริญในพระธรรมวินัยนี้”

ท่านว่า “มาอยู่กับหลวงปู่อ่อน จําพรรษากับท่าน ๓ พรรษา ต้องเกี่ยวข้องกับโยมแม่ที่ บ้านหนองบัวบาน โยมแม่ป่วยหนักเลยต้องมาดูแลรักษาท่าน ในปี พ.ศ. ๒๕๐๑ ปี พ.ศ. ๒๕๐๕ และปี พ.ศ. ๒๕๐๙ เท่านั้น” 

ในพรรษานั้น หลวงปู่ลีท่านทําหน้าที่บุตรผู้มีความกตัญญูกตเวทีได้อย่างดีเลิศประเสริฐสุด โดยท่านหมั่นเอาใจใส่แวะไปเยี่ยมเฝ้าดูแลอาการ พร้อมจัดหาหยูกยาสมุนไพรมาต้มรักษาทางด้านร่างกายและเทศนาธรรมอบรมทางด้านจิตใจแก่โยมมารดาที่บ้านเป็นประจํา โยมมารดามีความ ซาบซึ้งปลาบปลื้มใจและได้กําลังใจจากพระลูกชายองค์นี้เป็นอันมาก ส่งผลทําให้การรักษาอาการ ป่วยหนักดีขึ้นโดยลําดับอย่างเห็นได้ชัด จนอาการป่วยค่อยๆ ทุเลาลงและหายป่วยในที่สุด เมื่อ ออกพรรษาแล้วท่านจึงกราบนมัสการลาหลวงปู่อ่อน เพื่อเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด

นอกจากหลวงปู่ลีมาเมตตาโปรดดูแลโยมมารดาแล้ว ท่านยังได้โปรดโยมบิดาบุญธรรม ตลอดญาติพี่น้องมิตรสหายบ้านหนองบัวบาน อันเป็นการบําเพ็ญประโยชน์สงเคราะห์ญาติตามหลักพระพุทธศาสนา

ความสําคัญของบิดามารดาตามหลักพระพุทธศาสนา มีพระพุทธดํารัสในสพรหมสูตรว่า “ภิกษุทั้งหลาย คําว่าพรหมก็ดี บุพพเทวดาก็ดี บุพพาจารย์ก็ดี อาหุไนยบุคคลก็ดี เป็นชื่อของมารดาบิดา เพราะท่านมีอุปการะมาก เป็นผู้เลี้ยงดูให้ความเจริญ และแสดงโลกนี้แก่บุตร” แม้บทสวดมนต์ รับศีล ในพระพุทธศาสนาทุกบท จะขึ้นต้นด้วย “นโม” หรือที่บทเต็ม นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมา สมฺพุทฺธสฺส ที่เรียกว่าตั้งนะโม ๓ จบ น คือ ธาตุนํ้า โม คือ ธาตุดิน ซึ่งท่านพระ- อาจารย์มั่นได้เทศน์ไว้ “น เป็นธาตุของมารดา โม เป็นธาตุของบิดา ฉะนั้น เมื่อธาตุทั้ง ๒ ผสมกันเข้าไป ไฟธาตุของมารดาเคี่ยวเข้าจนได้นามว่า “กลละ” คือ นํ้ามันหยดเดียว ณ ที่นี้เองปฏิสนธิวิญญาณเข้าถือปฏิสนธิได้ จิตจึงได้ปฏิสนธิในธาตุ “นโม” นั้น …”

นอกจากนี้ในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เรื่องคุณของมารดาบิดา ท่านถือเป็น วัตรปฏิบัติอันสําคัญยิ่งและต้องทดแทนบุญคุณ ฉะนั้น ก่อนจะเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา นอกจากจะระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยแล้ว ยังต้องระลึกถึงคุณบิดามารดาด้วย ดังที่บันทึกไว้ในหนังสือปฏิปทาของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺตเถร โดย หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน 

พระอุปัชฌาย์ละสังขาร

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๕ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “นับว่าเป็นปีแห่งการปลงธรรมสังเวช คือ โยมมารดาท่านป่วยหนัก และท่านเจ้าคุณฯ อุปัชฌาย์ มรณภาพ”

ท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) พระมหาเถระองค์สําคัญและเป็นพระอุปัชฌาย์ ของหลวงปู่ลี ถึงแก่มรณภาพด้วยอาการอันสงบในวันที่ ๑๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๕ ณ โรงพยาบาลศิริราช กรุงเทพฯ นับเป็นการสูญเสียอันใหญ่หลวงของวงพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่น เพราะท่านเป็นศิษย์อาวุโสรุ่นแรกๆ ของท่านพระอาจารย์เสาร์ และ ท่านพระอาจารย์มั่น เป็นศิษย์ที่มีความกตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณ แม้ท่านจะมีสมณศักดิ์สูงส่งขึ้น เพียงใดก็ตาม ท่านก็ยังแสดงความเคารพนอบน้อมต่อพ่อแม่ครูอาจารย์ดังเช่นเดิม ท่านถือเป็น พระอุปัชฌาย์แห่งยุค พระที่ท่านบวชให้นั้นเป็นครูบาอาจารย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” มากมาย เช่น หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่เกิ่ง อธิมุตฺตโก หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต ฯลฯ รวมทั้งหลวงปู่ลี กุสลธโร และท่านเป็นพระผู้ใหญ่ที่เอาใจใส่ปกครองดูแลวงกรรมฐานเป็นอย่างดี ท่านมีความเมตตากรุณาต่อพระผู้น้อย ทั้งส่งเสริมภาคปฏิบัติให้พระเณรภาวนาได้สะดวก ท่านจึงเป็นที่เคารพนับถืออย่างสูงของวงกรรมฐาน

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ไม่ค่อยมีโอกาสไปจําพรรษาและปฏิบัติกับพระอุปัชฌาย์ ติดตาม พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตาพระมหาบัว) รูปเดียว มีโอกาสบ้าง แต่ไม่มากนักที่ได้เข้ากราบ พระอุปัชฌาย์ก็เพียงครั้งคราว” สาเหตุเพราะพระอุปัชฌาย์ท่านอยู่วัดในเมือง ส่วนหลวงปู่ลีท่านชอบอยู่ป่า การจะได้ร่วมจําพรรษากับพระอุปัชฌาย์จึงเป็นการยากยิ่งนัก 

ครูบาอาจารย์พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ท่านถือเสมือนเป็นครอบครัวเดียวกันจริงๆ ท่านรักและเคารพกันมาก หากมีองค์ใดองค์หนึ่งล้มป่วยลง ท่านจะห่วงใยกันมาก และท่านจะไปเฝ้าเยี่ยมดูแลอาการกัน ในช่วงต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๖ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ท่าน ตรากตรําทํางานหนักจนล้มป่วยอาพาธหนัก และท่านได้เข้ารับการรักษาพยาบาลที่โรงพยาบาล สกลนครระยะหนึ่ง เมื่ออาการดีขึ้นแล้ว ท่านได้กลับมาพักรักษาตัวที่วัดป่าภูธรพิทักษ์ ท่านพระ-อาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม พอทราบข่าวจึงชวนหลวงปู่ลี กุสลธโร ไปกราบเยี่ยมอาการหลวงปู่ฝั้น เป็นโอกาสที่หลวงปู่ลีท่านจะได้สนองบุญคุณหลวงปู่ฝั้น ซึ่งเป็นพระอนุสาวนาจารย์ หรือพระคู่สวดของท่าน อีกทั้งเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญอีกองค์หนึ่ง ท่านทั้งสองจึงได้กราบลาพ่อแม่ครู-อาจารย์หลวงตาพระมหาบัว ไปเฝ้าดูแลอาการอยู่ระยะหนึ่ง จากนั้นจึงเดินทางกลับมาร่วมงานพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์

ท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ ท่านเป็นพระราชาคณะชั้นธรรม มีตําแหน่งเป็นอดีตเจ้าคณะมณฑลอุดรธานี (ธรรมยุต) อดีตผู้ช่วยเจ้าคณะภาค ๓–๔–๕ (ธรรมยุต) ท่านได้รับพระราชทานเพลิงศพ โดยกําหนดมีขึ้นในวันที่ ๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๐๖ ณ เมรุวัดโพธิสมภรณ์ อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี งานนี้จึงถือเป็นงานสําคัญและใหญ่โตมากในสมัยนั้น โดยมีพระเถระผู้ใหญ่ฝ่ายปกครอง และครูบาอาจารย์วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ตลอดจนบรรดาพุทธบริษัท ข้าราชการ พ่อค้า ประชาชน ไปร่วมงานกันอย่างเนืองแน่นคับคั่งมากเป็นประวัติการณ์ และ หลวงปู่ลีท่านก็ได้ไปร่วมช่วยงานดังกล่าว 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าเหตุการณ์สําคัญในปีนี้ไว้ว่า “ปีนั้นกําลังจะเผาศพเจ้าคุณฯ อุปัชฌาย์ (พระธรรมเจดีย์) ท่านครูจารย์สุพัฒน์ (พระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม) ท่านชวนไปลาพ่อแม่- ครูจารย์ (หลวงตาพระมหาบัว) ไปกราบหลวงปู่ฝั้นท่านไม่สบาย ก็ลาท่านไปเที่ยว เลยไปด้วยกันไปนู้น กลับมาจะมาเผาศพเจ้าคุณฯ อุปัชฌาย์ พ่อแม่ครูจารย์มานั่น หมู่พวกให้ไปหาท่าน เข้ามาเต็มกุฏิท่านแหละ ท่านบอก “ให้ไปจําพรรษาไหนก็ไปได้” ท่านว่า “กุฏิไม่ว่างแล้ว หมู่มาอยู่เต็มหมดแล้ว”

แล้ว ท่านครูจารย์สุพัฒน์ ก็เอ่ยถามกะเราว่า “พวกเราจะไปจําพรรษากันที่ไหน?” เราตอบท่านว่า “ที่จําพรรษามีเยอะแยะ ไม่อดหรอก” ท่านครูจารย์สุพัฒน์ ถามต่ออีกว่า “ที่ไหนกันล่ะท่าน?” เราจึงตอบท่านไปว่า “มันจะไปยากอะไรครูจารย์ ที่วัดถํ้ากลองเพลนั่นว่างอยู่” จากนั้นจึงพากันเดินธุดงค์ไปกราบนมัสการหลวงปู่ขาว อนาลโย ที่วัดถํ้ากลองเพล อําเภอเมือง จังหวัดหนองบัวลําภู เพื่อขอจําพรรษา

พรรษา ๑๔ พ.ศ. ๒๕๐๖ จําพรรษาที่วัดถํ้ากลองเพล ใต้ร่มธรรมหลวงปู่ขาว 

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๖ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะนั้นอายุ ๔๑ ปี พรรษา ๑๔ ยังจัดอยู่ในวัยหนุ่ม กล่าวได้ว่าท่านเป็นพระอรหันต์หนุ่มในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ท่านยังธุดงค์ได้อย่างสะดวกคล่องแคล่ว ท่านมีนิสัยไม่ชอบจําพรรษาหรืออยู่ ณ สถานที่ใดนานๆ ยกเว้นวัดป่าบ้านตาด ภายหลังงานพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณพระธรรมเจดีย์ (จูม พนฺธุโล) เสร็จสิ้นลงแล้ว หลวงปู่ลี และ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม จึงมุ่งเดินธุดงค์สู่วัดถํ้ากลองเพล อําเภอหนองบัวลําภู จังหวัดอุดรธานี (ปัจจุบันเป็นอําเภอเมือง จังหวัดหนองบัวลําภู) อันเป็นดินแดนแห่งพระอริยเจ้า และเป็นวัดของ หลวงปู่ขาว อนาลโย เพื่อขออยู่ร่วมจําพรรษา 

หลวงปู่ลี หากท่านไม่ได้อยู่จําพรรษากับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวแล้ว ท่านจะ พิจารณาอยู่ร่วมจําพรรษากับพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญๆ เท่านั้น หลวงปู่ขาวท่านก็เป็นพ่อแม่-ครูอาจารย์องค์สําคัญองค์หนึ่งของวงกรรมฐานที่พ่อแม่ครูอาจารย์มั่นกล่าวถึง “หมู่คณะจําไว้นะ ให้พึ่งท่านขาวนะ ท่านขาวได้มาคุยกับเราแล้ว” หลวงปู่มั่นท่านได้สนทนาธรรมตรวจสอบกับ หลวงปู่ขาว และทราบว่า หลวงปู่ขาวบรรลุอริยธรรมขั้นสูงสุดเป็นพระอรหันต์แล้ว ท่านจึงบอกกับบรรดาพระศิษย์ทั้งหลายว่า หากท่านมรณภาพแล้ว ให้พึ่งหลวงปู่ขาว ดังนั้น พระธุดงคกรรมฐานที่มุ่งต่อมรรคผลนิพพานจึงไปหวังพึ่งหลวงปู่ขาวกันมาก และองค์หลวงตาพระมหาบัวท่านก็ยกย่องหลวงปู่ขาวอย่างสูงสุดว่าท่านเป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” และเป็น “โพธิ์ธรรม” อีกองค์หนึ่งของวงกรรมฐาน

การจําพรรษาของหลวงปู่ลีกับหลวงปู่ขาวในปีนี้นับเป็นครั้งแรก ขณะนั้นหลวงปู่ขาวเข้าสู่วัยชราภาพแล้ว ปีนั้นท่านอายุได้ ๗๕ ปี ท่านเล่าว่า “เราไปอยู่ถํ้ากลองเพลปี พ.ศ. ๒๕๐๖ ปีนั้นมี พระจําพรรษาราว ๑๕ รูป พอไปถึงเราไม่มีกุฏิอยู่ พ่อแม่ครูจารย์หลุย (หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร) ท่านเมตตาซื้อหญ้ามุงหลังคาให้ ก็ได้ช่วยกันสร้างกุฏิ” ในช่วงเข้าพรรษาเป็นหน้าฝน ท่านว่า “ไม่ทําก็อยู่ไม่ได้นะ พระเณรรูปใดไม่ลงไปช่วยกันสร้างกุฏิให้เรา พระอาจารย์จันทา (หลวงปู่ จันทา ถาวโร) ท่านก็ดุด่า เห็นเราไม่มีกุฏิ ท่านก็ไม่นิ่งเฉยวิ่งหาอุปกรณ์ทางโน่นบ้าง ทางนี้บ้าง” เพื่อก่อสร้างให้ทันวันเข้าพรรษา เอาหมู่พระเณรมาช่วยกันสร้างช่วยกันทํา พระอาจารย์จันทา ท่านพูดว่า “ไปสร้างกุฏิให้ท่านอาจารย์ลี หลวงปู่หลุยท่านเมตตาซื้อหญ้าคามาให้แล้ว”

ประวัติของหลวงปู่จันทา ถาวโร ในตอนนี้ ท่านเพิ่งไปอยู่กับหลวงปู่ขาวใหม่ๆ ท่านสร้างกุฏิให้หลวงปู่ลีด้วย และท่านก็สร้างกุฏิของท่านเองด้วย จนจิตท่านเสื่อม ท่านเล่าว่า “นั่นแหละ ธรรมเป็นของละเอียด จึงต้องมีอารมณ์เดียว ไม่มีสอง ถ้ามีสองแล้วผิดหวังทั้งนั้น ไม่เป็นไป นั่นแหละ เห็นโทษของการเจริญธรรมไม่ละเอียด ไม่สมํ่าเสมอ คิดอยากทําอย่างโน้น คิดอยากทําอย่างนี้ เข้ามาทําลาย มันก็เลยดับ ต่อแต่นั้นก็ตั้งสัตย์ ทําความเพียรเร่งรัดต่อไปอีก ไม่เลิกละ ๓, ๔, ๕ วัน ข้าวไม่กิน กินแต่นํ้า ไม่นอน เดิน ยืน นั่ง วันที่ ๕ ที่ ๖ ที่ ๗ จิตรวม รวมลงสู่ ขณิกธรรม อยู่พอสมควรแล้วกําหนดถาม “ทําไมหนอ สมาธิธรรมจึงดับ จึงไม่ต่อเนื่องเหมือนลูกโซ่” พูดขึ้นมาว่า “โอ๋ ! เพราะไปก่อสร้างกุฏิสถานที่อยู่นั้น ของเดิมก็พออยู่พออาศัยไปได้ แต่มา ห่วงใยอาลัยของไม่มีแก่นสาร ของภายนอก นั่นแหละ ไม่รักษาธรรมไว้ ให้ของแข็งมากระทบกัน ก็เลยไม่เป็นไป ก็เลยดับ”

หลวงปู่ลีท่านถือเป็นศิษย์สําคัญองค์หนึ่งขององค์หลวงตาพระมหาบัว ส่วนหลวงปู่จันทาท่านถือเป็นศิษย์สําคัญองค์หนึ่งของหลวงปู่ขาว การจําพรรษาร่วมกันในปีนั้น หลวงปู่ลีกับหลวงปู่ จันทา ถูกอัธยาศัยใจคอกันมาก จึงเป็นเพื่อนสหธรรมิกที่ดีต่อกัน ท่านทั้งสองเกิดปีเดียวกัน คือ ปี พ.ศ. ๒๔๖๕ และมีอายุพรรษาเท่ากัน หลวงปู่จันทาท่านบวชเป็นพระในฝ่ายมหานิกายในปี พ.ศ. ๒๔๙๐ และญัตติเป็นธรรมยุต ในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ อันเป็นปีเดียวกับที่หลวงปู่ลีบวช ต่างเคยมีครอบครัวมาแล้วด้วยกัน และต่างออกบวชเพื่อปรารถนาความพ้นทุกข์เหมือนกัน

ศีล ย่อมรู้ได้เมื่ออยู่ร่วมกัน ธรรม ย่อมรู้ได้เมื่อได้ฟังเทศน์หรือสนทนาธรรมกัน หลวงปู่ลี เมื่อท่านได้มาอยู่ร่วมจําพรรษากับหลวงปู่ขาวขณะที่ท่านชราภาพแล้ว ท่านก็ยิ่งประจักษ์ทราบชัดว่า หลวงปู่ขาวที่มีชื่อเสียงอันโด่งดังเลื่องลือนั้น สมคําเล่าลือจริงๆ ท่านได้เล่าเรื่องวัดถํ้ากลองเพล และ หลวงปู่ขาว ไว้ว่า

“อย่างพ่อแม่ครูจารย์ใหญ่พ่อแม่ครูจารย์ขาว ท่านพูดถึงเรื่องประวัติถํ้ากลองเพลสมัยก่อน เป็นบ้านเป็นเมืองหมดทั้งภูทั้งเขา เดี๋ยวนี้ไม่มีอะไรนะ แค่พันกว่าปีเท่านั้น ท่านว่าถํ้ากลองเพลนี้ ในอดีตเป็นเมืองใหญ่อยู่บนภูบนเขา ตามภูตามเขามีจารึกไว้หมด ที่ภูพานก็มีจารึกไว้หมด บ้านเมืองมันมากนะ พอได้อยู่ทํากินก็ทํากันไป เพราะคนมันมากนะ อันนี้ท่านจัดไว้ แต่พอนานเข้าคนมากเข้าๆ ก็แบ่งกันเท่านั้นแหละ เดี๋ยวคนนั้นขอ คนนี้ขอ ก็หมดเหมือนกัน คนมากนะ เวลารักษาก็รักษาเหมือนกัน ให้มันเป็นสมบัติของบ้าน ของเมือง ของประเทศชาติ ก็รักษาช่วยกัน เท่านั้นแหละ ปลูกฝังเอาไว้แล้ว… 

ตั้งแต่พ่อแม่ครูบาอาจารย์ขาวท่านอายุมากแล้ว ท่านก็ยังพาไปนะ ตั้งแต่อยู่ถํ้ากลองเพล สมัยนู่น ออกจากกุฏิไปหาอยู่กับก้อนหินนะ แต่ก่อนไปก็ไปอยู่แถวเจดีย์ของท่านนะ พากันไปอยู่ ตีสามตีสี่ก็ลงมาวัดแล้ว นั่งอยู่ก้อนหินใคร ก้อนหินมัน แต่ก่อนมันไม่สนใจนะว่ายุงจะกัด มิน่าล่ะถึงเป็นไข้มาลาเรียอยู่บ่อยๆ แต่มันก็ใจสู้นะ กําลังใจมันเข้มแข็ง ความอดทนสูง ถ้าได้นั่งแล้วก็เป็น หัวตอเลยแหละ ถ้าจิตมันสงบได้แล้ว ความเจ็บความปวดมันไม่มีหรอก… 

อย่างหลวงปู่บัว หลวงปู่ขาว ตั้งแต่สมัยที่เราเคยไปท่องเที่ยวภาวนาด้วยกันกับท่าน ท่านเก่งนะ และมีอาจารย์อีกหลายองค์เก่งเรื่องภาวนา ไปจําพรรษาด้วยกันกับท่าน อยู่ ถํ้ากลองเพล ท่านไม่ได้นอน ท่านนั่งภาวนาเดินจงกรม ท่านสู้จริงๆ ท่านไม่กลัวความตาย ท่านทิ้งตายถึงจะได้ความเพียร ถึงจะได้ธรรมเกิดขึ้น…”

ถํ้ากลองเพลยุคนั้นต่างองค์ต่างอยู่ในที่ภาวนา บริเวณวัดถํ้ากลองเพลนั้นกว้างขวางมาก เป็นป่า เป็นเขา มีโขดหิน มีธารนํ้า เต็มไปทั่วทั้งบริเวณวัด จะอยู่ที่ใดก็เป็นที่เงียบสงบสงัด สัตว์ป่า ก็ยังมีอยู่มาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งพวกช้างป่า ซึ่งดูจะเป็นมิตรสนิทสนมกับหลวงปู่ขาวอย่างยิ่ง หลวงปู่ขาวนั้น ท่านมีบุญบารมีเกี่ยวกับช้างมากมาย ท่านเคยมีชาติกําเนิดเก่ามาแต่ปางก่อนเป็น พญาช้าง บรรดาช้างซึ่งเกิดในชาติปัจจุบันจึงเคารพยําเกรงท่านมาก

หลวงปู่ลี เมื่อท่านเล่าถึงหลวงปู่ขาว ท่านจะเล่าด้วยความประทับใจและด้วยความเคารพเทิดทูนทุกครั้งไป และท่านมักเรียกด้วยความยกย่องบูชาอย่างถึงใจว่า “พ่อแม่ครูจารย์ขาว” การมาอยู่จําพรรษาที่วัดถํ้ากลองเพลร่วมกับครูบาอาจารย์ในปีนั้น พรรษาของหลวงปู่ลียังไม่มาก ถือเป็นพระผู้น้อย แม้ธรรมอัศจรรย์เต็มหัวใจท่านแล้วก็ตาม ท่านก็วางตัวเหมือนพระธรรมดาทั่วไป แต่สําหรับท่านผู้มีธรรมครองใจเช่นหลวงปู่ขาวแล้ว ท่านย่อมทราบภูมิจิตภูมิธรรมของหลวงปู่ลี เป็นอย่างดี

นอกจากนี้หลวงปู่ลีท่านยังเล่าประสบการณ์เรื่องงูเห่าให้พระศิษย์ฟังว่า “อยู่ถํ้ากลองเพล งูเห่ามันอยู่ใต้แคร่ที่ท่านพัก มันออกมาจากรูปุ๊บ มันจะพ่นพิษฟู่ๆ ใส่ปากรู แล้วก็ออกไปหากิน หากินเสร็จแล้ว มันก็กลับเข้าไปในรู แล้วก็พ่นพิษไว้อีก มันพ่นพิษที่ปากรูทั้งตอนไม่อยู่และตอนกลับเข้าไปแล้ว เพื่อป้องกันสัตว์เข้าไปในรูมัน” ท่านว่า “ท่านเห็นมัน”

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้อยู่จําพรรษาปฏิบัติธรรมร่วมกับพ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญ เช่น หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่หลุย จนฺทสาโร ตลอดเพื่อนสหธรรมิกที่วัดถํ้ากลองเพล ซึ่งถึงพร้อมด้วยสัปปายะทั้งหลายอย่างผาสุกเย็นใจและสะดวกสบาย การภาวนาพิจารณาธรรมก็เป็นไปเพื่อวิหารธรรมตลอดพรรษา และที่สําคัญ คือ ท่านได้คติธรรมจากหลวงปู่ขาวเป็นอันมาก แม้ว่าหลวงปู่ขาวท่านชราภาพมากแล้ว ก็ยังปฏิบัติเป็นแบบอย่างให้พระเณรได้ศึกษาปฏิบัติตาม ทําให้หลวงปู่ลีท่านเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา ถือธุดงควัตร ตลอดการรักษาข้อวัตรต่างๆ ด้วยความเข้มแข็งยิ่งๆ ขึ้น พอออกพรรษาในปีนั้นแล้ว ท่านก็เข้ากราบนมัสการลาหลวงปู่ขาว หลวงปู่หลุย แล้วออกเดินธุดงค์กลับวัดป่าบ้านตาด เพื่อกราบคารวะและเข้าถวายงานพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ที่ท่านเคารพรักเทิดทูนบูชายิ่งกว่าชีวิตเหมือนเช่นทุกครั้ง

ภาค ๑๒ สงเคราะห์พระกรรมฐานรุ่นน้อง

พรรษา ๑๕ ปี พ.ศ. ๒๕๐๗ จําพรรษาที่สํานักสงฆ์ถํ้าพระนาผักหอก

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๗ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะมีอายุ ๔๒ ปี พรรษา ๑๕ ท่านได้พักอยู่ที่ วัดป่าบ้านตาดระยะหนึ่ง เมื่อใกล้เข้าพรรษาแล้ว ท่านก็กราบนมัสการลาพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา- มหาบัว แสวงหาที่สงบสงัดวิเวกเพื่ออยู่จําพรรษาและบําเพ็ญเพียรภาวนาเพื่อเป็นวิหารธรรม โดยท่านออกเดินธุดงค์มุ่งหน้าสู่สํานักสงฆ์ถํ้าพระนาผักหอก บ้านกลางใหญ่ อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี 

ถํ้าพระนาผักหอก หรือมีอีก ๒ ชื่อว่า “ถํ้าพระนาฮี” หรือ “ถํ้าพระบ้านนาไฮ่เดียว” ตั้งอยู่ในที่ทุรกันดารห่างไกลหมู่บ้านมาก มีสภาพเป็นป่าเป็นเขา พื้นที่กว้างขวางมาก บรรยากาศธรรมชาติก็ร่มรื่น อุดมสมบูรณ์ไปด้วยป่าไม้และมีสัตว์ป่าชุกชุม เล่ากันว่า เคยมีเสือมาที่ถํ้าพระและตะปบเศียรพระพุทธรูปจนหัก ครูบาอาจารย์ที่เดินธุดงค์มาปฏิบัติภาวนา ในสมัยก่อนยังไม่มีกุฏิ หรือเสนาสนะใดๆ ท่านก็อาศัยถํ้าเป็นที่หลบแดด ฝน ลม และสัตว์เลื้อยคลานทั้งหลาย ณ สถานที่แห่งนี้เคยมีพระธุดงคกรรมฐาน ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ หลายองค์ที่เคยมาพักปฏิบัติธรรม เช่น หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่คําพอง ติสฺโส หลวงปู่ลี กุสลธโร หลวงปู่ขาน ฐานวโร ท่านพระ-อาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ท่านพระอาจารย์จันทา ธมฺมธโร ฯลฯ

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “เคยไปจําพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๐๗ ไปจําพรรษากับท่านขาน (หลวงปู่ ขาน ฐานวโร วัดป่าบ้านเหล่า ตําบลทุ่งก่อ กิ่งอําเภอเวียงเชียงรุ้ง จังหวัดเชียงราย) ๒ รูป ที่ถํ้าพระนาฮี บ้านกลางใหญ่ เดี๋ยวนี้ ท่านจันทา ธมฺมธโร เป็นเจ้าอาวาสอยู่ (ปัจจุบันมรณภาพ) เราไปอยู่บ้านที่ตั้งอยู่ห่างไกลที่สุดในละแวกนั้น ขณะนั้นบ้านนาหัวฮีมีบ้านเพียง ๕ หลัง ใส่บาตร ๓ หลัง อาศัยพักอยู่ตามเงื้อมหิน ท่านขานอยู่ถํ้าน้อยทางด้านทิศตะวันตก ส่วนเราอยู่ถํ้าใหญ่ ในสมัยนั้นไม่มีกุฏิ มีแต่ถํ้า”

ในพรรษานั้น หลวงปู่ลีท่านอยู่เย็นสบาย เป็นทิฏฐธรรมสุขวิหารี ผู้ได้รู้ธรรมถึงขั้นนี้แล้วเป็นพระอรหันต์ขีณาสพ เป็นอเสขบุคคล คือ บุคคลที่ไม่ต้องศึกษา เพราะศึกษาจบแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เป็นอกุปปธรรม คือ บุคคลผู้มีธรรมที่ไม่กําเริบ ธรรมจะไม่เสื่อมไปเลย ท่านย่อมมี หมู่เทวดาและพวกกายทิพย์มากมายหลายภูมิมาเกี่ยวข้องกับท่านมาก แต่ท่านไม่เล่า ท่านยึดถือตามปฏิปทาพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านว่า “มีมากแต่ไม่เล่า เพราะพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตา มหาบัว) ท่านไม่เล่า” 

ท่านเล่าต่อว่า “ปีนั้นเราอยู่กันสององค์กับท่านขาน เดี๋ยวนี้ท่านตายแล้ว ปีนั้นนํ้าท่วมที่อําเภอนํ้าพอง จังหวัดขอนแก่นอย่างหนัก ญาติท่านขึ้นไปอยู่ทางเชียงราย ท่านจึงติดตามญาติท่านไปอยู่ทางโน้น”

กล่าวถึงหลวงปู่ขาน ฐานวโร ท่านได้ธุดงค์ลัดเลาะตามป่าตามเขาเรื่อยไปจนถึงวัดถํ้าพระ-นาผักหอก บ้านกลางใหญ่ อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ที่แห่งนี้หลวงปู่ลีท่านได้บําเพ็ญภาวนาอยู่ก่อนแล้ว หลวงปู่ขานจึงได้กราบขออนุญาตอยู่พักปฏิบัติธรรมด้วย หลวงปู่ลีก็มิได้ขัดข้องแต่ ประการใด

ในระหว่างที่จําพรรษาอยู่นี้ หลวงปู่ทั้ง ๒ องค์ ต่างองค์ต่างปฏิบัติธรรมได้อย่างเต็มที่ ด้วยความเอื้ออํานวยในสถานที่ซึ่งเป็นที่สะดวกสบายและสัปปายะมาก เรื่องการเที่ยวบิณฑบาต แม้ว่าค่อนข้างจะลําบาก เพราะมีบ้านคนที่อาศัยอยู่ในละแวกนั้นเพียง ๖ หลังคาเรือนเท่านั้น ชาวไร่ชาวเขามีฐานะยากจนก็จะทําบุญได้ตามอัตภาพความเป็นอยู่ บางวันบิณฑบาตได้ข้าวเหนียว เปล่าๆ แค่ ๓ ปั้น แต่ท่านก็มิได้สนใจใยดีในเรื่องอาหารการขบฉัน คงตั้งใจมุ่งมั่นในการเจริญ สมณธรรมตามอัธยาศัยต่อไป เมื่อเวลามีข้อขัดข้องสงสัยสิ่งใดในการภาวนา หลวงปู่ขานก็จะได้หลวงปู่ลีเป็นผู้คอยให้คําปรึกษาชี้แนะอยู่เสมอๆ หลวงปู่ขานได้พบกับวิมุตติธรรมอันประเสริฐ อันเป็นเครื่องยุติการเดินทางในสามโลกธาตุ ภพชาติต่างๆ ของท่านได้สิ้นสุดลง 

แม้หลวงปู่ขานจะมีธรรมแล้วก็ตาม ท่านก็ไม่ได้ละทิ้งการบําเพ็ญภาวนา พอออกพรรษาแล้ว หลวงปู่ขานจึงได้ขอโอกาสกราบลาหลวงปู่ลี เพื่อมุ่งหน้าออกธุดงค์ไปกราบนมัสการหลวงปู่ขาว อนาลโย วัดถํ้ากลองเพล 

ณ วัดถํ้าพระนาผักหอก หลวงปู่ลีท่านถูกแมงมุมกัดที่ศีรษะ นับตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา จึงเป็นสาเหตุให้ท่านป่วยเป็นโรคคันตามศีรษะและทั่วร่างกายมาจนก่อนมรณภาพ เคยมีลูกศิษย์ หลายคน หลายสาขาอาชีพ ไม่ว่าจะเป็นคณะแพทย์ พยาบาล จากโรงพยาบาลต่างๆ ได้หาทางวิธีรักษาและนํายาที่ดีที่สุดมาถวายแด่หลวงปู่ แต่พอทุเลาลงได้บ้างชั่วคราว แต่ถึงกระนั้นโรคคันที่ยังฝังตัวอยู่ในร่างกายของหลวงปู่ก็ยังแสดงผลอยู่เรื่อยๆ

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “โรคกรรมไม่หายหรอก มันเกี่ยวกับกรรมนั่นแหละ มันถึงเป็นอย่างนี้ ฉันยาอะไรก็เหมือนเดิม ไม่เห็นอาการดีขึ้นกว่าเดิมซักที เราจึงไม่อยากฉันยา ฉันยาแล้วก็บีบร่างกายของเราให้หนักไปเท่านั้น” ท่านระลึกย้อนในภพชาติหลังๆ ของท่านว่า ท่านเคยเอาหมามุ่ย (ตําแย) ไปใส่ในครกตําข้าวของชาวบ้าน ซึ่งความคิดในตอนนั้นเพียงแค่นึกสนุก หวังว่าจะทํา หยอกล้อเขาเล่นเพียงเท่านั้นตามประสาวัยกําลังคะนอง โดยไม่ได้คิดตั้งใจจะทําให้เขาฉิบหายหรือ จงเกลียดจงชังอะไรเลย ทําให้ชาวบ้านที่นําข้าวไปกินเกิดอาการคันคะเยอทรมานไปทั่วร่างกาย ผลแห่งเศษกรรมอันนั้น จึงย้อนมาให้ท่านชดใช้ในปัจฉิมชาตินี้ หลวงปู่ท่านเคยปรารภหลายครั้งหลายหนให้ลูกศิษย์ฟังว่า “โรคกรรมๆๆ”

เรื่องนี้ย่อมนํามาเป็นอุทาหรณ์ เป็นคติสอนใจพุทธบริษัทได้เป็นอย่างดีว่า อย่าได้ประมาทในเรื่องผลแห่งกรรม กรรมนี้เมื่อทําแล้ว ต้องชดใช้ไม่เว้นแม้แต่พระอรหันต์ นตฺถิ กมฺมสมํ พลํ ไม่มีอํานาจหรืออิทธิพลใดเสมอด้วยอํานาจกรรม 

ที่ถํ้าพระนาฮี มีพระมาขอพักกับหลวงปู่ลี ไปก็ไม่มากราบลาท่าน ของก็ทิ้งไว้เกลื่อนกลาด ไปหมด ซึ่งเป็นเรื่องผิดพระวินัย แล้วยังมาโจมตีว่าท่าน ท่านได้นําเหตุการณ์ตอนนี้มาเทศน์สอนพระว่า “ตอนไปอยู่ที่ถํ้าพระนาฮี พระท่านก็ไปอยู่กุฏิไกลๆ ท่านมรณภาพ เราก็ไม่รู้นะ ไม่ได้ไปหา ที่กุฏิก้อนหินสักที ท่านมา เราก็ไม่รู้ ท่านไป เราก็ไม่รู้ อยู่ถํ้าพระนาฮีตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๗ ที่นี่ก็เหมือนกันจะไปก็ไป อย่าไปสุงสิงพระอันธพาล มาหาผมนี้ ไม่รู้ว่ามีเรื่องราวอะไรกัน ฟาดนั่นฟาดนี่ โจมตีว่าผมเป็นอย่างนั้นอย่างนี้ พระอันธพาลนะนี่ คนเห็นกัน มันต้องพูดจาปราศรัยกัน ถ้ามีสมบัติผู้ดี เป็นอย่างนั้นนะโลกนี้ โลกกิเลสตัณหา ขนาดรักษาศีล รักษาธรรม ก็ยังรักษาไม่ได้ แค่เอา ผ้าเหลืองคลุมกายเฉยๆ จะไปสําคัญอะไร การพูดก็ให้มีเหตุมีผล การงานก็เหมือนกันทําไปๆ ถ้างานยังไม่เสร็จก็หยุดไว้ก่อน ทิ้งไว้นี่แหละ ถ้ายังไม่ตายก็มาทํา ถ้าตายก็ให้คนอื่นมาทําต่อไป สมบัติของโลกมันก็เป็นอย่างนั้น ตายไปแล้วไม่สามารถเอาอะไรไปได้ มีแต่ดีกับชั่วที่ฝากโลกไว้ ใครจะทําดีก็ทํามีเท่านั้น

ใครจะเป็นลูกศิษย์พระเทวทัตก็ทําเอา ใครจะเป็นลูกศิษย์พระพุทธเจ้าก็ทําเอา ท่านก็ เปรียบเทียบไว้ในธรรมของพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าไปนิพพาน พระเทวทัตไปอเวจี ท่านก็ทํานายเอาไว้นะ ให้เราทําเอาเอง ท่านว่า กุสลา ธมฺมา อกุสลา ธมฺมา 

กุสลา แปลว่า กุศล อกุสลา ก็แปลว่า อกุศล การนั่งภาวนามีแต่นั่งปรุง มันก็ไม่ได้อะไรนะ มีแต่ความอยากได้ คิดเรื่องนั้นเรื่องนี้วาดภาพขึ้นหลอกตัวเองอยู่อย่างนั้น”

หลวงปู่ลี ท่านเทศน์เรื่องเทวดาไว้ว่า “อย่างปุถุชนคนหนา เทวดาเขาไม่เข้ามาใกล้หรอก เขาเหม็นสาบ เพราะศีลไม่บริสุทธิ์ ศีลไม่บริสุทธิ์มันเกี่ยวกับจิตใจนะ จิตใจมันสําคัญที่สุดนะ คิดอิจฉาผู้อื่น คิดเบียดเบียนผู้อื่น อยากทําลายคนอื่น ผูกอาฆาตจองเวร คิดอยู่อย่างนั้น นี่ตัวสําคัญ ศีลบริสุทธิ์นั้นพร้อมด้วยสติปัญญานะ ให้แก้ไขพิจารณาเข้าไป อย่าไปเล่น เรื่องคะนอง มันสําคัญ”

ที่ถํ้าพระนาฮี หลวงปู่ลี ท่านถูกเทวดาตําหนิ ท่านเล่าว่า “ท่านออกไปเที่ยวป่าหาสถานที่ภาวนา ซึ่งอยู่ด้านหลังถํ้าพระ พวกป่าไม้เขาไล่ให้ท่านลง แถวนั้นมันไม่มีบ้านคน วันนั้นเกิดครึ้มฟ้าครึ้มฝน ฝนกําลังจะตกหนัก ท่านก็เลยเร่งฝีเท้าเดินกลับที่พัก ระหว่างเดินกลับ ท่านบอกว่า “เว้ย ! ฝนอย่าเพิ่งรีบตก ขอให้ถึงที่พักก่อน ถ้าตกลงมาแล้วผ้าเปียก ไม่มีผ้าเปลี่ยน ผ้ามีชุดเดียว” เพราะหลวงปู่ท่านถือธุดงควัตร ถือผ้าสามผืนเป็นวัตร เมื่อท่านถึงที่พัก ท่านรีบโยนไม้เท้าขึ้น หลังคากระต๊อบ แล้วก็รีบเข้ากระต๊อบ พอเข้าไปเท่านั้น ฝนเทตกครืนลงทันที แล้วเทวดาก็มาต่อว่าท่าน “พระสมณะอะไรไม่สํารวม” ท่านก็เลยกล่าวขอขมาว่า “ฝนมันตก ก็เลยพลาดพลั้งไปแล้ว ขอขมา ขออโหสิกรรมเถอะ ไม่ได้เจตนา” 

ปฏิปทาอิ่มอ่อน

การไปเที่ยวธุดงค์ของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ถ้าไปแสวงหาของกินเป็นกรรมฐาน ขี้หมา พระอุปัชฌาย์เจ้าคุณธรรมเจดีย์ ท่านสอนสั่งไว้ ไปที่ไหนเขาเบื่อหน่ายขายขี้หน้า สมัยก่อนคราวออกเที่ยวธุดงค์ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวท่านไม่เทศน์เท่าไหร่นะ ท่านชอบไปรูปเดียว พระกรรมฐานทุกวันนี้สบายจนเกินไป

ไปหมู่บ้านเล็กๆ ไม่ไปหมู่บ้านใหญ่ๆ เพราะของกินมันมาก บ้านนาฮี ชาวบ้านมีอาชีพ ทํานา มีเพียง ๕ – ๖ หลังคาเรือน ฤดูเข้าพรรษาเป็นฤดูทํานา ชาวบ้านจึงพากันไปนอนทุ่งนากันเกือบหมด เหลืออยู่เพียง ๓ หลังคาเรือนที่ยังคงอาศัยอยู่ในหมู่บ้าน มองไปทางไหนจึงมีแต่ป่า ป่าเขากว้างใหญ่ สัตว์สาราสิงมากมาย สงบ ไร้ผู้คน เขาใส่บาตรนิดเดียว ใส่คนละปั้น (ข้าวเหนียว) บิณฑบาต ๓ หลัง ได้ ๓ ปั้น” นี้แหละคือคําว่า “อิ่มอ่อน” 

สําหรับพระกรรมฐานแล้วมีข้าวปั้นก้อนหนึ่งก็อยู่ได้แล้ว พระกรรมฐานไม่วุ่นวายกับการกิน การอยู่ การหลับ การนอน พระกรรมฐานมีชีวิตอยู่เพื่อชําระสะสางกิเลส ส่วนเรื่องเกิด แก่ เจ็บ ตาย ป่วยไข้ไม่สบาย หรือหากจําเป็นจะต้องตายไปด้วยวิธีใดก็ตาม ท่านก็ไม่ได้สนใจมากเท่ากับสนใจในอรรถในธรรม 

บ้านนาฮี ปัจจุบันไม่มีแล้ว เนื่องจากถูกทางการขับไล่

ท่านพูดคําว่า “อิ่มอ่อน” แล้วก็หัวเราะ ที่บิณฑบาตได้ข้าววันละ ๓ ก้อน จะอิ่มก็ไม่อิ่ม จะหิวก็ไม่หิว จะว่าอดอยากก็มีกินมีฉัน จะว่าลําบากก็ไม่ถึงตาย “โอ๊ย ! “อิ่มอ่อน” พอประทังชีวิต อาหารป่าพวกเห็ดหน่อไม้มีมากมาย แต่ไม่มีสามเณรคอยทําให้ จึงได้แต่เพียงมองเท่านั้น เมื่อพวกชาวบ้านทํานาเสร็จแล้ว คราวนี้ไม่อดไม่อยาก เขาไล่วัวควายลงทุ่งแต่เช้าตรู่ แล้วเขามาจังหันนะ”

คําว่า “อิ่มอ่อน” เป็นสํานวนของหลวงปู่ลี คือ ฉันอิ่มนิดๆ ฉันข้าวเท่าที่บิณฑบาตได้ แล้วฉันนํ้าตามมากๆ อดบ้าง อิ่มบ้าง การฉันก็เพียงบรรเทาธาตุขันธ์ให้เป็นไปเพื่อการภาวนา สถานที่หลวงปู่ลีไปเที่ยวธุดงค์ล้วนเป็นสถานที่ซึ่งอาหารการขบฉัน “อิ่มอ่อน” อดอยากขาดแคลน ท่านปฏิบัติตามที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาสั่งสอนไว้ทุกประการ ดังนี้ 

“การขบ การฉัน การรับประทาน โภชเน มตฺตญฺญุตา ก็ให้รู้จักประมาณในการบริโภค การขบฉัน ถ้าการรับประทานเลยเหตุเลยผล เลยความพอดีไปแล้ว ก็ทําความสิ้นเปลืองและทํา ความเสียหายแก่ตัวเอง และกลายเป็นนิสัยได้ อะไรก็ตามถ้ากลายเป็นนิสัยแล้วย่อมจะแก้ไขได้ยาก ท่านจึงสอนให้รู้จักประมาณในทุกสิ่งที่เกี่ยวข้องกับตน จะมีส่วนได้ส่วนเสียด้วย เฉพาะอย่างยิ่ง พระเรา มตฺตญฺญุตา จ ภตฺตสฺมิํ นี้ท่านแสดงไว้หลายบทหลายบาท หลายสูตรหลายคัมภีร์ทีเดียว พระพุทธเจ้าทรงยํ้าแล้วยํ้าเล่า กลัวพระจะลืมตัว กลัวว่าลิ้นจะแซงธรรม ปากท้องจะแซงอรรถ แซงธรรมไปเสีย ไปที่ไหนก็มีแต่ลิ้น แต่ปาก แต่ท้องออกหน้าออกตา แซงหน้าธรรมไปเสีย ธรรมเลยโผล่ขึ้นไม่ได้ เกิดขึ้นไม่ได้ เพราะความเห็นแก่ลิ้น แก่ปาก แก่ท้องเหนือความเห็นแก่อรรถแก่ธรรม ท่านจึงสอนไว้อย่างนั้น ธรรมเหล่านี้ไม่ใช่เป็นธรรมเล็กน้อย เป็นธรรมสําคัญมาก”

การไปเที่ยวธุดงค์กรรมฐาน ท่านเล่าว่า “ทางภาคเหนือไม่เคยได้จําพรรษา ยกเว้น ภาคเหนือตอนล่าง อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ ซึ่งอยู่ติดกับจังหวัดเลย ภาคใต้ไม่เคยไป จําพรรษา อย่าว่าแต่ทางเหนือเลย แม้ภาคอีสานเองซึ่งเป็นถิ่นเดิม ยังท่องเที่ยวไม่ทั่ว จังหวัดอุบลราชธานีไม่เคยไปเที่ยวภาวนา แต่ว่าเคยนั่งรถผ่านไปกับพ่อแม่ครูอาจารย์ (หลวงตามหาบัว) จังหวัดร้อยเอ็ดก็ไม่เคยไปเที่ยวภาวนา อยู่จังหวัดอุดรธานีและจังหวัดเลยเป็นส่วนมาก รวมๆ แล้วจําพรรษามากกว่า ๒๐ วัด” 

พ.ศ. ๒๕๐๘ ธุดงค์ถํ้าจันทน์ ภูวัว 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “หลังออกพรรษาที่วัดถํ้าพระบ้านนาฮีแล้ว ท่านขาน (หลวงปู่ขาน ฐานวโร) กลับวัดถํ้ากลองเพล (ไปหาหลวงปู่ขาว อนาลโย) ส่วนเราไปเที่ยววิเวกภาวนาทางภูวัว ออกจากนี่ก็นั่งรถนั่งเรือไป นั่งเรือล่องแม่นํ้าโขงไปขึ้นที่จังหวัดบึงกาฬนู่น เราไปเที่ยวภาวนาปี พ.ศ. ๒๕๐๘ เคยไปพักวัดป่าภูกระแตกับพระครูทองพูล สิริกาโม (พระญาณ- สิทธาจารย์) จากนั้นขึ้นไปวิเวกถํ้าจันทน์”

หลวงปู่ลีท่านเดินจากวัดภูกระแต จังหวัดบึงกาฬ ไปถํ้าจันทน์ ในเขตอําเภอโซ่พิสัย จังหวัดหนองคาย ใช้เวลาเดินทางเท้าหนึ่งวันเต็มๆ เพราะเป็นป่าดงดิบทั้งนั้น มีบ้านชาวข่า ซึ่งอพยพมาจากฝั่งลาว มาตั้งบ้านเรือนอยู่กลางดง ชื่อว่า บ้านนาตับเต่า มีบ้านอยู่เพียง ๒ หลัง เท่านั้น

ถํ้าจันทน์ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ เป็นผู้ริเริ่มบุกเบิกและสร้างเป็นวัดป่าขึ้นมา เป็นสถานที่สัปปายะมาก ภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นป่าเขา ถํ้า และเงื้อมผา มีสัตว์ป่าและไข้ป่า ชุุกชุม มีบรรยากาศธรรมชาติอันร่มรื่นเงียบสงัดวิเวก แต่ค่อนข้างทุรกันดารมาก ห่างไกลจากบ้านเรือนผู้คน อาหารการขบฉันจึงอดอยากขาดแคลนมาก ผู้มาอาศัยปฏิบัติธรรมที่ถํ้าจันทน์ ต้องอดอิ่มแบ่งอาหารกันจึงผูกพันกันมาก ถํ้าจันทน์มีต้นจันทน์ขึ้นปกคลุมเต็มไปหมด อันเป็นที่มาของชื่อวัด ครูบาอาจารย์องค์สําคัญมาอยู่จําพรรษาและปฏิบัติธรรมกันหลายองค์ เช่น หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่ทองพูน สิริกาโม หลวงปู่ขาน ฐานวโร เป็นต้น หลวงปู่ขานท่านมาป่วยหนักเป็นไข้มาลาเรียที่นี่ 

ภูวัว จังหวัดบึงกาฬ เป็นเทือกเขาที่ทอดยาวสลับซับซ้อนหลายสิบกิโลเมตร ในสมัยก่อน เต็มไปด้วยสัตว์ป่าน้อยใหญ่ เป็นที่สัปปายะรื่นรมย์ในธรรม บรรยากาศร่มเย็นสงบสงัด และมี พลาญหินอันกว้างใหญ่ ลําห้วยซึ่งมีนํ้าตลอดทั้งปี เฉพาะบนหลังถํ้าหลังเขา มีนํ้าซับเล็กๆ แม้จะมีขนาดเล็ก แต่ก็มีนํ้าซับไหลรินตลอดทั้งปี ไม่เคยหมด เคยเป็นที่ซึ่งพ่อแม่ครูอาจารย์ไปปลีกวิเวกบําเพ็ญเพียรกัน เช่น หลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่ฝั้น อาจาโร เป็นต้น 

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “จากถํ้าจันทน์แล้ว ก็ขึ้นไปอยู่ภูวัวพร้อมกับพระอาจารย์จวน อยู่ด้วย กับท่าน ท่านสร้างวัดอยู่ที่นั่น ไปปี ๒๕๐๘ ไปเยี่ยมท่านและไปเที่ยวธุดงค์ภาวนาทางนั้นด้วย อยู่ภูวัวลงจากภูเขามาบิณฑบาตด้วยกัน เสียงช้างมันหยอกล้อกัน เหมือนเสียงเด็กเล่นกัน อุแว้ !อุแว้ ! ช้างมากมายหยอกล้อกันอยู่บนภูเขา สนุกเพลิดเพลินกับเหล่าสัตว์ทั้งหลาย มีสัตว์มากมาย กําลังฉันนํ้าร้อนอยู่ (นํ้าปานะ) เสียงเสือร้องขึ้น ท่านคิดว่าเสียงกวาง นี่เสียงกวางหรืออย่างไร? เมื่อฟังให้ดีๆ จึงรู้ว่า ไอ้หน้าไม่เคยล้าง นี่มันเสียงเสือชัดๆ 

เรากําลังเดินจงกรม ครั้งหนึ่งหมูป่าตัวใหญ่สูงเพียงหน้าอก เสียงมุดป่าเดินมาทางเรา มองเห็นเขี้ยวมันขาวจั๊วะ เดินเสียงดังใกล้เข้ามาๆ เราเห็นตัวมันก่อน พอมันได้กลิ่นก็ไปยืนหลบอยู่ข้างต้นไม้ สักพักหนึ่งมันก็ออกมาเดินผ่านเราไปเฉย ที่ภูวัว เพลินกับกระต่ายนะ มันยืนขึ้น ๒ ขาอย่างนี้ก็มีนะ มันหยอกกัน ผมนั่งอยู่บนก้อนหินแอบดูมันบ้าง มันยืน ๒ ขาก็เป็น มันไม่กลัวพระ เลย ผมนั่งอยู่ดูมันสนุกเล่นอยู่บนลาน มันเป็นลานกว้างนะ อุ้ย ! มีแต่กระต่ายแหละเพลิดเพลิน สนุกดูมัน”

ในคืนที่พระจันทร์ขึ้นจะได้เห็นกระต่ายมาวิ่งเล่น เวลากลางคืนฟ้าสว่างมาก ก้อนหิน น้อยใหญ่ที่ภูวัวเหมือนฉากสะท้อนให้มองเห็นมันได้ชัดยิ่งขึ้น บางครั้งมาเป็นครอบครัวใหญ่เหมือนพ่อแม่พาลูกเล็กเด็กแดงเที่ยวเดินเล่น บางตัวยังมิได้เดียงสาอะไร ก็ยังมีเล่นซนกันอยู่ มองดูแล้วน่ารักน่าสงสารเหลือเกิน คือพวกสัตว์เหล่านี้เขาก็ต่างมีชีวิตเช่นเดียวกับคน มีความรู้สึกนึกคิด เช่นเดียวกัน หากแต่กรรมนั้นปรากฏอยู่ เขาจึงเสวยชาติเป็นสัตว์ แต่บางครั้งนิสัยเช่นคนก็ยังมีอยู่

บางครั้งระหว่างที่ท่านกําลังเดินจงกรมอยู่นั้น มีเจ้ากระต่ายน้อยเดินจงกรมตามบ้าง หรือมายืนอยู่ที่ปลายทางจงกรมบ้าง มันใช้ขาสองข้างกอดอกหลับตาพริ้มอยู่ เดินมาถึงหัวทางจงกรมมันก็ยังอยู่ กลับไปจนสุดรอบ ย้อนมาก็ยังอยู่ที่นั่น จนกว่าท่านจะเลิกจงกรม มันจึงหยุดแล้ว กระโดดเข้าป่าไป ที่มันทําเช่นนั้น เพราะมันรู้สึกปลอดภัยในเมตตาธรรมนั้นเอง

ท่านเล่าว่า “ที่ภูวัว จังหวัดบึงกาฬ สัตว์มีเยอะมากกว่าที่ภูหอ จังหวัดเลย ซึ่งเป็นมงคลสถานที่องค์ท่านเคยท่องเที่ยวภาวนามาแล้ว มีอยู่ครั้งหนึ่งมีช้างเดินเข้ามาหาพระหาเณร พ่อขาว (คนบ้านกุดแห่) ได้ยินเสียง “แอ๊ะ ! แอ๊ะ ! แอ๊ะ !” ก็ตะโกนเรียกบอกหมู่ หลวงปู่จวนก็บีบไฟฉายที่เป็นแบบ ๓ ขาใส่ฝูงช้าง มันก็พากันแตกกระเจิงวิ่งหนีไป ช้างที่ภูวัว มีแต่ “ช้างพุ่ม” ลักษณะเป็น ช้างตัวใหญ่แต่ไม่สูง ไม่เหมือนช้างทั่วไป เวลาออกไปบิณฑบาต จะได้ยินเสียงช้างมันหยอกกัน ทีแรกก็คิดเข้าใจว่า ฮ่วย ! ชาวบ้านเอาหมามาเที่ยวหาอะไรในป่า พอเหลียวไปเห็นกลายเป็นช้าง ๒ ตัวกําลังหยอกกันเสียงดัง “เอี้ยอ้ะๆ” เวลาลงไปบิณฑบาต จะได้ยินเสียงมันหยอกล้อกันอยู่บนภูเขา”

สัตว์ป่ากับพระกรรมฐานจะคุ้นเคยกันมาก นับตั้งแต่สมัยครั้งพุทธกาลจวบจนสมัยปัจจุบัน หลวงปู่ลีท่านว่า “หลวงปู่ชอบเก่งเรื่องเสือ หลวงปู่ขาวเก่งเรื่องช้าง” องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์สาเหตุไว้ดังนี้

“ส่วนมากสัตว์นี้มักจะคอยอาศัยกับพระกับวัดนะ สัตว์ประเภทไหนไม่พ้นที่จะเข้ามาแอบอาศัยพระจนได้ เราทราบไหมว่าสัตว์เหล่านี้ทําไมจึงมามีความสนิทสนมกับพระ พิจารณาซิ อย่าดู ผิวเผินซิ มีสิ่งที่ฝังใจสัตว์ คือสัตว์จําได้โดยหลักธรรมชาติของมันเอง พระไปอยู่ที่ไหน ไม่ว่าสัตว์ประเภทใดจะมาแอบๆ แอบอยู่ข้างๆ แต่กิริยากลัวไม่ให้จับดีๆ เขาเร้นอยู่ตามข้างๆ อยู่ข้างนอก ไม่ได้ถูกเขาทําลาย วิ่งเข้ามาแอบ

ยิ่งพระกรรมฐานด้วยแล้ว ทราบนิสัยของสัตว์ป่าได้ดี ไปที่ไหนมันก็แอบเข้ามาๆ เป็นเอง ของสัตว์นะ คือเขาเคยกับพุทธศาสนามาเป็นกัปเป็นกัลป์จะว่าไง เพราะพระพุทธเจ้าตรัสรู้มาเรื่อยๆ แล้วสัตว์เหล่านี้เวียนเกิดเวียนตาย เปลี่ยนภพเปลี่ยนชาติ มาเกิดเป็นมนุษย์ได้บวชใน พระพุทธศาสนามาไม่รู้กี่ครั้งนะ พอมองเห็นผ้าเหลืองมันจะซึ้งภายในใจๆ เพราะมันเคย”

ท่านเล่าเรื่องพระอาจารย์จวนกับพระอาจารย์สิงห์ทองหยอกล้อกัน 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเทศน์ไว้ว่า “มีที่อัฐิกลายเป็นพระธาตุเพียงสองราย คือ ท่านจวน ท่านสิงห์ทอง นี่บ่งบอกแล้วอัฐิลงได้กลายเป็นพระธาตุแล้วคือเป็นพระอรหันต์ล้วนๆ ตกเครื่องบินตอนนู้นมีสององค์นะ…” แต่ทั้งสององค์ขี้เล่น องค์หลวงตาฯ ว่า “ท่านจวน กับ ท่านสิงห์ทอง ท่านเป็นคนขี้เล่น ขี้ตลก” แม้ท่านทั้งสองบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้วก็ยังเล่นกัน ท่านละนิสัยนี้ไม่ได้ พระอรหันตสาวกละนิสัยไม่ได้ เว้นเสียแต่พระพุทธเจ้าละนิสัยได้ ซึ่งการเล่นกันของท่านนั้นก็ไม่ผิดพระธรรมวินัย ท่านเล่นกันเอง ท่านมีนิสัยใจคอชอบพอกันมาก ถูกจริตกัน เพราะต่างมีความสนิทสนมผูกพันกันมาตั้งแต่อดีตชาติ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็เคยเห็นทั้งสององค์เล่นกัน ท่านว่า “ท่านหยอกกันเก่งยิ่งกว่าอะไร” ท่านเมตตาเล่าเหตุการณ์การหยอกล้อกันระหว่าง พระอาจารย์จวน กับ พระอาจารย์ สิงห์ทอง ไว้ดังนี้

ครั้งหนึ่ง พระอาจารย์จวน ถาม พระอาจารย์สิงห์ทอง ว่า “ท่านไปกรุงเทพฯ ไปทําอะไร” พระอาจารย์สิงห์ทองตอบว่า “ไปซ่อมโรงสี (ทําฟัน)” หลวงปู่จวนตอบรับทราบพร้อม “เหอ !” อ้าปากค้าง ทันใดนั้นเองพระอาจารย์สิงห์ทองก็จับหน้าพระอาจารย์จวน หันเข้าหาตนแล้วถ่ม นํ้าหมากและคายคําหมากเข้าไปในปากพระอาจารย์จวนทันที ใบหน้าพระอาจารย์จวนเปรอะ เปื้อนไปด้วยนํ้าหมาก แล้วพระอาจารย์จวนก็ใช้ผ้าเช็ดหน้าที่เปื้อนออก จากนั้นก็เคี้ยวหมากที่ พระอาจารย์สิงห์ทองคายใส่ในปาก แล้วก็หันมาพูดคุยเรื่องอื่นหน้าตาเฉย ท่านทั้งสองเล่นกัน เหมือนไม่มีอะไร

ครั้งหนึ่ง พระอาจารย์จวน กับ อาจารย์สิงห์ทอง กําลังหยอกเล่นกันอยู่บนก้อนหิน แม่ขาวจําศีลที่วัดไปเห็นเข้าก็รีบมาเล่าให้หลวงปู่ลีฟังว่า “โอ๊ย ! ดูๆ อาจารย์สิงห์ทองแกล้ง อาจารย์จวน โยมกลัวอาจารย์จวนท่านจะเจ็บ ทั้งจับคาง จับหู” เป็นห่วงอาจารย์จวน กลัวว่าท่านจะเจ็บตัว เพราะกําลังเป็นรอง อาจารย์สิงห์ทองหนุ่มกว่า พละกําลังดีกว่า แต่อาจารย์จวนท่านก็ไม่ ว่ากระไร มีโอกาสครั้งหน้าเจอกันค่อยหาทางแก้มือใหม่ ท่านทั้งสองหยอกเล่นกันอยู่อย่างนั้น เพราะจริตนิสัยของท่านถูกกัน

พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านเรียกพระอาจารย์จวนว่า “ธรรมผีย่าน” เป็นนิสัยของท่าน พระอาจารย์จวนตอนอยู่ภูวัวเนี่ย ท่านเห็นดินทราย โอ๊ย ! มันขาวๆ แหละ ท่านก็เอาผ้าเหน็บเตี่ยว แง๊ะๆ แล้วคลานไปตามดิน เอามือขุดคุ้ยเล่นดินทราย พุ้นๆๆ หมู่พวกหายหนีไปหมดแล้ว แต่ท่านอยากจะทําอะไร ท่านไม่สนใจใครๆ นิสัยขี้เล่น

โปรดโยมบิดามารดา

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อกลับจากเที่ยวธุดงค์ภาวนาที่ภูวัว จังหวัดบึงกาฬ กับ ท่านพระ-อาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ แล้ว จากนั้นท่านได้ย้อนกลับมายังวัดป่านิโครธาราม เข้ากราบนมัสการ หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ และแวะบ้านหนองบัวบาน เพื่อโปรดเยี่ยมโยมพ่อบุ่นและโยมแม่โพธิ์ ชาลีเชียงพิณ ซึ่งขณะนั้นโยมพ่อและโยมแม่แก่เฒ่าชราแล้ว ร่างกายจึงอ่อนแอลง เจ็บป่วยก็มาเบียดเบียน โยมแม่เจ็บป่วยออดๆ แอดๆ จะหายก็ไม่หาย หลวงปู่ลีท่านเป็นพระที่มีจิตมหากตัญญู มหากตเวที ด้วยความระลึกคุณโยมพ่อโยมแม่ประจํานิสัย แม้ท่านจะเที่ยวธุดงค์ไปไกลเพียงใด ก็ตาม ก็ยังเมตตากลับมาโปรดเยี่ยมโยมพ่อและโยมแม่

ธุดงควัตร เป็นธรรมจําเป็นและสําคัญมาก เป็นธรรมคู่เคียงพระพุทธศาสนา พระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์ทรงถือธุดงควัตร ก่อนตรัสรู้ได้เสด็จออกเที่ยวธุดงค์ในสถานที่วิเวกสงบสงัดตามป่า ตามเขาเพื่อแสวงหาโมกขธรรม บรรดาพระอรหันตสาวกทุกๆ องค์ ล้วนต้องผ่านการบําเพ็ญ ธุดงควัตรและชื่นชอบการออกเที่ยวธุดงค์ หลวงปู่ลีก็เช่นเดียวกัน แม้ท่านเป็นพระอรหันต์แล้ว จิตเสวยบรมสุขด้วยวิหารธรรม อยู่ซําบาย (สบาย) แล้วก็ตาม ท่านก็ถือธุดงควัตรด้วยความเคร่งครัด และชื่นชอบการออกเที่ยวธุดงค์ประจํานิสัย

หลวงปู่ลีท่านเมตตามาโปรดเยี่ยมโยมพ่อโยมแม่และญาติพี่น้องพอสมควรแล้ว ก็ออกเที่ยว ธุดงค์มุ่งหน้าไปทางจังหวัดเลย โดยมีพระขอติดตาม ๒ รูป คือ พระอาจารย์คําผอง กุสลธโร พระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ท่านพาหมู่คณะเที่ยวธุดงค์ภาวนาในที่สงบสงัดไปเรื่อยๆ เมื่อถึง จังหวัดเลย เข้ากราบนมัสการหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่บ้านกลาง บนยอดเขาเขตอําเภอภูเรือ จังหวัดเลย จากนั้นท่านจึงนําหมู่คณะธุดงค์มุ่งหน้าสู่บ้านเก่า อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย อันเป็น บ้านเกิด อีกทั้งจักได้โปรดญาติทางฝ่ายโยมแม่บ้าง โดยเข้าพักที่เชิงภูเขาบ้านนาเบี้ย ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของบ้านเก่า เมื่อโปรดญาติทางฝ่ายโยมแม่แล้ว หลวงปู่ลีท่านก็แวะไปเยี่ยมโยมบิดาบังเกิดเกล้าที่อําเภอหล่มเก่าอีกครั้ง ในครั้งนี้มีท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนติดตามไปด้วย โยมพ่อพอเห็นหลวงปู่มาเมตตาโปรดเยี่ยมก็ร้องไห้ แต่หลวงปู่ท่านบวชแล้ว ท่านจึงเฉยๆ ท่านอาจารย์จันทร์เรียนท่านเล่าว่า “ถ้าหลวงปู่ไม่บวช ท่านร้องไห้เลยนะ”

หลังจากหลวงปู่ลีพระลูกชายธุดงค์มาโปรดหลายครั้ง โยมพ่ออุดก็เปลี่ยนไปจากเดิมเป็น อันมาก เลิกดื่มสุราเมรัย หันหน้าเข้าวัดฟังธรรม ตักบาตรทําบุญทุกเช้า ในช่วงเข้าพรรษาก็มา รักษาศีลประพฤติธรรมที่วัดทุ่งธงชัยมิได้ขาด นับเป็นเวลาต่อเนื่องนานหลายปีที่โยมพ่ออุด ทองคํา ได้บําเพ็ญบุญตามที่หลวงปู่ลีพระลูกชายมาเมตตาโปรด โยมพ่ออุดท่านมีอายุยืนยาวถึง ๘๖ ปี โดยท่านเกิดเมื่อวันที่ ๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๒๘ และมรณะในวันที่ ๒๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๔ ศพของท่านเผาที่วัดป่าโนนโป่งตูม อําเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์ หลวงปู่ลีสงเคราะห์โปรดโยมพ่อของท่านหันมาบําเพ็ญบุญทางพระพุทธศาสนาได้เป็นผลสําเร็จ นับเป็นการทดแทนบุญคุณบิดาอย่าง สูงสุด ดังที่องค์พระบรมศาสดาตรัสสอนไว้ดังนี้

“ดูกรภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวการกระทําตอบแทนที่ทําได้ไม่ง่ายแก่ท่านทั้งสอง ท่านทั้งสองนั้นคือใคร? คือ มารดา ๑ บิดา ๑

ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุตรพึงประคับประคองมารดาด้วยบ่าข้างหนึ่ง พึงประคับประคองบิดา ด้วยบ่าข้างหนึ่ง เขามีอายุมีชีวิตอยู่ตลอดร้อยปี และเขาพึงปฏิบัติท่านทั้งสองนั้นด้วยการอบกลิ่น การนวด การให้อาบนํ้า และการดัด และท่านทั้งสองนั้นพึงถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะบนบ่าทั้งสองของเขานั่นแหละ ภิกษุทั้งหลาย การกระทําอย่างนั้นยังไม่ชื่อว่า อันบุตรทําแล้ว หรือทําตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดาเลย

ดูกรภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง บุตรพึงสถาปนามารดาบิดาในราชสมบัติอันเป็นอิสราธิปัตย์ ในแผ่นดินใหญ่อันมีรตนะ ๗ ประการมากมายเช่นนี้ การกระทํากิจอย่างนั้นยังไม่ชื่อว่า อันบุตร ทําแล้วหรือทําตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดาเลย

ข้อนั้นเพราะเหตุไร?

เพราะมารดาบิดามีอุปการะมาก บํารุงเลี้ยง แสดงโลกนี้แก่บุตรทั้งหลาย

ส่วนบุตรคนใดยังมารดาบิดาผู้ไม่มีศรัทธา ให้สมาทานตั้งมั่นในสัทธาสัมปทา (ความถึง พร้อมด้วยศรัทธา) ยังมารดาบิดาผู้ทุศีล ให้สมาทานตั้งมั่นใน สีลสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยศีล) ยังมารดาบิดาผู้มีความตระหนี่ ให้สมาทานตั้งมั่นใน จาคสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยการบริจาค) ยังมารดาบิดาทรามปัญญา ให้สมาทานตั้งมั่นใน ปัญญาสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยปัญญา)

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุมีประมาณเท่านี้แล การกระทําอย่างนั้นย่อมชื่อว่า อันบุตรนั้น ทําแล้วและทําตอบแทนแล้วแก่มารดาบิดา”

นอกจากหลวงปู่ลี ท่านสั่งสอนโยมบิดาให้หันมาทางธรรมแล้ว ท่านยังได้เมตตาสงเคราะห์ญาติทางฝ่ายอําเภอหล่มเก่าไว้มากมาย โดยการอบรมสั่งสอนโยมน้องๆ ซึ่งต่างมารดา ให้เข้าวัด ฟังธรรม รักษาศีล เจริญเมตตาภาวนา ส่วนน้องชายต่างมารดาบางคน องค์ท่านเมตตานํากลับมาสงเคราะห์ให้บวชเรียน แต่ไม่มีน้องคนใดมีวาสนาในทางธรรม สุดท้ายจึงลาสิกขาออกไปหมด

ท่านพาคณะธุดงค์บ้านนาเบี้ย ถิ่นพญานาค

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “เมื่อครั้ง พ่อแม่ครูอาจารย์ชอบ นําพาชาวบ้านทําเขื่อนสําหรับเก็บกักนํ้าเอาไว้ใช้สอย โดยการนําอิฐมารวมตั้งเรียงกันแล้วเทคอนกรีตทับ พญานาคขนาดลําตัวเท่าต้นมะพร้าว ต้นตาล มาพร้อมกับระลอกนํ้า พุ่งกระโจนเข้าชนเขื่อนคอนกรีตที่กําลังสร้างอย่างแรง เสียงลําตัวพญานาคชนเขื่อนเสียงดัง ก้อนหินที่ตั้งเรียงไว้ถูกชนกระจายพังทลายราบเป็นหน้ากลอง ต่อจากนั้นพญานาคก็พุ่งกระโจนลงไปสู่ห้วยนํ้าหมัน บริเวณใต้ห้วยนี้เป็นวัง ลึกเป็นโพรงกว้างลงไปใต้ดินมีพญานาคอาศัยอยู่ เมื่อถึงปีใหม่พญานาคก็จะลงไปเล่นที่ห้วยนํ้าหมัน เวลาพญานาคเล่นนํ้าสายนํ้าจะเป็นระลอกหมุนเป็นเกลียวคลื่น พ่อแม่ครูจารย์ชอบท่านจึงบอกชาวบ้านให้นําดอกไม้และเทียนอย่างละ ๑ คู่ ไปวางใส่ไว้ในบาตร แล้วนําบาตรไปฝังไว้ยังบริเวณที่จะสร้างเขื่อน แล้วจึงเทปูน แต่นั้นมาพญานาคก็ข้ามผ่านไม่วิ่งชนเขื่อนอีกเลย ชาวบ้านจึงมีนํ้าใช้จนกระทั่งทุกวันนี้ เขาเรียกว่า บ้านนาเบี้ย”

หลวงปู่ลี ท่านพาคณะแยกย้ายกันปักกลดภาวนาอยู่ไกลๆ กันที่ลําห้วยเบี้ย บ้านนาเบี้ย ซึ่งบริเวณนี้เคยเป็นวัดเก่า มีพระธาตุเก่าแก่อายุหลายร้อยปีอยู่ริมห้วย และมีต้นไทรพันรอบ พระธาตุเก่าดูศักดิ์สิทธิ์น่าเกรงขาม จุดที่ท่านปักกลดอยู่บริเวณเชิงเขาห้วยเบี้ย ซึ่งมองไปด้านล่างเป็นทุ่งนาอันเวิ้งว้าง เขียวขจีสุดลูกหูลูกตา สลับกับสายนํ้าที่เขียวใส ป่าใหญ่ใบดกหนา อากาศร่มเย็น มีต้นไม้ปกคลุมแทบมองไม่เห็นแสงอาทิตย์ สภาพแวดล้อมทั่วบริเวณริมห้วยเบี้ยรายล้อม ไปด้วยต้นไม้นานาชนิดและมีเครือไม้ ได้แก่ เครือบัก เครือบันไดลิง เครือกําลังเสือโคร่ง หลวงปู่ลีเคยเล่าว่า ท่านเอาเครือกําลังเสือโคร่งจากบริเวณนี้ไปต้มเป็นยาฉัน ถัดจากบริเวณที่ท่านปักกลด มีสายนํ้าผุดขึ้นมาจากบาดาล มีนํ้าผุดตลอดทั้งปี มองไปข้างหน้าจะเห็นภูเขาหลายลูกสูงตํ่าสลับกัน อีกด้านหนึ่งก็เป็นผืนป่าดูมืดครึ้ม ส่วนสายนํ้าที่ไหลทอดยาวผุดออกมาจากภูเขา ชาวบ้านเรียกกันติดปากว่า “นํ้าผุดห้วยเบี้ย” 

หมู่บ้านบ้านนาเบี้ย ตําบลนาหอ อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย แต่ก่อนก็มีราว ๒๐ กว่าหลังคาเรือน หมู่ญาติๆ ครูบาลีที่เป็นไทบ้านเก่าก็พากันมาเยี่ยมมาทําบุญถวายจังหันที่นี่ด้วย ต่อมาก็สร้างกระต๊อบไม้ไผ่ถวาย ญาติโยมแถบนั้นเขาเรียกท่านกันว่า “ครูบาลี ครูบาผอง ครูบาเรียน” คนเฒ่าคนแก่แถบนั้นเล่าว่าที่แห่งนี้เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ มีพญานาคอาศัยอยู่

หลวงปู่ลีเล่าว่า “ช่วงระหว่างก้อนหินซึ่งเป็นธารนํ้าไหล ถัดขึ้นไปอีกนิดเป็นกระต๊อบที่ท่านพักภาวนานั้น เป็นทางขึ้นลงของพญานาค เขาอาศัยอยู่ที่ตรงนั่น ยามครึ้มๆ ก่อนฝนจะตก ครึ้มๆ ได้ยินเสียงอื้ออึง เสียงดังหึ่งๆ สะท้อนสะเทือนภูเขา เหมือนว่าภูเขาอันสูงใหญ่จะพลิกกลับด้าน ชาวบ้านจะทราบโดยทั่วกัน รีบวิ่งไปเก็บข้าวของเครื่องใช้ไม้สอยต่างๆ เพราะนั่นเป็นเหตุการณ์ ที่แสดงมาเป็นประจํา คือ ฝนจะตกแรงและพญานาคจะออกเที่ยว ทุกคนต้องเข้าไปหลบในบ้าน แล้วแอบส่องดูทางหน้าต่าง วันนั้นฝนตกแรง นํ้ากระโจนลงจากภูเขาไหลลงสู่คลองในหมู่บ้าน นาเบี้ย ตรงสู่ลํานํ้าหมัน ซึ่งไหลทอดยาวไปสู่อําเภอท่าลี้ แล้วลงสู่แม่นํ้าโขง พญานาคตัวใหญ่ เท่าต้นมะพร้าว หรือเท่าต้นตาล ดําผุดดําว่ายในสายนํ้า ม้วนไปมาอย่างสวยงามสนุกสนาน เพลิดเพลิน ลําตัวมันยาวเหยียดแล้วเขาก็เลื้อยไปสู่ลํานํ้าหมัน ท่านผอง (หลวงปู่คําผอง) อยู่ฝั่ง ทางโน้น อยู่ไกลกันนะ ไม่ได้อยู่ใกล้ๆ กันนะ” 

นานๆ หลวงปู่ลีท่านจะเล่าเรื่องภายนอกอันลี้ลับ ท่านเล่าแล้วก็หยุด แล้วก็เล่าข้อปฏิบัติ ซึ่งเป็นเรื่องภายในและสําคัญกว่าว่า “ไปหาอยู่หมู่บ้านเล็กๆ อย่างนั้นแล้ว มันถึงจะดี กลางคืนเงียบสงัด อยู่ไกลก็ได้ หมู่บ้านใหญ่ๆ ไม่ไป อาหารที่ชาวบ้านเขาถวายเป็นพวกห่อหมกลูกอ๊อดกบ (ฮวก) ผักหน่อไม้ นํ้าพริกดําที่ทําจากใบสะทอน แจ่วพริกดํานํ้าผักสะทอน ชาวบ้านเขานิยมทําเป็นแท่งๆ หรือทําใส่ขวดไว้ก็มี เอานํ้าปลาไปแลกเอาก็ได้ ทุกวันนี้มันโล่งไปหมดแล้ว ไม่มีป่าเหมือนสมัยก่อน แม้เราเองไปมองดูแทบจําไม่ได้”

การร่วมเดินธุดงค์กับหลวงปู่ลีต้องทรหดอดทนมาก เพราะท่านไม่ใส่รองเท้า การเดินลุยป่า ขึ้นเขาลงเขา ซึ่งมีสภาพขรุขระเต็มไปด้วยก้อนหินน้อยใหญ่ ทั้งร้อนและแหลมคมก็มี หนามไม้ก็มี การไม่ใส่รองเท้า เท้าต้องเจ็บ ต้องพอง แตก และมีเลือดไหลซิบก็มี หลวงปู่ท่านฝึกฝนให้พระที่ติดตามท่านมีความอดทน มีจิตใจที่แข็งแกร่ง ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านเมตตาเล่าคราวไปธุดงค์กับหลวงปู่ลีว่า “หลวงปู่ท่านไม่ใส่รองเท้า ท่านจึงไม่ใส่รองเท้า ถึงมีรองเท้าก็ต้องเก็บใส่ไว้ในย่าม” 

พรรษา ๑๖ พ.ศ. ๒๕๐๘ จําพรรษาที่วัดป่าภูกระแต บ้านตาลเลียน

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านโปรดหมู่ญาติที่บ้านเก่า บ้านนาเบี้ย และบ้านนาฮี ตําบลนาหอ อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย และโปรดพวกกายทิพย์ มีพญานาค เป็นต้น เป็นเวลาพอสมควรแล้ว จากนั้นท่านก็นําหมู่คณะออกเดินธุดงค์ลงมาทางฝั่งโขงที่บ้านปากมั่ง อําเภอเชียงคาน มุ่งสู่จังหวัดหนองคาย เลาะเรื่อยมาทางอําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ท่านเล่าว่า ในยามคํ่าคืนเดือนหงาย ท้องฟ้าสว่างมาก ก้อนหินน้อยใหญ่ที่อยู่ในแม่นํ้าโขงเมื่อต้องแสงจันทร์ก็ดูแพรวพราว ท่านนั่ง สมาธิภาวนาออกรู้เห็นสิ่งต่างๆ มากมาย เรื่องภพชาติพรรณนาไม่จบสิ้น เมื่อจิตถอนออกมาแล้ว ก็เปลี่ยนอิริยาบถออกมาเดินจงกรม เพื่อวิหารธรรมถนอมรักษาธาตุขันธ์และพิจารณาธรรม

ท่านเล่าว่า “เมื่อธุดงค์เที่ยววิเวกล่องตามหมู่บ้านริมฝั่งโขงเรื่อยมา จนกระทั่งมาถึงบ้าน ตาลเลียน อําเภอกุดจับ จังหวัดอุดรธานี พอดีวัดนั้นไม่มีพระอยู่ วัดอยู่บนภูเขา ได้พบกับ คนคุ้นเคยกัน คือ “โยมมหาบุญ” ซึ่งลาสิกขาได้ภรรยาอยู่ที่บ้านตาลเลียน โยมมหาบุญนิมนต์ แกมบังคับให้อยู่จําพรรษา จึงอยู่จําพรรษาที่นั่น เป็นวัดที่พระอาจารย์สวด (เขมิโย) สร้างไว้ ชาวบ้านเรียกเขาลูกนี้ว่า “ภูกระแต” จําพรรษาด้วยกัน ๓ รูป คือ เรา (หลวงปู่ลี) พระอาจารย์ คําผอง กุสลธโร และพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ในตอนแรกอยู่กัน ๓ รูป จากนั้นญาติโยม

นําเณรมาบวชให้อยู่ด้วยอีก ๒ รูป (รวมเป็น ๕ รูป)”

ณ วัดป่าภูกระแต หรือปัจจุบัน วัดป่าภูเขารัง บ้านตาลเลียนแห่งนี้ ในสมัยก่อนเป็นดงหนา ป่าทึบ เต็มไปด้วยสัตว์ร้ายนานาชนิด เช่น เสือ ช้าง หมี หมูป่า ฯลฯ มีเชื้อมาลาเรียชุกชุมมาก จนผู้คนชาวบ้านบริเวณแถบนี้ล้มตายเป็นจํานวนมาก เพราะไม่มีโรงพยาบาล และไม่มียารักษา หากผู้ใดเจ็บไข้ได้ป่วยด้วยโรคมาลาเรีย ก็ได้แต่เตรียมทําใจไว้ล่วงหน้า อีกทั้งบริเวณนี้เคยเป็น สถานที่ฆ่าพวกโจรขโมยมากต่อมาก ฉะนั้น ชื่อหมู่บ้านจึงถูกเรียกว่า ตายเลียน ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น ตาลเลียน และเคยเป็นพื้นที่สีชมพู ถิ่นที่อยู่ของกลุ่มลัทธิคอมมิวนิสต์ ปัจจุบันได้ถูกทางฝ่ายปกครองบ้านเมืองสลายความเชื่อไปหมดแล้ว บริเวณเทือกเขาแห่งนี้ เป็นสถานที่สัปปายะมาก ครูบาอาจารย์องค์สําคัญเคยมาพักภาวนาอยู่เรื่อยๆ เช่น หลวงปู่จันทา ถาวโร เป็นต้น 

ในระหว่างจําพรรษาที่วัดป่าภูกระแต บ้านตาลเลียน หลวงปู่ลีท่านเกิดอาพาธด้วยโรคริดสีดวงทวาร ซึ่งท่านเคยเป็นโรคนี้มาก่อนหน้าแล้วสมัยอยู่จันทบุรี ท่านได้หมอชาวบ้านมาช่วยรักษา ท่านระงับเวทนาด้วยธรรมโอสถ ส่วนท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ท่านได้นิมิตว่า พวกเทพแนะนําให้ไปอยู่ภาวนาปฏิบัติธรรมทางทิศตะวันออกของหมู่บ้านตาลเลียน มาอยู่ทําไมที่นี่ และในพรรษานี้เองว่า ท่านนิมิตโยมพ่อเสีย ต่อมาโยมพ่อท่านเสียชีวิตจริงๆ ท่านกับหลวงปู่ลี จึงได้มางานศพโยมพ่อ โดยท่านพระอาจารย์คําผองอยู่เฝ้าวัดองค์เดียว

เมื่อท่านจําพรรษาที่วัดป่าภูกระแต บ้านตาลเลียน ด้วยความผาสุกเย็นใจในวิหารธรรมแล้ว ออกพรรษาแล้ว ท่านนําคณะเดินธุดงค์ด้วยเท้าเปล่าย้อนกลับมาทางเดิม คือ ทวนกระแสแม่นํ้าโขง เดินลัดเลาะไปตามป่าเขาลําเนาไพร เพราะสมัยก่อนไม่มีถนนหนทาง การคมนาคมไม่สะดวกสบายเหมือนอย่างปัจจุบันนี้ ท่านกลับมาทางอําเภอเชียงคาน แล้วตรงขึ้นไปหาหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ที่บ้านกลางบนภูเรือ จังหวัดเลย เมื่อหลวงปู่ชอบเห็นพระเณรมากันมากหลายรูป ท่านจึงให้ญาติโยมเกี่ยวหญ้าแฝกมาทําไพหญ้า ให้พระช่วยกันต่อเติมหลังคาศาลาให้ใหญ่ขึ้น เมื่องานมุงหลังคา ต่อเติมศาลาถวายหลวงปู่ชอบสําเร็จแล้ว หลวงปู่ลี และ พระอาจารย์จันทร์เรียน จึงกราบลา หลวงปู่ชอบท่องเที่ยววิเวกในเขตจังหวัดเลยต่อไป

ต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๙ ธุดงค์ภูผาสาด

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านถือปฏิปทาธุดงค์ตามป่าตามเขา ไปอยู่หมู่บ้านเล็กๆ ตามที่ องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์สั่งสอนไว้อย่างเคารพเคร่งครัด ดังนั้น ต้นปี พ.ศ. ๒๕๐๙ ช่วงหน้าแล้ง ท่านออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาในแถบจังหวัดเลย แสวงหาสถานที่เปล่าเปลี่ยวสงบสงัดห่างไกลผู้คนอยู่บนยอดเขาสูง บําเพ็ญภาวนาเพื่อวิหารธรรม โดยอาศัยบิณฑบาตจากหมู่บ้านเล็กๆ ท่านเล่าว่า “เลยไปโน่นถํ้าพระ หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ท่านทําเอาไว้ พอไปถึงพบว่า ท่านแสง กับพ่อขาวอะไรลืมชื่อแล้ว เห็นท่านพักอยู่ที่นั้นแล้ว ก็เลยเดินทางต่อมาที่ภูผาสาด บ้านหนองแซง อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย เราอยู่ถํ้าหนึ่ง ท่านเรียน (ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร) อยู่อีกถํ้าหนึ่ง อยู่คนละถํ้ากัน อยู่ทางทิศตะวันตกของบ้านสานตม สมัยก่อนท่านเรียนเดินตามเราไม่ทัน ได้แต่วิ่งตามหลัง เราได้ฝึกกับพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตาพระมหาบัว) มาพอแล้ว แต่ก่อนนี้ไปกับพ่อแม่ครูจารย์นะ พอถึงทางโค้งต้องได้วิ่งตามท่าน จะทําท่าวิ่งไม่ได้ กลัวท่านเห็น เหลียวซ้ายแลขวา เมื่อปลอดผู้คน ก็จึงรีบวิ่งตามท่าน ไม่เช่นนั้นก็ตามท่านไม่ทันแน่ๆ”

หลวงปู่ลี กับ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ได้เดินผ่านหมู่บ้าน ซึ่งมีบ้านไม่กี่หลังคาเรือน ลัดเลาะขึ้นมาตามทางเดินเล็กๆ แล้วมุ่งหน้าตรงสู่เงื้อมถํ้าภูผาสาด ซึ่งห่างจากบ้านหนองแซงราว ๓ กิโลเมตร อาหารบิณฑบาตก็เพียงนํ้าพริกตํากับข้าวเท่านั้น ท่านต้องเดินขึ้นเขาสูงชัน สภาพป่ายังอุดมสมบูรณ์มาก มีต้นไม้ใหญ่ขนาดหลายคนโอบ ยามมองขึ้นข้างบนใบไม้ดกหนา ข้างล่างเดินสะดวก ไม่มีต้นไม้เล็กๆ เสียงสัตว์มีเก้ง กวาง หมูป่า ยังมีเป็นจํานวนมาก เงื้อมถํ้าภูผาสาดเป็น ถํ้าเล็กๆ อากาศปลอดโปร่งพออาศัยอยู่ได้ ชาวบ้านทําแคร่เล็กๆ ให้พอได้พักอาศัย แต่ละถํ้า ห่างกันราว ๑ กิโลเมตร เคยมีครูบาอาจารย์ธุดงค์มาพัก เช่น หลวงปู่เหรียญ วรลาโภ

ภูผาสาด เป็นภูเขาสูงที่อยู่ฝั่งตรงข้ามกันกับวัดป่าห้วยลาด เป็นสถานที่มงคลสัปปายะมาก มีภูมิเทวดารักษา อีกทั้งมีสมบัติอันลํ้าค่ามากมาย ซึ่งพวกเทวดามาเก็บรักษาไว้และได้นํามาลองใจ ครูบาอาจารย์ที่มาธุดงค์ปฏิบัติธรรม หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ก็เคยถูกลองใจ ท่านว่า “สมบัติขวางพระนิพพาน เราไม่เอาหรอกสมบัติทุกข์ ของไม่มีค่าเหล่านี้ ใจเรานี่มีแล้วสมบัติแก้วในพระ-ศาสนา” 

หลวงปู่ลี ท่านปักกลดพักในเงื้อมถํ้าแห่งหนึ่ง ซึ่งพอเหมาะแก่การอยู่เพียงรูปเดียว ถัดไปอีกแห่งหนึ่งท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนพัก ตรงบริเวณที่หลวงปู่ลีท่านพักภาวนานั้นเป็นเงื้อมหิน มีซอกหินเล็กๆ พอหลบแดดหลบฝนได้ โดยรอบๆ ถํ้าก็มีต้นไม้ใหญ่ มีก้อนหินเรียงราย และมี นํ้าไหลเซาะลงมาจากเขา ผาหินก็ปกคลุมไปด้วยเฟิร์นมอสดูเขียวขจี บรรยากาศธรรมชาติอัน สวยงามเงียบสงบสงัดเหล่านี้เป็นที่แสวงหาของพระกรรมฐานทั้งหลาย เพราะสะดวกสบายในการบําเพ็ญภาวนาได้เป็นอย่างดี

หลวงปู่ลี ท่านยึดมั่นในคําสั่ง ๓ ข้อของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว อย่างเคร่งครัด คือ ๑. อย่าเป็นนักก่อสร้าง ๒. อย่าเป็นนักเทศน์ ๓. อย่าบอกเบอร์ เมื่อท่านพักอยู่ที่ภูผาสาดหรือ ที่ใดก็ตาม เมื่อมีคนมาชวนสร้างวัด มานิมนต์เทศน์ หรือ มาถามหวย ท่านจะปฏิเสธและรีบหนีทันที โดยกล่าวว่า “เดี๋ยวเรื่องไปถึงหูพ่อแม่ครูจารย์” เรื่องบอกหวยบอกเบอร์นี้ หลวงปู่ลีท่าน ไม่บอกใครจริงๆ แม้หลวงปู่มี พี่ชายของหลวงปู่ลี ซึ่งสนิทสนมและรักใคร่กันมาก ตอนเป็นฆราวาสก็เคยไปขอหวยขอเบอร์กับหลวงปู่ลี หลวงปู่มีท่านว่า “โอ้ย ! ไปขอหวยทีไร ท่านก็ไม่บอก สักทีหรอก” ท่านเลยว่า “ให้กูบวชก่อนเถอะ กูจะให้พี่ให้น้องทุกคน กูจะให้มันรวยกันทุกคน ลูกหลาน” หลวงปู่ลีท่านไม่ให้หวยใครเลย แม้พี่น้องลูกหลานไปขอ ท่านก็ไม่ให้ ภายหลังหลวงปู่มี ออกบวชแล้ว ท่านจึงทราบว่าเป็นพระแล้วบอกหวยบอกเบอร์ไม่ได้ พี่น้องลูกหลานไปขอ ท่านก็ไม่ให้ และท่านยอมรับผิดเองว่า “เรามันผิดหมด บวชแล้วให้หวยไม่ได้ มันผิด บวชก็ไม่ได้บุญ” แต่ก่อนบวช ท่านโกรธว่าให้หลวงปู่ลี “ขอหวยก็ไม่ให้ ไม่บอกเลข บอกเบอร์ ไปบวชทําไม?”

หลวงปู่ลี ท่านพักอยู่ที่ภูผาสาดราว ๒ เดือนจึงเดินทางต่อไป ท่านเล่าว่า “ปีนั้นฝนตกแรง ปี พ.ศ. ๒๕๐๙ ฝนตกหนักลูกเห็บลงลูกเท่าลูกมะกอก ขาวโพลน ปีนั้นเป็นปีที่นํ้าท่วมจังหวัดหนองคาย อยู่กับท่านเรียนนี่ล่ะ ก็พากันเดินธุดงค์มาจากทางโน่น พอมาแล้วก็ให้ท่านเรียนพักอยู่ ที่นั่น เพราะเราต้องกลับบ้าน ชีวิตเราเกี่ยวข้องกับคนที่บ้านมาก เราต้องกลับไปดูแลคนที่บ้านก่อน ปีนั้นพ่อบุ่น ชาลีเชียงพิณตาย” 

ภาค ๑๓ พระยอดกตัญญู

บิดาบุญธรรมตาย

พ่อบุ่น ชาลีเชียงพิณ ท่านเป็นบิดาบุญธรรมของหลวงปู่ลี กุสลธโร และเป็นฆราวาส ศิษย์คนสําคัญของวงกรรมฐาน ในปี พ.ศ. ๒๔๙๖ อันเป็นปีที่เริ่มสร้างวัดป่านิโครธาราม ขึ้นที่บ้านหนองบัวบาน ซึ่งเริ่มสร้างขึ้นหลังจากหลวงปู่ลีบวชได้ ๓ พรรษาแล้ว ท่านเป็นผู้หนึ่งที่ร่วมสร้างวัด กับหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ จึงทําให้บ้านหนองบัวบานมีวัดป่าเพิ่มขึ้นอีกหนึ่งแห่ง ด้วยพ่อบุ่นเป็น คนดีซื่อสัตย์สุจริต ขยันขันแข็ง เอาใจใส่ช่วยเหลือการงานของวัดเป็นอย่างดี ท่านจึงได้รับความ ไว้วางใจให้เป็นมัคนายกวัด

พ่อบุ่นเป็นคนธัมมะธัมโม เข้าวัดฟังธรรมและช่วยงานทางวัดเป็นประจํา เหล้ายาสุราเมรัยไม่เคยแตะต้องและสั่งห้ามไม่ให้นําเข้ามาในบ้านโดยเด็ดขาด แม้แต่ปลาร้าดิบ ลาบดิบ ท่านก็ยัง ไม่เคยกิน เวลามีชีวิตอยู่พ่อบุ่นมักจะเดินทางไปกราบหลวงปู่ฝั้น อาจาโร ที่จังหวัดสกลนครเสมอ 

กล่าวถึง หลวงปู่ลี เมื่อท่านออกบวชแล้ว ท่านก็ออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาโดยไม่ได้ติดต่อกับทางบ้าน นานๆ หลายปีท่านจึงกลับมาบ้านหนหนึ่ง ท่านจะกลับต่อเมื่อคราวโยมมารดา ล้มป่วย เพื่อมาเยี่ยมดูแลอาการ จนโยมมารดาอาการดีขึ้นแล้ว ท่านก็ออกเที่ยวธุดงค์ต่อไป โดย ไม่ส่งข่าวบอกทางบ้าน ทุกคนก็ไม่รู้ว่าท่านอยู่แห่งหนตําบลใด ในปี พ.ศ. ๒๕๐๙ เมื่อพ่อบุ่นชรา แล้วเสียชีวิตลง ทางโยมมารดาและญาติพี่น้องหวังจะบอกข่าวให้ท่านทราบ เพื่อให้ท่านกลับมา เผาศพโยมบิดา ก็ไม่รู้จะไปติดต่อทางใด จึงออกประกาศตามหาทางสถานีวิทยุ จังหวัดอุดรธานี โดยให้ผู้อ่านข่าวประกาศว่า “พระลี กุสลธโร ขณะนี้อยู่ ณ ที่ใด บิดานายบุ่น ชาลีเชียงพิณ ได้เสียชีวิตแล้ว โปรดกลับบ้านด่วน ทางญาติรออยู่” ประกาศไปหลายวันก็เงียบ ไม่มีวี่แวว ทางญาติจึงได้จัดการเผาศพพ่อบุ่น

หลวงปู่ลี ท่านเล่าเหตุการณ์ตอนนี้ว่า “ขณะที่เราขึ้นรถมาถึงจังหวัดเลย เมื่อลงจากรถได้พบกับ “บักตา” (นายตา) คนในหมู่บ้านหนองบัวบานด้วยความบังเอิญ บักตาได้บอกให้ทราบว่าพ่อบุ่นได้ตายแล้ว เมื่อทราบดังนั้น เราก็รีบเดินทางกลับบ้านหนองบัวบาน แต่ก็ไปไม่ทันได้ร่วม เผาศพโยมพ่อ มาปีนั้นโยมแม่โพธิ์ร่างกายอ่อนแอป่วยมีไข้ไม่สบายเจ็บออดๆ แอดๆ อีก เราจึงได้อยู่จําพรรษาที่วัดป่านิโครธาราม ในปีนั้นนี้เอง”

ด้วยคุณงามความดีของพ่อบุ่น ชาลีเชียงพิณ ที่มีต่อองค์พ่อแม่ครูอาจารย์สายกรรมฐาน งานฌาปนกิจศพของท่าน ซึ่งจัดขึ้น ณ วัดป่านิโครธาราม บ้านหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานีของท่าน จึงมีครูบาอาจารย์และพระกรรมฐานมาร่วมเผาศพและแผ่เมตตาให้เป็นจํานวนมาก เช่น หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่คําดี ปภาโส ท่านเจ้าคุณ จันโทปมาจารย์ ฯลฯ ตลอดจนญาติธรรมมาร่วมงานกันคับคั่ง

ด้วยความที่พ่อบุ่นเป็นศิษย์สายพระกรรมฐาน ก่อนตายท่านได้สั่งไว้ว่า “เมื่อพ่อตายแล้ว อย่าเอากระดูกเข้าธาตุ (เจดีย์บรรจุกระดูก) ให้ฝังสลายไปกับดิน” เมื่อพ่อสั่งไว้เช่นนี้ จึงไม่มีธาตุของพ่อ พ่อบุ่นว่า “เอากระดูกเข้าธาตุมันเหมือนกับขังไก่ อยากจะไปไหนก็ไปไม่ได้ ถูกเขาขังไว้ อยู่อย่างนั้น คนมาเห็นธาตุกระดูก เขาก็ว่าผีหลอกอย่างนั้นอย่างนี้ หลอกคนนั้นคนนี้ อย่าเอาพ่อเข้าธาตุเด้อ” พ่อบุ่นสั่งไว้อย่างนี้

หลังจากจัดงานเผาศพพ่อบุ่นผ่านไปได้ ๑๔ วัน ท่านเจ้าคุณจันโทฯ วัดโพธิสมภรณ์ จังหวัดอุดรธานี ซึ่งรักและเมตตาพ่อบุ่นมาก ท่านได้เดินทางมาทําบุญอุทิศส่วนกุศลให้ หลังจากนั้นไม่นานหลวงปู่ลีจึงเดินทางกลับมาถึงบ้าน แต่ว่างานทําบุญอุทิศได้จัดเสร็จสมบูรณ์เรียบร้อยแล้ว

หลวงปู่ลี กุสลธโร ถึงแม้ว่าท่านจะเดินทางมาถึงช้าไม่ทันงานเผาศพก็ตาม แต่ด้วยท่านเป็นพระอรหันต์ การอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้กับโยมพ่อบุ่น ชาลีเชียงพิณ นั้น สําหรับท่านแล้วไม่ใช่เรื่องยาก หรือลึกลับซับซ้อนแต่ประการใดเลย เพราะกระแสจิตอันสะอาด สว่าง และบริสุทธิ์ของท่าน ซึ่งเต็มเปี่ยมล้นไปด้วยพลังแห่งบุญกุศลอันมหาศาล ย่อมทําให้โยมพ่อบุ่นได้รับส่วนบุญ ส่วนกุศลอย่างเต็มเปี่ยม

ตามปรกติก่อนเข้าพรรษา หลวงปู่ลีท่านจะกลับเข้าวัดป่าบ้านตาด เพื่อกราบเรียนและถวายงานพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ให้ทราบเรื่องราวความเป็นไปต่างๆ แล้วจึงย้อนกลับมาจําพรรษาที่วัดป่านิโครธาราม 

พรรษา ๑๗ พ.ศ. ๒๕๐๙ จําพรรษาที่วัดป่านิโครธาราม

ในปี พ.ศ. ๒๕๐๙ หลวงปู่ลี กุสลธโร อายุ ๔๔ ปี พรรษา ๑๗ ท่านอยู่จําพรรษากับหลวงปู่อ่อน ญาณสิริ ที่วัดป่านิโครธาราม ด้วยหลวงปู่ลีท่านเคารพรักและกตัญญูโยมมารดาของท่านมาก หากมีโอกาสท่านจะมาตอบแทนพระคุณทุกครั้งไป การมาอยู่จําพรรษาที่วัดแห่งนี้ในครั้งนี้ก็เช่นกัน เจตนาที่สําคัญก็เพื่ออยู่เฝ้าปรนนิบัติดูแลโยมมารดาที่ล้มป่วย และเพื่ออยู่เป็นกําลังใจให้โยมมารดา ซึ่งขณะนั้นเพิ่งสูญเสียสามีอันเป็นที่รักยิ่ง ซึ่งในปีนั้นมีพระอยู่จําพรรษาร่วมกัน ดังนี้ หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ (เป็นประธานสงฆ์) หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านพระอาจารย์บุญรอด อธิปุญฺโญ ฯลฯ

หลวงปู่ลี กับ ครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ หลายองค์ เช่น ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ท่านพระอาจารย์บุญรอด อธิปุญฺโญ (มรณภาพแล้ว) มีความเกี่ยวข้องทางทายาทสมัย เมื่อครั้งยังเป็นฆราวาสอยู่ที่หมู่บ้านหนองบัวบาน ถ้าจะนับญาติกันแล้ว หลวงปู่ลีท่านก็มีศักดิ์เป็นญาติผู้ใหญ่ ส่วนครูบาอาจารย์เหล่านี้ มีศักดิ์เป็นหลาน เป็นเครือญาติท่าน

เนื่องจากมีผู้มาบวชนาคจํานวนหลายองค์ หลวงปู่อ่อน ได้มอบหมายให้ หลวงปู่ลี เป็นหนึ่งในหมู่พระผู้ฝึกฝนอบรม ทั้งด้านฝึกหัดขานนาค การท่องให้ถูกต้องตามอักขระฐานกรณ์ ซึ่งในครั้งนี้เป็นการอุปสมบทหมู่ ต้องฝึกซ้อมท่องขานนาคจนคล่องแคล่วพร้อมเพรียงกัน ขึ้นพร้อมกันและลงพร้อมกัน จึงจะได้บวช หากท่องไม่พร้อมกันจะต้องกลับไปฝึกซ้อมใหม่ เมื่อท่องขานนาค ได้แล้ว จึงบวชพร้อมกัน ทั้งแนะนําข้อวัตรปฏิบัติต่างๆ เช่น การอุปัฏฐากปรนนิบัติรับใช้ครูบา- อาจารย์ หัดล้างเท้าเวลาองค์หลวงปู่อ่อนกลับมาจากบิณฑบาต การปัดกวาดทําความสะอาด เสนาสนะและลานวัด ฯลฯ ทั้งการนั่งสมาธิภาวนาและเดินจงกรมให้กับนาคทั้งหลาย

เมื่อหลวงปู่อ่อนท่านเห็นสมควรแล้วว่า นาคทั้ง ๑๐ รูปนี้ มีความพร้อมที่จะบรรพชาและอุปสมบท ท่านจึงอนุญาตให้นาคทั้งหมดทําการบรรพชาอุปสมบท มีผู้อุปสมบทเป็นพระภิกษุจํานวน ๖ รูป และบรรพชาเป็นสามเณรจํานวน ๔ รูป โดยพิธีบรรพชาอุปสมบทหมู่จัดขึ้นเมื่อวันที่ ๓๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๙ ณ วัดโพธิสมภรณ์ อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี 

เมื่อถึงวันอุปสมบทตามกําหนดการ หลวงปู่ลี ท่านได้เอ่ยถามท่านพระอาจารย์องค์หนึ่ง ซึ่งได้รับมอบหมายให้ฝึกนาคว่า “ท่านพอจะรู้ไหมว่า นาคที่บวชทั้ง ๑๐ รูปในวันนี้พอจะเหลืออยู่สักกี่รูปที่บวชแล้วไม่สึก หรือบวชแล้วจะได้เป็นถึงครูบาอาจารย์ เพื่อจะสืบทอดทายาทพระพุทธ-ศาสนาต่อไปได้ในอนาคตข้างหน้า” ท่านพระอาจารย์องค์นั้น ตอบว่า “จะเหลือพอมีเค้าผู้อยู่สืบ ต่ออายุพระศาสนาเพียงแค่ ๒ รูปเท่านั้น คือ นาคศรี กับ นาคบุญรอด”

ต้นปี พ.ศ. ๒๕๑๐ หลวงปู่ขาวอาพาธหนัก

ตั้งแต่ต้นปี พ.ศ. ๒๕๑๐ ข่าวอาการอาพาธหนักของหลวงปู่ขาว อนาลโย วัดถํ้ากลองเพล ก็เริ่มแพร่สะพัดกระจายออกไปเรื่อยๆ ซึ่งอาการเป็นที่น่าวิตกอย่างมากในวงพระธุดงคกรรมฐาน สายท่านพระอาจารย์มั่น และคณะศิษยานุศิษย์ทุกคน มีครูบาอาจารย์ไปเฝ้าอุปัฏฐากดูแลกัน หลายองค์ รวมทั้งหลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งท่านเป็นพระกตัญญูรู้คุณครูบาอาจารย์ เมื่อท่านทราบข่าวท่านก็ไปกราบเยี่ยมเยียนและเฝ้าอุปัฏฐาก 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “หลวงปู่ขาว เราเกี่ยวข้องอยู่ ท่านเก่งมากเรื่องเกี่ยวกับ ช้าง ท่านเล่าให้เราฟัง องค์ท่านเด็ดเดี่ยว เราได้ไปอยู่จําพรรษากับองค์ท่าน ๒ พรรษา คือ ในปี พ.ศ. ๒๕๐๖ ครั้งหนึ่ง และในปี พ.ศ. ๒๕๑๐ อีกครั้งหนึ่ง ปีนั้นองค์ท่านป่วยหนัก เราก็ไปเฝ้าดูแลอาการอาพาธท่าน” 

การอาพาธหนักของหลวงปู่ขาว มติที่ประชุมสงฆ์วัดถํ้ากลองเพล จะนําองค์ท่านไปรักษาอาการที่โรงพยาบาลอุดรธานี โดยได้เตรียมโลงศพไว้แล้ว เพราะอาการหนักน่าเป็นห่วง แต่ให้รอ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ มาตัดสินใจ เมื่อท่านพระอาจารย์จวนท่านทราบเรื่องดีแล้ว จึงรีบออกเดินทางจากถํ้าบูชามาวัดถํ้ากลองเพล เมื่อมาถึงก็เข้าลงมติในที่ประชุม ท่านกล่าวว่า

“โอ้ย ! ท่านเหลือแต่ลมแล้วจะเอาไปยังไง อย่าให้ท่านทรมานมาก เราขอคัดค้าน ไม่ให้ เอาไป ให้เอาไว้ที่ถํ้ากลองเพล ไม่ให้เอาไป” ที่ประชุมจึงมีมติถาม ถามองค์นั้นองค์นี้ ก็ให้เอาไป เอาไปส่วนมาก ให้เอาไปเกือบทั้งหมด พระองค์อื่นให้เอาไปหมด ยังเหลืออีกรูปหนึ่งที่เห็นด้วยกับ ท่านพระอาจารย์จวน คือ ท่านพระอาจารย์ขาน ฐานวโร ท่านกล่าวว่า “โอ้ ! ไม่ควรเอาไป ท่านเกือบแล้ว เต็มที่แล้ว รักษาจนหมดความสามารถทํายังไง ก็ให้อยู่ในถํ้ากลองเพลนี่แหละ” และท่านพระอาจารย์จวนท่านบอกยํ้าชัดว่า “ไม่เอาไป ถ้าท่านรอดมาได้ก็เป็นบุญกุศล รอดไม่รอด ก็ควรเอาไว้ หีบศพที่ทําไว้แล้วนั้นให้เอาซ่อนไว้ก่อน อย่าเอามาโชว์ไว้นี่” ท่านกล่าวขึ้นเสียงดัง ฟังชัดในที่ประชุม พระอุปัฏฐากหลวงปู่ขาวจึงกล่าวขึ้นว่า “ไม่ได้ๆ โลงศพทําไว้ดีแล้ว”

ประชุมกันไปมาหลายรอบ หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ จึงเดินทางมาเยี่ยม ท่านเอายามาลาเรีย มาละลายใส่นํ้าหยอด หลวงปู่ขาวก็มีอาการดีขึ้นๆ คราวนั้นมีพระเถระองค์สําคัญหลายรูปมา อุปัฏฐากหลวงปู่ขาวอาพาธ เช่น หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็อยู่ หลวงปู่เจี๊ยะท่านคอยดูแลนํ้า ปรับปรุงสระนํ้าที่หลังกุฏิเก่า หลวงปู่เจี๊ยะเป็นหัวหน้าใหญ่ชอบตีสกัดหิน ท่านตีหินแล้วมีพวกญาติโยมมาขนเอาไปทิ้ง พวกเจาะก็เจาะ พวกทิ้งก็ทิ้ง หลวงปู่จันทร์ เขมปตฺโต ภูเวียง ก็อยู่นั่น มีพระเถระหลายองค์ ท่านก็ค่อยๆ ดีขึ้น

ท่านพระอาจารย์จวนว่า “เราพูดแล้วว่า ท่านยังไม่ทันหมดบุญ”

หลวงปู่ขาน ก็ว่า “เราก็พูดแล้วว่า ท่านยังไม่หมดบุญ เราถึงคัดค้าน” 

หายป่วยคราวนั้นหลวงปู่ขาวก็ยังทรงสังขารขันธ์มาจนถึงอายุ ๙๖ ปี ไม่ป่วยอีกสักครั้ง จากนั้นมาจนกระทั่งเข้าสู่แดนนิพพาน”

คราวที่หลวงปู่ขาวท่านอาพาธหนักนั้น ครูบาอาจารย์พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระ-อาจารย์มั่น ตลอดจนศิษยานุศิษย์ทั้งหลาย ต่างก็เป็นห่วงเป็นใยในอาการอันไม่น่าไว้วางใจ และ ต่างก็ปรารถนาให้ท่านหายจากอาพาธ ตามปกติธรรมดาของชาวพุทธ โดยเฉพาะศิษย์วงกรรมฐานย่อมเชื่อมั่นในอํานาจคุณพระศรีรัตนตรัยและเชื่อมั่นในบุญญาบารมีของหลวงปู่มั่น ต่างก็พากัน ไหว้พระสวดมนต์ ปฏิบัติภาวนา อธิษฐานจิตและอาราธนาอัญเชิญพระศรีรัตนตรัยและหลวงปู่มั่นเพื่อเป็นสรณะที่พึ่ง และเพื่อช่วยดลบันดาลรักษาหลวงปู่ขาว รวมทั้งอานิสงส์ที่หลวงปู่ขาวเคยร่วมถวายอาหารแด่พระอรหันต์ในคราวปฐมสังคายนาพระไตรปิฎก และบารมีธรรมที่ท่านบําเพ็ญมาในปัจจุบันชาติ ในที่สุดหลวงปู่ขาวท่านก็หายจากอาพาธหนัก

การอุปัฏฐากหลวงปู่ขาวในคราวนั้น หลวงปู่ลี ท่านได้เล่าเหตุการณ์ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ กับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หยอกล้อเล่นกันขณะเฝ้าดูแลหลวงปู่ขาว ดังนี้ 

“มีครั้งหนึ่งเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๑๐ หลวงปู่ขาว อนาลโย ท่านอาพาธหนัก ท่านพระอาจารย์จวน กับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ไปเฝ้าไข้ด้วยกัน นั่งพับเพียบอยู่ข้างๆ ท่าน นั่งก็ไม่นั่งธรรมดา นั่งเล่นเอาหัวชนกัน ทางนั้นก็ตุ๊บ ! ทางนี้ก็ตุ๊บ ! มีพระองค์หนึ่งนั่งเฝ้าไข้อยู่ด้วย ก็นึกภาวนาในใจว่า “อุ๊ย ! เมื่อไรหนอพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาจะขึ้นมาสักที” ไม่นานนักพ่อแม่ครูจารย์ ท่านก็ขึ้นมาบนกุฏิ ท่านเห็นท่านพระอาจารย์จวนกับท่านพระอาจารย์สิงห์ทองกําลังเล่นเอาหัว ชนกันอย่างสนุกสนาน

พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาท่านก็ดุเสียงดังว่า “โถๆๆ มองไปคนไหนก็เห็นแต่หัวล้านกันหมด ทําไมเล่นกันเป็นเด็กน้อยอย่างนี้ ครูบาอาจารย์นอนป่วยอยู่แท้ๆ เธอทั้งสองก็เล่นกันไปได้หนอ อย่างนี้” “โอ๊ย ! พ่อแม่ครูอาจารย์ท่านดุเอาอย่างหนักในวันนั้น นึกๆ เราก็อดขําตอนพ่อแม่- ครูจารย์เทศน์ไม่ได้ ก็หมู่พวก (ท่านพระอาจารย์จวน กับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง) ถูกท่าน เรียกให้คลานตามกันออกมาด้านนอกกุฏิ นั่งนิ่งไม่ไหวติง เทียมกันอยู่ทั้ง ๒ รูป รับฟังเทศนาอบรมสั่งสอนจากองค์พ่อแม่ครูจารย์” หลวงปู่ลีท่านเล่าไปขําไปว่า “ท่านทั้งสองเจอของจริงเข้าแล้ว”

กล่าวถึงอดีตชาติของครูบาอาจารย์ท่านเคยมีความสัมพันธ์ผูกพันกันมาหลายภพหลายชาติ หลวงปู่ขาวท่านเคยเป็นพ่อของท่านพระอาจารย์จวน ส่วนองค์หลวงตาพระมหาบัวท่านเคยเป็นพ่อของท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง สําหรับท่านพระอาจารย์จวนกับท่านพระอาจารย์สิงห์ทองท่านเคยเป็นพี่น้องเล่นกันมา 

พรรษา ๑๘ พ.ศ. ๒๕๑๐ จําพรรษาที่วัดถํ้ากลองเพล

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๐ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะนั้นท่านมีอายุ ๔๕ ปี พรรษา ๑๘ เมื่อใกล้ เข้าพรรษา ท่านได้อยู่จําพรรษากับหลวงปู่ขาว อนาลโย ที่วัดถํ้ากลองเพล นับเป็นการจําพรรษากับหลวงปู่ขาวเป็นครั้งที่สอง เพื่อเฝ้าปรนนิบัติดูแล ซึ่งขณะนั้นองค์ท่านชราภาพมากแล้ว อายุใกล้ เข้าสู่ ๘๐ ปี

อานิสงส์จากการที่หลวงปู่ลี ได้ไปจําพรรษาปฏิบัติธรรม และมีโอกาสได้อุปัฏฐากรับใช้ หลวงปู่ขาวอย่างใกล้ชิด ทําให้ท่านมีโอกาสเห็นและสัมผัสเรียนรู้ข้อวัตรปฏิบัติต่างๆ ที่หลวงปู่ขาวได้สืบทอดมาจากหลวงปู่มั่นได้ในหลายแง่หลายมุม ในบางโอกาสที่หลวงปู่ขาวมีเหตุจะต้องพบปะ คลุกคลีกับหมู่คณะและครูบาอาจารย์ จึงเป็นโอกาสพิเศษสําหรับท่านที่จะได้พบเจอครูบาอาจารย์อีกหลายท่าน ได้รู้จักคุ้นเคยกับข้อวัตรปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานจนเป็นความศรัทธาประทับใจ

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเคารพบูชาหลวงปู่ขาว อนาลโย มาก ท่านถือเป็นครูบาอาจารย์องค์หนึ่ง ท่านเรียกด้วยความเคารพเทิดทูนว่า “พ่อแม่ครูจารย์ใหญ่ขาว” ท่านเมตตาเล่าปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงปู่ขาว ไว้ดังนี้

“พ่อแม่ครูจารย์ใหญ่ขาวท่านพูดว่า “นี่แหละ คือ กรรมของสัตว์” ท่านไม่ค่อยพูดอะไรนะ พระอยู่กับท่านก็มากนะ หลวงปู่ชอบก็เหมือนกันกับหลวงปู่ขาว ท่านเดินจงกรมเก่งมาก เดินจงกรมภาวนา ท่านทําให้ดูอยู่อย่างนั้น แต่ถ้าเทศน์นี้ไม่ค่อยพูด อย่างญาติโยมมา อย่าง ครูจารย์เพ็งมาขอฟังเทศน์ท่าน ท่านบอกให้อ่านหนังสือเอา บางครั้งท่านก็ไม่ลงมา ท่านก็แก่ชราแล้วทําอย่างไร แค่แบกสังขารตัวเองนี่ก็หนักมากแล้ว ถ้าเก่งจริงๆ เรื่องเทศน์ก็มีแต่หลวงปู่บุญยัง กับพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่อ่อน นี่นักเทศน์”

“หลวงปู่ขาว ตอนกลางคืนท่านไปหานั่งอยู่ตามก้อนหินเพื่อภาวนา เดือนหงายท่านนั่งอยู่ อย่างนั้น ที่ไหนมันน่ากลัวและลําบาก ท่านกล่าวว่าที่นั่นภาวนาดี ให้เร่งหาความสงบ ถ้ามีความทุกข์ในใจให้ออกจากกุฏิไปหาที่นั่งสมาธิภาวนา หากยังอยู่ในกุฏิก็มีแต่จะนอนเท่านั้นเอง

เดือนหงายสว่างจ้าในฤดูแล้ง หลวงปู่ขาว ท่านจะพาไปหานั่งอยู่ตามก้อนหิน ท่านนั่ง อยู่นู่นภูวัว อาจารย์เพ็ง ท่านก็พาลูกศิษย์ไปหลายคน เฒ่าขนาดนั้นแล้วยังนั่งภาวนาแข็งแรงจริงๆ เลยลองนั่งภาวนาแข่งกับผู้เฒ่าดู นั่งจนนั่งไม่ไหว อาจารย์เพ็งก็เลยนอน พอรู้สึกตัวขึ้นมา เห็นท่านนั่งอยู่ ก็ตั้งท่าอีก พอสู้ไม่ไหวก็นอนอีก จนท่านได้มาปลุกเพราะนอนหลับอยู่ หลวงปู่ขาวท่านเก่งเดินจงกรมไม่มีเกียจคร้าน คนหนุ่มสู้ท่านไม่ได้

คําสอนของพระพุทธเจ้าท่านให้เดินจงกรมนั่งภาวนา พวกเรามีแต่กินกับนอน มันก็ไม่เห็นอะไร ถ้าไม่เห็นก็มากล่าวตู่ศาสนาอีกว่าศาสนาไม่จริง ที่แท้เพราะตัวพวกเราไม่จริงจังในการปฏิบัติ จึงไม่เห็นของจริง 

ขอให้ปฏิบัติไปเถอะ ถ้ามันเกิดในใจตัวเอง มันจะรู้ขึ้นเองหรอก ให้มันเป็นสมาธิดูซิ พอจิต สว่างแล้วมันจะเกิดขึ้นเอง มันจะมีเรื่องปรากฏขึ้นมา ไม่เรื่องหนึ่งก็เรื่องหนึ่งแหละ ถ้าเรื่องนั้นเกิดขึ้นมาแล้ว คนไม่เคยเห็นเรื่องความอัศจรรย์ เรื่องจิตใจมันเกิดขึ้นแล้ว จิตมันไม่ออกจากนั้นนะ การพิจารณามันก็พิจารณาไปตาม ถ้าไม่มีหลักสมาธิ มันก็ไปตามปัญญานั่นแหละ ตามหนังสือไปว่าอย่างนั้นตามครูบาอาจารย์ไปอย่างนั้น ถ้าจิตเป็นสมาธิแล้ว มันไม่เป็นอย่างนั้น มันก็ไปตามเรื่องของสมาธิ ถ้าอย่างนั้นพระพุทธเจ้าท่านจะศีล สมาธิ ปัญญาหรือ ท่านเปรียบเทียบไว้นั่น อธิจิต อธิปัญญา อธิศีล ถ้าจิตแท้ๆ มันต้องมีสติปัญญานะ ตัวสติสําคัญมาก นี่ล่ะยอดคําสอนของพระพุทธเจ้า”

พรรษา ๑๙ พ.ศ. ๒๕๑๑ จําพรรษาที่วัดป่าหนองแซง 

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๑ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านพักปฏิบัติธรรมอยู่ที่วัดถํ้ากลองเพล กับหลวงปู่ ขาว อนาลโย จนกระทั่งจวนจะใกล้เข้าพรรษา เมื่อทราบข่าวว่าหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ อาพาธ อีกทั้งโยมแม่โพธิ์ก็ป่วยหนัก ท่านจึงได้กราบลาหลวงปู่ขาว เพื่อมาจําพรรษากับหลวงปู่บัว 

หลวงปู่บัวท่านเป็นพระศิษย์ของท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต อีกรูปหนึ่งที่มีปฏิปทา เด็ดเดี่ยวน่าเลื่อมใสเป็นอย่างมาก และเป็นที่ยอมรับของครูบาอาจารย์ทั้งหลายด้วย ท่านพระ-อาจารย์มั่นได้กล่าวทํานายไว้ว่า “ในกาลข้างหน้าถึงเวลาบารมีสุกงอมเต็มที่จะมีคนมาโปรด” ต่อมาท่านได้สนทนาธรรมและได้รับอุบายธรรมขั้นสูงจากหลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่วัดป่าแก้วบ้านชุมพล อําเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร ตามคําทํานายของท่านพระอาจารย์มั่น หลวงตาพระมหาบัว ท่านแนะนําวิธีปฏิบัติให้ในตอนคํ่า และในคืนนั้นเองหลวงปู่บัวท่านนําไป ปฏิบัติและได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์อีกองค์หนึ่งในพระพุทธศาสนา หลวงปู่ขาวท่านก็ชมว่า “ท่านบัวนี้ เป็นผู้วิเศษองค์หนึ่งนะ” 

หลวงปู่ลี ท่านเคยจําพรรษากับหลวงปู่บัว ที่วัดป่าหนองแซง มาแล้วครั้งหนึ่ง ในปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ซึ่งขณะนั้นต่างก็ยังไม่ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ การอยู่จําพรรษาร่วมกันในปี พ.ศ. ๒๕๑๑ นับเป็นครั้งที่สอง ซึ่งท่านทั้งสองต่างได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้ว โดยต่างมีพ่อแม่ครู-อาจารย์องค์เดียวกัน คือ พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว 

ในพรรษานี้ หลวงปู่ลี ท่านมีอายุ ๔๖ ปี พรรษา ๑๙ ส่วนหลวงปู่บัว ท่านมีอายุ ๘๐ ปี พรรษา ๒๙ แม้ท่านบวชตอนอายุมากแล้ว ท่านยังออกธุดงค์ลําบากตรากตรําตามป่าตามเขามาอย่างหนัก และการบําเพ็ญเพียรภาวนาของท่านเพื่อมรรคผลนิพพานนั้น ก็เป็นไปอย่างอุกฤษฏ์ ไม่เสียดายชีวิต ไม่ยิ่งหย่อนกว่าพระหนุ่มๆ เลย ดังนั้น ในวัย ๘๐ ปี สภาพสังขารร่างกายของ หลวงปู่บัวจึงได้ทรุดโทรมโดยลําดับ อันเป็นไปตามหลักธรรมชาติ คือ ความแก่ชรา ความเจ็บ และความตายคืบคลานเข้ามาทุกลมหายใจ และย่อมเป็นไปตามกฎแห่งไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ตามคําสอนของพระพุทธองค์ 

หลวงปู่ลี ท่านได้ทําข้อวัตรและอยู่อุปัฏฐากดูแลหลวงปู่บัว ขณะนั้นหลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร และครูบาอาจารย์อีกหลายรูป ก็ได้มาจําพรรษา ณ วัดป่าหนองแซงด้วย เนื่องจากตั้งอยู่ไม่ไกลจากวัดถํ้ากลองเพลมากนัก เพื่อจะได้เข้าออกได้สะดวก เพราะยังเป็นห่วงสุขภาพอาการของหลวงปู่ขาว บางครั้งก็รอฟังข่าวอาการอาพาธของหลวงปู่ขาวที่นี่เลย โดยอาศัย บารมีธรรมของหลวงปู่บัว จึงได้รับความสะดวกสบายทุกอย่าง หลวงปู่ลีท่านว่าครูบาอาจารย์ต่างๆ ในสมัยนั้นออกจากวัดถํ้ากลองเพลแล้วส่วนมากก็จะมาศึกษาอบรมและปฏิบัติธรรมที่นี่

ใต้ร่มเงาแห่งธรรมของ หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านมีข้อวัตรที่เคร่งครัดให้พาดําเนิน ในวัดของท่านไม่มีงานก่อสร้างใดๆ ท่านดําเนินตามปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่นทุกประการ โดยท่านมุ่งเน้นการปฏิบัติธรรมเป็นสําคัญ พระเณรต้องเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา และ ห้ามประมาทในการเจริญสติ ต้องตั้งให้อยู่ในสติ 

หากใครไม่จริงจังในการประพฤติปฏิบัติ ท่านจะดุทันที “ประมาทเหรอ มาดูถูกกรรมฐานนี่หือ !” พระเณรในวัดหากเจ็บไข้ได้ป่วยฉันยา ท่านก็ว่า “หือ ! มันมาดูถูกกรรมฐาน” ว่ากันว่า เณรน้อยเป็นไข้กําลังชักดิ้นชักงออยู่ เจอท่านดุเข้า หายจากอาการไข้โดยไม่ต้องฉันยาเลยก็มี มาแล้ว “มาดูถูกหรือ มาประมาทหรือ ประมาทกรรมฐานเหรอ” ท่านพูดอย่างนี้เสมอๆ “ใครพา พระเณรที่ไม่สบายไปโรงพยาบาลคนนั้นบาป” ท่านพูดแล้วยิ้ม หลวงปู่บัวท่านมิใช่พระธรรมดา ท่านปฏิบัติเด็ดขาดมาก ท่านไม่เคยฉันยา เวลาไม่สบาย ท่านก็ฉันแต่นํ้าปัสสาวะ หรือที่เรียกว่า “นํ้ามูตรเน่า”

ในระยะนี้ องค์หลวงตาพระมหาบัว สุขภาพท่านไม่ค่อยดี อาพาธด้วยโรคหัวใจ ดังนั้น เมื่อออกพรรษาแล้ว หลวงปู่ลีท่านกลับไปพักที่วัดป่านิโครธาราม บ้านหนองบัวบาน ระยะหนึ่งเพื่อโปรดเยี่ยมดูแลโยมมารดา จากนั้นแล้วท่านจึงเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด พักอยู่ระยะหนึ่ง พอถึงเดือน ๕ (เมษายน) ท่านก็กราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ ออกเดินธุดงค์ไปภาวนาที่ ดงศรีชมภู อําเภอโซ่พิสัย จังหวัดบึงกาฬ พอถึงเดือน ๖ (พฤษภาคม) ด้วยความคิดถึงพ่อแม่ครู-จารย์หลวงตาว่าเป็นผู้มีพระคุณอย่างสูงสุด อยู่บนหัวใจ อยู่บนกระหม่อมจอมขวัญของท่านเสมอ ท่านจึงย้อนกลับมาจําพรรษากับองค์หลวงตาฯ ที่วัดป่าบ้านตาด

พรรษา ๒๐ – ๒๓ พ.ศ. ๒๕๑๒ – ๒๕๑๕ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นพระที่มีความกตัญญูเป็นเลิศ ยิ่งกับพ่อแม่ครูอาจารย์ด้วยแล้ว ท่านแสดงออกถึงความเคารพนอบน้อม ความเทิดทูนบูชา และความกตัญญูรู้คุณได้อย่างเด่นชัดยิ่ง ด้วยระยะนี้ พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน อาพาธด้วยโรคหัวใจกําเริบ และวัดป่าบ้านตาดก็เสมือนบ้านพ่อแม่หลังใหญ่ที่ให้ความอบอุ่นใจกับท่านอยู่เสมอ บางครั้งอาจถูก พ่อแม่ครูจารย์ดุเอาบ้างก็ถือเป็นเรื่องธรรมดา ท่านจึงไปมาเข้าออกอย่างสุคโต คือ ไปดี มาดี ดังนั้น ระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๑๒ – ๒๕๑๕ หลวงปู่ลีท่านจึงย้อนกลับมาจําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาดติดต่อกันนานถึง ๔ พรรษา เพื่อคอยถวายงานรับใช้พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวอย่างมอบกายถวายชีวิต ขณะนั้นหลวงปู่ลีท่านมีอายุระหว่าง ๔๗ – ๕๐ ปี มีพรรษา ๒๐ – ๒๓ แล้ว ถือว่าท่านเป็นพระผู้ใหญ่และเป็นศิษย์อาวุโสขององค์หลวงตาฯ 

องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านเริ่มอาพาธป่วยด้วยโรคหัวใจกําเริบ เมื่อวันที่ ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๐๖ ขณะแสดงพระธรรมเทศนาอยู่บนธรรมาสน์ในงานประชุมเพลิงศพ ท่านพระอาจารย์กงมา จิรปุญฺโญ เจ้าอาวาสวัดดอยธรรมเจดีย์ อําเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร ขณะนั้น ท่านมีอายุได้ ๕๐ ปี โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ดังนี้

“…ไม่ทราบว่าเราลงธรรมาสน์เมื่อใด เราไม่ได้เกี่ยวกับใครนี่ ลงธรรมาสน์แล้วไปเลย คนจะตาย จะอยู่ได้ยังไง ตั้งแต่บัดนั้นมาก็รู้ว่า อ๋อ ! โรคหัวใจ มันเป็นอย่างนี้ๆ รู้มาโดยลําดับๆ นั่นล่ะเทศน์กําลังเร่งเต็มเหนี่ยวๆ หยุดกึ๊กเลย โรคหัวใจมันกระตุกเอาอย่างแรง ขั้นจะสลบไสล ตั้งแต่นั้นมาไม่ได้เทศน์เลย หยุดเลย ต้อนรับแขกคน พูดอะไรกับใครไม่ได้ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๐๖ – ๒๕๑๒ มา เล่นกับแขกคนอะไรไม่ได้เลย จากนั้นปี ๒๕๑๔ – ๒๕๑๕ เริ่มพูดได้บ้างเล็กน้อย ทั้งพูดทั้งระวัง”

ตามปรกติเมื่อออกพรรษาแล้ว หลวงปู่ลีท่านจะกลับเข้าวัดป่าบ้านตาด เพื่อช่วยสนองงาน พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตา หากขาดเหลือหรือมีสิ่งอื่นใดบกพร่องจะได้ช่วยงาน และในขณะนั้นหลวงปู่ลีท่านเป็นพระผู้ใหญ่แล้ว ท่านจะได้ช่วยแบ่งเบาภาระดูแลความเรียบร้อยภายในวัด ตลอดดูแลสอดส่องว่าพระเณรได้ปฏิบัติต่อองค์ท่านถูกต้องหรือไม่ อีกประการหนึ่งเวลาองค์หลวงตาฯ จะเทศน์ดุด่าว่ากล่าว หลวงปู่ลีท่านจะเป็นเขียงรองรับได้เป็นอย่างดี ในระยะนั้นแม้องค์หลวงตาฯ ยังมีอาการโรคหัวใจ แต่ก็ยังเมตตาเทศนาอบรมพระ ท่านเทศน์เข่นพระอย่างหนัก ธรรมเทศนา แต่ละกัณฑ์ดุเด็ดเผ็ดร้อนมาก ทําให้พระกลัวกันมากๆ โดยเฉพาะช่วงเทศน์สอนพระ ท่านจะห้ามฆราวาสเข้ามาเกี่ยวข้อง ประหนึ่งว่าปิดประตูตีแมว พระรูปไหนควรจะได้หลักเกณฑ์ จะต้องถูกท่านเข่นอย่างหนัก

สําหรับวัดป่าบ้านตาดนี้ องค์หลวงตาฯ ท่านเน้นยํ้าถึงเรื่องมหาภัย ๕ ประเภท ที่ไม่ให้พระ เกี่ยวข้องเด็ดขาด คือ หนังสือพิมพ์ วิทยุ โทรทัศน์ วิดีโอ โทรศัพท์ เพราะเป็นอุปสรรคต่อการบําเพ็ญสมณธรรมโดยตรง ในสมัยนั้นพระเณรยังไม่มาก คนมาวัดก็ยังไม่มาก สภาพโดยรอบวัด ยังเป็นป่าผืนใหญ่ ห่างไกลบ้านเรือนของผู้คน ถนนหนทางยังไม่สะดวก สัตว์ป่าบางชนิดยังมีมา ให้เห็นอยู่เนืองๆ บรรยากาศภายในวัดเงียบสงัดมาก ไม่มีไฟฟ้าใช้ นํ้าใช้ก็โยกจากบ่อบาดาลในวัด เป็นสถานที่ภาวนาอย่างแท้จริง องค์หลวงตาฯ ท่านเข้มงวดกวดขันต่อภิกษุสามเณร ที่เข้ามาพักปฏิบัติธรรมเป็นอย่างยิ่ง ภิกษุสามเณรจะต้องรักษาธรรมวินัย และข้อวัตรปฏิบัติอย่างเคร่งครัดจริงจัง พระเณรจึงสะดวกสบายในการบําเพ็ญภาวนาได้ตลอดทั้งวันทั้งคืน 

หลวงปู่ลี กล่าวขึ้นว่า “ที่จริงองค์พ่อแม่ครูจารย์ท่านไม่ได้มีเจตนาจะสร้างวัดป่าบ้านตาด ท่านว่ามันใกล้บ้านเกิด ใกล้ญาติพี่น้อง มิใช่นิสัยขององค์ท่านเลย แต่เนื่องจากปี พ.ศ. ๒๔๙๙ โยมมารดาป่วยไม่ยอมติดตามท่านไปทางจังหวัดสกลนคร ท่านจึงต้องอยู่ดูแลโยมมารดา นี้คือ เหตุที่ว่าทําไมท่านจึงสร้างวัดป่าบ้านตาด ท่านว่า “เหมือนวัวตอกหลักผูกแม่ไว้แล้ว ลูกจําต้องเดินวนอยู่ตรงนั้น”

ในยุคนั้นองค์หลวงตาฯ ท่านเน้นสอนพระให้ฝึกหัดทําความสงบใจก่อน ตามแนวทางของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น โดยหลวงปู่ลีเทศน์ไว้ดังนี้ “ต้องบังคับใจให้อยู่ ต้องฝึกตัวเองหมดทุกอย่างนะตัวเรานี้ ทางโลกเขาก็ยังมีการฝึกเหมือนกันนะฝึกงาน กว่าจะไปเป็นช่างได้ก็ต้องเป็นลูกน้องเขา เสียก่อน นี่ก็เหมือนกันนะการปฏิบัติต้องเร่งความพากความเพียรนะ ตัวสําคัญ จิตยังไม่ทันสงบ ก็ไปพิจารณาใคร่ครวญหาความสงบอย่างครูบาอาจารย์ มีแต่หลวงปู่มั่นนะที่สอนความสงบทั้งนั้น ท่านให้ภาวนาพุทโธอยู่อย่างนั้น …

หนังสือมีให้เอาไปดู แล้วเอาไปคิดใคร่ครวญ พ่อแม่ครูจารย์ (องค์หลวงตาฯ) ท่านจัดมา ให้หมดแล้ว พระไตรปิฎกก็มีเอามาท่อง เอามาฝึกใจตัวเองให้อยู่ในหลักธรรมเท่านั้น ต้องฝึก อยู่อย่างนั้นนะ ฝึกในความสงบ ไม่ให้มันคุ้นเคยกัน คุ้นเคยจนสนิทกันไม่ได้ เพราะมันจะเป็น ทางโลกไป เช่น เรื่องผัวเมียสักหน่อยก็ด่ากันทะเลาะกัน ถ้าเรื่องทางพระไม่เป็นอย่างนั้น ถ้าคุ้นเคยกันแล้วก็ดูถูกกัน มันก็เป็นเรื่องโลกไปไม่ใช่เรื่องธรรม ถ้าอยู่กับครูบาอาจารย์ โอ้ย ! จะอยู่รวมกัน ได้ก็ตอนกวาดตาด (กวาดลานวัด) กับตอนฉันนํ้าร้อนเท่านั้น นอกนั้นไปใครไปมัน ถึงขนาดนั้นนะ แต่เก่าแต่ก่อนก็ไม่มีพระมีเณรมาก พ่อแม่ครูจารย์ก็อยู่บางครั้งก็ ๙ องค์ บางครั้งก็ ๘ องค์ รวมทั้งพระทั้งเณร บางครั้ง ๕ องค์ก็มี” 

หลวงปู่ลี ท่านยํ้าว่า “จะมาอยู่กับท่านเล่นๆ ท่านไล่หนีตั้งแต่ยังเดินมาไม่ถึงวัด” การที่ หลวงปู่ลี ท่านได้มาอยู่ศึกษาอบรมและจําพรรษากับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านได้รับประโยชน์ เป็นอันมาก เนื่องจากท่านได้ศึกษาและปฏิบัติตามต้นฉบับแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นที่องค์หลวงตาฯ ได้สืบทอดรักษาและพาดําเนินมา ซึ่งในกาลต่อมาเมื่อ หลวงปู่ลีมาสร้างวัดป่าภูผาแดง ท่านก็ได้สืบทอดรักษาและดําเนินตามอย่างเคร่งครัด ทั้งนี้เพื่อ พระลูกพระหลานจะได้ดูเป็นคติตัวอย่างและสืบทอดกันต่อๆ ไป

ออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๑๒ , ๒๕๑๓ ไปสร้างวัดที่ดงศรีชมภู

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านถือปฏิปทาการออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาตามป่าตามเขาและมีหมู่บ้าน เล็กๆ อาศัยบิณฑบาตอย่างเคร่งครัด ดงศรีชมภู อําเภอโซ่พิสัย จังหวัดบึงกาฬ เป็นสถานที่ แห่งหนึ่งซึ่งท่านเคยไปเที่ยวธุดงค์มาแล้วเมื่อคราวออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๑๑

เขตดงศรีชมภู เป็นผืนป่าขนาดใหญ่มีอาณาบริเวณกว้างขวางมาก ทั้งเต็มไปด้วยสัตว์ป่าและไข้มาลาเรีย ถ้าหากพระธุดงค์องค์ใดที่ไม่ชํานาญทาง หรือไม่คุ้นเคยกับดงแห่งนี้ พวกชาวบ้าน ริมดงเขาจะพากันห้ามไม่ให้ท่านเดินทางต่อไป เพราะยิ่งไปองค์เดียว เขาเกรงว่าท่านจะหลงทาง ไม่สามารถจะข้ามดงไปได้ในเวลาคํ่ามืด ถ้าพักค้างคืนในดงจะต้องตายแน่ เนื่องจากอันตรายจากสัตว์ป่านานาชนิด เช่น เสือ ช้าง หมี หมูป่า งู ฯลฯ สัตว์ร้ายเหล่านี้ชุกชุมมาก และเคยมีเสือ แอบข้างรั้วบ้านแล้วคาบชาวบ้านไปกิน

พระกรรมฐานครูบาอาจารย์ส่วนใหญ่ ถ้าหากจําเป็นจะต้องผ่านเส้นทางนี้ ท่านจะเดิน มุ่งหน้าไปด้วยความระมัดระวังจิตของท่านไม่ให้ส่งออกภายนอกเลย กําหนดความรู้ “พุทโธ” ติดแนบแน่นกับจิต เดินทั้งวันตั้งแต่ฉันจังหันเสร็จ ยามเมื่อหิวกระหายนํ้าก็ได้อาศัยนํ้าตามหนอง ซึ่งสัตว์ป่าลงกิน ทั้งอุจจาระ ปัสสาวะใส่ ฉันพอทาคอ เพราะการเดินทางนั้นไม่ได้เอานํ้าไปด้วย เอาไปแต่กระบอกกรองนํ้า ครูบาอาจารย์ท่านทําอย่างนั้น ถ้าจะเอานํ้าไปด้วยแล้วก็จะฉันแต่นํ้า เมื่อหิว แล้วการเดินทางจะไปได้ไม่ไกล นํ้าจะลงพื้น เท้าจะพองเดินไม่ได้ ฉะนั้น ครูบาอาจารย์สมัยก่อนท่านจึงไม่เอานํ้าติดตัวไปด้วย เพื่อจะได้ลดนํ้าหนักในการเดินทาง เฉพาะบริขารที่จําเป็น ก็หนักพอแล้ว

ครูบาอาจารย์ที่เคยเที่ยวธุดงค์ที่ดงศรีชมภู ได้แก่ หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านพระอาจารย์บุญจันทร์ กมโล ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ท่านพระอาจารย์ทองพูล สิริกาโม ฯลฯ องค์หลวงตาฯ ท่านเคยเที่ยวธุดงค์มาองค์เดียว ท่านเทศน์ไว้ว่า “ตั้งแต่เราเที่ยวกรรมฐาน ไปทั้งวันก็ไม่เจอหมู่บ้านแหละ ไม่ใช่เล่นนะ ไปทั้งวัน ไม่เจอหมู่บ้าน มีแต่ดงแต่ป่าทั้งนั้น เพราะไม่มีบ้านแต่ก่อน เราเคยไปแล้ว ทุกวันนี้มันเป็นไร่เป็นสวนเขาหมด แต่ก่อนเราไปเป็นดงรกชัฏ เราเคยเที่ยวไปตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๗ – ๘๘ ใช่ เราเที่ยวอยู่แถวนั้น สองปีเข้าอยู่ทางแถวนั้น ทะลุออกทางบ้านแพงมีแต่ดง เดี๋ยวนี้คําว่าดงไม่มี เป็นไร่เป็นสวนหมดเลย” 

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๒ – ๒๕๑๓ หลวงปู่ลีท่านมาจําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด เมื่อออกพรรษา ท่านได้ไปช่วยสร้างวัดที่ดงศรีชมภู ซึ่งต่อมาคือ วัดป่าดานวิเวก หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ทีแรกนัดกัน จะไปเที่ยว (ธุดงค์) เราอยู่วัดป่าบ้านตาด อาจารย์…. อยู่วัดถํ้ากลองเพล นัดกันออกเที่ยวธุดงค์ภาวนา ในระหว่างช่วงออกพรรษาไปเห็นดงศรีชมภู ปี พ.ศ. ๒๕๑๑ ๒๕๑๒ ๒๕๑๓ ไปเดือน ๕ พอถึงเดือน ๖ ต้องรีบกลับ พ่อแม่ครูจารย์ (องค์หลวงตาฯ) ท่านสั่งกําชับไว้ว่า “ถ้าพ้นจาก วันวิสาขบูชาไปแล้ว ท่านไม่รับ” ส่วนปี พ.ศ. ๒๕๑๔ ไปไม่ได้ เพราะต้องอยู่ช่วยพ่อแม่ครูจารย์ทํางานสร้างกุฏิ อาจารย์… จึงไปองค์เดียว 

ไปดงศรีชมภู เรามีชาวบ้านติดตามไปด้วยหลายคน มีพ่อบัวโฮม พ่อสมคิด น้องของพ่อ ชื่อว่าไอ้สิทธิ์ฯ โยมถนอมซึ่งเป็นชาวบ้าน (แสงอรุณ) เขาอยากได้วัด เขาว่า “ถ้าจะสร้างก็กลัวว่า พระจะไม่มาอยู่” เราก็ว่า “เจ้าเคยสร้างวัดมาก็มากแล้ว วัดป่าหนองแซง วัดป่าหนองบัวบาน ก็สร้างมาแล้ว ทําไมถึงลังเลอยู่ พวกศรัทธาหัวเต่า” พอหลวงปู่ลีว่าหนักๆ เจ็บๆ เข้า ชาวบ้านก็ฮึดขึ้นมาว่า “อ้าว ! สร้างเลยพวกเรา” ปีนั้นสร้างกุฏิได้ ๒ หลัง ปีต่อมาไปอีก เราไปก่อน อาจารย์… ตามไปทีหลัง คนไปกันน้อย ให้โยมถางไร่ จุดไฟเผาไร่เอาไม้ โห ! ได้เสา ๕ ต้น วัดส่วนแล้วได้แต่ เสาต้นงามๆ

ในปี ๒๕๑๓ เราได้นําญาติโยมหาไม้สร้างศาลา มีแต่ไม้มะค่าแต้ ไม้ตะเคียนหิน โดยมาก เอาแต่ไม้มะค่าแต้ ทําไว้ให้พร้อมทุกสิ่งทุกอย่าง ไม้เล็กไม้น้อยเราเตรียมไว้พร้อม หาไว้จนครบ พอที่จะสร้างเสนาสนะ ต่อมาปี ๒๕๑๔ เราก็ไม่ได้ไปแหละ อาจารย์… อยู่ที่นั่น ท่านก็สร้าง ศาลาต่อ เพราะเสาได้ครบหมดแล้ว ไม้เขาก็เลื่อยไว้จนครบแล้ว ไม่อดไม่อยาก ไม้ตะเคียนก็เยอะ มีแต่ไม้ตะเคียน ไม้มะค่าแต้แหละ สร้างศาลาเสร็จดังที่เห็นในปัจจุบันนี่ล่ะ ตั้งอยู่บนหิน”

ดงศรีชมภู ในขณะที่หลวงปู่ลีไปช่วยสร้างวัด ยังมีสัตว์ป่าชุกชุม ระหว่างหาไม้สร้างศาลาก็ไปเจอหมีมาออกลูก หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “เอ้า ! เราไปอยู่ดงศรีชมภู วัดที่อาจารย์… อยู่ทุกวันนี้ หมี มีคนรบกวนมันมาก มันจึงหลบเข้ามาในวัด มาออกลูกในโพรงของต้นมันปลา (ต้นกันเกรา) แล้วก็พวกถางป่ามารบกวนมัน ตอนนั้นเราไปเจอพอดีเลยได้ยินเสียงหมีมันร้องอยู่ใกล้ๆ ก็พอดีพวกโยมผู้ชายกําลังเดินหาตัดไม้ทําเสาสร้างศาลา จะเดินไปทางนั้น เราก็ร้องบอกว่า “ให้เลี่ยง ทางนั้น ระวังนะ หมีมันมาออกลูกอยู่ที่นั่น” พอดีโยมเข็มแกไม่รู้เรื่อง ก็เดินไปจับปลายไม้ใกล้ๆ ที่มันอยู่ มันก็ร้องขู่ขึ้น โยมคนนั้นวิ่งหนีเลย พอพวกโยมไปรบกวนมัน มันจึงพาลูกหนีไปที่อื่น หนีไป เขาก็ไปเห็นมันอีก มันไปหลบอยู่ทางโน้น มันกลัวคนมาแย่งเอาลูกของมันไป”

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๔ หลวงปู่ลี ท่านนอกจากอยู่ถวายงานสร้างกุฏิแล้ว ท่านยังมีส่วนช่วย อัดเทป ขณะองค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านกําลังรวบรวบข้อมูลทําหนังสือประวัติท่านพระ- อาจารย์มั่น ภูริทัตตมหาเถระ ซึ่งเป็นหนังสือสําคัญที่ทรงคุณค่าและมีประโยชน์มากต่อพุทธบริษัท ทั้งหลาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งต่อบรรดาพระธุดงคกรรมฐานในรุ่นต่อๆ มา แม้ท่านเกิดไม่ทัน หลวงปู่มั่นก็ได้อ่านศึกษาประวัติ เพื่อจะได้น้อมนําไปดําเนินตามรอยปฏิปทาของท่าน โดยหลวงปู่ลีท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“อย่างประวัติหลวงปู่ชอบท่านภาวนาจนเกิดปัญญาจักษุ รู้ได้ถึงวาระจิตของผู้อื่น ตอนนั้นท่านภาวนาอยู่ที่บ้านบง ท่านไปได้ความอัศจรรย์ที่นั่น แต่ท่านก็ไม่ได้สนใจ ถ้าหมู่พวกไม่ไปถาม ก็ไม่รู้เรื่องนะ ท่านมีเรื่องเล่าแปลกๆ เขาจึงชอบถามซอกแซกท่านนะ อย่างพ่อแม่ครูจารย์ก็เปิดปี พุทธศักราช ๒๕๑๔ ผมเป็นผู้อัดเทป ท่านจะเอามาประมวลใส่ประวัติหลวงปู่มั่น ตั้งแต่เวลา ๑ ทุ่ม จนถึงเวลาตี ๒ ท่านพูดเรื่องพม่าและท่านพูดภาษาพม่าได้ด้วยนะ พ่อแม่ครูจารย์ท่านเลยว่า พูดภาษาของเรานี่แหละ พวกเรามันไม่มีเห็นอะไรนะ เพราะกิเลสมันเต็มหัวใจนะ เรื่องธรรม ไม่เกิดขึ้นสักที มันไม่เกิดขึ้น เพราะคิดเรื่องไหนก็มีแต่กิเลสตัณหาไปหมด ทั้งความรักความชัง ธรรม คือ ขันติความอดทน ไม่มีหิริโอตตัปปะ ความเกรงกลัวต่อบาปไม่มี แต่พระพุทธเจ้าท่านแยกแยะได้”

ออกพรรษากราบคารวะเยี่ยมเยียนครูบาอาจารย์

การกราบคารวะเยี่ยมเยียนกันของบรรดาพระธุดงคกรรมฐาน มีมาแต่สมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เสด็จไปเยี่ยมเยียน เพื่อแสดงธรรมและตรัสสนทนาธรรมกับ บรรดาพระอรหันตสาวก บางครั้งพระองค์ท่านก็ให้พระอรหันตสาวกแสดงธรรมให้ฟังก็มี รวมทั้งบรรดาพระสงฆ์สาวกไปเที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา แล้วกลับมาขอเข้าเฝ้ากราบคารวะ เยี่ยมเยียนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพื่อกราบขอความเมตตาธรรมานุเคราะห์ องค์พระ- บรมศาสดาก็ทรงประทานพระธรรมเทศนาพร้อมอุบายธรรม 

พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ในสมัยก่อน ท่านได้ดําเนินสืบทอดปฏิปทาข้อนี้กันต่อๆ มา ท่านกราบคารวะเยี่ยมเยียนกันด้วยความเคารพบูชาในครูบาอาจารย์กัน จริงๆ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ได้ดําเนินตามปฏิปทาข้อนี้อย่างเด่นชัด ในระหว่างที่ท่านอยู่ จําพรรษากับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่วัดป่าบ้านตาด ในปี พ.ศ. ๒๕๑๒ – ๒๕๑๕ เมื่อออกพรรษาแล้ว นอกจากท่านจะออกเที่ยวธุดงค์และไปช่วยสร้างวัดที่ดงศรีชมภูแล้ว ท่านยังช่วยสร้างกุฏิที่วัดป่าบ้านตาด และเมื่อมีโอกาสท่านก็ยังแวะเข้ากราบคารวะเยี่ยมเยียน พ่อแม่ครูอาจารย์อยู่เสมอๆ องค์ที่ท่านไปกราบนั้นล้วนเป็นพระประเภทเพชรนํ้าหนึ่งองค์สําคัญๆ ศิษย์สายท่านพระอาจารย์มั่น เช่น หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ที่วัดป่าอุดมสมพร อําเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ วัดป่าประสิทธิธรรม อําเภอบ้านดุง จังหวัดอุดรธานี ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ วัดเจติยาคิรีวิหาร อําเภอศรีวิไล จังหวัดบึงกาฬ ท่านพระ-อาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร วัดป่าแก้วบ้านชุมพล อําเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร ฯลฯ

กรณีหลวงปู่ลีท่านธุดงค์ไปพักกับหลวงปู่ฝั้นนั้น เพราะหลวงปู่ฝั้นเป็นครูบาอาจารย์สําคัญองค์หนึ่งและเคยมีบุญคุณกับท่าน องค์หลวงตาพระมหาบัวกล่าวชมหลวงปู่ฝั้นว่าเป็นครูบา- อาจารย์ที่มีนิสัยนุ่มนวลชุ่มเย็นมาก กิริยาท่าทางการแสดงออกก็สวยงามมาก และพลังจิตก็เก่งมาก 

หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “เราไม่เคยอยู่ร่วมกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่มหาปิ่น (ปญฺญาพโล) เพราะท่านตายตั้งแต่เรายังไม่บวชแล้ว ส่วนพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่ฝั้น ท่านเป็นพระคู่สวดของเรา เราได้ยินว่าท่านอยู่ถํ้าเป็ด เราก็เดินทางไปหาท่าน ไปผู้เดียวนะ เราเคยรู้จักกับองค์ท่านมาก่อนนี้แล้วก็สนิทกันดี เราไปอยู่กับองค์ท่าน ๒ เดือนกว่า เราก็ขอโอกาสกราบลาท่านไปวิเวกต่อ ระหว่าง ที่อยู่กับองค์ท่าน ก็อยู่ฉันข้าวด้วยกันทุกวัน และช่วงบ่ายเย็นก็ได้ถวายการนวดเส้นแด่หลวงปู่ฝั้นเป็นประจํา หลวงปู่ฝั้นท่านเส้นเอ็นแข็งมาก แต่เราก็ได้ถวายการรับใช้ท่านด้วยความเคารพเทิดทูนบูชาสูงสุดองค์หนึ่งเช่นกัน”

หลวงปู่ลี ท่านได้อยู่ศึกษาข้อวัตรปฏิบัติ ตลอดจนเจริญสมาธิภาวนากับ พ่อแม่ครูจารย์ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ด้วยหลวงปู่ลีท่านได้ฝึกฝนอบรมตนเองในการธุดงค์ตามป่าตามเขา ซึ่งจะต้องเผชิญกับภยันตรายต่างๆ มากมาย ท่านย่อมมีจิตใจที่เข้มแข็งเด็ดเดี่ยวอดทน ดังนั้น การมาอยู่ ถํ้าเป็ด ถึงแม้ท่านต้องใช้เวลานานในการลงเขามาบิณฑบาต เพราะระยะทางห่างจากหมู่บ้านถึง ๕ กิโลเมตร ก็ไม่เป็นอุปสรรคแต่ประการใด 

ตลอดระยะเวลาที่หลวงปู่ลีท่านได้พักปฏิบัติธรรมกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่ฝั้นอย่างผาสุกเย็นใจนั้น ท่านได้รับฟังพระธรรมเทศนา ได้เห็นความเคร่งครัดในพระธรรมวินัยและธุดงควัตร ตลอดข้อวัตรปฏิบัติปฏิปทาอันน่าเคารพเลื่อมใสของหลวงปู่ฝั้นแล้ว ความศรัทธาและความเคารพบูชาก็ยิ่งเพิ่มพูนมากยิ่งขึ้น สมแล้วที่ท่านเป็นพระศิษย์อาวุโสองค์หนึ่งของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ท่านเป็นอีกองค์หนึ่งในกองทัพธรรมพระธุดงคกรรมฐาน ที่มีชื่อเสียงกิตติศัพท์ กิตติคุณ อันโด่งดัง และวงกรรมฐานต่างก็ให้การยอมรับนับถือ ทั้งมีพระเดินทางมาเพื่อขออยู่ศึกษาอบรมปฏิบัติธรรม รวมทั้งท่านเป็นที่เคารพศรัทธาปสาทะอย่างสูงของ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ ตลอดบรรดาพุทธบริษัททั้งหลายจากทั่วประเทศ ซึ่งต่างพากันเดินทางมากราบไหว้บูชาและบําเพ็ญบุญกับท่านกันเป็นประจํา ในกาลต่อมาหลวงปู่ลีเมื่อท่านสร้างวัดป่าภูผาแดงแล้ว ท่านก็ได้เทศน์ถึงหลวงปู่ฝั้นให้บรรดาพระศิษย์ฟัง เป็นต้นว่า

“เราต้องหาธรรมของพระพุทธเจ้าไปใส่ในใจเราดูซิ เผื่อว่ามันจะแยกแยะได้ ถ้าแยกไม่ได้ ก็เพราะเดินไม่ตรงตามทางเท่านั้นเอง เดินไปตามทางที่ท่านกําหนดไว้ มันก็ไม่ถูกต้องนะ ต้องฝึก ตัวเอง นั่งก็ฝึก นอนก็ฝึก เหมือนที่หลวงปู่ฝั้นท่านว่านั่งก็วัด นอนก็วัด วัดใจของเราดูนั่นแหละ ท่านสอนเข้าวัดเข้าวา เราไปตัดเสื้อผ้ายังต้องวัดขนาด ถ้าวัดแล้วมันไม่ถูก ท่านสอนถึงขนาดนั้น”

หลวงปู่ลีสนิทสนมกับท่านพระอาจารย์จวน

หลวงปู่ลี กุสลธโร กับ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านทั้งสองสนิทสนมกันมาก ท่านพระอาจารย์จวนท่านมีอายุมากกว่าหลวงปู่ลี ๒ ปี มีพรรษามากกว่า ๗ ปี ในปี พ.ศ. ๒๕๐๘ หลวงปู่ลีท่านเคยไปเยี่ยมและธุดงค์ปฏิบัติธรรมร่วมกับท่านพระอาจารย์จวนแล้วที่ภูวัว ต่อมาปี พ.ศ. ๒๕๑๒ ท่านพระอาจารย์จวนไปบุกเบิกสร้างวัดภูทอกและอยู่จําพรรษาเรื่อยมา ระหว่าง จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด หลวงปู่ลีเมื่อท่านทราบข่าว พอออกพรรษาแล้ว ท่านก็ตามไปเยี่ยม และอยู่ภาวนา ท่านว่าสบายดี ท่านสนิทสนมกันตั้งแต่สมัยอยู่ภูวัวด้วยกัน คราวไปอยู่ภูทอกกับ ท่านพระอาจารย์จวนลําบากมาก อาหารขบฉันก็ตามมีตามเกิด เพราะหมู่บ้านแถวนั้นมีบ้านไม่กี่ หลังคาเรือน มีฐานะค่อนข้างยากจน และก็ไม่ค่อยมีอะไรจะกิน ไม่ได้เหมือนทุกวันนี้ ท่านว่า หลวงปู่จวนเอื้อเฟื้อเอาใจใส่ดูแลท่านเป็นอย่างดี 

สมัยที่ท่านพระอาจารย์จวนไปอยู่ภูทอกในระยะแรกๆ นั้นจะมีรังผึ้งจํานวนมาก หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า ตอนไปอยู่ที่ภูทอก ท่านได้ฉันนํ้าผึ้งแท้จากรัง ครั้งนั้นท่านพระอาจารย์จวนได้พูดกับเณรว่า “เณร ไปเอานํ้าผึ้งมาถวายให้ท่านอาจารย์ลีกินหน่อย ต่อไปท่านอาจารย์ลีจะไม่ได้กินนะ” หลวงปู่ลีท่านถามเณร “นํ้าผึ้งอยู่ไหน” “อยู่รังมัน” “ฮ่วย ! ขอไปด้วยสิ” ท่านก็ไปกับเณร ตามไป ดูเณรเอานํ้าผึ้งแท้ ไปถึงเณรก็ขอ “ขอนํ้าผึ้งให้ท่านอาจารย์หน่อย” เณรเอาไม้อ้อมาตัดปลายให้ ปล้องมันทะลุ แล้วก็แหย่ใส่รังผึ้ง คล้ายเอาหลอดกาแฟไปเสียบรังมัน ไปแหย่รังก็แหย่ตรงหัว นํ้าหวาน นํ้าผึ้งมันก็ไหลลงมา ขอนํ้าผึ้งครึ่งถ้วย ก็ต้องเอาครึ่งถ้วย เอาตามความสัตย์ความจริง มันก็ไหลลงมา พอได้ครึ่งถ้วยก็ต้องหยุด แล้วก็ดึงไม้ออก หลวงปู่ลีท่านฉันนํ้าผึ้งแท้แล้ว ท่านว่า “โอ้ ! กินจากรังเลย นํ้าผึ้งแท้ร้อยเปอร์เซ็นต์อร่อยมาก”

พรรษา ๒๔ พ.ศ. ๒๕๑๖ จําพรรษาที่วัดป่าถํ้าพระนาหลวง

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๖ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะมีอายุ ๕๑ ปี พรรษา ๒๔ ท่านอยู่จําพรรษา เพียงองค์เดียวที่ วัดป่าถํ้าพระนาหลวง บ้านนาหลวง ตําบลคําด้วง อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ในพรรษานี้ท่านเกิดอาพาธป่วยเป็นไข้มาลาเรีย ท่านเล่าว่า

“อยู่ถํ้าพระบ้านนาหลวงในปี พ.ศ. ๒๕๑๖ ไปจําพรรษาอยู่แต่ผู้เดียว กว่าจะได้ออกก็ จวนเจียนจะเข้าพรรษาแล้ว เดือน ๘ แรม (กรกฎาคม) อาจารย์อะไรจําชื่อไม่ได้ ท่านมาแต่นู่น เดี๋ยวนี้ท่านอยู่จังหวัดราชบุรี เมื่อเราออกจากวัดป่าบ้านตาด ก็ไปถามหมู่เพื่อนว่า รู้จักวัดไหน ว่างบ้าง เขาก็ตอบว่า ที่ถํ้าพระนาหลวงไม่มีพระจําพรรษาอยู่ เราก็เลยเดินทางไปจําพรรษาที่นั่น

ถํ้าพระนาหลวง ถํ้าไม่ใหญ่โต มีขนาดพอประมาณ ลักษณะเป็นถํ้าเสี้ยวพระจันทร์ (ถํ้าเกิ้ง) ทางทิศตะวันออกมีนํ้าตกไหลผ่าน ป่าหนาทึบ ต้องมุดผ่านป่าไผ่ไร่ลงไปจึงจะไปถึง มีแต่ป่าไผ่ไร่ เต็มไปหมด อาหารก็กินแต่หน่อไม้กับเห็ดเท่านั้น ระยะทางเดินบิณฑบาตราวกิโลฯ กว่า เมื่อครั้งที่ เราไปจําพรรษา มีบ้านเรือนอยู่ ๑๕ หลังคาเรือน ใส่บาตรมี ๑๐ หลัง อีก ๕ หลัง ไม่ใส่บาตร เพราะชาวบ้านเขาก็อดอยาก มีอาชีพทําไร่ เราขึ้นไปพักอยู่บนภูเขา ลงมาบิณฑบาตยังหมู่บ้านแล้วย้อนกลับขึ้นไปบนภูเขาอีก ทางขึ้นภูเป็นทางลาดชัน

ชาวบ้านนาเก็นซึ่งอยู่เชิงเขารู้ว่าความเป็นอยู่ของเรายากลําบาก จึงปรารถนาดีเสนอจะให้ เณรขึ้นไปอยู่คอยดูแลอุปัฏฐากรับใช้เราด้วย จึงปฏิเสธเขาไปว่า “เรามาจําพรรษาแสวงหาที่อยู่ เพียงลําพังผู้เดียว เราไม่เอาใครมาอยู่ด้วยนะ” เราไม่ได้สุงสิงกับญาติโยมสักเท่าไร เขาก็ไม่มา ยุ่งเกี่ยวกับเรา ไม่มีอะไรจะพูดก็ไม่พูด แล้วก็แล้วกันไป ไม่มีใครรู้เรื่องราวของเรา ที่ถํ้าพระ- นาหลวง มีถํ้ามีกุฏิอยู่นะ ภายในถํ้ามันไม่น่าอยู่หรอก เพราะเหม็นขี้ค้างคาว มีกุฏิ ๒ หลัง เป็นกุฏิหลังคามุงด้วยหญ้าแฝก ในปีนั้นไปทําไว้

ไปอยู่ถํ้าพระบ้านนาหลวงเป็นไข้ทั้งพรรษา ยาแก้ไข้เราเตรียมไปชนิดที่ว่าอัดแน่นเต็มย่ามชาวบ้านแถบนั้นพากันป่วยไข้หลายคน เราก็เอายาที่เตรียมไปแจกให้ชาวบ้านกินจนหมด เมื่อถึงคราวตัวเองไม่สบายบ้าง ไม่มียาฉัน พอดีมีโยมผู้หนึ่งไปเที่ยวที่ถํ้าพระนาหลวง จึงถามเขาว่า “โยมอยู่ที่ไหน” เขาตอบว่า “ผมอยู่บ้านนาข่า” “รู้จักท่านอาจารย์เพียรไหม (หลวงปู่เพียร วิริโย)” เขาตอบ “รู้จัก ผมก็ทําบุญที่นั่นประจํา” เราก็ถามว่า “โยมจะลงไปวันไหน” เขาตอบว่า “จะลงไป วันพรุ่งนี้ วันนี้ไม่ทันแล้ว” เราจึงฝากความว่า “ไปบอกให้ครูจารย์เพียร ฝากยามาให้ฉันด้วย อาตมาเป็นไข้ไม่มียาฉัน” พอดีครูจารย์เพียรไปฉันจังหันที่บ้านนาเก็น แล้วท่านก็ขึ้นเอายามาส่งให้เราที่ถํ้าพระนาหลวง 

เมื่อครูจารย์เพียรเอายามาส่ง ท่านก็พูดขู่เราว่า “ทําไมมาอยู่แบบนี้ผู้เดียว ผมจะไปเข้า บ้านตาดจะไปบอกให้พ่อแม่ครูจารย์ทราบ” จากนั้นท่านก็พูดชวนว่า “ออกพรรษาแล้วไปตัดผ้าช่วยหน่อยนะ” แล้วครูจารย์เพียรก็ไปกราบเรียนพ่อแม่ครูจารย์ทราบ คราวนี้ไม่อดไม่อยาก เถ้าแก่ศรีไทยใหม่ให้ลูกน้องเอายาไปส่งให้กินเป็นลัง สนุกทานยา ได้ทานยาเก่งอยู่ที่นั่น เมื่อได้กินยาแล้วอาการป่วยก็บรรเทาหายไปในที่สุด ยาบรรจุหนึ่งลังกระดาษเต็มๆ พ่อแม่ครูจารย์ท่านให้เถ้าแก่ ศรีไทยใหม่จัดส่งมาให้ โดยนําส่งไว้ที่ด้านใต้ของภูเขา เพราะขึ้นมาไม่ได้ ไม่มีทางรถ สงสาร ชาวบ้านพากันเป็นไข้ตัวสั่นงันงก ก็ได้ยาที่พ่อแม่ครูจารย์ส่งมาให้ แบ่งให้ชาวบ้านกิน”

ในระยะนั้นหลวงปู่เพียร ท่านเพิ่งรับอาราธนานิมนต์จากชาวบ้านหนองกอง เพื่อสร้างวัด สถานที่แห่งนี้เดิมเป็นเสนาสนะป่า มีครูบาอาจารย์เดินธุดงค์มาปฏิบัติธรรมเป็นประจํามิได้ขาด แต่ไม่มีพระอยู่เป็นประจํา หลวงปู่มั่นท่านเคยมาวิเวกปฏิบัติธรรมปักกลดบริเวณต้นกระบกในช่วง หน้าแล้ง จากนั้นก็จาริกเที่ยวธุดงค์ไปที่อื่น ต่อมาก็มีหลวงปู่หล้า ขนฺติธโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ธุดงค์มาปฏิบัติธรรม หลวงปู่เพียรเมื่อท่านมาจําพรรษาแล้วได้สร้างเป็นวัดถาวรขึ้นมา ปัจจุบัน คือ วัดป่าหนองกอง หลวงปู่ลีท่านก็ได้มาช่วยงาน โดยท่านเล่าว่า “หลังจากออกพรรษา จึงเดินทาง ไปหาครูจารย์เพียร มาแล้วก็มาช่วยงานท่านอยู่ที่นั่น ท่านให้พาหมู่พวกปลูกต้นกล้วย พ่อแม่- ครูจารย์หลวงตามหาบัว ไปซื้อที่ดินให้ท่าน อยู่ที่บ้านหนองกองจํานวน ๓๐ ไร่ ที่ดินแปลงไหนเจ้าของเขาไม่ยอมขาย ก็ใช้วิธีการไปซื้อแปลงที่เขาขายแล้วนํามาแลกเปลี่ยนกัน”

หลวงปู่ลี เมื่อท่านออกจากวัดป่าหนองกองแล้ว ท่านก็กลับไปช่วยงานที่วัดป่าบ้านตาด และออกเที่ยววิเวกในสถานที่อื่นต่อไป ท่านปฏิบัติเช่นนี้อยู่เป็นประจําจนเป็นนิสัย เพราะความกตัญญูที่มีต่อพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวนั่นเอง 

หลวงปู่ลี ขณะอยู่จําพรรษาองค์เดียวที่ถํ้าพระนาหลวง ท่านสะดวกสบายในการบําเพ็ญภาวนา แม้สถานที่จะทุกข์ยากลําบากและแสนจะเปล่าเปลี่ยวน่ากลัว หมู่บ้านก็เล็กๆ และยากจน อาหารบิณฑบาตจึงอดๆ อยากๆ แต่ท่านกลับยินดีในสถานที่เช่นนั้น เพราะท่านถือปฏิปทา อยู่ตามป่าตามเขาที่มีหมู่บ้านเล็กๆ ให้อาศัยบิณฑบาต ตามที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาสั่งสอนไว้อย่างเคร่งครัดจริงจัง และในปีนั้นท่านก็มาป่วยไข้อีกอันเป็นเรื่องทุกข์กาย แต่ก็ไม่อาจทําให้ท่านทุกข์ใจได้ เพราะท่านอยู่ด้วยวิหารธรรมอย่างบรมสุขนั่นเอง ท่านให้ข้อคิดการอยู่องค์เดียวว่า “อยู่คนเดียวก็ต้องทําใจให้มันกล้าหาญ ถ้าไม่ทําอย่างนั้น ใจมันก็ไม่กล้าหาญนะ ที่ใดจิตเกิดความกลัว ที่นั่นล่ะมันได้กําลัง ที่ใดไม่มีเกรง ไม่มีกลัวแล้ว ไม่ไปอยู่ มันระวังนะ เมื่อมีเกรง มีกลัวแล้ว มีเทพคอยปกปักษ์รักษานะ”

วัดป่าถํ้าพระนาหลวง ต่อมามีการสร้างศาลา กุฏิเล็กๆ ถูกสร้างขึ้นเป็นระยะๆ ในบริเวณ ที่เป็นพื้นที่ป่า ดูสงบร่มเย็น สําหรับเงื้อมหินสมัยที่หลวงปู่ลีเคยมาพักจําพรรษา มีพระพุทธรูปประดิษฐานโดยมีก้อนหินก้อนใหญ่ธรรมชาติเป็นพื้นผนังอยู่ด้านหลัง ทําให้พระพุทธรูปดูเด่นสง่างามตาเป็นพิเศษ มีพื้นเป็นลานหินใช้เป็นที่ปฏิบัติธรรม

สําหรับวัดป่าบ้านนาเก็น ซึ่งเป็นวัดที่หลวงปู่หล้า ขนฺติธโร ได้มาอยู่จําพรรษาตราบจนวัน มรณภาพ ก็เป็นสถานที่อีกแห่งหนึ่งที่ หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เคยมาพักภาวนาก่อนที่จะขึ้นไป จําพรรษาที่วัดถํ้าพระนาหลวง ซึ่งต้องเดินข้ามภูเขาขึ้นไป 

คาถาดาบคาบแก้วของพระพุทธเจ้า

หลวงปู่ลี ท่านสอนวิธีปฏิบัติในการอยู่ป่าว่า “เราก็ได้รักษาศีลของเราให้บริสุทธิ์ แล้วก็ สวดมนต์บทวิรูปักเข และบทสวดกรณียเมตตสูตร ถือเป็นบทคาบดวงแก้วพระพุทธเจ้า เราไม่ทิ้ง นะ เวลาเข้าป่าต้องสวดบทนี้” ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ท่านแปลบทสวดกรณีฯ แปลได้ไพเราะมาก สกฺโก องอาจกล้าหาญ อุชู ตรง สุหุชู ตรงให้ดีๆ สุวโจ ว่าง่ายสอนง่าย อนติมานี อย่ามีมานะถือตัว

ท่านเล่าว่า “ผู้ไม่รู้อรรถไม่รู้ธรรม เวลาสวดวิรูปักเขกับกรณียเมตตสูตร หมู่เทวาก็ฟัง ขอให้ สวดด้วยความมีสติ ดาบดวงแก้วพระพุทธเจ้า พกไปก็เปรียบดังว่ามีดาบคอยฟาดฟันหั่นแหลกกับหมู่ภัยพาล คาถาดาบคาบแก้ว ๒ อย่างนี้ไปอยู่ ณ ที่ใดก็จะปลอดภัยดีทุกที่ทุกสถานตลอดกาล ทุกเมื่อ เราไปอยู่ในป่าดงพงลึกที่คนเขาบอกว่าอันตรายทั้งภูตผีและสัตว์ร้าย เราเจริญเมตตา ภาวนาแล้ว ไม่เห็นมีอะไรมาก่อกวน มีแต่ความเย็นกายเย็นใจ ถึงแม้จะมีบ้างก็ผ่านมาได้ด้วยดี ไม่เห็นมีเลือดตกยางออก หรือถึงขั้นถูกผีหลอกจนเป็นบ้าเสียจริต มีแต่เทวดาภูตผีมาคอยอารักขาให้เราอยู่เย็นสบาย สบายจนบางครั้งลืมไปว่า เราเป็นมนุษย์ต้องอยู่เมืองมนุษย์วุ่นวายกับผู้คน”

“โอ๊ย ! การสวดเจริญพุทธมนต์ เราสวดทุกวันทุกคืน สวดทุกเช้าทุกเย็น ทําวัตรเวลา เช้าเย็นไม่เคยขาด ทุกวันนี้เราไม่สวดแล้ว เนื่องจากความจําไม่มี เราก็สวดมนต์บทของมนุษย์ โดยทั่วไป เปิดวิทยุทําวัตรกับหมู่พวกวัดป่าบ้านตาด พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา”

หลวงปู่ลี ท่านว่า “เมื่อก่อน หลวงปู่มั่น ท่านสวดมนต์เก่งมาก ขณะที่ท่านกําลังสวดมนต์เสียงพึมพําๆ อยู่นั่น พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตา) อยากรู้ ท่านสวดมนต์สูตรไหนนะ ว่าแล้วก็ค่อยๆ คลานเข้าไปอยู่ใต้ถุนกุฏิหลวงปู่มั่นคอยแอบฟังอยู่ เมื่อรู้ว่ามีคนแอบฟังอยู่ หลวงปู่มั่นก็หยุดสวด พ่อแม่ครูจารย์ก็คลานออกมา หลวงปู่มั่นก็เริ่มสวดใหม่ พ่อแม่ครูจารย์ก็คลานกลับเข้าไปแอบฟัง อีก พอรุ่งเช้าหลวงปู่มั่นเห็นพ่อแม่ครูจารย์ ท่านก็ทําตาขึงใส่”

ในกาลต่อมาพ่อแม่ครูจารย์ท่านก็นําบทสวดมนต์ที่ท่านไปได้ยินมาบอกต่อว่า หลวงปู่มั่น ท่านสวดมนต์สูตรใดบ้าง สมัยเมื่อครั้งที่ท่านอยู่หนองผือ หลวงปู่ลี เล่าว่า “พ่อแม่ครูจารย์ไปอยู่ศึกษาธรรมกับหลวงปู่มั่นถึง ๘ พรรษา จนพ่อแม่ครูจารย์ได้รู้ได้เห็นธรรมขั้นสูง ยามหน้าแล้งก็ออกเดินเที่ยวธุดงค์ตามกันไป เมื่อถึงฤดูเข้าพรรษาก็เดินทางกลับ” แล้วท่านก็นํามาเทศน์สอนพวกเราว่า “…แก้หัวใจตนเองออกดูสิ… ตรงไหนมันขัดข้อง ปลดออกๆ พระพุทธเจ้าให้เจริญสติ ถ้าสติกลายเป็นมหาสติ มันจะเห็นหรอก…”

ระลึกถึงบุญคุณวัดป่ากกกอก

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นพระยอดกตัญญูอีกองค์หนึ่งของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น นับจากท่านบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ที่วัดป่าบ้านกกกอก จังหวัดเลย ผ่านมา เป็นเวลานานถึง ๑๔ ปี ที่ท่านว่างเว้นจากการจําพรรษาที่จังหวัดเลย ซึ่งถือเป็นแผ่นดินเกิด ทั้งทางโลกและทางธรรม โดยเฉพาะวัดป่าบ้านกกกอก ซึ่งเป็นสถานที่มีบุญคุณต่อท่านอย่างฝังลึก สาเหตุเพราะ โยมมารดาโพธิ์ ชาลีเชียงพิณ ป่วย พ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่ขาว อนาลโย อาพาธหนัก พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ก็อาพาธด้วยโรคหัวใจกําเริบ ท่านจึงวนเวียน จําพรรษาอยู่แถบจังหวัดอุดรธานี เป็นส่วนมาก เพื่ออุปัฏฐากดูแลท่านเหล่านั้น 

หลวงปู่ลี เมื่อท่านตอบแทนบุญคุณของท่านผู้มีพระคุณทั้งหลาย จนหายเป็นปรกติดีแล้ว ท่านจึงหวนรําลึกถึงสถานที่มีบุญคุณมหาคุณกับท่าน คือ วัดป่ากกกอก ตลอดชาวบ้านที่เคยให้ข้าว ให้นํ้าท่าน รวมทั้งสถานที่ท่านเคยเที่ยวธุดงค์ในจังหวัดเลย ซึ่งท่านเคยปรารภว่า “จังหวัดเลย อากาศดี คนไทด่าน ไม่ยุ่งวุ่นวายกับพระเณร และภูเขาล้วนไปด้วยธรรมชาติ ทั้งช้าง เสือ หมี ยังชุกชุม” ดังนั้น เมื่อออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๑๖ หลวงปู่ลีท่านจึงแบกกลดสะพายบาตรออกจากถํ้าพระนาหลวง เที่ยวธุดงค์ไปเพียงองค์เดียว ไปช่วยงานหลวงปู่เพียรที่วัดป่าหนองกองระยะหนึ่ง แล้วกลับไปช่วยงานที่วัดป่าบ้านตาด จากนั้นท่านก็มุ่งสู่วัดป่ากกกอก จังหวัดเลยต่อไป 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าประวัติตอนนี้ว่า “เราเข้าวัดป่าบ้านตาด ไปช่วยงานพ่อแม่ครูจารย์ หาร้านหากุฏิอยู่ก็ไม่มี เราจึงช่วยทํา พอใกล้เข้าพรรษาจึงกราบลาพ่อแม่ครูจารย์ออกไปจําพรรษา ที่อื่น เพราะเราศึกษากับองค์ท่านเต็มกําลังความสามารถแล้ว” เจตนาของหลวงปู่ลี เพื่อเปิดโอกาสให้พระรูปอื่นได้เข้าไปศึกษาอบรมกับองค์หลวงตาฯ จากวัดป่าบ้านตาด ท่านมุ่งสู่วัดป่าหนองแซง ซึ่งญาติของท่านคือ หลวงปู่พุทธา เป็นเจ้าอาวาส สาเหตุที่ หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านไม่เป็น เจ้าอาวาสก็เพราะว่าท่านไม่สะดวกติดต่อกับญาติโยม ท่านเป็นพระนักปฏิบัติ ท่านไม่เคยเรียนด้านปริยัติ ฉะนั้น การสวด การเทศน์ท่านก็ไม่สันทัด แม้ให้พร ยถา สัพพีฯ ท่านก็ให้องค์อื่นกล่าวแทน

หลวงปู่ลี ท่านพักกับหลวงปู่บัว ระยะหนึ่งแล้ว จากนั้นจึงออกเดินทางไปเพียงองค์เดียว มุ่งตรงไปยังวัดป่าสัมมานุสรณ์ อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เข้ากราบ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ซึ่ง ขณะนั้นอาพาธด้วยโรคอัมพาตซีกซ้ายเดินไม่ได้ และเยี่ยมสหธรรมิกของท่าน คือ หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร ในช่วงกลางคืนเงียบสงัดจากผู้คน ท่านมักจะเข้าไปสนทนาธรรมกับหลวงปู่ชอบเป็นการส่วนตัว ท่านทั้งสองเป็นพระอรหันต์ด้วยกันแล้ว การสนทนาธรรมจึงรื่นเริงบันเทิงในธรรมอย่างยิ่ง 

เมื่อหลวงปู่ลีท่านพักอยู่ที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ พอสมควรแก่เวลาแล้ว ด้วยนิสัยชอบเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ท่านจึงเตรียมออกเดินทาง โดยมีพระและสามเณรขอติดตามไปด้วย คือ ท่านพระอาจารย์ริน (มรณภาพแล้ว) กับ สามเณรโบ้ย หลวงปู่ลีท่านนําคณะออกเดินจาก วัดป่าสัมมานุสรณ์ มุ่งสู่วัดป่าบ้านไร่ม่วง กราบหลวงปู่ซามา อจุตฺโต พักอยู่พอควรแล้วมุ่งขึ้น ภูสวรรค์ เดินลงมายังวัดป่าบ้านหมากแข้ง ตําบลหนองงิ้ว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เข้ากราบ หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ซึ่งท่านกับหลวงปู่มหาบุญมีคุ้นเคยกันมาตั้งแต่เมื่อครั้งอยู่ร่วมกันที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย จังหวัดมุกดาหาร 

จากนั้นหลวงปู่ลีและสามเณร จึงเดินมุ่งหน้าสู่จุดหมายอันสําคัญ คือ วัดป่าบ้านกกกอก ตําบลหนองงิ้ว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เมื่อมาถึงวัดแล้ว ท่านก็มุ่งตรงสู่กุฏิหลังที่ท่านบรรลุธรรมอัศจรรย์ ท่านระลึกถึงบุญถึงคุณกุฏิหลังนั้นอย่างซาบซึ้งใจ เพราะเป็นกุฏิมหาคุณของท่าน บุญคุณนี้ฝังลึกไม่อาจลบเลือนได้ และระลึกถึงเหตุการณ์คืนบรรลุธรรมอัศจรรย์ พ้นแล้วจากวัฏสงสารการเวียนว่ายตายเกิดอันแสนจะยาวนานและไม่มีเงื่อนต้นเงื่อนปลาย ซึ่งในชีวิตของท่าน ถือเป็นวันสําคัญที่สุดและยิ่งใหญ่ที่สุด ท่านก็จดจําไม่อาจลืมเลือนได้เช่นกัน

หลวงปู่ลี ท่านจากวัดป่ากกกอกไปนานเป็นเวลาถึง ๑๔ ปี สภาพป่ายังคงอุดมสมบูรณ์ อยู่เช่นเดิม นํ้าซําที่อยู่ใกล้บริเวณที่ท่านเคยทําความเพียรยังมีนํ้าไหลออกมาตลอด ส่วนกุฏิมหาคุณ หลังนั้น ตลอดชาวบ้านที่มีบุญมีคุณเคยถวายข้าวปลาอาหารแด่ท่าน กุฏิย่อมเปลี่ยนแปลง เสื่อมสภาพ ชาวบ้านผู้คนย่อมเติบใหญ่ ร่วงโรย ชรา มรณะ ไปตามกาลเวลา แต่ใจของท่านที่เป็นมหากตัญญู มหากตเวที ย่อมไม่มีวันเปลี่ยนแปลง การเห็นบุญเห็นคุณไม่เคยจืดจางจากใจท่านแม้แต่น้อยเลย ท่านอยู่โปรดชาวบ้านและอยู่บําเพ็ญภาวนาแผ่เมตตาสรรพสัตว์ ตลอดเทวบุตรเทวดา อินทร์ พรหม และผู้มีบุญคุณทั้งหลายเป็นเวลาพอสมควรแล้ว จากนั้นจึงเดินข้ามภูโปก ต่อไปยังวัดป่าบ้านบง ตําบลท่าศาลา อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย

ระลึกชาติที่วัดป่าบ้านบง

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๗ ช่วงก่อนเข้าพรรษา หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเที่ยวธุดงค์มาพักภาวนาที่ วัดป่าบ้านบง ตําบลท่าศาลา อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย ปัจจุบันชื่อวัดป่าวิเวกธรรม ท่านเล่าเหตุการณ์เมื่อครั้งนั่งภาวนาอยู่ที่วัดป่าบ้านบง จิตรวมสงบเกิดแสงสว่างปรากฏเห็นภาพเรื่องราว ในอดีตชาติของท่านว่า อดีตชาติท่านเคยเกิดเป็นสุนัขขององค์หลวงตาพระมหาบัวมาหลายภพ หลายชาติ แม้ในภพชาติที่เป็นสุนัขนั้น องค์หลวงตาฯ ก็ได้เมตตาอบรมสั่งสอน ดัดนิสัยจนเป็นสุนัขที่มีนิสัยดี ไม่เกเร 

นอกจากนั้นท่านยังเคยเกิดเป็นช้างทรงคู่บารมีของพระราชา องค์หลวงตาฯ ชาตินั้นเป็นพระราชา ในชาติที่เป็นช้างทรงพระราชานั้น ท่านเป็นช้างที่กระทํายุทธหัตถีกับช้างของข้าศึกศัตรู จนได้รับชัยชนะ ท่านเป็นช้างทรงที่ตัวเล็กกว่า กําลังก็น้อยกว่า แต่อาศัยความกล้าหาญชาญฉลาด เมื่อถูกช้างทรงข้าศึกซึ่งตัวใหญ่กว่า มีกําลังมากกว่าเบียดงัดชนจนถอยร่นติดต้นไม้ใหญ่ ก็อาศัยจังหวะที่ถอยร่นนั้นรวบรวมกําลังทั้งหมดแล้วใช้เท้าหลังถีบยันต้นไม้ใหญ่อย่างแรง แล้วงัดชนจน ช้างทรงข้าศึกเสียหลักสองเท้าหน้ายกขึ้น พระราชาเมื่อได้โอกาสดังนั้นจึงใช้พระแสงของ้าวฟัน กษัตริย์ข้าศึกตายบนหลังช้าง ซึ่งต่อมามีลูกศิษย์ได้จัดสร้างเหรียญหลวงปู่ลี โดยด้านหลังเป็น กษัตริย์ทรงช้างศึกออกยุทธหัตถีถวายแด่หลวงปู่ลีเพื่อแจกเป็นที่ระลึก 

บางชาติท่านเกิดเป็นช้างของชาวบ้าน ชื่อว่า “คําบ่อ” เป็นช้างตัวผู้ เจ้าของช้างชื่อ พ่อส่วน เขามีลูกสาว ๒ คน ชื่อ อีหวัน และอีพัน ส่วนนายควาญช้างชื่อว่า บักคําตัน ทั้งหมดอาศัยอยู่บริเวณเชิงภูเขาหลวง (ปัจจุบัน บริเวณบ้านกลาง อําเภอภูเรือ) ด้วยความผาสุกสบาย ช้างคําบ่อเป็นช้างหนุ่มที่แข็งแรงถูกเขาใช้ลากซุงเสมอ ตอนไปติดช้างตัวเมีย พอติดสัตว์ ตกมัน โอ้ย ! อยู่ ไม่เป็นสุขล่ะ ออกอาการคลั่งเลย ติดตัวเมียนั้นล่ะ ทีนี้นายควาญช้างเห็นว่าเอาไม่อยู่ เขาดัดนิสัยช้างมันติดสัตว์แล้ว มันจะเป็นบ้า เขาทรมานมันโดยผูกติดไว้กับต้นไม้ใหญ่ ไม่ให้เดินได้ ต้องเอาเลือดเท้ามันออก เขาเอาตะปูเหล็กยาวแปดนิ้วมาตอกเท้าเลย ช้างได้รับความเจ็บปวดทุกข์ทรมานแสนสาหัส แต่ถึงปานนั้นก็ตาม ความกําหนัดในกามราคะก็ไม่ยอมลดละ ยังโหยหาช้างพังอยู่รํ่าไป

ท่านระลึกย้อนในภพชาติหลังๆ ของท่าน มักจะเกี่ยวข้องกับองค์หลวงตาฯ เสมอ เมื่อถอนจิตออกมาแล้วปรากฏว่า นั่งสมาธิมือขวาทับมือซ้ายอย่างนี้เห็นภาพในอดีต ที่อุ้งมือของท่าน เต็มไปด้วยนํ้าตาที่รินไหลออกมาจากความสลดสังเวชในภพชาติต่างๆ ที่เคยเป็นมา ท่านรําพึงในใจว่า “โอ้ ! อํานาจแห่งกิเลสตัณหากามราคะ มันช่างมีฤทธิ์มากมายนัก ถึงขนาดที่ตัวเองถูกทรมานเจียนตายแต่ก็ยังมิวายคํานึงหา สัตว์ผู้ตกอยู่ในความหลงย่อมมืดบอดแบบนี้เองล่ะหรือ”

หลวงปู่ลี ท่านยํ้าว่า “ขนาดเขาทรมานยังไม่ลงเขาขนาดนั้นล่ะ ถูกเขาทรมานปางตายนั้น ก็ยังไม่ยอมเขาดูสิ” เพราะอํานาจกิเลสมันปิดบังตา ผู้ใดภาวนาเป็น เห็นภพชาติในหนหลังของตน ย่อมขยันทําสมาธิภาวนา ผู้ใดภาวนาไม่เป็น ไม่เห็นภพชาติในอดีตแห่งตน ย่อมขี้เกียจทําสมาธิภาวนา ผู้ที่เคยเกิดในชั้นพรหมมาเป็นเวลานาน เมื่อจุติเกิดเป็นมนุษย์จึงเป็นผู้มีกามน้อย

หลวงปู่ลีท่านอุทานขึ้น “พวกเรานี้ โอ๊ย ! เกิดเป็นสัตว์มาไม่รู้กี่ภพกี่ชาติแล้ว” นั่นแหละพระพุทธเจ้าท่านจึงสอนให้มีศีลธรรม ให้รักษามนุษย์สมบัติเอาไว้ หากรักษาความเป็นมนุษย์สมบัติไว้ไม่ได้ ส่วนมากไปเกิดเป็นสัตว์ ให้สังเกตใจตนเอง หากยังวุ่นวาย ฮ่วย ! ตายไป เกิดเป็นสัตว์ ในทันที

เรื่องการระลึกชาตินั้น หลวงปู่ลีท่านว่า “เคยเกิดเป็นมาทุกอย่าง” แต่ท่านไม่เล่าให้ใครฟังง่ายๆ ท่านไม่ชอบเล่า ต้องให้ท่านเล่าเอง ไปถามท่าน ท่านจะไม่พูด ท่านว่า “พ่อแม่ครูจารย์ องค์หลวงตาท่านไม่พูดเรื่องนี้” ท่านก็จะไม่พูดตาม ท่านเล่าต่อไปว่า “จิตเราก็ถึงโน่นล่ะ ครั้นได้ สมาธิ อุปจารสมาธิ อัปปนาสมาธิ เมื่อถึงอัปปนาสมาธิแล้วให้ถอนจิตออกมา ให้มาอยู่อุปจารสมาธิ จึงจะเห็นได้ อัปปนาสมาธิแล้วไม่ได้ไม่เห็น นั่งหน่อยหนึ่งจิตจะเข้าสู่ภวังค์ นั่งเป็นหัวหลักหัวตอเฉยๆ ถ้าอยากเห็นก็ต้องถอนจิตออกมาสู่อุปจารสมาธิ หลวงปู่มั่น ท่านอยู่ถํ้าสาริกาเห็นเทวดา มาทางนิมิต ถือกระบองเหล็กจะมาตีท่าน ท่านสอนเทวดาจนเขาเลื่อมใสในตัวท่าน อยู่ถํ้าสาริกา ต่อไป ผู้ไม่มีวาสนา เทวดาก็ไม่เคารพไม่ศรัทธาแหละ”

หลวงปู่ลีท่านเป็นสาวกภูมิ จึงระลึกชาติได้ไม่หมด ท่านว่า “โอ้ย ! ระลึกชาติได้ไม่หมด เพราะเราไม่ได้ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า เราปรารถนาเอาตัวรอดเป็นยอดดีเท่านั้น เราไม่มุ่ง มาเอาหมู่เอาพวก อันนั้นเป็นหน้าที่ของพระโพธิสัตว์ หน้าที่พวกเราให้ปรารถนาเอาตัวให้รอดกันเถอะ เพียงแค่นี้ก็สมบูรณ์แล้ว”

หลวงปู่ชอบชมความรู้ภายในหลวงปู่ลี 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นพระอรหันต์อีกองค์หนึ่งที่เด่นเรื่องความรู้ภายใน โดยองค์ หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เทศน์เรื่องความรู้ภายในไว้ดังนี้

“เรื่องความรู้ภายในจิตใจนี้เป็นของเล่นเมื่อไร ละเอียดสุดยอด มันตามรู้หมดอะไรๆ นะ วันนี้จะเปิดเสียบ้างให้ท่านทั้งหลายทราบ ไม่มีใครที่จะเก็บความรู้สึกได้ดียิ่งกว่าพระพุทธเจ้า พระอรหันต์ท่าน รู้นี่รู้จริงๆ แต่ทําเหมือนไม่รู้ หากว่าผู้ใดหรือรายใดที่จะพอเป็นประโยชน์ ยังไงๆ ก็ไปแนะๆ เฉพาะๆ แล้วผ่านไปเลยๆ ความรู้อันนี้ท่านจะไม่ได้เอามาใช้ทั่วๆ ไป ท่านจะใช้เฉพาะๆ ที่จะเป็นประโยชน์แก่ผู้ใดโดยเฉพาะ พอมีโอกาสเมื่อไรท่านจะแนะนิดๆ เป็นความรู้ภายในที่ท่านเก็บไว้เรียบร้อย จะรู้เห็นอะไรก็ตามเหมือนไม่รู้ไม่เห็น เดินผ่านไปผ่านมาพับมันรู้แล้ว ว่าสายทางของคนนี้มายังไงๆ อันนี้สําคัญมาก ท่านไม่ได้ใช้ดะนะ ธรรมะที่เทศน์สอนทั่วๆ ไป เป็นอย่างหนึ่ง ธรรมะที่เฉพาะๆ เป็นอีกอย่างหนึ่ง เข้าใจไหมล่ะ อันนี้ท่านจะพิจารณาเต็มเหนี่ยวเสียก่อน ก่อนที่จะออกใช้ ไม่ใช่ใช้สุ่มสี่สุ่มห้า เพราะฉะนั้นกิริยาของท่านที่แสดงออกจึงต้องมีเหตุ มีผล มีความรู้เป็นเครื่องยืนยันตลอดๆ ไปเลย…

ความรู้ภายในจิตใจซึ่งเกิดขึ้นจากจิตตภาวนานี้ไม่มีประมาณนะ กว้างขวางลึกซึ้งมาก ทีเดียว เราเรียนตามคัมภีร์ใบลาน เรียนตรงไหนก็รู้ก็จําได้ตรงนั้น ตรงไหนที่ยังไม่เรียน เช่น หนังสือเล่มเดียวกัน เราอ่านไม่จบ เราก็ไม่เข้าใจได้หมด จําไม่ได้นะ ถ้าเราอ่านไปเท่าไร เราก็จําได้เท่าที่เราจําได้นั่นแหละ แต่ภาคปฏิบัตินี้ตีกระจายออกไปหมด ตีออกอย่างไม่เคยคาดเคยคิดไว้เลย ก็รู้ขึ้นมา เห็นขึ้นมา เห็นขึ้นมาตรงไหนยอมรับๆ เพราะเป็นความจริงล้วนๆ ขึ้นมา นั่นภาคปฏิบัติ เป็นผลขึ้นมา จึงพิสดารมากนะภาคปฏิบัติ”

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๗ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม พระศิษย์ของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ท่านได้รับการยกย่องว่าเป็นพระอรหันต์ผู้เลิศด้านฤทธิ์และมีปรจิตตวิชา ความรู้ภายในเป็นเลิศ ท่านได้ปรารภกับพระเณรที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ว่า “บ้านบงในโบราณกาลเคยเป็นเมืองใหญ่ มีพระราชาผู้ทรงธรรม และเคยเป็นสถานที่สร้างพระแก้วมรกต” พร้อมกับกล่าวชมหลวงปู่ลี กุสลธโร ให้พระเณรฟังว่า “ให้ไปอยู่ที่บ้านบงกับท่านลีนะ ท่านลีรู้ทุกอย่าง” ทําให้พระเณรที่ได้ฟังแล้วมีจิตเลื่อมใสศรัทธาในหลวงปู่ลี อยากที่จะธุดงค์ติดตามด้วย หนึ่งในนั้นคือสามเณรรูปหนึ่ง เมื่อหลวงปู่ลีท่านเข้ามา พักที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ บ้านโคกมน สามเณรรูปนั้นจึงเฝ้าติดตามเรื่อยมา ด้วยอยากรู้อยากเห็นความรู้ภายในของหลวงปู่ลีบ้าง เพราะได้เห็นมาจากหลวงปู่ชอบแล้ว จะยิ่งเกิดความอัศจรรย์ใจ ในธรรมของพระพุทธเจ้าเพิ่มพูนมากยิ่งขึ้น 

หลวงปู่ลี ท่านได้พาสามเณรเดินธุดงค์ผ่านภูเขาหลายสิบลูก กว่าจะถึงวัดป่าบ้านบง ตําบลท่าศาลา อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย เมื่อถึงวัดมีพระเถระ ๒ รูปพักอยู่ก่อน แต่มีพรรษาน้อยกว่า หลวงปู่ลีมาก ทราบว่าเป็นพระหนุ่มที่มุ่งมั่นในทางปฏิบัติและเคยธุดงค์กับหลวงปู่ลีหลายครั้ง แต่มีนิสัยค่อนข้างชอบด้านอิทธิฤทธิ์ เมื่อหลวงปู่ลีก้าวเข้ามา จึงได้รับการต้อนรับเป็นกรณีพิเศษ

ในปีนั้นเกิดภัยแล้งขาดแคลนนํ้าอย่างหนัก หลวงปู่ลีผู้มีความรู้ภายในบอกกับสามเณรว่า “เณร ไปขุดบ่อนํ้าที่พ่อแม่ครูจารย์ชอบเคยบอกให้ขุด บริเวณนี้เคยเป็นที่ตั้ง “สิมนํ้า” (โบสถ์ กลางนํ้า)” เมื่อหลวงปู่ลีพูดจบลง สามเณรก็นึกขึ้นได้ว่าตรงกับคําที่หลวงปู่ชอบเคยพูดไว้ ซึ่งในคราวนั้นมีพระเณรได้ยินอยู่หลายรูป หลวงปู่ลีท่านยํ้าว่า “นํ้าบาดาลอยู่ตรงนี้นะเณร”

เมื่อสามเณรขุดลงไปใต้ดินลึกประมาณ ๕ เมตร ก็พบมีดดาบที่ทํามาจากเหล็กนํ้าพี้ จํานวน ๑ เล่ม และพระแก้วมรกตองค์เล็ก ๓ องค์ สามเณรเมื่อขุดได้จึงนําพระองค์เล็กไปถวายให้ พระเถระรูปหนึ่ง ท่านก็บอกว่า “เฮ้ย ! พระไม่สมบูรณ์ เราไม่เอา” เมื่อนําไปถวายให้ หลวงปู่ลี ท่านก็บอกว่า “ผู้ใดพบก็เป็นของผู้นั้นซิ เราไม่เอาดอกของแค่นี้”

สามเณรจึงขออนุญาตหลวงปู่ลี นําไปถวายหลวงปู่ชอบ หลวงปู่ชอบบอกว่า “เก็บไว้เถอะไม่ต้องให้คนอื่น นี้เป็นของศักดิ์สิทธิ์โดยแท้” ระหว่างที่สามเณรนําสิ่งของที่ขุดพบได้ไปถวายแด่หลวงปู่ชอบ เพื่อให้ท่านพิจารณานั้น องค์ท่านได้นั่งนิ่งกําหนดจิตพักหนึ่งจึงกล่าวขึ้นว่า “ดาบนี้ เป็นของพระราชาในสมัยเก่า ส่วนพระองค์เล็กที่ดูไม่เป็นรูปร่างสักเท่าไร เป็นพระแก้วมรกตจําลองขนาดเล็ก เขาทําขึ้นสําหรับแจกแขกผู้ใหญ่จากเมืองต่างๆ ที่มาร่วมหล่อองค์ใหญ่ ถ้าหากอยากรู้ว่า องค์ใหญ่ที่หลอมไม่สําเร็จอยู่ที่ใด ให้ไปถามอาจารย์ลีเด้อ” เมื่อหลวงปู่ชอบบอกเช่นนั้นแล้ว สามเณรก็รีบมากราบถามหลวงปู่ลีว่า “ครูจารย์ พระแก้วมรกตองค์ที่หลอมไม่สําเร็จในสมัยโน้น หลวงปู่ชอบบอกให้มาถามครูจารย์ว่าอยู่ที่ไหน”

หลวงปู่ลีตอบว่า “อย่าพูดมากเดี๋ยวใครๆ เขาจะรู้ เรายิ่งกลัวคนจะรู้ มันเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ มันไม่ได้นะ ถ้าสิ่งของออกจากวัดไปแล้ว ความศักดิ์สิทธิ์มันหายหมดนะ มีทุกอย่างอยู่ในสิมนํ้า (โบสถ์กลางนํ้า) มีสมบัติหลายอย่าง เป็นของโบรํ่าโบราณ หลายยุคหลายสมัย คนสมัยก่อนเขาเอาสิ่งของที่มีค่ามาร่วมบรรจุไว้มากมายหลายอย่าง” ความจริงแล้ว ยังมีสิ่งของมีค่าอีกมากมายที่ยัง ถูกฝังไว้ 

หลวงปู่ลี ท่านได้ออกอุบายให้สามเณรขุดบ่อเพื่อหานํ้าต่อไปว่า “เณร มาขุดเอาของดี มีเครื่องรางของขลังอยู่ตรงนี้กัน” สามเณรจึงมีความแข็งขันในการขุดเป็นอย่างยิ่ง เพราะความอยากได้ของดี คือ อยากได้ดาบเหล็กนํ้าพี้ หรือในสมัยก่อนเรียกว่า “เหล็กเลย” เมื่อสามเณร ขุดไปจนพบตานํ้า หลวงปู่ลีท่านหัวเราะบอกว่า “เออ ! พวกนี้ฉลาด ทําให้นํ้าได้ใช้ประโยชน์แก่ ส่วนรวมได้” และท่านบอกให้หยุดขุด “พอๆ อย่าเอาของเขามามาก ไม่ได้นะ เพราะพื้นที่จะหมดความศักดิ์สิทธิ์”

หลวงปู่ชอบ ท่านเล่าว่า วัดป่าบ้านบงในอดีตเคยเป็นที่ใช้หลอมพระแก้วมรกต อดีตชาติ ท่านเกิดเป็นคนลาวเคยได้ร่วมสร้างพระแก้วมรกต ที่วัดแห่งนี้มีโบสถ์อยู่กลางนํ้า หรือที่เรียกว่า “สิมนํ้า” ก่อนจะสร้างโบสถ์กลางนํ้า จะมีสะดือสิม เป็นที่สําหรับบรรจุสิ่งของอันมีค่าทั้งหลาย รวมทั้งพระแก้วมรกตองค์จําลอง ที่มีรูปลักษณ์ไม่สมบูรณ์ ก็ถูกบรรจุไว้ที่สะดือสิมนํ้าแห่งนี้ทั้งหมด ความรู้ภายในของหลวงปู่ลีตรงกับหลวงปู่ชอบได้อย่างน่าอัศจรรย์ เพราะท่านทั้งสองต่างรู้ธรรมเห็นธรรมเหมือนกัน ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัวเทศน์ไว้ดังนี้

“กรรมฐานนั้นแลเป็นผู้ทรงอรรถทรงธรรม ทรงความสุขความสบายสงบร่มเย็นอยู่ในป่า ในเขา ท่านเหมือนหูหนวกตาบอดท่านอยู่นะ ผ้าจีวรสีแก่นขนุนสีกรักอยู่ในป่าในเขา ตอนเช้า บิณฑบาตเขามาขบฉันพอยังชีวิตให้เป็นไป แต่การบําเพ็ญความเพียรเพื่อกําจัดความชั่ว บํารุง ความดี ท่านไม่ละไม่ถอย ในอิริยาบถทั้งสี่เว้นแต่หลับเท่านั้น บําเพ็ญตลอดเวลา เวลาเข้าหากันเป็นยังไงภาวนา นี่ถามกันแล้วนะ ภาวนาเป็นอย่างนั้นๆ รู้อย่างนั้น เห็นอย่างนั้น ทีนี้นี้ก็ภาวนา นั้นก็ภาวนา ความรู้ภายในด้วยกันประสานกันทันทีๆ เหมือนกับเราไปที่ไหน ไปเจอนั้นพบนี้ มาแล้วมาพูดกันได้เต็มปาก ความประสานของจิตที่รู้ด้วยกันก็เป็นอย่างเดียวกัน องค์นั้นรู้อย่างนั้น เห็นอย่างนี้ ตลอดถึงพวกเทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหม พวกเปรตพวกผี ออกจากนี้ทั้งนั้น จ้าไป เห็นไป นั่นเป็นยังไง”

หลวงปู่ชอบท่านเล่าให้ศิษย์ใกล้ชิดฟังต่อไปว่า “วัดนี้เป็นวัดเดิมสมัยยุคเมืองขอม ครานั้นเมืองลาวเป็นผู้ครอบครองอยู่ และพระอาจารย์ลีในอดีตชาติท่านเคยเป็นกษัตริย์เมืองลาวผู้ยิ่งใหญ่ นิสัยท่านก็ยังคงเป็นแบบเจ้าเมืองเหมือนเดิม เช่น นิสัยเจ้าเมือง พูดคําไหนคํานั้น ไม่เปลี่ยนแปลง ออกคําสั่งเด็ดขาด ไม่พูดมาก ไม่เล่นกับบริษัทบริวาร และเป็นผู้ระแวดระวังช่างสังเกต”

ความรู้ภายในของหลวงปู่ลี ท่านทราบอดีตชาติความเป็นมาของท่านเองตลอดผู้เกี่ยวข้อง ด้วยชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายของท่านแล้ว การเที่ยวธุดงค์ไป ณ สถานที่ใดก็ตาม ท่านย่อมมีเหตุผล และมีความรู้ภายในที่ท่านพิจารณาด้วยดีแล้ว ซึ่งสาเหตุประการหนึ่ง ท่านย่อมหาทางไปเมตตาสงเคราะห์และตอบแทนบุญคุณผู้ที่เคยมีบุญมีคุณ ซึ่งมีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องเป็นบิดา มารดา ครูบาอาจารย์ ญาติพี่น้อง เพื่อนฝูง ตลอดบริษัทบริวารในอดีตชาติของท่าน เช่นเดียวกับบรรดา พ่อแม่ครูอาจารย์ทั้งหลาย เป็นต้นว่า หลวงปู่มั่นเมตตาสงเคราะห์คุณแม่ชีแก้ว เพราะอดีตชาติ เคยเกิดเป็นลูกสาวของท่าน หลวงปู่ชอบเมตตาสงเคราะห์โยมเสา ชาวบ้านผาแด่น เพราะ อดีตชาติเคยเกิดเป็นพี่ชายของท่าน จนเลื่อมใสศรัทธาออกบวช เป็นต้น

เรื่องความรู้ภายในของหลวงปู่ลียังมีอีกกว้างขวางมากมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งภายหลัง ท่านมาสร้างวัดป่าภูผาแดง ซึ่งอาณาบริเวณกว้างขวางมากนับหมื่นไร่ สภาพภูมิประเทศเต็มไปด้วยธรรมชาติของป่าเขา ถํ้า เงื้อมผา สัตว์ป่าก็ชุกชุม บรรยากาศเงียบสงัดมาก สถานที่เช่นนี้ย่อมเป็นที่สถิตของบรรดาเหล่ากายทิพย์ เช่น รุกขเทวดา พญานาค ฯลฯ หลวงปู่ลีท่านแสดงให้ศิษย์ผู้ติดตามใกล้ชิดได้เห็นความรู้ภายในของท่านอยู่หลายวาระ ซึ่งต่างก็พากันแปลกอัศจรรย์ใจในธรรมวิเศษ ของหลวงปู่ตามๆ กัน และยิ่งทําให้เกิดความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในองค์ท่านมากยิ่งๆ ขึ้น

ภาค ๑๔ ตามรอยปฏิปทาพ่อแม่ครูอาจารย์

ยึดถือปฏิปทาธุดงค์อาศัยหมู่บ้านเล็กเพื่อภาวนา

ปฏิปทาเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาในถิ่นทุรกันดาร โดยอาศัยหมู่บ้านเล็กๆ เพื่อการภาวนาเป็นสําคัญนั้น เป็นอริยปฏิปทาที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพาดําเนินมาด้วยพระองค์ เอง นับแต่วันออกแสวงหาโมกขธรรมจนตรัสรู้ธรรม และพระอริยสงฆ์สาวกในสมัยครั้งพุทธกาลได้รักษาสืบทอดกันมา ไม่ว่าจะมาจากตระกูลไหน นับแต่พระราชามหากษัตริย์เสด็จออกผนวช จนบรรดาไพร่ฟ้าสามัญชนทั่วไปออกบวช ล้วนดําเนินตามอริยปฏิปทาข้อนี้ และได้รักษาสืบทอดกันเรื่อยมาจวบจนสมัยครั้งกึ่งพุทธกาล พระปรมาจารย์ใหญ่ฝ่ายกรรมฐาน คือ ท่านพระอาจารย์เสาร์ กนฺตสีโล และ ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านได้ค้นคว้าและได้ดําเนินตาม ซึ่งตามประวัติแล้วพระปรมาจารย์ใหญ่ทั้งสอง ท่านยึดถืออริยปฏิปทาข้อนี้อย่างเคร่งครัด นับแต่เริ่มออกบุกเบิกพื้นฟูธุดงควัตรจวบจนวันมรณภาพ 

พระธุดงคกรรมฐานศิษย์สายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น โดยเฉพาะ พ่อแม่ครูอาจารย์ประเภท “เพชรนํ้าหนึ่ง” ได้แก่ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่หล้า ขนฺติธโร หลวงปู่ฝั้น อาจาโร หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ท่านพ่อลี ธมฺมธโร หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่สิม พุทฺธาจาโร หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ฯลฯ ก็รักษาสืบทอดอริยปฏิปทาข้อนี้กันเรื่อยมา

หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นกัน แม้ท่านบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้วก็ตาม ท่านยังออก เที่ยวธุดงค์ปฏิบัติธรรมตามป่าตามเขา ในที่ทุรกันดาร อดอยากขาดแคลน สถานที่ท่านไปธุดงค์ ล้วนเป็นหมู่บ้านเล็กๆ มีไม่กี่หลังคาเรือน พออาศัยอาหารบิณฑบาตฉันเพื่อยังชีพไปวันหนึ่งๆ เท่านั้น ท่านดําเนินตามที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวสั่งสอนไว้ อันเป็นการดําเนินตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น ซึ่งท่านทั้งสองพาดําเนินมา โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ดังนี้

“บ้านไหนคนนับถือมากๆ ยุ่งมาก อาหารการบริโภคมาก เขากวน ไม่ได้ภาวนา ก็เราหาภาวนาอย่างเดียวนี่ เพราะฉะนั้นที่ไหนที่เห็นว่าเป็นความสะดวกในการภาวนา เราจึงชอบที่นั่น ก็ที่คนไม่ยุ่งนั่นเอง เมื่อคนไม่ยุ่ง อาหารก็ไม่ค่อยมีล่ะ และนอกจากนั้นยังไปหาบ้านเล็กๆ น้อยๆ ๓ – ๔ หลังคาเรือนบ้าง ๙ หลัง ๑๐ หลังคาเรือนบ้าง ก็อยู่อย่างนั้น ถ้าเราไม่ฉันกี่วันนี้ก็ไม่ได้พบคนล่ะ พบแต่เราคนเดียวนี่ เขาก็ไม่มา มาหากันอะไร เขาก็ไม่ใช่เป็นคนยุ่งกับพระด้วย เราก็ไปหาที่ เช่นนั้นด้วย แน่ะก็อยู่สบาย”

หลวงปู่ลีท่านยอมเสียสละเช่นนี้ เจตนาอันสําคัญที่แท้จริงนั้นก็เพื่อสืบทอดรักษาธุดงควัตร อันเป็นธรรมจําเป็นและสําคัญมาก ทั้งเป็นอริยประเพณีของพระพุทธเจ้าและพระอรหันตสาวก ทั้งหลายที่ได้ดําเนินสืบทอดรักษากันเรื่อยมา ท่านไม่ได้รับความสะดวกสบายในทางด้านร่างกาย แม้แต่น้อยเลย แต่ในทางด้านจิตใจนั้น ใจของท่านกลับเจิดจ้าสว่างไสวและมีความสุขบรมสุขยิ่งนัก ท่านนับเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่รักษาสืบทอดอริยปฏิปทาข้อนี้ได้อย่างเคร่งครัดเด่นชัดที่สุด ท่านทําเป็นคติธรรมแบบอย่างอันเลิศเลอ เพื่อพระกรรมฐานรุ่นหลังจะได้ดําเนินตามอย่างแท้จริง

พรรษา ๒๕ พ.ศ. ๒๕๑๗ จําพรรษาที่วัดป่าสานตม 

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๗ เมื่อใกล้เข้าพรรษาแล้ว หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้ธุดงค์มาจําพรรษาที่ วัดป่าสานตม ตําบลสานตม อําเภอภูเรือ จังหวัดเลย ซึ่งขณะนั้นยังไม่มีพระเณรมาอยู่จําพรรษา วัดแห่งนี้หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านมาสร้างไว้เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๑๔ สภาพพื้นที่เป็นป่าเป็นเขา บรรยากาศเป็นธรรมชาติอันวิเวกเงียบสงัด อุดมสมบูรณ์ไปด้วยต้นไม้และมีสัตว์ป่าชุกชุม อากาศหนาวเย็นมาก อาหารก็อาศัยบิณฑบาตจากหมู่บ้านเล็กๆ เป็นสถานที่สัปปายะมาก เหมาะแก่การปฏิบัติภาวนาและควรแก่การอยู่จําพรรษา สมัยก่อนพระธุดงคกรรมฐานออกเที่ยวธุดงค์จาริกหาที่สงบวิเวกในเขตจังหวัดเลย ท่านมักจะมาพักภาวนา ณ วัดป่าสานตมแห่งนี้ 

ในปีนั้นหลวงปู่ลี ท่านมีอายุ ๕๒ ปี พรรษา ๒๕ ท่านเมตตาเล่าว่า “ในปี พ.ศ. ๒๕๑๗ นั้น เราท่องเที่ยวภาวนามาเรื่อยๆ ไปพักบ้านโคกราช บ้านดอยราช บ้านสานตม หลายที่หลายแห่ง เพียงชั่วคราวแล้วก็จากไป ส่วนบ้านสานตม เราได้ไปจําพรรษากับ ท่านเรียน (ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร) ท่านศรี สามเณรเหลา”

เส้นทางบิณฑบาต เมื่อก่อนมี ๓ สาย เป็นสามก้อนเส้า ซึ่ง หลวงปู่ชอบ ได้พาดําเนิน ได้แก่ ๑. บ้านสานตม ๒. บ้านแสนสุข ๓. บ้านหนองแซงใหญ่ ต่อมาบ้านหนองแซงใหญ่ได้มีการสร้างวัดขึ้น สายบิณฑบาตสายนี้จึงถูกยกเลิกไป คงเหลือเพียง ๒ สายดังที่ได้กล่าวมาแล้วนั้น

ขณะที่ หลวงปู่ลี จําพรรษาที่วัดป่าสานตม มีเหตุไม่คาดคิดเกิดขึ้น คือ เกิดเหตุเพลิงไหม้ศาลาขณะที่องค์ท่านกําลังอยู่ในสมาธิภาวนา ส่วน ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ก็เดินทางไป ตัดผ้าที่บ้านหนองแซงใหญ่ เกิดเพลิงไหม้ศาลาโดยไม่รู้สาเหตุ ปรากฏว่ามีผ้าขาว (นาค) มาร้อง ตะโกนโวยวายเสียงดังลั่นไปทั่วบริเวณวัด ด้วยความตกใจเป็นอย่างมาก เสียงร้องตะโกนว่า “พ่อแม่ครูอาจารย์ช่วยด้วยๆ มีคนมาเผาศาลา” เหตุเพลิงไหม้ในคราวนั้นเป็นผลให้ศาลาวอดไป ทั้งหลัง จากเหตุการณ์ครั้งนั้นเป็นต้นมา องค์ท่านจึงไม่ชอบให้ใครมาร้องตะโกนหรือทําเสียงดังอึกทึกครึกโครม เนื่องจากเป็นการทําลายความสงบของครูบาอาจารย์ พระเณร ที่ท่านกําลังปฏิบัติภาวนาอยู่

เมื่อ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ทราบว่า หลวงปู่ลี มาจําพรรษาที่ วัดป่าสานตม และเห็นความยากลําบากของพระเณรที่ขาดเสนาสนะ อันเป็นที่หลบฝนกันแดด กันหนาวร้อน อีกทั้งศาลาก็ถูกไฟไหม้ ออกพรรษาในปี พ.ศ. ๒๕๑๗ ปีนั้นองค์หลวงตาฯ ท่านจึงนํา ลูกศิษย์มาทอดกฐินถวายแด่หลวงปู่ชอบ ได้ปัจจัยสามหมื่นกว่าบาท มาสร้างศาลาวัดป่าสานตมทดแทนหลังที่ถูกไฟไหม้ หลังจากทอดกฐินเสร็จแล้ว หลวงปู่ชอบท่านได้มอบหมายให้หลวงปู่ลี เป็นหัวหน้าพาพระ เณร ชาวบ้านดําเนินการสร้างศาลาหลังใหม่ เมื่อสร้างเสร็จแล้วหลวงปู่ชอบท่านจึงจากไป

ในการดําเนินการสร้างศาลาหลังใหม่ครั้งนั้น ทางวัดได้ระดมศรัทธาจากชาวบ้านช่วยกัน สร้างศาลาขึ้นใหม่ทดแทน ไม้ที่นํามาสร้างศาลา ได้แก่ ไม้พะยูง ไม้มะค่า เป็นต้น ซึ่งไม้ก็ได้จาก ชาวบ้านผู้มีจิตศรัทธาร่วมกันบริจาคนั่นเอง

ท่านพระอาจารย์ธรรมลี ท่านผู้มีธรรมอันลัดทุ่ง

การปฏิบัติภาวนา ครูบาอาจารย์ผู้สั่งสอนชี้แนะจําเป็นและสําคัญมาก หลวงปู่ลี กุสลธโรเมื่อท่านออกปฏิบัติธรรมใหม่ๆ ขณะยังไม่บรรลุธรรม ท่านจําเป็นต้องพึ่งพาอาศัยพ่อแม่ครูจารย์- องค์หลวงตา องค์หลวงตาฯ ท่านก็เมตตาทั้งคอยดูแลเอาใจใส่อบรมสั่งสอนชี้แนะ ทั้งคอยส่ง เสบียงอาหารและสิ่งของเครื่องใช้จําเป็นให้พระศิษย์ อันเป็นที่มาของชื่อ ท่านพระอาจารย์ธรรมลี ท่านผู้มีธรรมอันลัดทุ่ง โดยครูบาอาจารย์ท่านเมตตาเล่าเรื่องนี้ไว้ดังนี้ 

“ขณะที่อาตมาพักปฏิบัติอยู่กับหลวงปู่ลี กุสลธโร ที่วัดป่าสานตม มีวันหนึ่งขณะอาตมา เดินจงกรมอยู่ข้างศาลา (หลังเก่า) มีโยมผู้ชายขับรถบรรทุกของเข้ามาในวัด เขากราบเรียนว่า “หลวงตามหาบัว วัดป่าบ้านตาด ท่านฝากจดหมายกับสิ่งของเครื่องใช้มาให้ท่านพระอาจารย์ลี” อาตมาจึงเดินไปกราบเรียนหลวงปู่ลี แต่พอไปถึงกุฏิเห็นหลวงปู่ลีกําลังเดินจงกรมอยู่ ก็เลยมาบอกโยมผู้ชายคนนี้ว่า “อาจารย์ลี ท่านกําลังเดินจงกรมอยู่ ท่านจะเลิกจากทางจงกรมตอนฉันนํ้าร้อนช่วงเวลาบ่าย” โยมผู้ชายคนนี้ว่า “ผมรอถึงเวลานั้นไม่ได้ เพราะตอนเดินทางกลับบ้านที่อุดรธานี กลัวจะคํ่ามืดกลางทาง” เขาเลยฝากของและจดหมายน้อยที่หลวงตามหาบัวท่านเขียนถึงหลวงปู่ลีเอาไว้ให้กับอาตมา แล้วเขาก็ลากลับไป 

อาตมาก็ตรวจดูสิ่งของเครื่องใช้แล้ว อ่านดูหน้าซองจดหมายน้อยที่หลวงตามหาบัวเขียนถึงหลวงปู่ลี คําจ่าหน้าซองนั้นคือ “ถึงท่านพระอาจารย์ธรรมลี ท่านผู้มีธรรมอันลัดทุ่ง” ก็ถึงกับยิ้มนึกขําขึ้นมาในใจของตนเองและเล่าเป็นขําๆ ว่า “เกิดมาก็พึ่งจะได้เห็นคําจ่าหน้าซองแบบนี้”

พอตอนบ่าย หลวงปู่ลี ออกจากทางจงกรมมาฉันนํ้าที่ศาลา อาตมาก็กราบเรียนหลวงปู่ลี ว่า “มีโยมเขาเอาของมามอบให้ พร้อมกับจดหมายน้อยที่หลวงตามหาบัวท่านเขียนฝากมา” หลวงปู่ลีท่านก็เปิดอ่าน หลังอ่านจดหมายน้อยแล้ว ท่านก็ยิ้มแล้วบอกว่า “พ่อแม่ครูจารย์ท่านฝาก ของมาให้ผมแจกหมู่คณะที่อยู่สานตม กับหมู่คณะที่อยู่วัดวาแถวบริเวณนี้” อาตมาสงสัยในคํา จ่าหน้าซองจดหมายนั้นว่ามีความหมายมาจากเหตุอะไร 

หลวงปู่ลี ท่านเลยเล่าให้ฟังว่า ตอนพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาท่านมาสร้างวัดป่าบ้านตาดใหม่ๆ มีหมู่คณะเข้ามาขอพักปฏิบัติอยู่กับท่านหลายองค์ พอมีหมู่คณะมาก พ่อแม่ครูจารย์ท่าน เห็นว่าวุ่นวาย จึงอยากจะแยกไปหาเที่ยววิเวกโดยลําพังองค์เดียว ท่านสั่งหลวงปู่ลีให้อยู่บ้านตาดช่วยดูแลวัดโดยไม่ต้องไปไหนจนกว่าท่านจะกลับมาจากเที่ยววิเวก หลวงปู่ลีท่านก็รับคําพ่อแม่ครู-จารย์ โดยที่ใจท่านนั้นก็รุ่มร้อนอยากจะไปเป็นอุปัฏฐากรับใช้และไปเที่ยววิเวกกับพ่อแม่ครูจารย์ แต่เพราะพ่อแม่ครูจารย์ท่านสั่งให้อยู่ ตนเองก็เลยต้องหยุดในสิ่งที่อยากทํานั้น

หลวงปู่ลี ท่านจัดบริขารและช่วยถือบริขารมาส่งพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ที่ชายป่าของ วัดป่าบ้านตาด ท่านเล่าว่า “เห็นพ่อแม่ครูจารย์ออกเที่ยววิเวก ใจตัวเองก็คิดรุ่มร้อนถึงท่าน มาคิดอยู่ที่กุฏิ เรานี่ก็มาฝากเป็นฝากตายเอาธรรมกับท่าน กูจะมาอยู่เป็นลูกกําพร้าผู้เดียว โดยไม่มีพ่อมีแม่มารักษานี่ได้อย่างไร คิดได้เท่านี้ ก็รีบแต่งบริขารจํ้าอ้าวลัดทุ่งนาติดตามท่าน ถ้าพ่อแม่- ครูจารย์ท่านจะดุด่าก็ไม่หนี ท่านจะตีก็ยอม เราจะติดตามท่านไปอย่างเดียว”

หลังจากหลวงตามหาบัว ท่านออกจากวัดป่าบ้านตาดไปได้ประมาณชั่วโมงหนึ่ง หลวงปู่ลีท่านก็แต่งบริขารเครื่องใช้อันจําเป็นของตนเอง แล้วรีบจํ้าอ้าวลัดทุ่งนาไปตามทางที่องค์หลวงตาฯ ท่านเดินไป องค์หลวงตาฯ นั้นเหมือนท่านจะรู้ใจในศิษย์ พอไปถึงระหว่างกลางทุ่งนา ท่านก็ไปนั่ง พักสูบบุหรี่อยู่ที่เถียงนาของญาติท่าน พอท่านเห็นหลวงปู่ลีเดินแบกบาตรสะพายบริขารจํ้าอ้าวมา ทางนี้ ท่านบอกโยม “พ่อออกๆ ! รีบไปดูซิ รีบไปรับบาตรพระท่านด้วย ถามพระอาจารย์ ธรรมลัดทุ่งดูซิ ท่านจะรีบจํ้าไปทางไหน” พ่อออกก็ออกไปรับเอาบาตรบริขารและถามหลวงปู่ลี

หลวงปู่ลี ท่านเล่าต่อไปว่า พ่อแม่ครูจารย์ท่านดุ “หือ ! ให้เฝ้าวัดเฝ้าวาแค่นี้ก็ไม่ได้ แล่นมาตายด้วยทําไม” ท่านกราบเรียนว่า “ข้าน้อยอยู่ไม่ได้ก็เลยรีบแต่งของมาตามหาพ่อแม่ครูจารย์” องค์หลวงตาฯ ท่านว่าให้หลวงปู่ลี “หือ ! ยังงั้นถ้ามันจะตายจริงก็ไป เราเสียเวลานั่งสูบบุหรี่คอย อยู่นี่นานแล้ว” พักอยู่เถียงนาคุยกับโยมได้พักหนึ่ง ท่านก็พาหลวงปู่ลีเดินออกเที่ยววิเวก”

ดังที่องค์หลวงตาฯ กล่าวชมหลวงปู่ลี “ธรรมลีเกาะเราเหมือนปลิง เราไปที่ไหนติดตามเราเหมือนปลิงเกาะนะ องค์นี่ล่ะองค์เกาะที่สุดเลย”

ต้นปี พ.ศ. ๒๕๑๘ ธุดงค์ภูบ้านนาลานข้าว อําเภอด่านซ้าย

หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะนั้นท่านอายุได้ ๕๓ ปี พรรษา ๒๖ เป็นพระเถระแล้ว แม้ท่านจะมี ความพร้อมทั้งภายนอกและภายในแล้วก็ตาม แต่ท่านก็ยังไม่คิดสร้างวัดของตนเอง และไม่คิด จะเป็นครูบาอาจารย์ของใคร ท่านมุ่งธุดงค์ภาวนาตามป่าตามเขาในสถานที่วิเวกเงียบสงัดเพียง อย่างเดียว ในต้นปี พ.ศ. ๒๕๑๘ เมื่อสร้างศาลาหลังใหม่ที่วัดป่าสานตมเสร็จแล้ว ท่านก็ออกเดินธุดงค์ต่อไป โดยมีสามเณรขอติดตามไปด้วยหนึ่งรูป ท่านออกจากวัดป่าสานตม มุ่งสู่บ้านบง และต่อไปยังบ้านสองคอน จากนั้นมุ่งสู่บ้านกลม บ้านกลางซึ่งมีเสนาสนะป่าที่หลวงปู่ชอบสร้างไว้ และ เป็นบริเวณหมู่บ้านที่ท่านเคยเป็นช้างในอดีตชาติ ท่านท่องสู่ภูเขาสูงชันอากาศเย็นเป็นที่สุด คือ บ้านหินสอ จากนั้นหลีกไปอีกเส้นทางหนึ่งมุ่งสู่บ้านโป่งกวาง ท่านเดินข้ามภูเขาที่เต็มไปด้วยไม้แปก (สนสามใบ) มุ่งสู่ภูนาลานข้าว บ้านนาลานข้าว ตําบลโพนสูง อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย

บรรยากาศในสมัยนั้นบ้านนาลานข้าว เต็มไปด้วยทะเลหมอก อยู่ห่างกันเพียงวาเดียวก็มอง ไม่เห็นกันแล้ว ไม้แปกมีแต่ต้นใหญ่ๆ ชาวบ้านเขาถามท่านว่า “จะมานอนในป่าแปก จะทนหนาวไหวหรือ? ระวังหนาวตาย” หลวงปู่ลีท่านก็ไม่ฟังคําคัดค้าน ขณะนั้นท่านมีเพียงสามเณรน้อยติดตามอุปถัมภ์อุปัฏฐาก เมื่อถึงป่าแปก ท่านเห็นสถานที่เหมาะดีแล้ว จึงวางบาตร กลดและบริขารนั่งพัก เตรียมจัดที่พักต่อสู้กับความหนาวเย็นยะเยือก แม้จะเป็นเวลาเที่ยงวันแล้วก็ยังมองไม่เห็น พระอาทิตย์ ทั่วบริเวณถูกปกคลุมไปด้วยหมอกกระทิงที่ไหลผ่านจนสามารถจับต้องได้ ท่านเล่าว่า “ที่บ้านนาลานข้าวนี่ มีใบไม้สนสามใบที่ร่วงหล่นตามพื้น ใช้มือกวาดมาทําเป็นเสื่อปูนอน” 

ในคืนวันนั้นอากาศหนาวเหน็บมาก หนาวดังที่ชาวบ้านถามไว้ด้วยความเป็นห่วง หลวงปู่ลี ท่านนอนในกลดนําผ้าจีวรมาห่ม อากาศหนาวหนักเข้าจึงนําผ้าสังฆาฏิมาห่มอีกชั้นหนึ่ง ยิ่งตกดึกอากาศก็ยิ่งหนาวจัด อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ ตนแลเป็นที่พึ่งแห่งตน เมื่อสังขารทนไม่ไหวท่านจึงปลดมุ้งกลดลงมาห่ม เพื่อให้ร่างกายรู้สึกอบอุ่นให้มากที่สุด แต่ก็ยังทนสู้ความหนาวเหน็บไม่ไหว จึงต้องนั่งสมาธิภาวนาเพื่อให้จิตสงบ พอจิตสงบจิตรวมแล้ว ความหนาวก็หายไป 

เช้าวันนั้นชาวบ้านนาลานข้าวไม่เห็นท่านออกบิณฑบาต เขานึกว่าท่านหนาวตายไปแล้ว จึงพากันออกมามุงดู เมื่อรู้ว่าท่านยังไม่ตายจึงพากันยิ้มออก วันหลังชาวบ้านเห็นท่านและสามเณรหนาวจนตัวสั่น จึงเข้ามาถามสามเณรว่า “ผ้าห่มเอามาถวายได้มั้ย?” สามเณรตอบว่า “ถ้าเป็น ผ้าห่มที่ยัดด้วยนุ่นท่านถือ ให้เอาผ้าห่มธรรมดา” เมื่อชาวบ้านได้ฟังดังนั้นจึงนําผ้าห่มมาถวายเป็นจํานวนมาก ถึงขั้นเหลือจากห่มนํามาปูนอนได้อย่างสบาย 

การเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาในสถานที่หนาวจัด องค์หลวงตาพระมหาบัวท่านได้เทศน์ วิธีปฏิบัติไว้ดังนี้ 

“พระกรรมฐานที่ท่านอยู่ในป่าในเขา ท่านจึงต้องใช้เวลากําหนดกฎเกณฑ์บังคับตัวเองให้ อยู่ในความพอดี เช่น กลางคืนมันนอนไม่หลับ คือมันหนาวมากขนาดนั้นล่ะ ถึงนอนไม่หลับ ต้องขึ้นมานั่ง นั่งพอจิตสงบเข้าไปๆ แล้วหายหมดความหนาวไม่มี ในขณะที่นั่งสมาธิภาวนา ความหนาวไม่มี สงบแน่ว พอจิตถอยออกมามันก็รู้ความหนาว ทีนี้จะนอนไม่หลับ ต้องเข้าอีก พอจิตเข้าข้างในแล้วความหนาวหายหมดเลย เงียบเลยเชียว นั่นเห็นไหมล่ะ อํานาจของจิต นี่ล่ะสําคัญมาก

พอจิตสงบเข้าไปข้างในแล้ว ความหนาวหายหมด ไม่มี วันไหนมันหนาวมากๆ นี้ มันก็ นอนไม่ได้ ต้องนั่งสมาธิ สมาธินี้เป็นเครื่องบรรเทาความหนาวได้ดี ทีนี้ตอนกลางวี่กลางวันเราต้องได้เดินมากเอา คือกลางคืนมันหนาวมากจริงๆ ลงเดินไม่ได้ นํ้าค้างตกลงบนใบไม้นี้เปียก แต่ก่อนมีนํ้าค้างมาก เดี๋ยวนี้ไม่เห็นมีนํ้าค้าง อยู่ในป่าในเขาตอนเช้านี้มันเสียงซ่าๆๆ คือนํ้าค้างมันมาเกาะติดอยู่กับใบไม้แล้วก็หล่นลงมาใส่ใบนี้ ใส่ใบนั้น มันก็เหมือนหน้าฝน นั่นล่ะหนาวมาก นํ้าค้างมาก”

ชีวิตพระธุดงคกรรมฐานของหลวงปู่ลีเต็มไปด้วยความทุกข์ยากลําบาก ซึ่งไม่ค่อยมีใครรู้ ใครเห็น ท่านฝึกหัดทรมานดวงจิตอันแสนพยศของตน ท่านจึงมีชีวิตความเป็นอยู่ไม่เหมือนใครๆ ที่ไหนลําบากอดอยากแร้นแค้น ที่ไหนยิ่งทุรกันดารห่างไกล ที่ไหนบรรยากาศแสนจะเปล่าเปลี่ยววังเวงมีภูตผีปีศาจร้าย ที่ไหนเป็นป่าดงมีสัตว์ร้าย เช่น ช้าง เสือ หมี เป็นต้น และเต็มไปด้วยไข้ป่า ซึ่งล้วนเป็นสถานที่ลําบาก อันตราย และน่าสะพรึงกลัว เป็นที่โลกเขาไม่กล้าเข้าไป ท่านกลับยอมทุกข์ยากลําบากและยอมสละตายเข้าไปอยู่สถานที่เช่นนั้น เพื่อมุ่งปฏิบัติภาวนาหวังให้ได้ธรรม อัศจรรย์มาครองใจนั่นเอง

พระธุดงคกรรมฐานท่านชอบไปเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาอันเป็นป่าดงพงลึก ท่านย่อมมีประสบการณ์เกี่ยวกับเทวบุตรเทวดา อินทร์ พรหม พญานาค และเผชิญกับเปรต ผี ช้าง เสือ หมี งู หรือสัตว์ต่างๆ เพราะท่านเสาะแสวงหาสถานที่เช่นนั้นเอง เพื่อมาทดสอบจิตใจความกล้าหาญ ทั้งเป็นการฝึกสติให้อยู่กับการภาวนาได้เป็นอย่างดี หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ยามกลางคืนมามีตัว “สอกสอย” กับ “หมูหลึ่ง” (หริ่ง) มาเล่นด้วย เสียงดังก๊อบๆ เราอยู่ในมุ้งนะ มันเห็นมุ้งแล้วเดิน เข้ามาหา ทําเสียงจิ๊กจั๊กๆๆ ใส่” ท่านอธิบายว่า ตัว “สอกสอย” ตัวขนาดเท่าลําแข้ง ขนสั้นๆ ลักษณะคล้ายตัวเม่นแต่ตัวเล็กกว่าตัวเม่น จมูกแหลม ส่วน “หมูหลึ่ง” ลักษณะตัวเล็ก ขนยาว หน้าหมู ตัวหมี ตีนหมา มันชอบทําเสียงจึ๊กๆ ใส่ ท่านว่า เล่นกับสัตว์เพลินดี น่ารัก

ธุดงค์บ้านกกโพธิ์วังกําดินแดนในอดีต

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านยึดมั่นในปฏิปทาอยู่ตามป่าตามเขาบําเพ็ญสมณธรรม โดยอาศัยหมู่บ้านเล็กๆ บิณฑบาตอาหารเพื่อมาขบฉันประทังชีวิตอย่างแท้จริง เมื่อท่านและสามเณรจากบ้านนาลานข้าว ตําบลโพนสูง อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ก็ออกเดินธุดงค์ข้ามลําธารและภูเขา เข้าสู่บ้านกกโพธิ์วังกํา ซึ่งตั้งอยู่ในตําบลเดียวกัน และเป็นหมู่บ้านเล็กๆ มีบ้านเรือนเพียงไม่กี่หลังคา อยู่ในหุบเขาห่างไกลความเจริญ มีธรรมชาติของผืนป่าอันงดงาม ล้อมรอบเรียงรายไปด้วยภูเขา มีธารนํ้าและแก่งหินใหญ่ ชาวบ้านเรียกว่า “วังสองห้อง” สัตว์ป่าก็มีมากมาย ฝูงช้างจาก ภูแปก ภูหลวง ยังมีเป็นจํานวนมาก มันลงมาหาอาหารแถบบ้านกกโพธิ์วังกํา ผู้ที่จะเข้ามาหมู่บ้านนี้ในสมัยก่อนต้องเดินตามทางสัตว์เท่านั้น 

บ้านกกโพธิ์วังกํา เป็นดินแดนในอดีตมีประวัติอันเป็นมงคลและชวนให้พิศวง ในอดีตกาลเคยเป็นเมืองใหญ่เจริญรุ่งเรือง หลวงปู่ชอบ ฐานสโม เล่าว่า “สถานที่แห่งนี้มีความศักดิ์สิทธิ์มากๆ พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกเคยเสด็จผ่านมาบ้านกกโพธิ์วังกํา ทรงตรัสทํานายไว้ว่า “ตรงนี้ เป็นทางเดินของพระพุทธศาสนา เพราะชาวบ้านเคารพศรัทธาในพระสงฆ์” พระพุทธเจ้าและพระสาวกเคยสรงนํ้า ณ ธารนํ้าแห่งนี้ พญานาค ๒ ผัวเมียอยากสร้างบุญบารมีก็เลยเฝ้าแท่นที่ประทับด้วยความเคารพ กาลต่อมาพระอนุรุทธะพร้อมด้วยพระภิกษุและสามเณรอีก ๕๐๐ รูป ก็เคยจาริกผ่านมาพักยังที่ตรงนี้ 

ต่อมาภายหลังพระพุทธเจ้าเสด็จปรินิพพาน พระมหากัสสปเถรเจ้าเป็นผู้นําขบวนอัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุขึ้นบนหลังช้างเพื่อไปประดิษฐาน ณ พระธาตุพนม ท่านได้เดินทางผ่านมาบ้านกกโพธิ์วังกําและพักที่แก่งหินใหญ่ข้างลําธาร ซึ่งในครั้งนั้นหลวงปู่ชอบเกิดเป็นชาวบ้าน ท่านได้นําผ้าขาวมาถวายแด่พระมหากัสสปเถรเจ้า และได้อธิษฐานขอบวชเป็นพระในบวรพระพุทธศาสนา อานิสงส์ในครั้งนั้นจึงดลบันดาลให้ท่านได้มาบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานในชาติปัจจุบัน”

จนมาถึงยุคปัจจุบัน หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ท่านท่องเที่ยวธุดงค์ผ่านมาพักภาวนา ณ ที่ตรงนี้ เช่นเดียวกัน ครูบาอาจารย์ที่เคยมาพักภาวนาที่ “วังสองห้อง” นี้ อาทิเช่น หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร หลวงปู่ลี กุสลธโร หลวงปู่คําผอง กุสลธโร ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ฯลฯ ต่อมาหลวงปู่ชอบได้ มอบหมายให้พระศิษย์เดินทางมาที่หมู่บ้านกกโพธิ์วังกําแห่งนี้ และได้สร้างเป็นวัดขึ้นมาภายหลัง หลวงปู่ชอบมรณภาพ ปัจจุบัน คือ วัดป่ากกโพธิ์วังกํา

กล่าวถึง “วังสองห้อง” มีลักษณะเป็นลําธาร ซึ่งมีแก่งหินแบ่งลําธารเป็นห้อง ๒ ส่วน โดยส่วนที่ ๑ อยู่ด้านบนเป็นที่สําหรับสรงนํ้าของพระสงฆ์ ส่วนที่ ๒ ถัดลงมา เป็นที่สําหรับสรงนํ้าของสามเณรและเป็นที่ฝังสมบัติของคนโบราณ จึงเป็นที่มาของชื่อว่า “วังสองห้อง” หลวงปู่ชอบมาพัก ยังบริเวณที่มีหินเป็นเพิง ก่อไฟต้มนํ้าร้อนที่ตรงเพิงหินนั้น ต่อมาหลวงปู่ลีท่านได้ธุดงค์มาพัก ภาวนาและยังพบพญานาค ๒ ผัวเมียที่เป็นผู้พิทักษ์รักษาแหล่งนํ้าที่นี่ไว้ตราบเท่าปัจจุบัน ทุกวันนี้ธารนํ้าสายนี้ยังคงไหลอยู่ภายในวัดป่ากกโพธิ์วังกํา

วังสองห้อง หลวงปู่ชอบ หลวงปู่ลี และครูบาอาจารย์ท่านอื่นที่มาพักภาวนา ณ ที่แห่งนี้ โดยยึดเอาคลองนํ้าเป็นที่สะดวกในการพักนอน เวลาออกบิณฑบาต ก็เดินลัดเลาะตามคลองนํ้า ไปถึงหมู่บ้านอันอยู่ไม่ไกลเท่าใดนัก สมัยหลวงปู่ลีมาพัก หมอกหนาและหนาวมาก มีหมอกควันลง ในตอนเช้า หากคนไม่รู้จะเข้าใจว่านั่นคือ เม็ดฝน แต่จริงๆ ไม่ใช่เม็ดฝน แต่เป็นนํ้าค้างซึ่งมี ขนาดใหญ่ แม้ในเวลาเที่ยงวันก็อาจเป็นได้ที่จะเกิดเป็นนํ้าค้างตกลงมา ในตอนแรกมันจะเกิดเป็นหมอกควันออกมาจากภูเขาแล้วก็ไหลผ่านไป เหลียวมองขึ้นไปบนฟ้าจะเห็นเป็นเม็ดๆ โปรยปราย เขาเรียกกันว่า “หมอกกระทิง” หมายความว่า มันวิ่งกระโจนมาเร็ว แล้วก็ไปเร็ว

หลวงปู่ลีเล่าว่า “สมัยก่อนแถบนี้ทําแต่นาข้าว” ที่กกโพธิ์วังกํามีเรื่องแปลกๆ หลายอย่าง ท่านเล่าว่า “เหล็กไหล มันเลื่อนไปมาเองได้ เอานํ้าผึ้งใส่แก้วแล้วเอาเหล็กไหลแช่ มันกินนํ้าผึ้งแล้วมันจะออกแสง” ส่วนวิธีเอาเหล็กไหล ท่านว่า “มันจะไปยากอะไรของแค่นี้ เมื่อเราทราบว่าถํ้าไหนมีเหล็กไหล ให้เอานํ้าผึ้งไปล่อ เหล็กไหลจะยืดออกมา จากนั้นจึงใช้เส้นผมตัดหรือมัดเอาไว้ อันนี้คนที่เขาเคยตัด เขาเล่าให้ฟัง ส่วนเราไม่เคยสนใจจะไปหาเหล็กไหลหรอก มันมีเจ้าของ พระไปเอาถือว่าเป็นขโมย ผิดศีล

เราเที่ยวกรรมฐานเห็นพระพุทธรูปทองคําอยู่ในถํ้าบนภูเขามากมาย เราไม่เคยใส่ใจ จะถือ เอามาทําไมหนักจะตาย เฉพาะแบกบริขารของตนก็หนักพอแรง จนบ่านี้ทั้งแตกทั้งด้าน แล้วยังจะ ให้แบกพระอีก พระบางรูปรู้ไม่ทันเทวดา เขามาทดสอบเป็นบ้ากันไปก็มี ครั้นได้มาก็ไม่เจริญ เป็นสมบัติของแผ่นดิน สมบัติเหล่านี้มีเทพหรือผีที่เป็นเจ้าของปกปักรักษา จะไปเอาสุ่มสี่สุ่มห้า มิได้เลย บางทีพวกเจ้าที่เขาดู ถ้าพระหยิบฉวยเอา เขาตําหนิว่าพระขี้โลภ ไม่มีธรรมวินัย ไม่สํารวม บางทีเขาด่าเขาแช่งก็มี “สมบัติของเขา พระมายุ่งทําไม” เขาด่าพระ เขาว่าพระกิเลสหนาอยากได้จนตัวสั่น

เราเที่ยวธุดงค์มาเท่าไหร่ ไม่เคยสนใจเรื่องเหล่านี้ ในหลักธรรมพระพุทธเจ้า พระองค์ทรง เตือนไว้แล้ว เห็นแล้วทําจิตให้เป็นทาน ปฏิบัติให้กิเลสตัณหาหมดออกจากใจซิ ให้รู้แจ้งซิ พระพุทธเจ้าพระองค์ไม่มีกิเลส พวกเรามีกิเลส มีกิเลสก็ตายเกิด เกิดตายอยู่อย่างนั้น สิ้นกิเลสก็ จบกัน พระพุทธองค์สอนให้แก้กิเลสในใจตนนะ มิใช่ให้ไปธุดงค์หาสิ่งเหล่านี้ เงินทองเป็น “วัตถุอนามาส” พระจับต้องไม่ได้เป็นอาบัติ ยิ่งเอามาแล้วถือว่าลักขโมยสมบัติของแผ่นดินเป็นอาบัติหนัก 

พระกรรมฐานแท้ๆ ท่านไม่โลเล พบคลังสมบัติเก่า ท่านไม่เอาหรอก พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตามหาบัว) ท่านสอนไว้ทุกสิ่งทุกอย่าง ว่าเห็นอะไรอย่าไปหยิบเอา เอาไปก็ไม่เป็นมงคล เราจึงไม่เคยสนใจหยิบ เราไปเที่ยวที่ไหนๆ ก็พบสิ่งเหล่านี้มีอยู่ทั่วไป เขาฝังเขาซ่อนไว้ มีวิญญาณรักษา พวกรักษาก็พวกยึดติดในสมบัติไปเกิดไม่ได้ จําไว้เลยว่า นักภาวนาปฏิบัติกรรมฐานเมื่อพบสมบัติของแผ่นดิน ห้ามนํามาเป็นของตัว สมบัติเหล่านี้มีผู้รักษา สมบัติเหล่านี้เป็นสมบัติของ พระศรีอริยเมตไตรย ที่ท่านจะมาตรัสรู้ในกาลข้างหน้า สมบัติเหล่านี้จะผุดขึ้นมา” 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าต่อว่า “มีพระรูปหนึ่งเป็นอาจารย์ไปจากจังหวัดอุดรธานีนี้แหละ ไปอยู่ที่บ้านหนามแท่ง อําเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ไปเห็นผู้สาวงามอยู่จังหวัดเลย ไปเที่ยวธุดงค์ภาวนากับสามเณรที่ผาดํา อําเภอนาด้วง จังหวัดเลย ไปพบสมบัติเก่ามีพระทองคําและอีกหลายอย่าง เมื่อได้มาแล้วก็มาสึกเพื่อไปแต่งงาน พอนําพระทองคํานั้นไปหลอมในเตาไฟ แต่หลอมอย่างไรก็ ไม่ละลาย เมื่อจนปัญญาจึงอธิษฐานว่า “ขอเพียงให้พระพุทธรูปทองคําละลาย ข้าพเจ้าจะไม่ขอ เกิดมาเป็นมนุษย์ จะเกิดเป็นสัตว์ดิรัจฉานก็ช่าง จะเกิดเป็นไส้เดือนกิ้งก่ากิ้งกือก็ช่าง” เมื่อแกอธิษฐานจบลง พระทองคําละลายทันที เหมือนเทียนถูกไฟเผา แกดีใจจะได้เป็นเศรษฐีมีเงินทอง ส่วนหนึ่งนําไปขาย อีกส่วนหนึ่งนํามาทําเป็นตุ้มหู สร้อยคอ กําไล ให้เมียและลูกสาวทั้ง ๒ คน ครอบครัวนี้ใส่ทองโชว์ชาวบ้านได้ไม่นานก็พากันล้มตายหมด วิบัติถึงขนาดนั้น กรรมมันแรง แรงกรรมขนาดนั้นน่ะ”

“อันนี่พ่อแม่ครูบาอาจารย์ท่านสอนไว้หมดแล้ว พบเจอสมบัติในถํ้า เราจึงไม่สนใจเอา เราเห็นมากอยู่ พระทองคําองค์ขนาดเท่าหัวแม่มือตั้งเรียงกันเป็นจํานวนมาก อยู่ตามถํ้าต่างๆ แต่เราไม่เอา” หลวงปู่ลีท่านกล่าวเด็ดๆ และหนักแน่น ของที่ได้มาโดยไม่ถูกต้อง ไม่เป็นมงคล เพราะเป็นของที่มีเจ้าของ เจ้าของก็คือผีที่รักษานั้นแหละ ให้ถือว่าเป็นสมบัติของแผ่นดิน

“ในระหว่างพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน) ทําโครงการช่วยชาติ อยู่นั้น ท่านต้องการทองคําเป็นจํานวนมาก เขาเอาแผนที่มาบอกให้ท่านไปเอาทองคํา ท่านยังไม่รับ ท่านว่า เอาแต่ของมนุษย์ มาทําบุญก็พอ”

หลวงปู่ลีเทศน์ทํานายไว้ว่า “นับวันมันจะอดอยากเข้าหน่อยหนึ่ง ก็เจริญเข้าๆ หน่อยหนึ่งก็เอาแล้ว เกาะแกะกันก็เอาแล้ว บ้านห่างไกลกันก็ฆ่ากัน โลกมนุษย์มันเป็นอย่างนี้แหละ ดูหน่อยเป็นไร สังเกตดูเอา มีแต่ฆ่ากัน ถึงจะอยู่ห่างไกลกันก็ตาม แต่ผู้ที่มีศีลธรรมก็ไปหาหลบอยู่ตามภูเขา ไม่สู้รบกับเขา พวกที่รบก็ตายหมด พอรบกันจนตายหมดแล้วก็พวกนี้แหละที่หลบอยู่จะออกมา เพื่อเป็นทุนเป็นสมบัติ พอเห็นกันก็กอดกันร้องไห้ว่าพวกเราประมาท ก็เจริญขึ้นคราวนี้ คนก็มีน้อยแล้วก็แผ่ขยายกันต่อไป หน่อยหนึ่งก็ย้ายไปบ้านนั้นบ้านนี้ ก็ใหญ่ขึ้นๆ เหมือนเดิม”

หลวงปู่ขาว อนาลโย ท่านยิ่งพูดตําหนิให้มนุษย์มากว่า “จะมีอะไร ในหมู่มนุษย์มีแต่ ฆ่ากัน ในภูเขาวัดถํ้ากลองเพลแต่ก่อน มีแต่คนฆ่ากัน ดูเวลานี้ซิ ไม่เห็นมีใครเอาอะไรไปได้ กฎหมายบ้านเมืองเอาไม่ทัน”

หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ เข้าสู่นิพพาน

ราวเดือนกุมภาพันธ์ ปี พ.ศ. ๒๕๑๘ หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านปลงสังขาร ท่านบอกว่า อีก ๓ เดือนข้างหน้า ท่านจะละสังขาร เหมือนคราวพระพุทธเจ้าทรงปลงพระชนมายุสังขาร คณะศิษย์และครูบาอาจารย์วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เมื่อทราบข่าวนี้แล้ว ต่างก็ไม่ยินดี ไม่สบายใจและก็เป็นห่วง จึงต่างพากันทยอยเดินทางมาที่วัดป่าหนองแซง หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นเดียวกัน ต้นเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ หลวงปู่ลีท่านจึงลงจากเสนาสนะป่ากกโพธิ์วังกํา จังหวัดเลย มุ่งสู่วัดป่าหนองแซง จังหวัดอุดรธานี เพื่อดูแลอาการอาพาธของหลวงปู่บัว 

ในวันที่หลวงปู่บัวจะมรณภาพเข้าสู่นิพพาน หลวงปู่ลีท่านนั่งเฝ้าอยู่ด้านข้างร่วมกับพระ ทั้งหลาย คอยดูการละสังขารขององค์ท่านอย่างใจจดจ่อ เมื่อครบ ๓ เดือน ดังที่หลวงปู่บัวกล่าวไว้ ล่วงหน้า ท่านว่า “ชีวิตสิ้นสุดแล้ว ถึงอยู่ไปก็ไม่มีผู้รับธรรม บัดนี้เป็นชาติสุดท้ายของเรา เราขอเปิดเผยให้ท่านทั้งหลายทราบ เราได้เชื่อฟังท่านอาจารย์มหาบัวมาตั้งแต่ไหนแต่ไรหลายภพชาติ เคยอยู่ในข้อบังคับของท่านมา ไม่เคยก้าวก่ายล่วงเกินท่านสักครั้ง เราเคารพท่านอย่างยิ่ง และ เราจะขอเข้านิพพานแบบพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ด้วยกระตุกขาให้เป็นที่ทราบ ขอท่านทั้งหลาย จงเป็นผู้นิ่ง” ท่านกล่าวจบด้วยเสียงสั่นเครือ ขณะนั้นธาตุขันธ์อาการของท่านเพียบเต็มที่แล้ว ท่านจึงบอกให้พระขยับท่านให้หันหน้าไปทางวัดป่าบ้านตาด เพื่อแสดงความเคารพต่อพ่อแม่ครู-จารย์หลวงตามหาบัว อย่างสูงสุดเป็นครั้งสุดท้าย

ในคืนวันที่ ๑๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ ท่านนอนอาพาธนิ่งอยู่บนเตียง ไม่มีอาการหรือเสียงครวญครางแต่ประการใด พอถึงเวลาราวตีสาม ท่านกระตุกขาเล็กน้อยเป็นสัญลักษณ์ว่าท่านละสังขารแล้ว พระศิษย์ผู้ใกล้ชิดก็ประกาศขึ้นทันทีว่า “หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ละสังขารเข้าสู่นิพพานแล้ว” ท่านมีสิริอายุ ๘๘ ปี ๓๘ พรรษา

ศพของหลวงปู่บัวตั้งไว้เพียง ๑๓ วันก็ทําพิธีประชุมเพลิงศพ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เป็นผู้จัดการงานศพให้ทั้งหมด ท่านมอบหมายให้ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร เป็น ประธานจัดงาน และหลวงปู่ลี ท่านได้อยู่ช่วยงานจนแล้วเสร็จ 

เมื่อกล่าวถึงสายบุญสายกรรมในอดีตชาติ หลวงปู่ลี กุสลธโร หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ และ องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านเคยสร้างบารมีร่วมกันมาแล้วหลายภพหลายชาติ องค์หลวงตาฯ ท่านเคยเล่าเฉพาะในวงพระศิษย์ว่า “ในอดีตชาติ ท่านเกิดเป็นพระราชา หลวงปู่เพียร วิริโย เป็นมหาดเล็ก หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ เป็นสมุหนายก หลวงพ่อปัญญา ปญฺญาวุฑฺโฒ เป็นทูตจากต่างแดน หลวงปู่ลี กุสลธโร เกิดเป็นช้าง”

ส่วนนายควาญช้าง หลวงปู่ลีท่านว่า “ก็หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ วัดป่าหนองแซง นั่นไง” หลวงปู่ลีในชาติที่เกิดเป็นช้างก็ดื้อพอสมควร มักแกล้งนายควาญช้าง คือ หลวงปู่บัวเป็นประจํา บางครั้งทําเป็นขึงขังเหมือนช้างตกมัน บางครั้งทําเป็นยกหูตั้งขึ้น นายควาญช้างเห็นเช่นนั้นจึงใช้เหล็กตะขอตี ช้างจึงหูตกเพราะความกลัว มาปัจจุบันชาติ หลวงปู่ลีจึงมีความยําเกรงต่อหลวงปู่บัว ด้วยความเคารพ มอบกายถวายทําให้ได้ทุกอย่าง ส่วนหลวงปู่บัวท่านก็มีความเคารพยําเกรงต่อองค์หลวงตาพระมหาบัว เป็นอย่างยิ่ง เพราะในชาตินั้นองค์หลวงตาฯ ท่านเป็นพระราชาได้ให้ หลวงปู่บัวซึ่งเป็นควาญช้างผู้ชํานิชํานาญในการขี่ช้าง ให้ขี่ช้างไปออกรบ จนกระทั่งได้รับชัยชนะ นายควาญช้างจึงถูกเลื่อนตําแหน่งให้เป็นนายพล เป็นนายพลที่ไม่รู้หนังสือ แต่มีความสามารถ ในการรบจนชนะ แม้ในปัจจุบันชาติหลวงปู่บัวท่านก็ไม่รู้หนังสือ ให้พร ยถา สัพพีฯ ยังผิดๆ ถูกๆ ส่วนเสนาอํามาตย์ขององค์หลวงตาฯ ในสมัยนั้น ได้กลับมาเกิดในชาตินี้ แล้วออกบวชได้เป็น ลูกศิษย์ของท่านเป็นจํานวนมาก

พรรษา ๒๖ พ.ศ. ๒๕๑๘ จําพรรษาที่เสนาสนะป่าดงศรีชมภู / เรื่องรักษางูกัด

ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ หลังเสร็จงานประชุมเพลิงศพหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้เข้ากราบนมัสการและถวายงานรับใช้องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา มหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่วัดป่าบ้านตาดเหมือนเช่นเคย ในระยะนี้วัดป่าบ้านตาด มีพระมาขออยู่ จําพรรษา เพื่อเข้ารับการศึกษาอบรมกับองค์หลวงตาฯ เพิ่มมากขึ้น จนกุฏิที่มีอยู่ไม่เพียงพอ หลวงปู่ลีท่านจึงเปิดโอกาสให้พระใหม่ ท่านเข้ากราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ แล้วออกเดินทางไปจําพรรษาที่เสนาสนะป่าดงศรีชมภู อําเภอโซ่พิสัย จังหวัดบึงกาฬ ขณะมีอายุ ๕๓ ปีพรรษา ๒๖

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “ท่านบุญเรืองมาขอจําพรรษา พ่อแม่ครูอาจารย์จึงกล่าวว่า “ฮ่วย ! ไม่มีที่อยู่ให้หมู่ที่เข้ามาศึกษาใหม่ ผู้ที่อยู่นานแล้วก็ไม่ยอมออกไป” องค์หลวงตาฯ กล่าวจบ ท่านก็ เหลือบตามามองทางหลวงปู่ลี หลวงปู่ลีก็รู้ความหมายทันที รีบกราบเรียนขึ้นว่า “เกล้าฯ จะออกไปเที่ยวทางภูใหญ่พอดี” องค์หลวงตาฯ กล่าวขึ้นว่า “เออ ! ดี ถ้ามีที่จะไปอยู่แล้วก็ออกไป” เหลืออีกเพียง ๓ วันจะเข้าพรรษา ในวันจันทร์ที่ ๒๑ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๑๘ ขึ้น ๑๓ คํ่า เดือนแปดหลัง (๘๘) ปีเถาะ หลวงปู่ลีจึงได้ออกไปจําพรรษาที่เสนาสนะป่าดงศรีชมภู” 

เรื่องการรักษางูกัด หลวงปู่ลี ท่านพูดถึงงูว่า “ทําไมงูจงอางยกคอสูงแท้ คอมันแข็งนั่น หากตัวใหญ่ขนาดเท่าขาไปแล้ว สีผิวมันเปลี่ยนแปลงนะเป็นสีขาวหม่น” ท่านว่า “ถ้างูมันกัดแล้ว ก็ให้เอาสารส้มกับหญ้าฝรั่ง (ต้นสาบเสือ) มากินทันที กินเสร็จก็ออกเดินได้เลย พวกคนป่าเขาพกติดตัวไว้ เราถามเขาว่า “ไปเที่ยวเดินป่าตอนกลางคืนงูไม่กัดไม่อะไรเหรอ?” “โอ้ ! ก็เคยถูกกัดอยู่ แต่ผมมียาดีนะ” เขาก็ล้วงออกมาจากกระเป๋าเขานะ เอาสารส้มกับหญ้าฝรั่งออกมาให้ดู สารส้ม มันละลายได้ช้า เขาจะแบ่งเป็นชิ้นเล็กๆ ใส่ไว้ในตลับ ขนาดเท่าหัวไม้ขีดไฟบ้าง เท่าจอมกล้วยบ้าง เขาเอาหญ้าฝรั่งห่อเคี้ยวกินแล้วก็เดินต่อไปเลย โดยไม่มีอาการฟกชํ้าให้เห็น” 

อีกอย่างหนึ่งก็คือใบบัวบกกับพริกไทยนี้แหละ เอามาตําโปะไว้ที่ปากแผล แต่ให้คอยหยอดนํ้าลงไปเรื่อยๆ นํ้าจะแห้งซึมหาย ถ้านํ้าไม่แห้งให้เปลี่ยนยา แสดงว่าตัวยาเจือจาง เราได้รักษามา ๔ คนแล้ว ตอนไปอยู่วัดป่าดานวิเวกนี่ล่ะ เราบอกว่า เรามียานี้อยู่ในย่าม วันหนึ่งขณะที่เรากําลัง กวาดตาดอยู่ มีคนวิ่งมาจากในหมู่บ้าน เราจึงถามว่า “โอ้ย ! มึงวิ่งมาทําไม เป็นอะไร” เขานั่งลงพร้อมกับพนมมือแล้วพูดว่า “มีคนถูกงูกัด มียาบ้างไหมขอรับ” ว่างั้น “ฮ่วย ! มี เอาไปเลย”

เราออกไปดู คนที่ถูกงูกัดเป็นเด็กน้อยเลื่อยไม้อยู่ทุ่งนา ไม่ได้อยู่ในบ้าน มารับจ้างเลื่อยไม้ให้เขา อยู่ในวัยกําลังเริ่มเป็นหนุ่มไม่ใช่หนุ่มใหญ่ พอมาถึงเห็นเขาอยู่ในอาการปางตาย เราบอกว่า “โอ๊ย ! ไม่ตายดอก รักษาไม่ยากหรอก ถ้าดึงดูเส้นผมยังไม่ร่วงไม่เป็นไร รักษาหาย ถ้าผมร่วงแล้ว ไม่ต้องใส่ยา” พอดูอาการแล้ว พอรักษาได้ จึงใส่ยาให้ไม่นานก็ค่อยๆ ฟื้น แล้วต่อมาก็หายสนิท

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๘ นอกจากหลวงปู่ลีท่านเที่ยวธุดงค์ภาวนาด้วยวิหารธรรมแล้ว ท่านยังใช้สมุนไพรสงเคราะห์รักษาคนถูกงูกัด นับว่าท่านเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่มีความเชี่ยวชาญด้านสมุนไพร

หลวงปู่ลีเล่าการรักษาพระและคนถูกงูกัดต่อไปว่า “เราได้รักษาด้วยวิธีนี้หายมา ๔ คนแล้ว อาจารย์องค์หนึ่งท่านเดินไปทําอะไรไม่รู้ ไปถูกงูเห่ากัด เราก็เคี้ยวยาแล้วโปะยาใส่ให้ ใส่เพียง ๓ ครั้งก็หายขาด อาจารย์องค์นั้นว่า “ผมจะเอาไปใส่อยู่ที่กุฏิเองดอก” เราก็จัดยาให้ ปรากฏว่า ใส่ ๓ ครั้งก็หายแล้ว อีกครั้งหนึ่งเหตุเกิดที่อยู่บ้านวังม่วง อําเภอเอราวัณ จังหวัดเลย เด็กน้อย จะกระโดดข้ามคูคันนาขาดถูกงูกัดที่ขา ชาวบ้านพากันหามมาให้ช่วยรักษา เขาใส่ยาแล้วก็หามขึ้นล้อไสมา สังเกตเห็นมีนํ้าเมือกบริเวณแผลมีลักษณะเป็นผื่นแดงโดยรอบ เด็กน้อยหายใจเสียงดัง หุบหาบๆๆ ปานใจจะขาด จึงรีบพากันตําพริกไทยกับใบบัวบก ไม่ใช่ใบบัวบกชนิดใบใหญ่แต่เป็นชนิดบัวบกใบเล็ก ตําใส่แล้วโปะใส่แผล ใช้นํ้าสะอาดคอยหยอดให้ตัวยาซึมเข้าไปในแผลเพื่อดับ พิษงู สังเกตเวลาหยอดนํ้าๆ จะแห้งวาบๆ ถ้าหยอดแล้วนํ้าไม่แห้ง ให้เปลี่ยนเอายาใหม่มาแทน เปลี่ยนยาแค่ ๓ ครั้งเท่านั้นก็หายขาด”

สําหรับสูตรที่ใช้สารส้มกับหญ้าฝรั่งนี้ หลวงปู่ลีท่านยังไม่เคยทดลองใช้ เพียงแต่ท่านเคย ได้ยินพวกที่อยู่ในป่า ผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์พูดให้ฟังเท่านั้น

ภาค ๑๕ สนองงานพ่อแม่ครูอาจารย์

พรรษา ๒๗ พ.ศ. ๒๕๑๙ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด 

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อออกพรรษาจากเสนาสนะป่าดงศรีชมภู ในปี พ.ศ. ๒๕๑๘ แล้ว ก่อนจะไปท่านยังได้ช่วยสร้างเสนาสนะ เนื่องจากเป็นวัดสร้างใหม่ ต่อจากนั้นในปี พ.ศ. ๒๕๑๙ ขณะท่านมีอายุ ๕๔ ปี ท่านกลับมาจําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาดกับ พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน อีกครั้ง

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๙ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นพระเถระที่มีอายุพรรษามากแล้ว รองจาก พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ ระหว่างในพรรษาและนอกพรรษานั้นจะมีครูบาอาจารย์ที่ไม่ได้อยู่ประจําเข้าออกอยู่เสมอ เช่น ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่คําตัน ฐิตธมฺโม หลวงปู่อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม เป็นต้น

พ่อแม่ครูบาอาจารย์ (หลวงตาฯ) ท่านเข้มงวดกวดขันให้พระเณรภาวนา ออกพรรษามีแต่สอนให้ออกเที่ยวกรรมฐานตามป่าตามเขา แต่องค์ที่ไม่ยอมไป คือ ครูอาจารย์บุญมี (หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ) ท่านอยู่มายาวนานกว่าใครๆ หลวงปู่ลี กล่าวว่า “ปี พ.ศ. ๒๕๒๐ พ่อแม่ครูอาจารย์เทศน์ ท่านบุญมีไม่อยากออกไปเที่ยวธุดงค์หรือ จะมาเป็นเณรน้อยอยู่นี่หรือ” เมื่อท่านฯ กล่าวอย่างนั้น ในปีนั้นหลวงปู่บุญมีจึงออกเที่ยวกรรมฐานไปทางถํ้าหีบ อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี 

และในปีนั้นหลวงปู่ลีท่านช่วยองค์หลวงตาฯ ดูแลการสร้างกําแพงล้อมรอบวัดป่าบ้านตาด เมื่อสร้างกําแพงเสร็จเรียบร้อยแล้ว ท่านพระอาจารย์เฮียงชวนท่านไปเที่ยวภาวนาทางภูจ้อก้อ อําเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร ท่านทั้งสองจึงพากันไปกราบลาองค์หลวงตาฯ ไปภูจ้อก้อ ซึ่งสถานที่แห่งนี้เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๐ หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต ท่านได้ธุดงค์มาบุกเบิกและสร้างเป็น วัดภูจ้อก้อขึ้นมา หรือในปัจจุบัน คือวัดบรรพตคีรี 

หลวงปู่หล้า ท่านออกบวชขณะมีอายุมากแล้ว ท่านมีพรรษามากกว่าหลวงปู่ลี ๕ พรรษา ท่านทั้งสองเคยร่วมทุกข์ร่วมสุขมาด้วยกันตั้งแต่สมัยจําพรรษาด้วยกันที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย จึงสนิมสนมคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี หลวงปู่ลีท่านพักปฏิบัติภาวนาที่ภูจ้อก้อระยะหนึ่ง จากนั้นท่านก็กราบลาหลวงปู่หล้าไปวิเวกที่วัดป่าถํ้าหีบ 

วัดป่าถํ้าหีบ แห่งนี้ เป็นป่าเขาที่เหมาะกับการปฏิบัติภาวนา มีครูบาอาจารย์ลูกศิษย์ ของ หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต แวะมาพักภาวนาอยู่เป็นประจํา ทั้งเป็นสถานที่ขึ้นชื่อว่ามีภูมิเจ้าที่แรง หากพระที่มาอยู่ในที่แห่งนี้ไม่ปฏิบัติภาวนาก็จะมีอันเป็นไป ในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ ก่อนเข้าพรรษา มีพระเถระผู้ใหญ่ ๒ รูป คือ หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ หลวงปู่ลี กุสลธโร ออกมาเที่ยววิเวก พักภาวนาอยู่ที่นี่ พอใกล้จะเข้าพรรษา หลวงปู่ลีจึงกลับเข้าไปจําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด ในพรรษานั้น หลวงปู่พงษ์ ธมฺมาภิรโต ท่านประจําอยู่ที่วัดถํ้าหีบมาก่อนหน้านี้แล้ว

เมื่อมีพระเถระผู้ใหญ่ที่เป็นศิษย์รุ่นใหญ่ขององค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน มาพักภาวนา ทําให้พระผู้น้อยรู้สึกอุ่นใจที่ได้อยู่ใกล้ชิดศิษย์องค์สําคัญขององค์หลวงตาฯ ยิ่งเมื่อได้ รับรู้ถึงที่มาที่ไปว่าองค์หลวงตาฯ ส่งออกมา ก็ยิ่งรู้สึกปีติยินดี เพราะเป็นไปได้ยากมากที่จะมี พระเถระผู้ใหญ่ออกมาเที่ยววิเวกพร้อมกันสององค์ เพราะโดยปกติทั้งหลวงปู่บุญมีและหลวงปู่ลีต่างก็แทบจะไม่ได้ออกมาจากวัดป่าบ้านตาดได้โดยง่าย

แต่แล้วก่อนจะเข้าพรรษา ก็มีพระได้เขียนจดหมายกราบเรียนถึงหลวงปู่บุญมีกับหลวงปู่ลีว่า ขอพระผู้ใหญ่คืนไปจําพรรษาวัดป่าบ้านตาด ๑ องค์ เพราะนอกจากพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาฯ แล้ว ไม่มีพระผู้ใหญ่ที่คล่องงานอยู่ด้วย เพื่อรับงานจากองค์หลวงตาฯ โดยตรง ดังที่หลวงปู่บุญมี ท่านได้กล่าวถึงเหตุการณ์ในช่วงนั้นไว้ว่า “ปีที่อาตมาออกมาจากบ้านตาด อาจารย์ลีปีนั้นออกไป เที่ยวภูจ้อก้อ วัดอาจารย์หล้า กลับมาพบกันที่บ้านหนองกอง วัดอาจารย์เพียร เราถึงตอนเช้า อาจารย์ลีมาตอนเย็น รุ่งเช้าฉันเสร็จ พ่อครูตุ้มเอารถมารับไปจําพรรษาถํ้าหีบ ก่อนเข้าพรรษา มีพระจากวัดป่าบ้านตาดเขียนจดหมายมา พระผู้ใหญ่ไม่มี ไปอยู่ที่นั่นหมด ขอคืนองค์หนึ่ง เราให้อาจารย์ลีกลับไป เพราะได้ออกมาเที่ยววิเวกอยู่บ่อยครั้งแล้ว ส่วนเราเพิ่งจะได้ออกมาเที่ยววิเวก เมื่อตกลงกันได้แล้วหลวงปู่ลีจึงกลับเข้าไปวัดป่าบ้านตาด ส่วนเราก็จําพรรษาที่วัดป่าถํ้าหีบ”

พรรษา ๒๘ พ.ศ. ๒๕๒๐ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้กลับมาจําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด ท่านเล่าว่า “ปี พ.ศ. ๒๕๒๐ นี้เราออกเที่ยวแล้ว กลับมาจําพรรษาวัดป่าบ้านตาด เรื่องนํ้าร้อน เรื่องนํ้าอุ่น นํ้าตาล มันไม่มี แต่เดี๋ยวนี้มาเต็มไปหมด ปี พ.ศ. ๒๕๒๐ มาอยู่บ้านตาดเหมือนกัน ไม่มี ทุกวันนี้พระมากนะ อย่างผมออกจากท่านก็ พ.ศ. ๒๕๒๑ แต่ก่อนท่านรับมีเพียง ๑๘ องค์เท่านั้น ปี พ.ศ. ๒๕๒๐ ที่ผมจําพรรษาอยู่ มีพระลาบวช ๓ องค์ เลยรวมเป็น ๒๑ องค์ ในปีนั้นปี พ.ศ. ๒๕๒๐ พอออกพรรษามาก็เต็มหมดแล้ว ตั้งแต่นั้นมาก็เป็นเลขเด็ดให้พ่อแม่ครูจารย์ เดือนหนึ่งได้ ๕๐ ถึง ๖๐ องค์ จนว่าไม่มีที่อยู่ เพราะพระมาก อยู่ใกล้กันเกินไป ปีนี้ท่านก็ยังสร้างกุฏิอีก ๒ หลัง พอมี แขกมากก็มีธุระมาก มันก็สะเทือนถึงลูกศิษย์นะซิ จะทําอย่างไรแขกมากมันก็วุ่นวาย”

ในปีนั้นมีพระมาอยู่จําพรรษากับพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้แก่ หลวงปู่ลี กุสลธโร หลวงปู่คําผิว สุภโณ พระอาจารย์ปัญญา ปญฺญาวุฑฺโฒ ฯลฯ หลวงปู่ลีท่านจําพรรษาที่กุฏิใกล้ๆ กับกุฏิพระอาจารย์ปัญญา องค์หลวงตาฯ ท่านจะลงแสดงธรรมอบรมพระเณรทุก ๕ วันครั้งหนึ่ง หรือถ้านานหน่อย ๗ วันครั้งหนึ่ง ท่านเข้มงวดกวดขันให้พระเณรภาวนา

หลวงปู่ลี ถ้าพระเณรเข้ามาศึกษาอบรมใหม่ ย่อมไม่รู้จักท่าน ก็จะดูเหมือนว่าท่านเป็น พระหลวงตาธรรมดารูปหนึ่ง นั่งถักไม้กวาดให้หมู่พระเอาไว้ใช้ที่ศาลาบ้าง ที่กุฏิองค์หลวงตาฯ บ้าง เหล่านั้นล้วนเป็นฝีมือของท่านทั้งนั้น หรือทําด้ามค้อน ทําที่ไล่ยุง ตรงไหนไม่เรียบร้อย ท่านนํา พระเณรทําให้สะอาด หาฟืนเข้าโรงไฟ ถักขาบาตรถวายองค์พ่อแม่ครูอาจารย์ ส่วนมากเป็นท่าน ทั้งนั้น หรือแม้กระทั่งเย็บผ้า ท่านชํานาญในการทําบริขารแทบทุกอย่าง ไม่มีใครสู้ท่านได้ 

ถ้ามองดูภายนอก มองดูผิวเผินด้วยสายตาของพระปุถุชนก็จะนึกตําหนิท่านและมีคําถามขึ้นมาว่า ทําไมหลวงปู่ลีจึงไม่เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนามากๆ เหมือนองค์อื่นๆ ซึ่งทําความเพียรกันอย่างหามรุ่งหามคํ่า โดยเฉพาะการอดอาหาร นี้เรียกว่าแทบทุกองค์ ยกเว้นองค์หลวงตาฯ กับหลวงปู่ลีเท่านั้น พระทั้งหลายไม่สุงสิงคลุกคลีกัน ยกเว้นตอนทําข้อวัตร ต่างเร่งทําความเพียร แข่งกัน จนทางจงกรมลึกเป็นร่อง ไม่มีกิริยาเล่นๆ ต่างก้มหน้าก้มตาภาวนาอย่างเอาจริงเอาจัง องค์หลวงตาฯ ท่านก็เข้มงวดกวดขันเรื่องนี้มาก โดยท่านเทศน์ไว้ดังนี้ 

“เราไม่อยากรับพระรับเณรก็ดังที่ว่านี่แหละ รับเป็นภาระแล้วดูแลแนะนําสั่งสอนตลอดเลย กลางคํ่ากลางคืนต้องออกไปสังเกตดูพระดูเณรประกอบความพากเพียรอย่างไรหรือไม่ ตั้งหน้า ตั้งตามา มาแล้วมาอยู่ยังไง เคยไล่ออกจากวัดหลายองค์นะ ที่มารับไว้แล้ว มาแล้วไม่เป็นท่าซิ นอนไม่รู้จักตื่น เวลานอนยังไม่ถึง ๔ ทุ่มเลย นอนหลับครอกๆ แล้ว เอ๊ ! มันยังไงกัน นั่นเอาล่ะนะ พอเที่ยงคืนไปดูอีกแล้ว ตีสามตีสี่ไปดูอีก วันหลังสังเกตอีก ก่อนที่จะไล่ออกจากวัด ไม่ใช่ไล่เฉยๆ นะ ทดสอบดูรู้นิสัย จริตนิสัยขี้เกียจขี้คร้าน ท้อแท้อ่อนแอ หรือขยันหมั่นเพียรหมดเรียบร้อยแล้ว ที่ไล่ออกจากวัดก็ผู้ขี้เกียจ ไปดูจับเอาทุกระยะๆ แน่ใจแล้วบอกเลย ท่านให้ไป ไม่มีมาคัดค้านเรา เราจับได้หมดแล้ว เพราะฉะนั้นจึงไม่อยากรับพระรับเณร รับมาก็เป็นภาระ” 

หลวงปู่ลี ขณะนั้นท่านก็ทําความเพียร แต่ทําเพื่อวิหารธรรม เวลาว่างถือมีดตอกเหลาโน่น เหลานี่ ทําด้ามไม้กวาดก็ต้องทํางามๆ ใช้ไม้ไผ่ลนไฟให้เป็นลวดลายธรรมชาติ ของใช้สอยของ องค์หลวงตาฯ เช่น ไม้กวาดต่างๆ มีแต่ฝีมือท่านทั้งนั้น ท่านมีกิริยาสบายๆ ไม่เหมือนองค์อื่นๆ ที่ ครํ่าเคร่งกับการประพฤติปฏิบัติในอิริยาบถทั้ง ๔ แบบไม่ลืมหูลืมตา พระบวชใหม่จึงสนทนา ถามกันขึ้นในสภาหนู คือเวลาฉันนํ้าปานะ ต่างสนทนาเรื่องความเพียรของหลวงปู่ลีดังที่กล่าวแล้ว พระอาจารย์รูปหนึ่งซึ่งมีพรรษามาก ที่นั่งอยู่ในลําดับต้นกล่าวขึ้นว่า “จะให้ท่านมาเร่งความเพียรเพื่อเหตุอันใด เพราะท่านสิ้นกิเลสแล้ว” พระบวชใหม่เมื่อได้ยินคําว่า “สิ้นกิเลสเป็นพระอรหันต์” เท่านั้น ก็ย่อมมีความตื่นเต้น เพราะเป็นรูปที่เข้าหาได้ง่าย สรุปในวัดป่าบ้านตาดมีพระอรหันต์ ถึง ๒ องค์ ในความคิดของปุถุชนย่อมเข้าใจกันว่า พระอรหันต์ต้องรู้ทุกอย่าง ความจริงในตํารา ท่านไม่ได้ว่าไว้อย่างนั้น แต่ท่านรู้เรื่องอริยสัจ สัจธรรมความจริงอันนําไปสู่ความสิ้นกิเลสเท่านั้น

พระกรรมฐานบวชใหม่ก็ใคร่อยากเข้าไปปฏิบัติหลวงปู่ลีบ้าง จึงชวนกันเข้าไปนวดเส้น ถวายท่าน เมื่อท่านให้โอกาส ได้เวลาจึงขึ้นไปกุฏิ นวดเส้นถวายท่านที่ระเบียงด้านนอก นวดไปก็คิดไปปรุงไป ท่านเดินธุดงค์มามากเส้นแข็งกดแทบไม่ลง คํ่ามาอากาศก็เริ่มหนาว นวดไปยังไม่นาน จึงคิดในใจขึ้นมาว่า “เหนื่อยแล้ว เมื่อไรจะให้หยุดซะที” พอคิดจบปั๊บ ท่านก็พูดขึ้นมาทันทีว่า “หมู่เพื่อนเหนื่อยแล้วพอเถอะ” ตกใจกับคําพูดของท่านที่ตรงกับใจคิดเป็นอย่างยิ่ง อุทานในใจว่า “ท่านรู้วาระจิตเรา”

อีกอย่างหนึ่งเวลาหลวงปู่ลีทํางาน หรือว่าท่านถักไม้กวาด เหลาหวาย เตรียมด้ามไม้กวาด หรือเลาะแขมสําหรับใช้ถักไม้กวาด พวกพระที่อดอาหารเห็นท่านทํางาน จะมาขอช่วยท่านทํา ท่านมองดูแล้วก็กล่าวว่า “ไม่ต้องมาทําช่วยผม ให้ไปภาวนา” ท่านไล่ไป ไม่ให้มายุ่งกับงาน เหล่านี้

นิสัยของหลวงปู่ลี ท่านขวนขวายเพื่อหมู่เพื่อนเสมอ แม้ท่านเป็นพระอรหันต์แล้ว แต่การปฏิบัติกับองค์หลวงตาฯ เหมือนเณรน้อย และองค์หลวงตาฯ ก็ปฏิบัติต่อท่านเหมือนเณรน้อย เช่นกัน พระบวชใหม่ไม่กี่พรรษายังถูกองค์หลวงตาฯ ดุน้อยกว่าหลวงปู่ลี องค์หลวงตาฯ ดุท่าน บ่อยๆ แต่ถ้าใครฉลาดน้อมเข้ามาก็ทราบว่าเป็นอุบายวิธีสอนพระขององค์หลวงตาฯ โดยการตีวัว กระทบคราดนั่นเอง หลวงปู่ลีท่านก็เคารพเทิดทูนในองค์หลวงตาฯ ท่านก็ยอมเป็นเขียงรองรับ ยอมให้องค์หลวงตาฯ เทศน์ดุด่าสับท่านเพื่อไปสอนพระ

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ นั้น องค์หลวงตาฯ มีดําริสร้างกุฏิให้โยมมารดาในเขตโรงครัว (เขตอุบาสิกา) หลวงปู่ลี เป็นหัวหน้าหมู่เพื่อนในการก่อสร้าง เมื่อองค์หลวงตาฯ เดินมาตรวจงาน ท่านมักจะฉันหมากมือไขว้หลังแล้วเดินมา มาถึงก็ดุหลวงปู่ลีทันที ต่อหน้าพระมากๆ พระอาจารย์ที่บวชนานๆ บางรูปเห็นองค์หลวงตาฯ ดุ แล้วหลวงปู่ลีก็ทําอะไรไม่ถูก ดูมีอาการลนๆ ทั้งพระฝรั่ง พระไทย หัวเราะท่าน พระรูปหนึ่งที่พอเป็นหลักเกณฑ์กล่าวเตือนหมู่เพื่อนว่า “อย่าไปหยอกท่าน ด้วยคําพูดหนักๆ อย่าไปหัวเราะท่าน ท่านอาจารย์ลี ท่านหลุดพ้นแล้ว” แล้วพระรูปนั้นก็ ย้อนว่า “หลุดพ้นอะไร เมื่อเช้านี้องค์หลวงตาฯ ยังดุอยู่เลย นี้ก็ยังโดนดุอีก”

ภายหลังเมื่อมีพระไปนวดเส้นถวายท่าน ท่านจะเปรยๆ ว่า “การจ้วงจาบพระอรหันต์ บาปมากนะ” ท่านพูดถึงพระอรหันต์องค์อื่นมิใช่องค์ท่าน มันมีแต่จะลงข้างล่าง (จิตลงภพภูมิที่ตํ่า) ท่านเป็นพระอรหันต์ จิตท่านบริสุทธิ์แล้ว ต้องให้ความเคารพท่านอย่างเดียว เราพูดตําหนิอะไร มันจะเป็นบาปเป็นกรรมแก่ตัวของเราเอง แม้ในขณะนั้นองค์หลวงตาฯ ท่านจะพูดเปรยๆ ว่า “ธรรมลีนี้ เศรษฐีธรรมนะ” ท่านจะพูดนิดๆ หน่อยๆ ไม่พูดมากเหมือนทุกวันนี้

การปฏิบัติต่อกันระหว่าง องค์หลวงตาฯ กับ หลวงปู่ลี หรือระหว่าง ธรรม กับ ธรรม งดงามยิ่งนัก เป็นการแสดงออกของธรรม ท่านถึงกันหมดทุกเรื่อง เช่น ในขณะฉันจังหันเช้า มีหลวงปู่ลีรูปเดียวที่องค์หลวงตาฯ ปฏิบัติด้วยอย่างดียิ่ง อาสนะที่นั่งฉันในขณะนั้นห่างกันราว ๑ เมตร องค์หลวงตาฯ นั่งเสากลางศาลาชั้นบน หลวงปู่ลีนั่งถัดมา การนั่งนี้องค์หลวงตาฯ จะเห็นพระเณรทุกรูปอย่างถนัดถนี่ พอได้เวลาฉันจังหัน องค์หลวงตาฯ ท่านจะหยิบยื่นอาหารให้ หลวงปู่ลีท่านให้ความเคารพมาก ท่านก็จะยกบาตรรับอาหารจากองค์หลวงตาฯ ทันที นี่แหละคือธรรมต่อธรรมท่านแสดงออกต่อกัน หรือเมื่อองค์หลวงตาฯ เทศน์อบรมธรรมะสอนพระจบลงแล้ว ท่านมักหันมองมาที่หลวงปู่ลีและถามว่า “ลีเนาะ” ซึ่งเป็นธรรมที่ทั้งสององค์ ได้ผ่านมาแล้ว ท่านรู้ กันแล้ว องค์หลวงตาฯ ท่านจึงหันมาถามหลวงปู่ลี หลวงปู่ลียืนยันธรรมที่องค์หลวงตาฯ แสดงได้เป็นอย่างดี เป็นต้นว่า

“ความสําคัญของพระปฏิบัติก็คือหลักใจ คําว่า “หลักใจ” ก็คือสมาธิเป็นขั้นๆ ปัญญาเป็น ภูมิๆ ภายในใจจนถึงอรหัตภูมิ เรียกว่าหลักใจของพระปฏิบัติ ถ้าหลักใจดีแล้วหลักการปฏิบัติ ทุกด้านก็ดีไปตามกัน เพราะใจเป็นผู้บงการ เราจึงเห็นใจเป็นสําคัญ คนที่มีหลักใจกับคนไม่มีหลักใจปฏิบัติจึงผิดกันอยู่มาก…

พระไม่ใช่ประเสริฐแต่ชื่อ ต้องประเสริฐด้วยการประพฤติปฏิบัติตามหลักธรรมวินัย มีธุดงค-วัตร เป็นต้น มีความหนักแน่นในธุดงควัตร จะค่อยเป็นผู้ประเสริฐขึ้นมาโดยหลักการปฏิบัติของตน สุดท้ายก็โดยหลักธรรมชาติ ประเสริฐโดยหลักธรรมชาติของใจที่บริสุทธิ์หมดจดแล้ว ไม่ได้ประเสริฐด้วยชื่อด้วยนามอะไร”

หลวงปู่ลี ท่านกล่าวถึงพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาฯ ว่า “พ่อแม่ครูอาจารย์เทศน์ มีแต่เด็ดๆ นะ เอาไปปฏิบัติได้เลย ถ้าเราเอาไปใคร่ครวญ เอาไปเป็นคติตัวอย่าง เอาไปเป็นความพาก ความเพียร แต่ถ้าฟังแล้วไม่เอาไปพิจารณา ไม่เอาไปกํากับจิตใจตัวเอง มันก็ไม่เกิดผล ถ้าเราจะเอา แต่ความจําของเรา ความจริงมันก็เลยไม่เกิดจากใจของเราสักที เราก็เลยไม่สิ้นสงสัยสักที เหมือนกันกับเราเดินทางไปเห็นมาแล้ว ถึงใครจะมาเถียงเรา หรือคัดค้านเราก็ไม่ได้ เพราะเราได้ไปเห็นมาแล้ว แต่ถ้าไม่เคยเห็นกันเลย ก็เถียงกันอยู่อย่างนั้นแหละ…

อย่างพ่อแม่ครูจารย์ท่านเทศน์ ถ้าจิตไม่อยู่กับคําบริกรรมภาวนา มันจะเกิดความฟุ้งซ่านรําคาญ ให้เราพิจารณาร่างกายนี้ เมื่อพิจารณาเข้าไปเรื่อยๆ จิตรวมกันปุ๊บ เลยกลายเป็นสมาธิ ท่านแสดงไว้หมดแล้ว นี่คือปัญญาอบรมสมาธิ…

หลวงปู่มั่นท่านสอนพ่อแม่ครูจารย์ให้บริกรรมพุทโธ ท่านให้อยู่กับพุทโธ ที่เรียนก็เรียนมา ให้เก็บเข้าตู้เข้าหีบไว้ อย่าเอามาเป็นอารมณ์ เรียนอยู่กับพุทโธ อย่างพ่อแม่ครูจารย์ท่านเรียน ปีหกเดือนนะ ท่านถึงอยู่กับพุทโธ ท่านฝึกหัดขนาดนั้น นี่คือการฝึกหัดสติด้วยนะ ฝึกหัดสติ ให้เป็นมหาสติ ฝึกหัดปัญญาให้เป็นมหาปัญญา พอได้เห็นมันเกิดกับตัวเองแล้ว มันจะรู้ มันจะเกิดเองหรอกถ้าจิตมันสงบ…

เห็นหรือไม่ เขาปลูกต้นไม้ตั้งกี่ปีถึงจะได้ผล ถ้าทําอะไรก็จะให้ทันใจในทันทีนั้น มันก็เป็นเรื่องของกิเลสไป เพราะยังตัดสัญญาไม่ขาดจากใจ จึงไม่เกิดผลอะไร และความสงบก็ยังไม่เพียงพอ เขาจะทําไร่ ทํานา ทําสวน เขาก็ต้องปลูกที่พักก่อนนะ พอทํานาเหนื่อยแล้ว ก็ต้องออกไปพักก่อนเหมือนกัน สมาธิก็คือที่พักนั่นแหละ สมถะกับวิปัสสนาก็ไปทางเดียวกัน หรืออันเดียวกันนั่นแหละ ถ้าไม่เห็นนิมิตในอุปจารสมาธิ นิมิตมันต้องเห็นก่อน พอมันเกิดจากใจแล้ว รู้ว่าเป็นอย่างไรแล้ว พอจิตถอนออกมาแล้ว มันไม่ออกไปไหนหรอก มันจะพิจารณาอยู่อย่างนั้นแหละ เหมือนคนไม่เคยมีเงิน พอได้เงินก็กําเงินในมือจนเหงื่อออกมือก็ไม่ยอมปล่อย”

เมื่อ หลวงปู่ลี ท่านเล่าเรื่อง พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ให้ฟังแล้ว ท่านก็เล่าถึง พระอาจารย์ปัญญา ปญฺญาวุฑฺโฒ ศิษย์ผู้น้องว่า อาจารย์ปัญญาท่านสนทนากับเรา ท่านพูดว่า ท่านศึกษาหมดทุกศาสนาแล้ว ท่านเรียนถึงขั้นดอกเตอร์ แต่ความสุขทางใจไม่ปรากฏ ท่านมีแต่ทุกข์ทางใจมาก ก่อนท่านจะเข้ามาเรียนทางศาสนา ศาสนาไหนก็อ้างแต่ว่าพระเจ้าอยู่ชั้นสวรรค์ ศาสนาไหนก็เหมือนกัน อาจารย์ปัญญาก็เลยมาศึกษาศาสนาพุทธ พอมาดูแล้วเห็นว่าพระพุทธเจ้าท่านได้ตรัสรู้ แล้วท่านก็ประกาศสิ่งที่ตรัสรู้นั้น อันนี้มีเหตุผล พอได้เหตุผลแล้วก็ค้นหา พอค้นหาฝ่ายปฏิบัติ ประเทศไหนก็ไม่มีการปฏิบัติเลย มีแต่ประเทศไทย อาจารย์ปัญญาถึงได้เข้ามาประเทศไทย

เมื่อมาถึงก็มาบวชอยู่วัดปากนํ้า ก็เกิดความสงสัยทางการเทศน์การพูดนั้นดี แต่ความประพฤตินั้นไม่ตรงกับพระธรรมวินัย ท่านสังเกตถึงขนาดนั้นนะ แล้วท่านก็หาถามผู้รู้ว่า “ครูบา-อาจารย์ดีกว่านี้มีหรือไม่” เขาก็บอกว่า มีอาจารย์มหาบัว อยู่จังหวัดอุดรธานี ท่านก็อยากมา พอมาก็มากราบเรียนพ่อแม่ครูอาจารย์ (องค์หลวงตามหาบัว) พ่อแม่ครูอาจารย์ท่านก็ให้รอก่อนถึง ๓ ปี ปีที่ ๔ ถึงให้มา ถึงขนาดนั้นนะ

พอพระอาจารย์ปัญญามาอยู่ปีแรกๆ ท่านก็ยังบอกหมู่พวกไม่ให้ไปสุงสิงด้วย ให้ระวัง พระต่างชาตินะหมู่พวกว่า “เขาจะมาแบบไหนให้สังเกตดู อย่าไปสุงสิงอย่างนั้นอย่างนี้ ถ้า พระอาจารย์ปัญญามาถวายของอะไร ก็ให้มาประเคนต่อหน้านะ” ตั้งแต่นั้นมาท่านเห็นความ เอาจริงเอาจังของพระอาจารย์ปัญญา ท่านถึงได้ย้ายให้พระอาจารย์ปัญญามาเป็นธรรมยุต เพราะเห็นในความตั้งใจจริง”

หลวงปู่ลี แม้อายุพรรษาของท่านมากเกือบ ๓๐ พรรษาแล้ว ซึ่งถือว่าเป็นพระเถระผู้ใหญ่แล้วก็ตาม ท่านเป็นศิษย์ที่กตัญญู ซื่อสัตย์ ทั้งเคารพยําเกรงและปฏิบัติตามคําสอนพ่อแม่ครูจารย์ องค์หลวงตามหาบัวอย่างหาที่ต้องติมิได้ ท่านให้ความเคารพเชื่อฟังองค์หลวงตาฯ อย่างที่สุด และท่านได้อยู่ถวายงานรับใช้สนองคุณพ่อแม่ครูจารย์ของท่านอย่างสุดชีวิตหัวใจ ซึ่งองค์หลวงตาฯ ท่านก็รับรู้ จนกาลต่อมาองค์ท่านเทศน์เอ่ยชมหลวงปู่ลีอยู่บ่อยๆ

เมื่อออกพรรษาแล้ว หลวงปู่ลีท่านก็ดําเนินตามที่องค์หลวงตาฯ สั่งสอนไว้ทุกประการ คือ การออกเที่ยวธุดงค์ภาวนา ซึ่งท่านก็รักของท่านเป็นชีวิตจิตใจจริงๆ แม้ว่าท่านจะบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ ซึ่งถือว่าจบกิจทางพระพุทธศาสนาแล้วก็ตาม แม้ว่าท่านอายุใกล้จะ ๖๐ ปีแล้วก็ตาม ท่านก็ยังออกเที่ยวรุกขมูลร่มไม้ในป่าในเขา ตามถํ้า เงื้อมผา ป่าช้า ป่ารกชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟางเสมือนท่านยังเป็นพระหนุ่ม ดังที่ท่านเทศน์ไว้ดังนี้ “แต่เก่าแต่ก่อน ผมก็ไม่ได้สนใจขนาดนั้นนะ หมู่พวก หลบที่นั้นที่นี่เลยแหละ ถ้าจะจําพรรษาก็เว้นไว้แต่ที่บ้านตาดเท่านั้นแหละ ถ้าออกจากท่านพ่อแม่ครูจารย์ไปก็ช่วงออกพรรษาแล้ว ก็ถึงไปหาเที่ยวป่า แต่ถ้ามีหมู่พวกติดตามมาก ก็จะพา เขาเข้าบ้านตาดเลย เอาหมู่พวกไปด้วยไม่ได้หรอก พอหมู่พวกออกห่างจากผมแล้ว ผมก็หนีเข้าป่าเลยแหละ”

ด้วยหลวงปู่ลีท่านเป็นโรคริดสีดวงทวาร เวลาท่านจะหนีหมู่ ท่านจะอ้างเป็นอุบาย ท่านว่า “ริดสีดวงท่านขึ้นแล้ว โรคกําเริบแล้ว จะไปหายาหาหมอก่อน” ครั้งหนึ่งท่านเคยออกเที่ยวธุดงค์กับท่านพระอาจารย์สอน อุตฺตรปญฺโญ ซึ่งท่านเป็นสหธรรมิกกับ ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ เวลาหลวงปู่ลีท่านจะหนี ท่านเอาริดสีดวงมาอ้าง แล้วก็หนีไปเลย ท่านพระอาจารย์สอน ท่านพระอาจารย์บัวคํา ท่านจึงเรียกหลวงปู่ลีว่า “เฒ่า ดาก (ก้น) น้อ” ครูบาอาจารย์รุ่นนั้น ท่านมีอายุใกล้เคียงกัน ท่านรักเคารพกันมาก ท่านจะรู้ทันอุบายของหลวงปู่ลี ท่านบอกว่า “พยายามอยากหนีหมู่เพื่อน เอาดากมาอ้างนี่หว่า”

สมัยก่อนท่านพระอาจารย์สอนท่านเที่ยวธุดงค์ป่าเขาแถบจังหวัดเลย ท่านก็เคยธุดงค์ไปกับหลวงปู่ลีด้วย ท่านทั้งสองเคยอยู่ด้วยกัน ท่านสนิทสนมกัน ถือเป็นสหธรรมิกกัน หลวงปู่ลีคราวท่านไปอยู่วัดป่าห้วยบ่อซืน อําเภอปากชม จังหวัดเลย ซึ่งท่านไปอยู่ก่อนหมู่เพื่อน แถวนั้นห่างไกลและทุรกันดารมาก ท่านพักอยู่ระยะหนึ่ง พอท่านพระอาจารย์สอนมาถึงไม่นาน ท่านก็หนีออกเลย โดยท่านอ้างว่า “โรคกําเริบไปหาหมอก่อน” ทิ้งให้อาจารย์สอนอยู่จําพรรษา ท่านเล่าเรื่องนี้ให้ พระศิษย์ฟังพร้อมทั้งหัวเราะว่า “ทิ้งวัดให้อาจารย์สอน” 

ร่วมงานพระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ฝั้น

ออกพรรษาจากวัดป่าบ้านตาด ในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ หลวงปู่ลี กุสลธโร ก่อนที่จะออกเที่ยวธุดงค์ ท่านได้ช่วยองค์หลวงตาฯ ก่อสร้างห้องนํ้าในเขตอุบาสิกาของวัดให้กับแม่ชีแพงศรี โลหิตดี โยมมารดาขององค์หลวงตาฯ ซึ่งเป็นแม่ชีเพียงรูปเดียวในวัด มีแม่ชีจากประเทศสิงคโปร์เข้ามาขออาศัยปฏิบัติเป็นบางครั้ง องค์หลวงตาฯ ท่านอนุญาตให้พักอยู่เพียงชั่วคราวเท่านั้น

กุฏิพระมีไม่เพียงพอ องค์หลวงตาฯ ท่านจึงมีคําสั่งให้สร้างกุฏิหลังใหม่เพิ่มขึ้นอีก ๑ หลัง สําหรับให้พระฝรั่ง หลวงปู่ลีได้นําหมู่คณะพระเณรก่อสร้างจนแล้วเสร็จ เมื่อสร้างกุฏิสําเร็จแล้ว ภารกิจอีกอย่างหนึ่งของท่านก่อนออกเที่ยวภาวนา คือ การหาไม้เปาะมาทําไม้กวาด และหาฟืนใส่โรงไฟให้พร้อม พอดีในขณะนั้นมีนายทหารคนหนึ่งเข้ามาบวช ท่านจึงเสียสละกุฏิให้ ท่านกราบลาองค์หลวงตาฯ ออกเที่ยวภาวนาและเดินทางไปร่วมงานพระราชทานเพลิงศพ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ที่วัดป่าอุดมสมพร อําเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร 

ในระหว่างวันที่ ๒๐ ถึง ๒๒ มกราคม พ.ศ. ๒๕๒๑ องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านได้เดินทางไปร่วมงานพระราชทานเพลิงศพ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ในงาน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชดําเนินทรงเป็นองค์ประธานในพิธี นับเป็นงานสําคัญยิ่งใหญ่ของฝ่ายอาณาจักรและฝ่ายพุทธจักร โดยเฉพาะอย่างยิ่งพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต เนื่องจากหลวงปู่ฝั้นท่านถือว่า “เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ที่สําคัญยิ่งรูปหนึ่ง” งานนี้จึงมีพระราชาคณะชั้นผู้ใหญ่ฝ่ายปกครอง พ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญ พระภิกษุทั้งพระป่าและพระบ้าน สามเณร แม่ชี ข้าราชการ พ่อค้า ประชาชนมาร่วมงานกันอย่างเนืองแน่นมากเป็นประวัติการณ์ แต่องค์หลวงตาฯ มิได้ให้พระวัดป่าบ้านตาดรูปใดติดตามไปด้วยเลย องค์ท่านต้องการสงวนให้พระได้ปฏิบัติภาวนากันอย่างเต็มที่จริงจัง ซึ่งถือเป็นการปฏิบัติบูชาคุณหลวงปู่ฝั้น อันเป็นการบูชาสูงสุด

กล่าวถึงวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ เป็นต้นมา พ่อแม่ครูอาจารย์ประเภทเพชรนํ้าหนึ่งต่างถึงแก่มรณภาพตามๆ กัน นับแต่ท่านพ่อลี ธมฺมวโร หลวงปู่สิงห์ ขนฺตยาคโม หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ หลวงปู่พรหม จิรปุญฺโญ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม หลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ หลวงปู่ฝั้น อาจาโร ฯลฯ เป็นการสูญเสียครั้งสําคัญของ วงกรรมฐาน และของพระพุทธศาสนา สําหรับพ่อแม่ครูอาจารย์สําคัญองค์อื่นๆ ท่านก็เริ่มอาพาธ และชราภาพมากแล้ว เช่น หลวงปู่ดูลย์ อตุโล หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่ขาว อนาลโย หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ ฯลฯ ทําให้องค์หลวงตาพระมหาบัว ท่านต้องแบกรับภาระของวงกรรมฐานหนักมากยิ่งขึ้น โดยมีพระมาขอเข้ารับการศึกษาอบรมกันอย่างต่อเนื่อง โดยขณะนั้น องค์หลวงตาฯ ท่านก็มีพระศิษย์องค์สําคัญ คือ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งท่านทั้งสองเป็นพระประเภทเพชรนํ้าหนึ่งเป็นผู้ช่วยที่คอยแบ่งเบาภาระ

ดังนั้น เมื่อหลวงปู่ลีท่านอยู่ช่วยงานพระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ฝั้น จนงานสําเร็จลุล่วงด้วยดี ท่านจึงเดินทางกลับเข้าวัดป่าบ้านตาด เพื่อถวายงานพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาเหมือนเดิม โดยท่านได้แวะกราบเยี่ยมเยียนท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง และเมตตาโปรดเยี่ยมอาการป่วยของ โยมแม่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ที่วัดป่าแก้วบ้านชุมพล อําเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร

ท่านนั่งเนสัชชิกโปรดคุณโยมแม่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง

เรื่อง หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านนั่งเนสัชชิกโปรดคุณโยมแม่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง เมื่อคราวคุณโยมแม่ป่วยจะลุกไม่ขึ้น ช่วงนั้นเป็นปี พ.ศ. ๒๕๒๐ – ๒๕๒๑ ปีที่พระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ฝั้น อาจาโร ด้วยหลวงปู่ลีกับท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ท่านสนิทสนมกันมาก เหมือนพี่น้องกัน เพราะว่าท่านเคยร่วมทุกข์ร่วมสุขกันที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย ท่านจะเล่นกัน ท่านหยอกล้อกันก็เป็นเรื่องปรกติของท่านทั้งสอง ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองท่านชอบกระเซ้า อยู่แล้ว และหลวงปู่ลีท่านก็มีอารมณ์ขัน ท่านขันกันเป็นคําเมือง 

ตอนที่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองมาอยู่จําพรรษาที่วัดป่าแก้วบ้านชุมพลแล้ว ท่านทั้งสอง ก็ยังไปมาหาสู่กัน หลวงปู่ลีจะไปที่วัดป่าแก้วฯ บ่อย สําหรับท่านญาติโยมทางกรุงเทพฯ แล้ว ท่านจะไม่ค่อยพูดด้วย เพราะท่านพูดภาษากลางไม่ค่อยเก่ง ไม่สันทัด แต่ถ้าคุยเป็นภาษาอีสาน ท่านจะคุยด้วย ท่านคุยสนุก แล้วท่านก็จะคุย “นั่นสิตั๋ว นี่สิตั๋ว” ด้วยความที่ท่านเก็บตัวและ ความที่ท่านไม่พูดภาษากลาง คนจึงไม่ค่อยรู้จักท่าน

ช่วงที่คุณโยมแม่เจ็บ หลวงปู่ลีท่านจะมานั่งภาวนาถือเนสัชชิกอยู่ที่กุฏิคุณโยมแม่ให้ด้วย หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ก็ไปด้วย ต่างคนต่างไป หลวงปู่เจี๊ยะกับท่านพระอาจารย์สิงห์ทองก็จะผูกพันกันมาก แล้วก็ไปนั่งเนสัชชิก หลวงปู่ลีท่านมานั่งเนสัชชิกท่านก็เล่าถึง “ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองซนยังไง หลอกองค์หลวงตาฯ ยังไง อะไรต่ออะไร” แล้วเวลาเจอกับท่านพระอาจารย์สิงห์ทองก็ คุยกัน “ธรรมลี ธรรมลี” แต่ก่อนหน้านี้ท่านจะเรียก “ธรรมลี” ท่านเรียกตามองค์หลวงตาฯ 

ตอนที่เฝ้าคุณโยมแม่นี้ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองไม่ได้เนสัชชิกด้วย มีเฉพาะหลวงปู่ลีกับ หลวงปู่เจี๊ยะ คือท่านมา แทนที่ท่านจะไปค้างตามกุฏิพระ ท่านมาเยี่ยมคุณโยมแม่แล้วท่านก็นั่ง เนสัชชิกให้ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองก็อยู่ที่กุฏิท่าน ท่านไม่สนว่าใครจะมาก็มา ท่านไม่เคยที่จะมา ท่านเดินมาแล้ว ท่านก็ว่า “ไง โยมแม่” อะไรอย่างนี้ ท่านก็แหย่เล่น

หลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่บุญมี หลวงปู่ลี ก็สนิทกันหมดเลยกับท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง

ตอนที่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองอยู่ หลวงปู่ลีท่านไปที่วัดป่าแก้วฯ บ่อย แต่ท่านไปแล้วก็ อยู่กันแต่ทางโน้น แต่ที่รู้ว่าท่านสนิทกับคุณโยมแม่ก็ตอนที่คุณโยมแม่เจ็บ ท่านมาหาคุณโยมแม่ ท่านก็ไม่ไปพักที่กุฏิทางโน้น ท่านมาเนสัชชิก หลวงปู่เจี๊ยะก็เมตตาคุณโยมแม่มาก หลวงปู่ลีท่านมาเยี่ยมอาจจะอยู่วันสองวัน แล้วก็ไป แล้วก็มาอย่างนี้ หลวงปู่เจี๊ยะก็ใช่ อยู่นานไม่เป็น หลวงปู่ลีท่านเนสัชชิกมาเฝ้าคุณโยมแม่ท่านซึ้งมากเลย ท่านมาคืนเดียว คือท่านโดยมาก ท่านจะวันหนึ่ง แล้วก็กลับไปอะไรอย่างนี่ หลวงปู่เจี๊ยะท่านก็คืนเดียวแล้วก็กลับไป หลวงปู่เจี๊ยะนี่ท่านกลับมาอีก แล้วก็มานั่งเนสัชชิกให้อีก ซึ่งก็ยิ่งทําให้เกิดความซาบซึ้งใจว่า “คล้ายๆ กับว่าท่านทั้งสองมานั่งเนสัชชิกโปรดคุณโยมแม่ท่านพระอาจารย์สิงห์ทองจริงๆ” แล้วคุณโยมแม่ก็รับทราบด้วย 

สมัยก่อนท่านเหมือนขรัวตาธรรมดา

พระอุปัฏฐากหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ถ้ายกตัวอย่างท่านพูดนะ หลวงปู่ลีท่านอยู่กับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ส่วนมากพระเณรเขาไม่เคารพท่านนะ เพราะหนึ่งท่านไม่ได้จบการศึกษาสูงๆ ท่านจบเพียงชั้นประถมศึกษาปีที่ ๓ เพราะส่วนมากคนเขาไปอยู่กับองค์หลวงตาฯ ต้องเป็นดอกเตอร์อย่างนั้น ต้องปริญญาอย่างนี้ ถ้าบวชก็ต้องนักธรรมตรี โท เอก หลวงปู่ท่านไม่ได้เรียนปริยัติ หลวงปู่เรียนปฏิบัติ เรียนธรรมล้วนๆ พระเณรก็ช่าง คนก็ช่าง ส่วนมากเขาจึงไม่เคารพ หลวงปู่ โลกเขามองข้าม มองว่าไม่มีพื้นฐาน หลวงปู่ท่านถึงพูดว่า “ท่านไปอยู่บ้านตาดสอน หมู่คณะไม่ได้ หมู่คณะมีแต่ตะปูแปด” ตะปูมีหลายขนาด ตะปูสาม ตะปูสี่ ตะปูแปด ฯลฯ ส่วนมากเขามีแต่ตะปูใหญ่ๆ ท่านเป็นตะปูเล็กๆ ไม่เหมือนเขา ท่านว่า “สอนเขาไม่ได้ พวกนั้น ตะปูแปด”

ถ้าเป็นมหาแบบองค์หลวงตาฯ เขายอมรับ ส่วนมากครูบาอาจารย์สมัยเก่า อย่างหลวงปู่ อ่อน ท่านพ่อลี ครูบาอาจารย์รุ่นเก่าๆ ท่านเรียนสนธิ เรียนมูลกัจจายน์ สมัยอย่างทุกวันนี้เขาเรียนมหาเปรียญ รุ่นเก่าๆ เขาเรียนสนธิ เรียนมูลฯ หลวงปู่อ่อนท่านจบสนธิ จบมูลฯ คนเขาถึงกลัว ถึงยําเกรง ถ้าคนไม่มีพื้นฐาน ไม่มีหลักประกัน พวกนี้เขาจะไม่กลัวเกรง ถ้ายกสมัยครั้งพุทธกาล เขาเรียนจบตักศิลา จบทิศาปาโมกข์ เรียนจบนั่นจบนี่ พระโมคคัลลาน์ พระสารีบุตร พระอัคร-สาวกนี่ถ้าจะพูดตามปัจจุบันเป็นดอกเตอร์นะ เพราะจบจากตักศิลา ถ้าทุกวันนี่ก็จบดอกเตอร์ รุ่นเก่าๆ รุ่นพระราชา มหาเศรษฐีก็อยู่ในประวัติพระไตรปิฎก 

หลวงปู่ลี ท่านจบแค่ ป.๓ ซึ่งโลกเขาไม่ยอมรับ ทั้งที่ธรรมภายในนี่องค์หลวงตาฯ ชม องค์หลวงตาฯ ชมก็ช่าง แต่เขาไม่รับ เขาว่าอย่างโลกๆ ไม่มีปริญญารองรับ ทุกวันนี้ก็เหมือนกัน ไม่มีปริญญารองรับครูบาอาจารย์ เขาจะไม่เชื่อ ทั้งๆ ที่อยู่กับองค์หลวงตาฯ มา เขาก็ไม่ยอมรับ แต่ธรรมท่านเหนือเขาอยู่แล้ว แต่ว่าเขาเอาโลกมาเหยียบ มันก็เลยไปแพ้เขา ครูบาอาจารย์ถ้าเอา ทางธรรม ถ้าปฏิบัติสู้หลวงปู่ลีเราไม่ได้ ถ้าเอาทางโลกหลวงปู่สู้เขาไม่ได้ ท่านก็เลยบอกว่า “พวกบ้านตาดสอนเขา แพ้เว้ย ตะปูแปด” ท่านว่า “พวกนั้นมันสูง ท่านตะปูเล็ก ตีเขาไม่ได้” 

สมัยก่อนหลวงปู่ลีท่านไปบ้านตาด พระเณรยังไม่รู้จักท่านนะ ท่านไปปุ๊บ ท่านจะเอา ผ้าจีวรพาดบ่าแล้วก็เดินเลาะ และก็สะพายย่ามนั่งรอ พระเณรบ้านตาดเขาไม่ต้อนรับท่านนะ เขาไม่รู้จักนะ รู้อยู่ ท่านจารย์ลีรู้อยู่ แต่ตัวจริงเขาไม่เห็น เขาไม่รู้จักตัว ได้ยินแต่ชื่อ เขาจึงไม่ได้สนใจ เขาเห็นท่านเหมือนขรัวตาไปธรรมดา ท่านถึงว่า “ตะปูแปด” ไม่ใช่ไปเจอหลวงปู่ซึ่งเป็น ครูบาอาจารย์แล้ว เขาจะต้อนรับหานํ้าให้ฉัน ปูเสื่อให้นั่ง พระทั้งใหม่ทั้งเก่าเขาไม่รู้จัก เขาไม่ได้สนใจ เพราะช่วงนั้นหลวงปู่ท่านไม่ได้อยู่ประจํา ท่านจะเข้าแต่หน้าแล้ง ออกพรรษาท่านก็ไป แต่ว่า ส่วนมากพระเขาไม่รู้จัก เขามองเหมือนเรามาวัดอย่างนี้ จนพระผู้ใหญ่ในวัดมาเห็นท่าน “เอ้า ! ครูจารย์มายังไง ไปยังไง” แล้วท่านก็พากราบ พระเณรจึงทราบว่า นี่อาจารย์ลีตัวจริง เขาจึงมา กราบกัน

พ.ศ. ๒๕๒๑ ก่อนเข้าพรรษา ธุดงค์ขึ้นภาคเหนือ 

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๑ ก่อนเข้าพรรษา หลวงปู่ลี กุสลธโร เห็นว่าปีนี้มีพระเณรมาขอศึกษาอบรมกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวมากขึ้น ท่านจึงดําริออกแสวงหาที่จําพรรษา โดยท่าน ตั้งใจว่าจะไม่จําพรรษาซํ้าที่เดิมติดต่อกัน ยกเว้นวัดป่าบ้านตาด สถานที่ท่านจําพรรษานั้นเป็น วัดร้าง หรือวัดป่าที่ไม่มีพระอยู่จําพรรษา ที่สําคัญสถานที่นั้นต้องเป็นป่าเขาอันเงียบสงัดเหมาะกับการภาวนาและมีหมู่บ้านเล็กๆ ให้อาศัยบิณฑบาต เพราะนิสัยของท่านชอบเที่ยวรุกขมูลตามป่าเขา นั่นเอง ท่านจึงกราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ ออกจากวัดป่าบ้านตาด มุ่งสู่วัดป่าสัมมานุสรณ์ บ้านโคกมน อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย เยี่ยมเยือนพ่อแม่ครูจารย์ชอบ” และสหธรรมิกของท่าน คือ หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร

เมื่อ หลวงปู่ลี พักอยู่วัดป่าสัมมานุสรณ์ควรแก่กาลแล้ว ด้วยภาคเหนือเป็นภาคที่ท่าน ยังไม่เคยไปเที่ยวธุดงค์มาก่อน พ่อแม่ครูอาจารย์องค์สําคัญๆ ล้วนติดตามหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต เที่ยวธุดงค์ภาคเหนือมาก่อน ท่านจึงมีดําริตามรอยธรรมของหลวงปู่ชอบ ฐานสโม ไปทาง ภาคเหนือบ้าง เพื่อเยี่ยมหมู่เพื่อนซึ่งเป็นสหธรรมิกทางภาคเหนือ เป้าหมาย คือ วัดป่าผาแด่น ตําบลสันป่ายาง อําเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเป็นวัดที่หลวงปู่ชอบ ท่านสร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๒ เพื่อโปรดพี่ชายในอดีตชาติที่มาเกิดเป็นชาวบ้านผาแด่นจนออกบวชและตายในผ้าเหลือง และเป็นสถานที่ท่านพ่อลี ธมฺมธโร วัดอโศการาม ท่านเคยมาจําพรรษาและปฏิบัติภาวนาขั้นอุกฤษฏ์ เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๔ ท่านพ่อลีได้กล่าวถึงความทุกข์ยากลําบากของวัดป่าผาแด่น ไว้ดังนี้

“ในสถานที่นี้กันดารที่สุด ชาวบ้านเป็นคนป่าคนดง อาหารเป็นพื้นในพรรษานี้ มีเกลือ พริก และข้าวเท่านั้น เนื้อและของคาวไม่มีใครนิยมกิน…

ในสถานที่นี้หนาวจัด แม้แต่เกลือในกระบอก ถ้าปิดไม่แน่นก็ละลายเป็นนํ้าหมด อาหารที่ฉันในพรรษานี้เป็นอาหารชาวป่า คือ หน่อไม้ ใบบอน รากบอน ต้มให้เละ กวนให้เหลว เอาเกลือเอาข้าวใส่ พริกขี้หนูตําใส่ทั้งก้านทั้งใบ เอาลงกวนในหม้อแกง กินอย่างนี้ตามภาษาพื้นบ้านของเขา ตั้งแต่บวชมาในชีวิต เรื่องอาหารพรรษานี้เป็นยอดความกันดาร พริกก็แปลก เวลากลืนลงเผ็ดถึงลําไส้ แต่ดูร่างกายชาวบ้านอ้วนใหญ่โต คนป่านึกว่าจะดําปี๋ กลายเป็นคนขาวอ้วน มีวัฒนธรรมดี น่าเลื่อมใส คือ ไม่มีการทะเลาะ ไม่เอะอะเสียงดังในหมู่บ้าน ไม่ยอมใช้ของในตลาด โดยมากใช้ของที่ทําขึ้นเอง ทําไร่เป็นอาชีพ เพราะไม่มีพื้นที่แผ่นดินราบ…”

เมื่อถึงจังหวัดเชียงใหม่ หลวงปู่ลีท่านมาพํานักอยู่ ณ เสนาสนะป่าห้วยนํ้าริน อําเภอแม่ริม จากนั้นจึงขึ้นสู่วัดป่าผาแด่น ซึ่งมีบริเวณป่ากว้างขวาง มีธารนํ้าใสสะอาดในที่ใกล้ มีหมู่บ้าน ชาวยาง ซึ่งเป็นหมู่บ้านเล็กๆ และยากไร้ เป็นที่อาศัยโคจรบิณฑบาต โดยมีท่านพระอาจารย์ คําผอง กุสลธโร ซึ่งเคยติดตามท่านออกเที่ยวธุดงค์ มาพักจําพรรษาและเป็นเจ้าอาวาสอยู่ที่นั่น ซึ่งในปีนั้นหลวงปู่ชอบท่านมอบหมายให้ท่านพระอาจารย์คําผองสร้างศาลาขึ้นหลังหนึ่ง

หลวงปู่ลี ท่านอยู่วัดป่าผาแด่นด้วยบรมสุขในวิหารธรรม ท่านรักษาข้อวัตรปฏิบัติอันเป็นกิจวัตรประจําวัน เช่น การบิณฑบาต ปัดกวาดเสนาสนะ ไหว้พระสวดมนต์ เจริญเมตตาภาวนา ด้วยการเดินจงกรมและนั่งสมาธิภาวนาในกุฏิกรรมฐานหลังน้อย พร้อมทางจงกรม ซึ่งตั้งอยู่กลางป่าเขาอันวิเวกเงียบสงัด 

เมื่อฤดูกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามาถึง หลวงปู่ลีท่านปรารภกับสามเณรที่ติดตามว่า เราอยู่ไม่ได้ เราไม่มีบารมี ดินแดนภาคเหนือนี้เป็นดินแดนพระพุทธเจ้า ดินแดนพุทธภูมิ แต่ผู้ปฏิบัติหย่อนยานไม่สมกับเป็นดินแดนพระพุทธเจ้าในอดีต ท่านยํ้าว่า “ไม่คู่ควรกัน” แต่สาเหตุที่แท้จริงซึ่งท่านไม่ได้อยู่จําพรรษานั้น ท่านเมตตาเล่าให้พระศิษย์ฟังว่า “เราต้องมายืนรอคอยให้ญาติโยม ใส่บาตร” ท่านไม่คุ้นเคยกับประเพณีการบิณฑบาตทางนี้ เพราะพระจะต้องไปยืนรอบิณฑบาตที่หน้าบ้านญาติโยม คอยญาติโยมนําอาหารมาใส่บาตร ซึ่งแตกต่างจากทางภาคอีสาน ญาติโยม จะมายืนรอคอยใส่บาตรพระที่หน้าบ้าน 

เมื่อใกล้เข้าพรรษาแล้ว ท่านจึงลาท่านพระอาจารย์คําผอง ย้อนกลับที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ จังหวัดเลย และผู้ใหญ่ถัน วงษา ได้อาราธนานิมนต์ท่านให้ไปจําพรรษาที่เสนาสนะป่าห้วยอีน่อง อําเภอผาขาว จังหวัดเลย หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ชาวบ้านโคกมนไปทํานาทําไร่อยู่ที่นั่น ผู้ใหญ่ถัน เป็นผู้นําชาวบ้านมานิมนต์ เราเห็นว่าไม่มีพระอยู่ เลยไปจําพรรษาให้”

พรรษา ๒๙ พ.ศ. ๒๕๒๑ จําพรรษาที่เสนาสนะป่าห้วยอีน่อง

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๑ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะมีอายุ ๕๖ ปี พรรษา ๒๙ ท่านจําพรรษาที่เสนาสนะป่าห้วยอีน่อง บ้านผาขาว ตําบลผาขาว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย (ปัจจุบันเป็นอําเภอผาขาว จังหวัดเลย) ซึ่งเป็นเสนาสนะป่าอีกแห่งหนึ่งที่หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านได้ธุดงค์มาบุกเบิกและสร้างไว้ สถานที่ตั้งอยู่ห่างไกลจากชุมชน อาณาบริเวณเป็นป่าถูกโอบล้อมด้วยภูเขา มีป่าไม้หลากหลายชนิดและอุดมสมบูรณ์ไปด้วยสัตว์ป่า มีลําห้วยไหลผ่าน ต่อมามีการสร้างศาลาหลังเล็กขึ้นมีเสาไม้ ๑๘ ต้น และสร้างกุฏิกรรมฐานหลังเล็กๆ พร้อมทางเดินจงกรมตั้งเรียงรายอยู่บนไหล่เขา ๑๐ กว่าหลัง สถานที่ทุรกันดารลําบากมาก แต่บรรยากาศวิเวกเงียบสงัดเหมาะกับการ ภาวนามากเช่นกัน การบิณฑบาตขบฉันก็เป็นไปอย่างอัตคัดขาดแคลนและเป็นอาหารป่า โดย อาศัยบิณฑบาตจากชาวไร่เพียงไม่กี่หลังคาเรือนในแถบนั้น ด้วยสาเหตุเหล่านี้จึงทําให้พระไม่ค่อยอยากมาอยู่พักภาวนากัน เว้นเสียแต่พระที่ท่านมุ่งมั่นปฏิบัติภาวนาเพื่อความหลุดพ้นอย่างแท้จริง หรือพ่อแม่ครูอาจารย์ที่ท่านมาอยู่ภาวนาเพื่อวิหารธรรม และมาอยู่เพื่อเมตตาสงเคราะห์ชาวป่า ชาวไร่ เช่น หลวงปู่ชอบ หลวงปู่ลี เป็นต้น 

ในพรรษานี้เดิมทีหลวงปู่ลี ท่านตั้งใจจะจําพรรษาเพียงรูปเดียว เพราะเสนาสนะป่าแห่งนี้ นอกจากไม่มีพระมาอยู่แล้ว ยังตรงกับปฏิปทาที่ท่านถือเคร่งครัดมาโดยตลอด แต่พอใกล้วัน เข้าพรรษา ท่านพระอาจารย์บัวคํา มหาวีโร เพื่อนสหธรรมิกของท่าน ได้ส่งพระมา ๑ รูป เณร อีก ๒ รูป รวมกับท่านเป็น ๔ รูป พระเณรที่มาขออยู่จําพรรษาได้กราบเรียนหลวงปู่ลีตามที่ท่านพระอาจารย์บัวคํา สั่งความมาว่า “ท่านพระอาจารย์บัวคํา ท่านจะเดินทางตามมาในวันแรม ๑ คํ่า เดือน ๘ (ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ ๒๐ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๒๑ ปีมะเมีย) จะมาร่วมจําพรรษาด้วยแน่นอน มาถึงท่านจะอธิษฐานเข้าพรรษาทันที แต่ตอนนี้ให้พวกกระผมมาก่อน” 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “ท่านพระอาจารย์บัวคํา ท่านหลอกให้ลูกศิษย์ของท่านมาก่อน เรารออธิษฐานเข้าพรรษาจนถึง ๓ ทุ่ม เห็นว่าท่านไม่มาแน่แล้วจึงอธิษฐานเข้าพรรษา เราจึง จําพรรษาที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยอีน่อง ภายหลังเราไปเจอท่าน เราก็ต่อว่า “ทําไมจึงหลอกกัน อย่างนี้” ท่านบอกว่า “ถ้าไม่พูดอย่างนี้ พระเณรมันจะไปหรือ สถานที่มันลําบากอย่างนั้น”

ณ เสนาสนะป่าแห่งนี้ มีเหตุการณ์ที่ทําให้หลวงปู่ลีท่านเลิกสูบบุหรี่อย่างเด็ดขาด กล่าวคือ วันหนึ่งขณะท่านนั่งสูบบุหรี่อยู่ แล้วขี้บุหรี่ร่วงใส่ผ้า ไฟจากขี้บุหรี่ได้ลามไหม้จีวรและไหม้ผ้าอังสะ ของท่าน ท่านนึกในใจขึ้นมาว่า “ถ้าสูบบุหรี่แล้วยังโง่ขนาดนี้ ต่อแต่นี้เราจะไม่สูบมันอีกแล้ว” ท่านจึงเลิกสูบบุหรี่ตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา”

พระเณรที่มาจําพรรษาได้อาศัยบิณฑบาตจากชาวไร่แถวนั้น มี “เถียง” อันเป็นที่พักของชาวไร่อยู่ ๙ เถียง แต่มีประจําอยู่ ๔ เถียง ถึงฤดูการทํานาเขาก็กลับไปทางบ้านโคกมน อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ทางวัดหลวงปู่ชอบเพื่อทํานา เมื่อทํานาเสร็จแล้วเขาจึงค่อยกลับขึ้นมาทําไร่ที่ ห้วยอีน่อง บ้านผาขาว อําเภอผาขาว จังหวัดเลย การบิณฑบาตก็ไม่ไกลเท่าไร เขามาใส่บาตร เขาจะมารวมกัน เขาก็ตีขอโป๊กๆๆ (ตีไม้ไผ่ให้มีเสียงดัง) เมื่อพระเณรได้ยินเสียงสัญญาณนั้นแล้วก็ลงไปบิณฑบาต โดยมีทางเท้าสําหรับเดิน หลวงปู่ลีท่านเดินบิณฑบาตไปตามทางเท้า ข้ามคลองไป ซึ่งชาวบ้านเรียกว่า ฝาย 

เส้นทางที่จะเข้ามาที่เสนาสนะป่าแห่งนี้ สมัยก่อนเป็นทางลูกรัง ล้อเกวียน รถไม่สามารถ เข้ามาได้ ต้องเดินเท้าจากบ้านผาขาวเข้ามา มีสัตว์ป่า เช่น หมูป่า ลิง เก้ง และหมูป่าก็ได้มากิน หัวมันสําปะหลังที่ชาวไร่ปลูกเอาไว้ด้วย ถึงขนาดมาทํารังอยู่ในป่าอ้อยเลยทีเดียว ในวันพระจะมีญาติโยมที่มาจากบ้านซําไคร้ บ้านทรัพย์สมบูรณ์ มารวมกันทําบุญในวันพระ

สมัยหลวงปู่ลีอยู่จําพรรษา มีชาวบ้านอาศัยกระท่อมอยู่บริเวณนี้ ๖ หลัง ดํารงชีวิตด้วยอาหารป่า แม้ญาติโยมจะยากจนแต่ก็สนับสนุนพระโดยไม่เห็นแก่ความเหน็ดเหนื่อย หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “สนุกกินอาหารป่า” ท่านเป็นพระผู้เปี่ยมด้วยเมตตาธรรม การจําพรรษาในปีนั้นท่านตั้งใจไปโปรดชาวไร่ผู้ยากไร้ให้เลื่อมใสพระพุทธศาสนา และให้ได้บุญกุศลหนุนเนื่องจิตใจจริงๆ

ปัจจุบัน เสนาสนะป่าบ้านห้วยอีน่องร้างไปแล้ว เพราะห่างไกลความเจริญ อยู่กลางหุบเขาทุรกันดารลําบากมาก ไม่มีพระมาอยู่ ไม่มีผู้คนสัญจรไปมา และถือเป็นบริเวณหนึ่งของบ้านผาขาว ถ้าพูดว่าบ้านห้วยอีน่อง ชาวบ้านแถบนั้นส่วนใหญ่ไม่รู้จัก สําหรับเสนาสนะและสิ่งก่อสร้างเพียง เพื่ออาศัยได้ชั่วคราวต่างๆ ได้พังทลายไปตามกาลเวลา กลายเป็นไร่อ้อย ไร่มันสําปะหลังของ ชาวบ้านแถบนั้นไปหมดแล้ว ที่ยังเหลืออยู่เป็นซากปรักหักพัง ซากกุฏิไม้ ซากที่ล้างบาตร และ ร่องรอยของทางเดินจงกรม บริเวณศาลาจะเห็นรอยหลุมเสาศาลา หลวงปู่ชอบท่านสั่งให้รื้อถอนไปสร้างศาลาที่วัดป่าโคกมน กุฏิบางส่วนรื้อถอนนําไปสร้างที่วัดป่าท่าสวย บ้านวังม่วง อันแสดงถึงพ่อแม่ครูอาจารย์ท่านให้ความสําคัญและรักษาสมบัติของสงฆ์กันอย่างแท้จริง 

แม้ว่าเสนาสนะป่าห้วยอีน่องจะร้างไปแล้วก็ตาม แต่ชาวบ้านที่ได้รับการอบรมสั่งสอนจากหลวงปู่ชอบ และ หลวงปู่ลี ก็ยังมีรูปครูบาอาจารย์ไว้กราบไหว้ และยังไหว้พระสวดมนต์ภาวนากันก่อนนอนเป็นประจําทุกคํ่าคืน 

เมื่อออกพรรษาแล้ว หลวงปู่ลี ท่านก็กลับเข้าวัดป่าบ้านตาด กราบพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาจากนั้นท่านก็ธุดงค์ไปพักภาวนาที่ห้วยหินลาด บ้านถํ้ายาว อําเภอนํ้าพอง จังหวัดขอนแก่น

พรรษา ๓๐ พ.ศ. ๒๕๒๒ จําพรรษาที่วัดป่าถํ้าหีบ

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๒ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะอายุ ๕๗ ปี พรรษา ๓๐ ท่านจําพรรษาที่ วัดป่าถํ้าหีบ ตําบลจําปาโมง อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ซึ่งเป็นสถานที่สัปปายะ เต็มไปด้วย โขดหินทรายและต้นไม้ใหญ่ วัดป่าถํ้าหีบ มีหีบโบราณอายุหลายร้อยปีตั้งอยู่ในบริเวณถํ้า จึงเป็นที่มาของชื่อวัด มีหลวงปู่พงษ์ ธมฺมาภิรโต เป็นเจ้าอาวาส และเป็นสถานที่พระกรรมฐานแวะเวียนเข้ามาวิเวกภาวนาเสมอ เช่น หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่กูด รกฺขิตสีโล เป็นต้น

ในปีนั้นช่วงก่อนเข้าพรรษา ขณะที่หลวงปู่ลีท่านพักปฏิบัติภาวนาอยู่ด้วยวิหารธรรม ที่ ห้วยหินลาด บ้านถํ้ายาว อําเภอนํ้าพอง จังหวัดขอนแก่น เถ้าแก่ลึก หรือที่ท่านเมตตาเรียกว่า “หลวงพ่ออีตุ่ม” เป็นคหบดีเจ้าของลานมัน อําเภอบ้านผือ ซึ่งมีจิตศรัทธาในองค์ท่าน ได้เดินทางตามไปอาราธนานิมนต์ให้ท่านมาอยู่จําพรรษาวัดป่าถํ้าหีบ เพื่อรักษาโรคริดสีดวงทวาร ซึ่งองค์ท่านได้รับอาราธนาด้วยความเมตตา ทั้งนี้เพื่อบําบัดรักษาวิบากธาตุขันธ์อันเป็นโรคประจําตัวท่านมา อย่างยาวนาน ๒๐ กว่าปี ให้หายเป็นปรกติ เพื่อจะได้ใช้สังขารร่างกายนี้ออกบําเพ็ญประโยชน์แก่ โลกมนุษย์และโลกทิพย์ได้อย่างเต็มที่

หลวงปู่ลี แม้ว่าท่านไม่ได้ไปเรียนทางด้านปริยัติ นักธรรมตรี โท เอก เปรียญธรรมประโยค ๑ – ๙ แต่ความจําและความรู้ของท่านเป็นเลิศ บทสวดมนต์ยาวๆ เช่น มหาสมัยสูตร ธัมมจัก- กัปปวัตตนสูตร อนัตตลักขณสูตร อาทิตตปริยายสูตร เป็นต้น รวมทั้งการสวดพระปาฏิโมกข์ ซึ่งทั้ง ยาวมากและก็ยากมากด้วย ท่านกลับสวดได้อย่างชํานาญคล่องแคล่วยิ่งกว่าพระมหาเปรียญเสียอีก ท่านเล่าว่า “เดี๋ยวนี้ปาฏิโมกข์เราลืมหมดแล้ว ความทรงจําไม่มีแล้วทุกวันนี้ ตอนจําพรรษาอยู่ที่บ้านห้วยทราย เราเรียนหัดท่องพระปาฏิโมกข์ได้ แต่เราเป็นคนลิ้นใหญ่ สวดเสียงไม่เพราะเหมือนหมู่เพื่อนทั้งหลาย สมัยก่อนพระโดยมากสวดปาฏิโมกข์ไม่ได้ เมื่อครั้งจําพรรษาอยู่ที่ถํ้าหีบ เราเป็นผู้สวดปาฏิโมกข์ตลอดพรรษา เพราะไม่มีใครสวดได้ เราฝึกสวดอยู่ไม่ถึงปี” 

ในยามที่ท่านออกเที่ยวธุดงค์ภาวนา ท่านมักจะพกหนังสือปาฏิโมกข์ติดตัวไปด้วยเสมอ การสวดปาฏิโมกข์สมัยอยู่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวก็ยังสวดอยู่ ท่านไม่เคยทิ้ง ท่านทบทวนเสมอ ในคราวไปอยู่วัดป่าบ้านตาดทีแรกก็เช่นกัน องค์หลวงตาฯ ท่านเป็นองค์สวดปาฏิโมกข์เอง ในกาลต่อมาทราบว่ามีลูกศิษย์สวดได้หลายรูป ท่านจึงหยุดสวด

ในพรรษานี้หลวงปู่ลีท่านเมตตาสอนอุบายธรรมแก่พระบวชใหม่ เรื่องการติดต่อเกี่ยวข้องกับญาติพี่น้องหรือชาติตระกูลว่า “หากท่านทิ้งเขาไม่ได้ ท่านจะทิ้งท่านได้เหรอ” และท่านเน้นสอนพระ ด้วยการปฏิบัติให้ดู โดยการเดินจงกรม นั่งสมาธิเป็นประจําสมํ่าเสมอ เพื่อให้พระเณรได้ดูเป็นคติตัวอย่างและปฏิบัติตาม 

หลวงปู่ลี ท่านเทศน์ไว้ว่า “ครูบาอาจารย์มีแต่บอกทางเท่านั้นนะ จะทําหรือไม่ทํา มันเป็นเรื่องของเราหมด คล้ายกันกับคนเจ็บคนป่วย ใครจะเป็นแทนกันได้ เสวยกรรมของใครของมันนั่นแหละ ถ้าไม่ลงมือทําก็เท่านั้น ถึงจะได้ยินได้ฟังมา แต่ไม่เอาไปพิจารณาใคร่ครวญ มันจะไปได้ผลอะไร มันก็ไม่เกิดประโยชน์ เพราะไม่คิดพิจารณาดูว่า ท่านให้หลักให้พรอะไร ถ้าเรา ฟังแล้วเอาไปคิดไปใคร่ครวญ มันก็เกิดประโยชน์ เหมือนอัญมณีต้องเอาไปเจียระไนให้สวยงาม ให้มันพิสดารออกไป มันจึงจะเป็นสมบัติที่ลํ้าค่า เหมือนเราเรียนสํานวน กว่าจะได้สูตรหนึ่ง มันไม่ใช่ของง่ายนะ หรือเรียนปาฏิโมกข์ ถ้าไม่ฝึกท่องจําให้คล่องจริงๆ พอมาสวดกับหมู่พวก มันไม่ได้นะ”

หลวงปู่ลี ท่านว่า “อานิสงส์การสวดพระปาฏิโมกข์ สามารถช่วยบุพการีบิดามารดาได้ อานุภาพของการสวดพระปาฏิโมกข์แรงสุดๆ แรงมากจริงๆ” สมดังที่โบราณาจารย์กล่าวไว้ว่า “แม้บิดามารดาตกนรก ก็สามารถฉุดรั้งขึ้นมาจากหลุมนรกได้ หากมีบุตรบวชเป็นพระภิกษุในพระพุทธศาสนา และได้โอกาสขึ้นสวดพระปาฏิโมกข์ในท่ามกลางสงฆ์ การบวชจึงถือได้ว่า เป็นการสนองบุญคุณของบิดามารดาอย่างสูงสุด ไม่มีอะไรจะยิ่งไปกว่า”

ธุดงค์ภูย่าอู่

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเคยเล่าให้พระเณรฟังว่า “ท่านจะออกเที่ยวธุดงค์ตามรอยธรรมของพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงปู่มั่น” เมื่อออกพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๒๒ ท่านเดินทางเข้าวัดป่าบ้านตาด เพื่อถวายงานพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว จากนั้นท่านออกเที่ยวธุดงค์ภูย่าอู่ อําเภอนํ้าโสม จังหวัดอุดรธานี ซึ่งทางสมัยนั้นยังเป็นทางป่า ทางเกวียน ท่านได้แวะกราบเยี่ยมเยียน หลวงปู่ เพียร วิริโย วัดป่าหนองกอง อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี ตามปรกติแล้วท่านชอบเดินทางไปเพียงรูปเดียว แต่คราวนั้นท่านอนุโลมให้มีพระติดตาม ๑ รูป และสามเณร ๑ รูป

ในระหว่างทางหลวงปู่ลีและคณะได้เข้าพักภาวนาบริเวณนํ้าตกตาดโตน (ปัจจุบัน เรียกว่า นํ้าตกยูงทอง) ซึ่งหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ท่านเคยมาเที่ยวธุดงค์ ท่านจาริกแสวงหาสถานที่วิเวกตาม เทือกเขาต่างๆ บริเวณอําเภอนายูง – นํ้าโสม จนท่านได้พบสถานที่สงบสงัดแห่งนี้ มีลักษณะเป็น ภูเขาสูง มีหน้าผาหินทรายที่สูงชันเป็นเงื้อมผาและชะโงกหิน บริเวณผาแดงมีหลืบถํ้าเล็กๆ ซึ่งหลวงปู่มั่นใช้เป็นสถานที่บําเพ็ญภาวนา ต่อมาเป็นมงคลสถานและตั้งชื่อว่า “ถํ้าหลวงปู่มั่น” หลวงปู่ลีท่านมาตามรอยธรรมหลวงปู่มั่น ณ สถานที่แห่งนี้หลายครั้ง ท่านได้ลงไปกราบระลึกถึงหลวงปู่มั่นที่ถํ้าแห่งนี้ และท่านเล่าว่า “หลวงปู่มั่นนําโยมมารดามาอยู่ด้วย โยมมารดาท่านจะอยู่ บนที่พักซึ่งทําไว้สูงๆ เพื่อป้องกันเสือมันตะปบเอาไปกิน” 

เจ้าหน้าที่ผู้ดูแลนํ้าตกยูงทอง มีจิตศรัทธาช่วยทําเพิงพักเล็กๆ ถวาย ๓ หลัง โดยการนํา ไม้ไผ่มาวางสับฟาก แต่ละหลังให้แยกกันอยู่คนละมุมภูเขา คือ หลวงปู่ลีอยู่อีกมุมหนึ่ง พระติดตามและสามเณรก็อยู่กันอีกคนละมุม สถานที่แห่งนี้ห่างไกลความเจริญมาก แต่เป็นสถานที่สัปปายะ เหมาะกับการปฏิบัติภาวนามาก บรรยากาศอุดมสมบูรณ์ไปด้วยธรรมชาติของป่าไม้และสัตว์ป่า นานาพันธุ์ อาทิเช่น เสือ ช้าง หมี เก้ง หมูป่า ค่างเยอะมาก และห่างไกลจากหมู่บ้านซึ่งอยู่ใน หุบเขาประมาณ ๔ – ๕ กิโลเมตร จึงเป็นปรกติธรรมดาในเรื่องอาหารการขบฉันย่อมขาดแคลน บิณฑบาตได้อาหารเพียงเล็กน้อยเท่านั้น 

ในตอนเช้าเจ้าหน้าที่อุทยานก็จะนําอาหารมาถวายจังหันหลวงปู่ลีและคณะ เถ้าแก่ลึก ซึ่งเป็นเจ้าของลานมันที่อยู่ในอําเภอบ้านผือก็เช่นกัน มีจิตศรัทธาต่อหลวงปู่ลีเป็นอย่างมากก็ได้จัดอาหารมาถวาย แม้อาหารจะมีไม่มากแต่ก็เพียงพอกับพระกรรมฐาน เพราะท่านฉันยังชีพประทังชีวิตเพื่อการปฏิบัติภาวนาเป็นสําคัญ ท่านไม่ได้ฉันเพื่อให้อิ่มอันเป็นการกดทับจิต ทําให้เกิดความง่วงเหงาหาวนอน ตามปรกตินิสัยของท่านถือธุดงค์เป็นอาจิณ คือ ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ถือการฉันมื้อเดียวเป็นวัตร ถือการฉันในบาตรเป็นวัตร ถือการอยู่ป่าเป็นวัตร

หลวงปู่ลี ท่านถือปฏิบัติในธุดงค์คุณทั้ง ๔ ประการนี้อย่างเคร่งครัด เมื่อถึงวันลงอุโบสถ ท่านจะลงมาจากภูเขาร่วมทําสังฆกรรมที่วัดป่าโนนสว่าง ซึ่งเป็นวัดที่อยู่ใกล้กับบริเวณนั้น เดิมคือ เสนาสนะป่าบ้านนาหมี – นายูง ที่หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ได้ธุดงค์มาพักปฏิบัติธรรมภาวนาต่อจากวัดป่าดงมะไฟ โดยมีศิษย์ติดตามมาขอรับการอบรมธรรมปฏิบัติด้วยกับท่าน คือ หลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ หลวงปู่ตื้อ อจลธมฺโม และหลวงปู่เครื่อง ธมฺมจาโร เป็นต้น

ท่านพักภาวนาอยู่ที่นํ้าตกยูงทองราว ๑๕ วัน ต่อจากนั้นหลวงปู่ลีจึงได้นําคณะเดินลัดเลาะไปตามหน้าผาสูงชันขึ้นไปยังภูย่าอู่ โดยใช้เวลาในการเดินทางราว ๒ ชั่วโมงครึ่ง จึงขึ้นไปถึงภูย่าอู่ ใกล้ๆ บริเวณที่พักจะมีนํ้าซับนํ้าซึมมีนํ้าไหลเอื่อยๆ ตลอดเวลา อากาศข้างบนไม่หนาวเท่ากับอยู่ด้านล่าง แถวนั้นมีหมู่บ้านชื่อ “บ้านลาดหอคํา” มีบ้านทรงกระต๊อบอยู่จํานวน ๙ หลังคาเรือน เนื่องจากเป็นพื้นที่เขา ชาวบ้านจึงปลูกข้าวแบบที่เรียกว่า “ข้าวไร่” การบิณฑบาตจึงมีความ อดอยากอยู่บ้าง แต่ชาวบ้านทั้ง ๙ หลังคาเรือนก็มีใจเป็นบุญใส่บาตรทุกหลังคาเรือน

คราวหนึ่งท่านและคณะออกบิณฑบาต มาถึงที่บ้านหลังหนึ่ง มีเด็กน้อยออกมาใส่บาตร ใบหน้าขะมุกขะมอมนํ้ามูกไหลเยิ้ม ท่านเล่าทั้งขบขัน ทั้งน่าสงสารเด็กและน่าสงสารพระกรรมฐาน ที่สู้อุตส่าห์ละโลกเพื่อไปกําจัดกิเลส เด็กน้อยนั้นนํ้ามูกไหล มันก็เอามือปาดนํ้ามูกไปทั่วใบหน้า แล้วมันก็เอามือที่เต็มไปด้วยนํ้ามูกเป็นสายยืดจับข้าวเหนียวใส่บาตรทีละก้อน วันนั้นท่านได้ทั้งข้าวทั้งนํ้ามูก แต่ท่านกลับไม่รังเกียจในอาหารนั้นเลย ดังครั้งพุทธกาลพระอรหันต์องค์หนึ่งรับอาหารบิณฑบาตจากขอทานผู้เป็นโรคเรื้อน นิ้วมือทั้ง ๕ กุด ขณะหยิบอาหารใส่บาตร แม้นิ้วที่กุดขาดหลุดลงในบาตร ท่านก็หยิบออกแล้วลงมือฉันอย่างไม่รังเกียจ หลวงปู่ลีท่านเป็นครูบาอาจารย์ อีกองค์หนึ่งที่ถือการบิณฑบาตเป็นวัตรอย่างเคร่งครัด ผู้ใดนําอาหารใส่บาตร ไม่ว่าผู้นั้นจะยากดี มีจน ท่านก็จะน้อมกายลงรับก้อนข้าวด้วยความเคารพในบิณฑบาตเสมอกัน 

สมัยนั้นการบิณฑบาตของพระกรรมฐานในป่าลึก ส่วนใหญ่ท่านจะได้ก็แต่เพียงข้าวเปล่า กับข้าวเล็กน้อยมาฉัน ระหว่างทางสามเณรก็จะเก็บลูกมะกอกที่ร่วงหล่นอยู่ตามพื้น เมื่อมาถึงที่พักสามเณรก็จัดการทําแจ่ว บีบนํ้าจากลูกมะกอกใส่ บางวันสามเณรน้อยก็ออกหาเก็บหน่อไผ่ไร่นํามาต้มถวายจิ้มนํ้าพริก

การออกท่องธุดงค์ในสถานที่เช่นนี้ ย่อมประสบกับความทุกข์ยากลําบากมาก ทั้งชาวบ้านก็ ยากจนลําบากอยู่แล้ว ยังขวนขวายหาอาหารมาใส่บาตร หลวงปู่ลีท่านจึงได้ตักเตือนสอนพระเณร ที่ติดตามว่า “โยมเขาทานผักเส้นหนึ่ง เขายกมือสุดศอก จะเอาบุญที่ไหนให้เขา อย่ากินของชาวบ้านอยู่โดยความประมาท ถ้าหากเป็นพระ ให้ปฏิสังขาโยก่อน พิจารณาปัจจัย ๔ (อาหารบิณฑบาต จีวร เสนาสนะ และ ยารักษาโรค) ไม่สามารถจะให้บุญเขาได้ อย่างน้อยจะต้องมีศีล ถ้าใช้หนี้ค่าข้าวและนํ้าของญาติโยมไม่ได้ ผลของกรรมเลยกลายเป็นควายตู้ไถนารับใช้เขา”

และท่านปรารภถึงแต่ละพุทธันดร มีพระจํานวนมหาศาลที่กระทําผิดพระวินัย ประพฤติชั่วไว้มาก พอตายไปก็ตกนรก แล้วถูกพวกนายนิรยบาลเปลื้องผ้าจีวรออก เพราะเป็นธงชัยของ พระอรหันต์ ท่านว่า “เขาเอาผ้าเหลืองออกก่อน เพราะผ้าเหลืองไม่ได้ทําผิด แล้วพาดไว้ที่ เส้นลวด เส้นลวดมีขนาดเท่ากับลําตาล จนรับนํ้าหนักผ้าจีวรไม่ไหวแต่ละพุทธันดร สุดท้ายก็เลยขาด“

คําสอนของหลวงปู่ลีนั้น ท่านสอนอุปมาเปรียบเทียบไว้ชัดเจนเห็นภาพ เป็นคําสอนสั้นๆ แต่มีความหมายลึกซึ้งกินใจมาก และเตือนสติพระเณรได้เป็นอย่างดี

ภูย่าอู่ บรรยากาศเป็นธรรมชาติผืนป่ากว้างใหญ่หลายสิบตารางกิโลเมตร มีภูมิประเทศเป็น โขดหิน ต้นยางใหญ่ ๓ คนโอบ ต้นไม้สูงระฟ้า ทําให้บริเวณโดยรอบดูมืดครึ้มน่ากลัว มีสัตว์ป่า ภูตผี เปรต เทวดามากมาย พ่อแม่ครูอาจารย์สมัยก่อนจึงชอบไปปลีกวิเวกภาวนา สมัยก่อนเป็นที่ลึกลับที่สุดแห่งหนึ่ง มีน้อยคนจะรู้จัก เพราะเข้าไปถึงได้โดยยาก ต้องเดินขึ้นภูเขาบุกป่าเข้าไปนานหลายชั่วโมงกว่าจะถึงและต้องเป็นผู้ที่ชํานาญทาง เพราะอาจจะพลัดหลงป่าได้ อีกด้านหนึ่งของป่าจะเป็นหน้าผา ชาวบ้านเรียกว่า “ผาดัก” อยู่ห่างจากภูย่าอู่ประมาณ ๑๐ กิโลเมตร อีกด้านหนึ่งเป็นสันเขาเดียวกันมีชื่อเรียกว่า “ภูนกกระบา” ซึ่งถ้าเดินตามสันเขาภูนกกระบาไปเรื่อยๆ จะได้เห็นทิวทัศน์ทั้งฝั่งไทย ฝั่งลาว และแม่นํ้าโขง ซึ่งสวยงามมาก

บริเวณป่าเขาภูย่าอู่ มีเรื่องเล่าขานต่อๆ กันมา คือ “เปรตขาเดียว” ชาวบ้านพบเจอบ่อยๆ เปรตตนนี้มีขาใหญ่มาก ใหญ่ขนาดถังนํ้ามันสีแดง ๒๐๐ ลิตร ชาวบ้านจึงเรียกว่า “เปรตผีถังแดง” และมี “ผีกองกอย” อาศัยอยู่มากมายและมีกันอยู่หลายฝูงด้วยกัน เมื่อถึงเวลาตอนดึกๆ จะมี เสียงร้อง “ก๋อยๆ ก๊อก” เย็นยะเยือกไปทั่วป่า หลวงปู่ลี เมตตาถามพระเณรติดตามว่า “กลัวไหม” พระติดตามตอบว่า “กลัวอยู่ครับผม” แล้วหลวงปู่ลีก็พูดว่า “อยู่นี่มีอยู่ ๒” นั่นหมายความว่า ที่นี่ มีภูมิเทวดา ๒ ตน แต่เป็นภูมิเทวดาใจดี อาศัยอยู่ในบริเวณนั้น

หลวงปู่ลีพักปฏิบัติภาวนาอยู่ที่ภูย่าอู่ ประมาณ ๒ เดือน แล้วจึงนําคณะออกเดินทางลงจากภูย่าอู่ ในระหว่างที่เดินทางลงจากภูเขา ได้ยินเสียงเขียดกระโดด ท่านก็กระซิบบอกแก่ พระติดตามและสามเณรว่า “นั่น ! เสียงเขียดอีแดง” ในเวลาเช้าเขียดอีแดงนี้จะร้องกระโดด ไปตามลําห้วย เมื่อผ่านต้นมะกอก ท่านก็จะบอกว่า “ลูกมะกอก ฟาน (เก้ง) มันชอบออกมากิน ในเวลากลางคืน”

จากนั้นหลวงปู่ลีก็กลับลงมาปฏิบัติภาวนา ณ จุดเดิมคือใกล้กับบริเวณนํ้าตกยูงทอง แต่คราวนี้ท่านมาพักอยู่ที่เงิบหินอยู่บนหน้าผา เวลาเดินต้องมีความระมัดระวัง ท่านเล่าว่า “หลวงปู่เสาร์เคยมาจําพรรษาที่บ้านค้อ คราวที่หลวงปู่เสาร์อยู่บ้านค้อ ท่านพระอาจารย์มั่น อยู่ที่บริเวณวัดท่านอาจารย์เพียร คือ วัดหนองกองในปัจจุบัน จากนั้นท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ จึงนิมนต์ท่านพระ- อาจารย์มั่นจึงเดินทางเข้ากรุงเทพฯ แสดงธรรม ท่านแสดงธรรมแบบป่า คือนําสิ่งที่ท่านปฏิบัติ ท่านรู้เห็นจากป่าไปเทศน์ ได้รับความชมเชยจากท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ เป็นอย่างมาก เจ้าคุณอุบาลีฯ จึงเทศน์ต่อโดยนําสิ่งที่หลวงปู่มั่นแสดงมาขยายให้ญาติโยมฟัง เป็นอันว่าวันนั้นญาติโยมได้ฟังเทศน์จากพระมหาเถระถึงสองกัณฑ์ และแล้วเจ้าคุณอุบาลีฯ จึงนิมนต์ท่านพระอาจารย์มั่นขึ้นเชียงใหม่ไปจําพรรษาวัดเจดีย์หลวง เขาจะตั้งท่านเป็นเจ้าอาวาส ท่านจึงหนี ไม่นานท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์จึงไปนิมนต์ท่านกลับมาทางภาคอีสาน”

หลวงปู่ลีเทศน์ถึงหลวงปู่มั่น 

ขณะที่หลวงปู่ลี กุสลธโร พักภาวนาอยู่ที่นํ้าตกยูงทอง หรือสมัยก่อนเรียกว่าบ้านนาหมี – นายูง ท่านเทศน์ว่า “อย่างหลวงปู่มั่นท่านไปอยู่บ้านนาหมี ได้แต่กินข้าวเปล่าอยู่อย่างนั้นแหละ เขาคิดว่าพระกรรมฐานนี้ท่านไม่กินเนื้อ ไม่กินปลา ท่านไม่กินอะไร ถ้าเขาตําแจ่วให้ก็มีแต่แจ่ว คือ มีแต่พริกกับเกลือเท่านั้น ถ้าจะใส่ปลาร้าก็ว่าท่านไม่กิน ฉันกับกล้วย กินอยู่อย่างนั้น พอดีโยมแพงเขาพูดให้ฟัง “มันโง่ขนาดนั้นแหละแต่ก่อนนั้น” 

พอดีท่านพูดกับเด็กน้อยที่ไปหาท่าน พอดีเด็กน้อยมา ท่านเลยถามเด็กน้อยคนนั้นว่า “มีมะขามหรือเปล่า” เด็กคนนั้นก็เลยตอบว่า “มีครับ จะเอามะขามหวานหรือมะขามเปรี้ยว” ท่านเลยตอบว่า “มะขามอะไรก็เอามา จะเอามาขัดฝาบาตร” เขาก็เอาใส่ตะกร้ามาตอนเช้า มาก็มี พ่อออกมาด้วยคนหนึ่งกับเด็กน้อย ท่านว่า “มะขามสุกมาแล้ว เอามาประเคนให้ท่านเลย” พอเอา มาประเคนให้ท่าน แล้วท่านก็เอามากินกับข้าว พ่อออกเห็นก็พูดว่า “ท่านอาจารย์ก็กินอย่างนี้ ได้เหรอ” 

ท่านก็เลยตอบว่า “เราก็กินอย่างนี้แหละ พวกญาติโยมกินอย่างไร ญาติโยมให้ทานมาอย่างไร อาตมาก็กินอย่างนั้นแหละ” พ่อออกก็เลยพูดว่า “โอ้ย ! มันจะไปอดไปอยากอะไร” “พวกโยมกินอะไร เว้นแต่สัตว์ ๑๐ จําพวกที่พระพุทธเจ้าท่านห้าม หมา ท่านก็ไล่ไปล่ะ งู ทําไม ไม่ฉัน พระพุทธเจ้าห้าม เนื้อมนุษย์ก็พระพุทธเจ้าห้าม เนื้อช้างก็พระพุทธเจ้าห้าม นอกนั้น พวกโยมกินอย่างไร อาตมาก็กินได้ ไม่เป็นอะไร” พ่อออกเลยพูดว่า “โอ้ย ! พวกผมนี้มันโง่นะ” “ตั้งแต่นั้นมาถึงได้ฉันอาหาร” ท่านว่า

อย่างหลวงปู่มั่นท่านว่า “ทําให้มาก เจริญให้มาก” ท่านว่า ถ้ามันเคยชินกับงาน ถ้ามันเคยชิน งานมันก็คล่อง ไม่ว่าอะไรคล่องหมด การทําก็สะดวก ไม่ว่าจะวันไหนมืดกับสว่าง มันมีอยู่ประจําอย่างนี้แหละ เราไม่ทําเอาไม่ได้หรอก เราไม่ทําเอาไม่ได้สักอย่าง 

ครูบาอาจารย์ท่านทําความเพียร ดูซิกับพวกเรา มันผิดแผกแตกต่างกันมากขนาดไหน ท่านถึงได้มาสอนลูกศิษย์ลูกหา บริษัทบริวารของท่าน อย่างหลวงปู่เสาร์ ท่านปฏิบัติจนสลบไสลไม่รู้กี่ครั้ง หลวงปู่มั่นก็เหมือนกัน ท่านไม่สนใจกับหมู่พวก เหมือนสมัยปัจจุบันนี้นะ

สมัยนั้นก็มีมาอยู่กับท่านได้แค่ ๒ – ๓ องค์เท่านั้นนะ มีเณรองค์หนึ่ง พระองค์หนึ่ง รวมท่านด้วยก็เป็นสาม นอกนั้นให้ไปอยู่ที่นั้นที่นี่หมด ไม่ให้มาอยู่ใกล้กัน พอถึงเวลามาลงอุโบสถ ก็มากัน ได้มาฟังเทศน์กับท่านด้วย ถ้าเป็นปัจจุบันนี้ มันคุ้นเคยกัน พอได้พบกันก็หยอกล้อกัน สนุกสนานเฮฮา พอแยกออกจากกัน ก็มีแต่ไปคิดคํานึงว่าเราพูดอย่างนั้น คิดอย่างนี้ ก็คํานึงอยู่อย่างนั้น กว่าจิตจะสงบได้ เวทนาก็ขึ้นทับเราก่อนแล้ว และอาหารการกินมันก็มีมากด้วยนะ สมัยปัจจุบันนี้

เมื่อหลวงปู่ลีท่านพักปฏิบัติอยู่ที่นํ้าตกยูงทองได้ราวเกือบหนึ่งเดือน พระที่ติดตามได้ยิน มาว่าที่ภูก้อนมีช้างอาศัยอยู่มาก จึงมีความคิดว่าจะไปเที่ยวปลีกวิเวกปฏิบัติภาวนาแต่เพียงผู้เดียว จึงไปกราบลา องค์ท่านจึงเอ่ยทัดทานขึ้นว่า “ท่านจะไปยังไง” แม้ท่านเอ่ยทักท้วงอยู่เช่นนั้น พระติดตามก็ยังไม่เข้าใจ คล้ายว่ามารมาบังตา ท่านจึงพูดว่า “ถ้าท่านจากผมไป ท่านจะต้องสึก” พระติดตามเกิดทิฏฐิเถียงขึ้นภายในใจว่า ไม่สึก อย่างไรก็ไม่สึก เพราะตนเองนี้ไม่ได้บวชมาเพื่อสึก บวชมาเพื่อปฏิบัติเอาตนให้พ้นไปเสียจากกองทุกข์อย่างเดียว

เมื่อท่านได้ยินพระติดตามกราบเรียนเช่นนั้น จึงเอ่ยขึ้นว่า “ท่านจากไป ผมจะเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด” ต่อมาไม่นานนักพระติดตามรูปนั้นก็ได้สึกตามที่องค์ท่านได้ทํานายไว้จริงๆ และภายหลังศิษย์ดื้อรูปนั้น สํานึกตนได้กลับมาบวชใหม่ และได้กลับมาอาศัยอยู่ภายใต้ร่มธรรมของ องค์ท่านที่วัดภูผาแดงเป็นที่อบอุ่นใจเรื่อยมา

ร่วมงานพระราชทานเพลิงศพสหธรรมิก

ช่วงปลายเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๕๒๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะท่านพักอยู่ที่วัดป่าบ้านตาด กับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน พระเณรทั้งวัดต่างได้รับทราบข่าวอุบัติเหตุ เครื่องบินตก มีผู้โดยสารเสียชีวิตจํานวนมาก โดยทีวี วิทยุ และหนังสือพิมพ์ต่างเสนอข่าวอุบัติเหตุครั้งใหญ่ของประเทศในครั้งนั้น ซึ่งในจํานวนนี้มีพระคณาจารย์พระป่ากรรมฐานสายหลวงปู่มั่น มรณภาพด้วย ๕ รูป ได้แก่ ท่านพระอาจารย์บุญมา ฐิตเปโม ท่านพระอาจารย์วัน อุตฺตโม ท่านพระอาจารย์จวน กุลเชฏฺโฐ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม 

ในงานพระราชทานเพลิงศพของท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง และ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ ซึ่งจัดในเดือนพฤษภาคม โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เป็นองค์ประธานจัดงานให้กับพระศิษย์ ทั้งสอง หลวงปู่ลีท่านเป็นศิษย์ผู้น้องร่วมสํานักของครูบาอาจารย์ทั้งสอง ท่านทั้งสามถือเป็น สหธรรมิกกัน ทั้งอายุและพรรษาไล่เลี่ยกัน หากนับโดยอายุแล้วหลวงปู่ลีก็แก่กว่าไม่กี่ปี หากนับพรรษาแล้วท่านพระอาจารย์สิงห์ทองก็มากกว่าไม่กี่ปี ต่างเคยร่วมทุกข์ร่วมสุขตามป่าตามเขามาด้วยกัน เมื่อถึงคราวเจ็บไข้ได้ป่วยเป็นไข้ป่าก็ช่วยเหลือเฝ้าดูแลกันมา จึงสนิทสนมคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี หลวงปู่ลีท่านเรียกศิษย์ผู้พี่ทั้งสองด้วยความเคารพนับถือว่า “ครูจารย์สิงห์ทอง” และ “ครูจารย์สุพัฒน์” เนื่องจากงานพระราชทานเพลิงศพถือเป็นงานใหญ่และสําคัญมาก จะต้องมี ครูบาอาจารย์ ตลอดบรรดาพุทธบริษัทเดินทางมาร่วมงานกันจํานวนมาก เพื่อให้งานสําเร็จลุล่วงด้วยดี จะต้องมีการตระเตรียมงานเป็นอย่างดี หลวงปู่ลีท่านจึงได้อยู่ช่วยงานดังกล่าว โดยองค์ หลวงตาฯ ได้เทศนาธรรมไว้ดังนี้

“เมื่อวันที่ ๑๑ (พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๓) ก็ประกาศความจริง ให้เราท่านผู้ยังมีชีวิต ทั้งหลายได้ทราบ นี่พระราชทานเพลิงศพของท่านสุพัฒน์ วัดบ้านต้าย มาวันนี้ตรงกับวันที่ ๑๗ (พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๓) ก็ประกาศเรื่องความจริงขึ้นอีกรายหนึ่ง คือ ท่านสิงห์ทอง ซึ่งทั้งสอง นี้เป็นพระวัดป่าบ้านตาดมาดั้งเดิม เคยสมบุกสมบันด้วยกันมาตั้งแต่อยู่ในป่าในเขาเรื่อยมา และ มาอยู่วัดป่าบ้านตาดด้วยกัน พอหลังจากนั้นก็ได้โยกย้ายมาอยู่สองแห่งนี้ จึงมีความเกี่ยวข้องกัน อยู่มาก ทั้งด้านข้อวัตรปฏิบัติและทางด้านจิตใจโดยเฉพาะ ตลอดถึงความเป็นความตายก็มีการเกี่ยวโยงกัน ด้วยเหตุนี้จึงได้เข้ามาเกี่ยวข้องในงานนี้ เพื่อความสงบเรียบร้อย ให้เป็นไปตามอรรถตามธรรมของพระพุทธเจ้า

นี่วันนี้ได้พระราชทานเพลิงศพของท่านสิงห์ทองได้สําเร็จลุล่วงไปแล้ว เราท่านทั้งหลายที่ ได้เห็นประจักษ์ตาของตนเอง ก็คงจะตระหนักใจได้ดี ว่าทั้งมวลที่อยู่ด้วยกันนี้เป็นผู้จะต้องประกาศตนเองเช่นเดียวกันกับผู้ที่ล่วงลับ แล้วเผาศพผ่านไปแล้ววันนี้

เรื่องความตายนี้สัตว์โลกกลัวกันมาก ตลอดถึงสัตว์เดรัจฉาน แต่พระพุทธเจ้าและ พระสาวกอรหันต์ท่านไม่กลัว ไม่กล้า เพราะฉะนั้นสิ่งทั้งสองนี้จึงไม่กระทบกระเทือนพระทัยและใจพระสาวกท่านได้ เนื่องจากใจเป็นสิ่งสําคัญ…”

หลวงปู่ลี เมื่อท่านอยู่ช่วยงานพระราชทานเพลิงศพของท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง กับ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ จนเสร็จสิ้นลงแล้ว ท่านก็กลับเข้าวัดป่าบ้านตาด อยู่ถวายงานระยะหนึ่ง เมื่อมีพระมาขอศึกษาอบรมกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามาก ท่านก็กราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯออกธุดงค์ไปจําพรรษาที่อื่นต่อไป

พ.ศ. ๒๕๒๓ ก่อนเข้าพรรษาธุดงค์สู่จังหวัดเลย

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีปรกตินิสัยสงวนรักษาพระธรรมวินัยด้วยความเคารพเคร่งครัดยิ่ง ตั้งแต่ท่านเริ่มออกธุดงค์ภาวนา เมื่อท่านไปพัก ณ สถานที่ใดก็ตาม ท่านจะทําข้อวัตรปฏิบัติ เช่น ปัดกวาดลานวัด กุฏิ ฯลฯ และดูแลเก็บรักษาสมบัติของสงฆ์ เมื่อท่านบรรลุธรรมแล้ว ท่านยังช่วยซ่อมแซมกุฏิและเสนาสนะที่ชํารุดทรุดโทรม เมื่อท่านจากไปแล้ว สถานที่ท่านไปพักจะเป็นสถานที่อันควรแก่การปฏิบัติภาวนาของพระธุดงค์ผู้เที่ยวจาริกมาภายหลัง ด้วยท่านมีปรกตินิสัยอ่อนน้อม การไปมาสํานักใดก็ตามจะเข้ากราบนมัสการพ่อแม่ครูอาจารย์ทุกครั้งไป

ในปีนี้เมื่อหลวงปู่ลีท่านออกจากวัดป่าบ้านตาด ก็ออกเที่ยวธุดงค์มุ่งหน้าสู่ที่วัดป่าบ้าน- หนองแซง แม้ว่าใจของท่านเป็นธรรมธาตุอันบริสุทธิ์แล้วก็ตาม แต่ท่านกลับไม่เคยพูดจาโอ้อวดเปิดเผยเลย ท่านกลับวางตัวเหมือนพระหลวงตาธรรมดาองค์หนึ่ง ท่านช่วยทําของใช้ เช่น ไม้กวาด ไม้ไล่ยุง ด้ามมีดด้ามขวาน ฯลฯ ซึ่งท่านมักทําเสมอๆ นอกจากนั้นท่านยังถือโอกาสเยี่ยมโปรดโยมมารดา คือ แม่โพธิ์และหมู่ญาติที่บ้านหนองบัวบาน อันอยู่ไม่ห่างไกลจากวัดป่าหนองแซงนั้นด้วย

หลวงปู่ลี ท่านพักอยู่ที่วัดป่าหนองแซงได้ระยะหนึ่ง มีพระใหม่ ๒ รูป เห็นปฏิปทาของท่าน แล้วเกิดจิตศรัทธาเลื่อมใส ขอติดตามท่านออกเดินธุดงค์ ท่านเมตตารับไว้ ท่านและพระใหม่ จึงออกเดินทางจากวัดป่าหนองแซง เดินทางไปพักอยู่ที่บ้านโคกมนกับ หลวงปู่บัวคํา มหาวีโร จากนั้นก็ออกเดินทางต่อไปวัดอัมพวัน บ้านไร่ม่วง จังหวัดเลย ซึ่งขณะนั้นหลวงปู่ซามา อจุตฺโต ท่านได้ละสังขารด้วยอาการสงบแล้วเมื่อวันที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๓ จากนั้นท่านก็ ออกเดินทางไปพักที่วัดเก่าบ้านนาคูณ ขณะนั้นมีพระสงฆ์พักอยู่ลําพังเพียงรูปเดียว กุฏิที่พักเป็น กุฏิชั่วคราวมุงด้วยหญ้าคา หรือที่วงกรรมฐานเรียกว่า “กุฏิกํามะลอ”

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีนิสัยเด็ดเดี่ยว ชอบไปและอยู่ลําพังองค์เดียว ท่านให้เหตุผลว่า การอยู่คนเดียว ไปคนเดียว เป็นที่สบาย ไม่มีเรื่องราวมาก่อกวนให้วุ่นวาย หากถึงคราวจําต้องตาย ก็ไม่ต้องห่วงกังวล ชีวิตมนุษย์ก็เพียงยอดหญ้าเท่านั้น ไม่มีราคาค่างวดอะไร ในร่างกายมองดูก็เห็นแต่อสุภะ ไม่เห็นเพชรนิลจินดาเกิดขึ้นมากับร่างกระดูกนี้ได้เลย สมแล้วที่ องค์หลวงตามหาบัว ถวายนามท่านว่า “ธรรมลี เศรษฐีธรรม ของเล่นเมื่อไหร่ ความเพียรเก่ง ใจเด็ด”

ความเพียรในระยะนั้นของท่านจึงเป็นไปเพียงเพื่อรักษาธาตุขันธ์ วิบากขันธ์ จากนั้นท่าน จึงนําคณะออกเดินทางต่อมาทางบ้านนาปะบ่า ทะลุถึงบ้านกกโพธิ์ มาขึ้นรถโดยสารประจําทางสายหล่ม เพื่อมาที่วัดป่าสานตม มีพระอยู่เพียงรูปเดียว ซึ่งในปีนั้นพระอาจารย์องค์หนึ่งถูกงูเห่ากัด หลวงปู่ลี ท่านสั่งให้พระติดตามและสามเณร ช่วยกันหาใบผักหนอก (ใบบัวบก) และเม็ดพริกไทย มาประกอบยารักษาจนกระทั่งหายสนิท

วัตรปฏิบัติการสั่งสอนพระผู้ติดตามธุดงค์ ท่านเน้นแต่เรื่องการปฏิบัติอย่างเดียว มีแต่เรื่องดีต่อใจ ชักชวนให้เดินจงกรมภาวนาอย่างเดียวไม่เน้นหนักอย่างอื่น ในวันสําคัญทางพระพุทธ- ศาสนา คือ วันวิสาขะ ท่านเทศน์อบรมพระเณรว่า ให้เดินจงกรมภาวนา จนกระทั่งลุถึงเช้า เพื่อถวายเป็นพุทธบูชา หากแม้ไม่ได้อะไรก็ขอให้ได้ปฏิบัติในวันนี้ก็ยังดี

โดยปกติแล้วท่านจะไม่เทศน์ แต่วันนั้นเป็นวันที่ท่านเทศน์อบรมเป็นชั่วโมง ท่านว่า “เอ้า ! พิจารณาดู ใครจะนั่งก็นั่งให้มันตายลองดู ให้ชาวบ้านเขาได้เลื่องลือว่า พระกรรมฐานนั่งสมาธิภาวนาจนตาย ลองทําดูสิ เอาปฏิบัติเข้าไป มันจะได้รู้เห็นธรรมของพระองค์เจ้า เอาพากันทํา” จากนั้นจึงแยกย้ายกันภาวนา

ที่วัดป่าสานตม เมื่อถึงเวลาบ่ายตะวันคล้อยพระเณรจะช่วยกันหามนํ้าโดยใช้คุถังสังกะสี กลมๆ ระยะจากหนองนํ้ากับวัดก็ไกลกันราวครึ่งกิโลเมตร วัดป่าสานตมลักษณะเป็นพื้นที่สูงชัน ดินแถบเมืองเลยมีความลื่น เวลาพระเณรหามนํ้าก็จะมีการลื่นล้มกลิ้งกันไปก็มี นํ้าที่หามก็ต้องใช้ผ้าปิดปากคุถังไว้คลุมกันนํ้ากระฉอก พระเณรช่วยกันหามมาเทใส่ถังเก็บไว้สําหรับล้างบาตร และสําหรับให้องค์ท่านสรง

เส้นทางบิณฑบาต ท่านจะพาพระเณรบิณฑบาตบ้านหนองแซงใหญ่ อยู่เชิงภูผาสาด เมื่อ หมู่พระถึงกลางหมู่บ้าน ก็จะยืนรออยู่ ญาติโยมก็จะมารวมกันใส่บาตรบริเวณนั้น ที่ตรงนั้นจะมี “ขอ” (ไม้เจาะเป็นโพรงสําหรับใช้เคาะหรือตีให้เกิดเสียงดัง) แขวนไว้ เมื่อพระเณรมาถึง ตัวแทนชาวบ้านก็จะตีขอ ป่องๆๆ ชาวบ้านก็จะมารวมกันตักบาตร หมู่พระเณรยืนเรียงแถวรับบิณฑบาต เสร็จแล้วท่านก็จะนั่งให้พรแก่ญาติโยมเพียงรูปเดียว

ที่วัดป่าสานตมพระเณรจะซักจีวรโดยดุ้น “แก่นบักมี่” (แก่นขนุน) ซึ่งวัดป่าจะมีอยู่ทุกวัดโดยเฉพาะที่วัดป่าสานตมมีมาก เวลาฉันนํ้าปานะ เริ่มตั้งแต่บ่ายหนึ่งโมงถึงบ่าย ๓ โมง ปนมัตถ์ ได้แก่ ผักหนอก (ใบบัวบก) สมุนไพรต้ม ยาหัวต้ม กาแฟเป็นชนิดแบบเป็นกาก ชนิดสําเร็จก็มีบ้างแต่ไม่มากนัก เวลาบ่ายสามโมงเย็นเป็นเวลากวาดตาด (ลานวัด)

ข้อวัตรที่พระเณรต้องปฏิบัติเมื่อครั้งพักที่วัดป่าสานตม คือ ตื่นแต่เช้าตรู่ พระเณร ๓ รูปเดินไปที่กุฏิท่านเพื่อรอท่านให้สัญญาณ ท่านจะทําเสียงป่องแป่ง แล้วจึงขึ้นไปกุฏิท่าน รูปที่ ๑ ทําหน้าที่เข้าไปในห้องเพื่อนําบาตรมาเตรียมให้ท่าน ยื่นบาตรส่งให้เณรนําออกมา อีกรูปไปตักนํ้า บีบยาสีฟันใส่แปรงไว้รอท่าน

การปฏิบัติของ หลวงปู่ลี นั้นจะไม่ผิดไปจากพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวเลย กุฏิท่านนี้ กานํ้าตั้งอยู่ที่ใดก็ให้สังเกตให้ดี ๗ วันต้องนําผ้าปูที่นอนออกตากครั้ง ก่อนจะรื้อผ้าปูที่นอนต้องจํา ให้ได้ว่าส่วนล่างอยู่ด้านไหน ส่วนบนด้านไหน ลักษณะการพับ พับแบบใดก็ให้จําไว้ ขึ้นไปกุฏิก็ต้อง ให้สังเกตดูว่าของๆ ท่านวางไว้ ณ จุดใด เช่น ยา มีด เครื่องมือ ฯลฯ ต้องสังเกตให้ดีทุกอย่าง เวลาท่านจะเรียกใช้จะได้ไม่ต้องไปถามท่าน เพราะหากถามท่านแล้วก็จะถูกท่านดุทันที พระเณรที่ ขึ้นไปทํากิจวัตรโดยไม่ถูกตําหนิ ถือได้ว่าเป็นคนที่ฉลาดช่างสังเกต แต่หากรูปใด ถามท่านว่า “ของใช้อยู่ไหนครับ” ก็จะถูกท่านตําหนิขึ้นทันทีว่า “อ้าว ! ท่านมาทํากิจวัตรให้ผม ทําไปแบบไหน มันไม่มีปัญญาขนาดนั้น น่าระอาแท้หนอพระรูปนี้”

หลวงปู่ลี เวลาท่านเดินทางไกล ท่านไม่จับเงิน แต่จะให้โยมนําเงินใส่ไว้ในกานํ้าหรือ ภาชนะ หากมีอันต้องใช้จ่ายก็ให้โยมหยิบเงินจากในกานํ้าหรือภาชนะนั้นๆ อันนี้เป็นอุบาย หลีกเลี่ยงพระวินัยไม่ให้ผิดข้อการจับเงินและทอง ท่านและคณะพักที่วัดป่าสานตมเป็นเวลานาน พอสมควรแล้ว ท่านจึงนําหมู่คณะออกเดินทางไปวัดป่าบ้านกกกอก 

พรรษา ๓๑ พ.ศ. ๒๕๒๓ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านกกกอก

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านจําพรรษาวัดป่าบ้านกกกอก (วัดปริตตบรรพต) ตําบลหนองงิ้ว อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ซึ่งสถานที่แห่งนี้มีบุญคุณฝังลึกกับท่านมาก เพราะเป็นสถานที่ท่านบรรลุธรรม หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านเป็นผู้สร้างวัดแห่งนี้และได้เมตตามาช่วยสร้างศาลาหอฉัน แล้วเสร็จในปี พ.ศ. ๒๕๒๐ การย้อนกลับมาจําพรรษาของหลวงปู่ลีก็เพื่อรักษารอยมือรอยเท้าของครูบาอาจารย์ และโปรดญาติโยมชาวบ้านกกกอกอีกครั้ง 

เมื่อหลวงปู่ลีนําหมู่คณะถึงวัดป่าบ้านกกกอก มีพระเณรอธิษฐานเข้าพรรษา ๗ รูป ในปีนี้ มีการสร้างถนนลูกรังเข้าหมู่บ้าน ซึ่งมีอยู่ราว ๕๐ หลังคาเรือน ชาวบ้านมีศรัทธาทําบุญใส่บาตร เขาจัดแบ่งกลุ่มเป็นคุ้มๆ แล้วจัดเวรกันกลุ่มละ ๗ วัน เข้าไปจัดทําอาหารในวัดเพื่อถวายพระ แต่หากผู้ใดมีศรัทธาเพิ่มก็จะไปวัดทุกวัน ด้วยท่านทราบมาว่า ศาสนาตรงข้ามได้นําเงินจํานวน มหาศาลมาทุ่ม โดยมีเป้าหมาย “จะล้มไม้ใหญ่ทับไม้น้อย” ในกลางพรรษาท่านจึงเดินทางไปยัง วัดป่าบ้านสวนกล้วย เพื่อไปเตือนและให้อุบายธรรมกับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร

พระเณรที่ร่วมจําพรรษากับท่านในขณะนั้นได้เล่าว่า วาระจิตของหลวงปู่ลีนี้ หากพระเณรรูปใด คิดหรือกระทําในทางที่ไม่ดี ท่านก็จะพูดเปรยๆ เตือนสติให้รู้ตัวทันที หากมีญาติโยมมาร่วมปฏิบัติธรรมด้วย ท่านก็จะแสดงธรรมโดยอ่านหนังสือธรรมะชุดเตรียมพร้อมให้ญาติโยมฟัง โดยท่านจะอ่านในหัวข้อธรรมะแล้วไปอ่านท่อนสุดท้าย ไม่อ่านบทตรงกลาง คือเมื่อท่านขึ้นบทนําแล้วก็จะอธิบายขยายความต่อไป แล้วไปสรุปจบจากตอนท้ายของหนังสือ 

การประชุมสงฆ์มีทุกๆ ๗ วัน โดยท่านจะขึ้นนั่งบนกุฏิ และเทศนาธรรมสั้นๆ เสร็จแล้วท่านเปิดโอกาสให้พระได้นวดเส้นถวาย หากมีพระมาเล่าผลการปฏิบัติภาวนาในขณะนั้น ก็เป็นโอกาสดีของพระศิษย์รูปอื่นๆ ที่จะได้รับฟังธรรมะและเรื่องลึกลับจากท่านด้วย เป็นต้นว่า ในอดีตชาติ ท่านเคยเกิดเป็นสุนัขของพระราชา ได้รับการฝึกมาอย่างดี จนเป็นนิสัยติดมาถึงชาติปัจจุบัน คือหากเห็นคนมาแปลกๆ ใหม่ๆ ท่านจะจ้องดู แต่มิใช่นิสัยจ้องจับผิด พระราชาในชาตินั้น ก็คือ องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ส่วนการสวดปาฏิโมกข์ หลวงพ่อคําแปง บ้านหมากแข้ง ท่านปวารณาตนขอเป็นองค์สวดตลอดพรรษา เพื่อโยมแม่ของท่านจะได้รับอานิสงส์ หลวงปู่ท่านก็เมตตาอนุญาต

ข้อวัตรปฏิบัติการกลับมาจําพรรษาในครั้งนี้ หลวงปู่ลีท่านพาพระเณรดําเนินตามปฏิปทาของท่านพระอาจารย์มั่นอย่างเคร่งครัด คือ “สอนตนเองให้รู้เห็นธรรมก่อน แล้วจึงนําธรรมมา สั่งสอนโลก” ท่านจะนําปฏิปทาพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวมาสั่งสอนเสมอ การเทศนามีเพียงน้อยๆ ปรารภน้อยๆ แต่ให้ตั้งใจประพฤติปฏิบัติก็จะเกิดมรรคผลขึ้นได้ ดังที่ท่านเทศน์สอนพระไว้ดังนี้ “การภาวนา หมู่พวกให้ตั้งใจภาวนานะ ผมว่ามันสนิทสนมคุ้นเคยกันมากเกินไป ยิ่งสนิทสนมคุ้นเคยกันมากก็ยิ่งหยอกกันเล่นมาก นี่แหละที่ทําให้ไม่เป็น พอหยอกกันแล้ว ก็ไปคํานึงถึงความสนุกสนาน ไม่มีความคิดอย่างอื่นนะ คิดไปแต่เรื่องอย่างนั้น จิตก็ไม่มีความสงบเกิดขึ้นได้ มันก็เท่านั้นแหละ ต้องทําถึงขนาดให้ได้เห็นอานิสงส์ในความสงบ ต้องหาสิ่งที่จะมามัดมาผูกอยู่อย่างนั้น ต้องหาสิ่งที่จะมาแก้ไขอยู่อย่างนั้น นี่พระพุทธเจ้าท่านพาแก้ไขมาแล้วนะ ถ้าอยู่เฉยๆ แล้วไม่เห็นอะไรนะ ถ้าไม่มีอุบายช่วยตัวเองคิดด้วยตัวเอง”

เช้าวันหนึ่งมีโยมสองผัวเมียมาทําบุญที่วัดป่าบ้านกกกอกมากราบองค์ท่าน ท่านก็ไม่ถามไถ่เขาสักคํา นั่งจิ้มฟันเฉยไม่สนใจ พระอุปัฏฐากนั่งใกล้ก็คิดในใจว่า “ทําไมท่านถึงไม่ถามเขาสักคําหนอ” กระทั่งเขาเดินทางกลับ พอตกเย็นท่านก็พูดขึ้นเองว่า “โอ๊ย ! จะไปถามทําไม คนมันมีทิฏฐิ-มานะ เราทราบแต่เมื่อคืนนั่นแล้ว มันมาเพื่ออะไร จะไปถามทําไม พวกท่านหูหนวกตาบอดไม่รู้จัก อะไร มีแต่กิเลสปกคลุม ครั้นไม่เชื่อลองปฏิบัติให้จริงจังดูสิ ถ้าไม่เช่นนั้นก็จะหาว่าผมโกหก เอ้า ! ลองทําดูซิ มันจะบอกหมดในตอนเข้าสมาธิช่วงกลางคืน มันมาอย่างไร ทราบตั้งแต่ตอนนั้นแล้ว จะไปถามเพื่ออะไรอีก”

เรื่องการฉันที่วัดป่าบ้านกกกอกนี้ หลวงปู่ลีท่านเข้มงวดมาก เป็นแบบวัดป่าบ้านตาด ห้ามใช้ถ้วยตักอาหาร อนุญาตให้ใส่แต่ “โจก” (แก้วนํ้า) ของหวานก็ให้ปนลงในบาตร ห้ามใช้ช้อนตักฉัน ให้ฉันโดยใช้มือแต่ข้างถนัดเพียงข้างเดียวเท่านั้น นํ้าปานะฉันเสร็จแล้วก็ให้เก็บเรียบร้อย หากตะวันไม่บ่ายห้ามเข้าโรงปานะเด็ดขาด

ในพรรษาญาติโยมมีไม่มาก ส่วนใหญ่จะมีแต่ชาวบ้าน เรื่องที่ท่านบรรลุธรรมนั้นปิดเงียบแม้แต่พระเณรด้วยกันก็ยังไม่ค่อยมีใครรู้ ที่รู้ก็เพราะองค์หลวงตามหาบัวเป็นผู้นํามาเปิดเผยใน ภายหลัง กฐินในปีนั้นเป็นกฐินหลอน คือ ไม่มีการแจ้งไว้ล่วงหน้า ถึงตอนเช้าชาวบ้านจะเขียนป้ายนํามาติดไว้ศาลา เนื่องจากใกล้หมดเขตทอดกฐิน ชาวบ้านเกรงว่าครูบาอาจารย์จะไม่อยู่วัด จึงรีบ มานิมนต์ไว้ ในครั้งนั้นทอดกฐินได้เงินไม่ถึงหนึ่งพันบาท ทางวัดจึงมอบให้ชาวบ้านไว้ใช้ตาม อัธยาศัย ทราบว่าชาวบ้านนําไปให้ค่าจ้างหมอลําเป็นเงินถึงสองหมื่นบาท มีการเรี่ยไรเงินกันไปซื้อควายฆ่ากิน และมีการจัดตั้งขบวนแห่กฐินกันอย่างเอิกเกริก เป็นกฐินเน่า กฐินบูด ไม่บริสุทธิ์ ทําไปก็ไม่ได้อานิสงส์ หลังเสร็จพิธีกรานกฐินแล้ว ท่านบอกแก่หมู่คณะว่า “ใครจะไปเที่ยวทางไหนก็ไป ผมจะเข้าไปบ้านตาดก่อน”

หลวงปู่ลี ท่านเคยเจอพวกหมาป่าที่บ้านกกกอก ท่านว่า “หมาใน” ถึงจะเก่ง แม้แต่เสือ มันยังไม่กลัว หมาในไล่กระทั่งเสือ เยี่ยวมันดีมาก เสือผ่านเยี่ยวมันตาฟางทันที หมาในมีเป็นฝูงๆ มันรุมเสือเลย สําหรับคนนี่ไม่รู้ แต่สําหรับสัตว์นี้จะเกิดอาการตาฝ้าฟางขึ้นทันที อย่าว่าแต่เก้ง กวางที่อยู่ในป่าเลย บริเวณบ้านกกกอกนี้แม้ควายตัวน้อยๆ มันเอาไปกินหมด แต่ทุกวันนี้หมาในหายไปแล้ว จะมีอะไรเก่งเท่ากับคน ถ้าหมามันไม่ถูกคนกิน มันก็ถูกยิงทิ้ง สมัยที่ท่านมาอยู่ที่ ภูผาแดงทีแรกก็ไม่เห็นหมาในแล้ว เห็นมีก็แต่หมาจิ้งจอกจํานวนมาก หากมีใครไปฆ่าสัตว์มันก็จะเกิดวิบัติแน่นอน

การจําพรรษาของหลวงปู่ลี และครูบาอาจารย์ที่ท่านแวะเวียนกันมานั้น ทําให้ญาติโยม ชาวบ้านกกกอก เกิดความเลื่อมใสศรัทธาออกบวชกัน เช่น กรณีหลวงปู่สังข์ ฐานิสฺสโร หรือ อุบาสกสังข์ ผู้อุปัฏฐากวัดแห่งนี้ ท่านออกบวชเมื่ออายุมากแล้ว และลูกชายก็ได้ออกบวช 

พรรษา ๓๒ พ.ศ. ๒๕๒๔ จําพรรษาที่ป่าช้าบ้านสวนกล้วย

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๔ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมาจําพรรษาที่ป่าช้าบ้านสวนกล้วย ตําบล กกทอง อําเภอเมือง จังหวัดเลย สถานที่แห่งนี้เคยเป็นที่เที่ยวธุดงค์ของครูบาอาจารย์องค์สําคัญ เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่เหรียญ วรลาโภ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร เป็นต้น ทีแรกท่านมาอยู่องค์เดียวเป็นเจ้าอาวาส พอหมู่คณะได้ยินข่าวจึงมีพระติดตามมาขอ จําพรรษาและดูแลอุปัฏฐาก ท่านเทศน์ชอบอยู่องค์เดียวไว้ว่า “ถ้าออกจากหมู่พวกไปแล้วก็อยู่ คนเดียว อยากนั่งก็นั่ง อยากเดินจงกรมก็เดินสบาย ตอนเป็นหนุ่มการเปลี่ยนอิริยาบถนั้น สังขารร่างกายแตกต่างจากตอนอายุมากนะ ตั้งแต่อาตมาเป็นหนุ่มน้อย หมู่พวกเดินตามไม่ทันหรอก เดินออกหน้าเพื่อน ตอนไปเที่ยวป่าขึ้นภูเขา เขาเดินไม่ทันหรอกหมู่พวกทั้งฝ่ายพระที่เดินตามมา ก็ถูกเขาหลอกให้เดินไปทางป่าช้านู่น กว่าจะมาถึงหมู่บ้าน จีวรที่สวมใส่นี้ก็แดงไปด้วยฝุ่นหมด”

ในพรรษานี้หลวงปู่ลีท่านอายุ ๕๙ ปีแล้ว เริ่มก้าวเข้าสู่วัยชรา แต่ท่านก็ยังออกเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาในถิ่นทุรกันดาร ท่านมีความเมตตาไปโปรดชาวบ้านชาวป่าจริงๆ ในการทําหน้าที่เป็นศาสนทายาทเผยแผ่หลักธรรมคําสอนในพระพุทธศาสนา ในการเป็นพระธุดงค์รักษาธุดงควัตรอย่างเข้มงวดเคร่งครัด ท่านต้องอดทนต่อความทุกข์ยากลําบากประการต่างๆ แต่ผลที่ได้รับก็นับว่า คุ้มค่ามาก เพราะทําให้ชาวบ้านเกิดความเลื่อมใสศรัทธาหันมานับถือพระรัตนตรัย หันมาเข้าวัด ใส่บาตร ฟังธรรม รักษาศีล เจริญเมตตาภาวนากัน และที่เลื่อมใสในปฏิปทาของพระธุดงค-กรรมฐานมาก ก็ได้พากันออกบวชเพื่อปฏิบัติธรรมกัน รวมทั้งที่วัดป่าบ้านสวนกล้วย มีโยมปิ่น คนบ้านสวนกล้วยเกิดศรัทธาเข้ามาบวชเป็นตาปะขาวจําศีลในพรรษา พอออกพรรษา ท่านจึงพา ไปบวช ปัจจุบันได้มรณภาพไปแล้ว

วัดป่าบ้านสวนกล้วย ในสมัยที่หลวงปู่ลีมาจําพรรษานั้น ตั้งอยู่ในป่าช้า ไม่ใช่ที่ตั้งอยู่ในปัจจุบันนี้ ลักษณะพื้นที่บ้านสวนกล้วยจะเป็นภูเขาอยู่ด้านหลังของหมู่บ้าน มีบ้านเรือนตั้งอยู่ไม่กี่ หลังคาเรือน เนื่องจากอยู่ในพื้นที่เป็นหุบเขา ต้องเดินผ่านบ้านกกทองไป สภาพบริเวณวัดเป็นธรรมชาติป่ารกทึบ มียุงชุกชุมมาก สมุนไพรธรรมชาติก็มากมาย แต่ไม่มีแหล่งนํ้า สําหรับนํ้าที่ใช้ภายในวัดจะต่อนํ้าจากห้วยข้างนอกวัด ซึ่งมีระยะทางไกล โดยใช้ “ฮางโล” (ไม้ซางผ่า) ต่อเป็นท่อลําเลียงเป็นทอดๆ เพื่อเป็นทางให้นํ้าไหลเข้ามาใช้ในวัด เวลาฝนตกลงมายังไม่ทันไรก็ขาดกระเด็น ต้องคอยทําการซ่อมแซมอยู่บ่อยๆ

นับว่าเป็นวัดที่อัตคัดขาดแคลนมาก หาความสะดวกสบายทางกายมิได้เลย แต่หลวงปู่ลีท่านกลับยินดีในสถานที่เช่นนี้ เพราะท่านต้องการรักษาปฏิปทาภาวนาตามป่าตามเขา โดยอาศัยบิณฑบาตหมู่บ้านเล็กๆ อย่างเคร่งครัดนั่นเอง ท่านออกบิณฑบาตราว ๗ โมงเช้า ระยะทางไม่ไกลมากนัก ประมาณครึ่งกิโลเมตร กําลังพอดีกับธาตุขันธ์ของท่านที่ไม่ค่อยแข็งแรงสักเท่าใด อาหารการขบฉันก็เป็นอาหารธรรมชาติจากป่า พอได้ฉันเพื่อประทังชีวิต “อิ่มอ่อน” จะอิ่มก็ไม่อิ่ม อาหารนั้นก็หมดเสียก่อน ด้วยสถานที่แห่งนี้มีครูบาอาจารย์เคยมาเมตตาโปรดแล้วหลายองค์ ทําให้ ชาวบ้านมีจิตเลื่อมใสศรัทธาและรู้จักการปฏิบัติต่อครูบาอาจารย์แล้ว ได้เข้ามาสร้างกุฏิ ทางจงกรม และช่วยงานวัด กุฏิของท่านก็เป็นกุฏิชั่วคราวหลังเล็กๆ เป็นกุฏิหญ้า มุงฟาก สานด้วยไม้ไผ่ พอได้อาศัยนั่งสมาธิภาวนาและพักผ่อนหลับนอน ทางเดินจงกรมก็พอได้เดินจงกรมพิจารณาธรรม 

ในปีนี้ธาตุขันธ์ของท่านดูอ่อนแรง ความเพียรของท่านก็เป็นไปเพื่อรักษาธาตุขันธ์ที่บีบคั้น จากการธุดงค์อยู่ป่ามาตลอดชีวิตนักบวช ท่านรู้สึกเจ็บตามสรรพางค์ร่างกาย ต้องบําบัดด้วยวิธี ใช้หินประคบไปตามร่างกาย แม้พระอุปัฏฐากก็มีหน้าที่เพียงแค่รับบาตร ล้างบาตรแล้วก็เอาไป เก็บไว้ให้เรียบร้อย จากนั้นก็คอยดูแลธาตุขันธ์ด้วยการนวดเส้นถวายและประคบด้วยหิน เมื่อออกพรรษาแล้ว ท่านก็กลับเข้าวัดป่าบ้านตาด 

พรรษา ๓๓ พ.ศ. ๒๕๒๕ จําพรรษาที่วัดดอยเทพนิมิต (ถํ้าเกีย)

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๕ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีอายุครบ ๖๐ ปี ท่านได้มาจําพรรษาที่ วัดดอยเทพนิมิต (ถํ้าเกีย) บ้านหนองแซง ตําบลหนองบัวบาน อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี ซึ่งมีพระพี่ชายคือ หลวงปู่มี ปมุตฺโต เป็นเจ้าอาวาส ส่วนองค์ท่านแม้อายุพรรษามากแล้วก็ยังไม่มีวัดเป็นของตนเอง เพราะท่านรักษาสัจจะหากยังบวชไม่ครบ ๔๐ พรรษา จะไม่สร้างวัดของตนเอง ท่านยังเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขา ตามนิสัยกรรมฐาน ที่ไม่ติดถิ่นที่อยู่ จนกระทั่งโยมมารดาทราบและเป็นห่วงจึงกล่าวว่า “พระรูปอื่นก็มีวัดเป็นของตัวเองกันหมดแล้ว แต่ท่านอาจารย์ลีพรรษาก็มากแล้ว ไม่มีวัดเป็นของตัวเอง อยู่ไม่เป็นหลักเป็นแหล่ง” โยมมารดาบ่นเป็นห่วง 

เมื่อเราไปอยู่ที่ไหน เมื่อท่านทราบ ท่านก็จะให้ลูกๆ ตามไปดู เอาของไปถวาย แต่ก็เป็นธรรมดาอยู่เองที่มารดาจะต้องมีใจอ่อน ด้วยความรักบุตร และมีใจแข็งกล้าอย่างยิ่งในเมื่อรู้สึกว่า ตนจะต้องช่วยเหลือให้บุตรนั้นพ้นภัย ในปีนี้นับเป็นปีแรกที่พระเถระผู้ทรงธรรมทั้ง ๒ องค์ ซึ่งเป็นสายโลหิตทั้งทางโลกและทางธรรมได้มีโอกาสจําพรรษาร่วมกัน ทําให้บรรยากาศวัดถํ้าเกียคึกคัก ถนัดตา บรรยากาศเดิมที่ดีอยู่แล้วยิ่งทําให้ดีขึ้นไปอีก 

หลวงปู่มี สมัยที่ท่านยังเป็นฆราวาสนั้นมีศักดิ์เป็นพี่ชายของหลวงปู่ลี อายุแก่กว่า ๓ ปี สองพี่น้องมีความรักใคร่สนิทสนมกันมาก ในกาลต่อมาท่านทั้งสองได้หันหน้าเข้าสู่ร่มกาสาวพัสตร์ ออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ที่มุ่งมั่นปฏิบัติธรรมเพื่อหวังต่อความ หลุดพ้นเป็นสําคัญ โดยหลักพระธรรมวินัยที่พระพุทธเจ้าได้บัญญัติไว้แล้ว เมื่อบวชเป็นพระแล้ว จะนับอายุพรรษา แม้ตอนฆราวาสเคยเป็นพี่น้องกันมาก็ตาม ท่านทั้งสองจึงเคารพกันตามอายุพรรษา ซึ่งหลวงปู่ลี ท่านมีอายุพรรษามากกว่าถึง ๑๘ พรรษา 

หลวงปู่ลี อุปสมบทเมื่ออายุได้ ๒๘ ปี ในวันที่ ๓๐ เดือนมกราคม ปี พ.ศ. ๒๔๙๓

หลวงปู่มี อุปสมบทเมื่ออายุได้ ๔๘ ปี ในวันที่ ๒๐ เดือนพฤษภาคม ปี พ.ศ. ๒๕๑๐

ดังนั้น หลวงปู่มีท่านต้องแสดงความเคารพหลวงปู่ลี เมื่อจําพรรษาด้วยกัน การนั่งฉัน จังหัน การนั่งสวดมนต์ทําสังฆกรรมต่างๆ หลวงปู่ลีท่านจะนั่งก่อนหลวงปู่มี เมื่อไปมาหาสู่กัน หลวงปู่มีท่านต้องกราบคารวะหลวงปู่ลีทุกครั้งไป ซึ่งท่านก็ทําด้วยความเคารพจริงๆ

วัดดอยเทพนิมิต (ถํ้าเกีย) ตั้งอยู่บริเวณ “ภูกําพร้า” ซึ่งเป็นพื้นที่ทําเลเลี้ยงสัตว์ของ ชาวบ้านหนองแซง เนื่องจากในช่วงฤดูฝน พวกชาวบ้านจะเอาวัวควายขึ้นมาเลี้ยงไว้บนภูเขา เพราะบริเวณทุ่งนาต้องใช้สําหรับการเพาะปลูกข้าว ที่มาของชื่อ “ถํ้าเกีย” คือ ภายในบริเวณวัด มีโพรงหินอยู่โพรงหนึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของฝูงเกีย (ค้างคาว)

หลวงปู่มี แม้ท่านจะออกบวชทีหลังหลวงปู่ลีผู้เป็นน้องชายก็ตาม แต่ว่าได้ก่อสร้างวัดก่อน ท่านทั้งสองมีอุปนิสัยที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง กล่าวคือ หลวงปู่มีเวลาท่านเทศนาธรรม ท่านเทศน์โผงผาง เทศน์แรงดุด่าไม่เกรงใจใคร เวลาท่านพูดก็พูดตรงไปตรงมา ไม่มีอ้อมค้อม พูดเสียงดัง ฟังชัด ไม่มีนอกไม่มีใน พูดแล้วก็จบ แต่หลวงปู่ลีท่านกลับนิ่งเงียบขรึมเฉยๆ ไม่พูด 

หลวงปู่ลี เมื่อองค์ท่านได้มาอยู่ร่วมจําพรรษากับหลวงปู่มี ซึ่งในทางโลกถือเป็นพระพี่ชาย แต่ในทางธรรมแล้วหลวงปู่มีท่านให้ความเคารพนับถือหลวงปู่ลีมาก เพราะการอยู่ร่วมกันตลอด พรรษานั้น ย่อมเห็นข้อวัตรปฏิบัติ เห็นปฏิปทาที่น่าเลื่อมใส เห็นจริยวัตรอันงดงาม ซึ่งเป็นเรื่อง ของภายนอก เพียงเท่านี้ก็เกิดความเคารพศรัทธากันแล้ว ยิ่งเมื่อได้พูดคุยสนทนาธรรมกันแล้ว ย่อมทราบว่าภายในแล้วหลวงปู่ลีเป็นพระแท้ที่มีคุณธรรมเต็มหัวใจ หลวงปู่มีท่านก็ยิ่งเคารพนับถือโดยถือเป็นครูบาอาจารย์และถือเป็นพระศิษย์รุ่นพี่ได้อย่างลงใจ 

การจําพรรษาร่วมกันในปีนี้ นอกจากหลวงปู่ลีท่านจะเมตตาสงเคราะห์พระพี่ชาย ตลอดพระเณรในวัด รวมทั้งชาวบ้านแถบนี้ให้เลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาแล้ว เนื่องจากวัดถํ้าเกียตั้งอยู่ไม่ห่างไกลจากบ้านหนองบัวบานอันเป็นบ้านครอบครัวของท่านมากนัก ท่านจึงถือโอกาสสงเคราะห์โยมมารดา น้องๆ ตลอดญาติสนิทมิตรสหายตามควรแก่เหตุและปัจจัย ท่านอยู่ ณ สถานที่ใด ย่อมถือความมักน้อยสันโดษ อันเป็นปรกตินิสัยของพระธุดงคกรรมฐานที่พ่อแม่ครู-อาจารย์เสาร์ พ่อแม่ครูอาจารย์มั่น เมตตาพาดําเนินมา ซึ่งเป็นสมณสัญญาติดใจท่านมาจนเป็นนิสัยประจําตัว เมื่อท่านชนะมารทั้งภายในและภายนอกได้แล้ว จึงไม่มีอะไรห่วงใย ดังลิขิตธรรม ของท่านที่ว่า “มารย่อมไม่สามารถตามรังควานท่านที่ตามเห็นอารมณ์ว่าไม่งามอยู่ สํารวมดี แล้วในอารมณ์ทั้งหลาย รู้ประมาณในโภชนะ มีความเชื่อและมีความเพียร เหมือนลมรังควานภูเขาหินไม่ได้ฉันนั้น”

พรรษา ๓๔ พ.ศ. ๒๕๒๖ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านหนองไฮ 

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ขณะหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านยังพักที่วัดป่าบ้านตาดกับองค์พ่อแม่- ครูจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เมื่อช่วงใกล้เข้าพรรษา ในราวเดือน ๖ (พฤษภาคม) มีพระจากกรุงเทพมหานคร มาขอพักอยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ ซึ่งขณะนั้นกุฏิที่พักเต็มหมด หลวงปู่ลีท่านจึงเสียสละกุฏิให้พระที่มาขอศึกษาอบรม และท่านเดินทางตามลําพังเพียงองค์เดียวเข้าพักจําพรรษาที่วัดป่าบ้านหนองไฮ ตําบลหนองไฮ อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี โดยมี พระครู-บวรธรรมกิจ เจ้าอาวาสเป็นผู้จัดบาตร รับบาตรให้ท่าน

วัดป่าบ้านหนองไฮ หลวงปู่คําดี ตนฺติปาโล เป็นผู้บุกเบิกตั้งวัดนี้ขึ้นในปี พ.ศ. ๒๕๑๒ ต่อมามีครูบาอาจารย์องค์สําคัญมาพัก ได้แก่ หลวงปู่อ่อน ญาณสิริ หลวงปู่ถิร ฐิตธมฺโม หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ หลวงปู่ลี กุสลธโร ฯลฯ วัดมีเนื้อที่ ๑๕๐ ไร่ ลักษณะภูมิประเทศทั่วไปเป็นภูเขาหินทราย สภาพพื้นที่สมัยก่อนยังเป็นป่าเป็นดงหนาทึบอยู่ ต้นไม้ใหญ่เคยมี แต่ถูกตัดไปหมดแล้ว สัตว์ป่ามีให้เห็นมากมาย ได้แก่ เม่น อีเห็น หมูป่า ฟาน เป็นต้น และช่วงหน้าแล้งมักเกิดไฟไหม้ป่า อยู่บ่อยครั้ง สมัยก่อนวัดอยู่ห่างไกลหมู่บ้านหลายกิโลเมตร สําหรับนํ้าใช้ พระเณรต้องไปหาม มาจาก “ห้วยหินเหล็กไฟ” ระยะทางห่างจากวัดราว ๒ กิโลเมตร แต่ปัจจุบันมีนํ้าบาดาลใช้ 

มีเรื่องเล่าขานต่อๆ กันมาจากผู้เฒ่าว่า ที่วัดป่าบ้านหนองไฮแห่งนี้เป็นวัดเก่าแก่ถูกสร้างขึ้นมาตั้งแต่สมัยโบราณ ซึ่งเคยเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปทองคํา ต่อมามีคนขโมยพระพุทธรูปทองคําออกไปจากวัด แล้วทําให้ชีวิตเกิดความพิบัติต่างๆ นานา จึงได้นําพระพุทธรูปทองคํานั้น กลับมาฝังไว้ภายในวัด ภูมิผีเจ้าที่ของวัดนี้ก็แรงมาก หากผู้ใดเกียจคร้านไม่ประพฤติปฏิบัติภาวนา นอนในเวลากลางวันก็จะมีอันต้องโดนผีเจ้าที่รูปร่างสูงใหญ่ เหน็บเตี่ยว แบกไม้ตะพดใหญ่ เดินเข้ามาเหยียบที่หน้าอกทุกรายไป

ในช่วงที่หลวงปู่ลี มาพักและอยู่จําพรรษา ณ วัดป่าบ้านหนองไฮ รวมระยะเวลาประมาณ ๗ เดือน มีพระเณรอยู่ร่วมจําพรรษา ๕ รูป กุฏิที่ท่านพักตั้งอยู่บริเวณหน้าผา ชื่อว่า “ภูน้อยหรือ ภูตํ่า” ท่านจะปฏิบัติตนเป็นหลวงตาธรรมดาแก่ๆ รูปหนึ่ง พระเณรที่วัดก็ไม่มีผู้ใดรู้ว่าท่านเป็น พระอรหันต์ ความรํ่ารวย ความมั่งมีบริบูรณ์ อันเป็นทรัพย์ภายนอก สู้ธรรมภายในใจอันเป็น อริยทรัพย์ของท่านไม่ได้ คนที่พูดเก่งๆ ก็เช่นกันสู้ท่านไม่ได้ ท่านเก็บตัวเงียบไม่พูดไม่สุงสิงกับผู้ใด นี่เป็นมนต์ขลังของท่าน และท่านยังได้สั่งกําชับพระเณรไม่ให้ผู้ใดเข้าไปยุ่งเกี่ยวกับท่าน พอถึงพิธี อธิษฐานเข้าพรรษา ท่านก็เข้าร่วมพิธีกรรมและวางองค์ท่านแบบพระธรรมดาทั่วไป เหมือนไม่มีราคาค่างวด ญาติโยมที่แวะเวียนมากราบเยี่ยมเยียนท่านก็มีเฉพาะที่คุ้นเคยกันอยู่แล้ว ได้แก่ เจ๊กหมง จังหวัดหนองคาย ญาติโยมจากวัดป่าบ้านตาด และญาติพี่น้องของท่านก็มากราบเยี่ยมทําบุญแบบห่างๆ นานๆ จะมีมาสักครั้งหนึ่ง

วัตรปฏิบัติของหลวงปู่ลีในระยะเวลา ๓ เดือน ที่ท่านพักจําพรรษาที่วัดป่าบ้านหนองไฮ ท่านจะเก็บตัวอยู่แต่ในกุฏิ แม้แต่ในวันพระ ท่านก็ไม่ลงไปศาลา ตอน ๖ โมงเช้า ท่านพาพระออกบิณฑบาต แต่ก่อนบ้านเรือนไม่ค่อยมีเท่าใดนัก จังหันเสร็จแล้ว ท่านก็เดินกลับกุฏิ ก็เพียงเท่านั้น ในยามว่างท่านจะทําไม้กวาดซึ่งเป็นงานที่ท่านถนัดให้หมู่พระได้ใช้ การทําความเพียรของท่านเป็นไปด้วยวิหารธรรม เพื่อถนอมรักษาธาตุขันธ์ และพิจารณาธรรม พระเณรได้มีโอกาสทําข้อวัตร ปัดกวาดกุฏิ และสรงนํ้าถวายท่าน ในช่วงเวลาประมาณ ๖ โมงเย็น นํ้าที่ใช้สรงเป็นเพียงนํ้า ธรรมดา มิใช่นํ้าต้มแต่อย่างใด 

กุฏิที่หลวงปู่ลีท่านพักเริ่มแรกเป็นกุฏิมุงด้วยหญ้า พื้นและฝาผนังเป็นฟากไม้ไผ่ ท่านให้ ทําทางจงกรมไว้หน้ากุฏิยาวราว ๒๕ – ๓๐ ก้าว ต่อมาเจ๊กหมงมาเห็นเข้า เห็นว่าท่านเป็น พระผู้ใหญ่มีอายุพรรษามากแล้ว แต่อยู่กุฏิซอมซ่อหลังเท่ากําปั้น จึงขอเมตตาปวารณาถวายปัจจัยจํานวน ๓๐,๐๐๐ บาท เพื่อสร้างกุฏิหลังใหม่ถวาย ซึ่งเป็นกุฏิที่ทําด้วยไม้แลดูงามตา และเป็นอนุสรณ์แห่งการมาอยู่จําพรรษาของท่าน ณ วัดแห่งนี้อีกด้วย นอกจากนี้ท่านได้สร้างเสนาสนะ คือ กุฏิ ๒ หลัง เพื่อหวังให้เป็นประโยชน์ในพุทธศาสนาต่อไปในอนาคตข้างหน้า 

ช่วยสร้างวัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม

หลังจากออกพรรษาในปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ที่วัดป่าบ้านหนองไฮ หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้กลับเข้าไปยังวัดป่าบ้านตาด องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้สั่งให้หลวงปู่ลีไปช่วยสร้าง วัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี องค์หลวงตาฯ สั่งว่า “ให้ไปสร้างกุฏิและเสนาสนะเอาไว้ เดี๋ยวผมจะเขียนจดหมายไปบอกท่านเจี๊ยะ” จากนั้นท่านได้นิมนต์หลวงปู่ เจี๊ยะ จุนฺโท มาหาที่วัดป่าบ้านตาด แล้วก็มอบวัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม ให้หลวงปู่เจี๊ยะไปอยู่เป็น เจ้าอาวาส เมื่อหลวงปู่เจี๊ยะไปถึง ปรากฏว่าหลวงปู่ลีท่านสร้างเสร็จเรียบร้อยแล้วทุกอย่างตามที่ องค์หลวงตาฯ สั่งทุกประการ

หลวงปู่ลี ท่านเทศน์ถึงคราวสร้างวัดป่าภูริทัตตปฏิปทารามไว้ว่า 

“วันนี้ญาติโยมก็ยังมีมาอยู่หรือ ได้ไปรับปากหลวงปู่เจี๊ยะท่านอยากได้ไม้ยาง ท่านว่ามันสวยมากหรือเป็นอารมณ์ของท่าน ให้ช่วยกันพาหมู่พวกไปดูที่หนองบัวบานให้หน่อย เพื่อจะได้ เอามาเพิ่มกัน นี่ก็แล้วแต่วาสนาของท่าน ท่านว่ามันไม่ตายง่ายไม้ยาง ให้พากันไปหามา คิดไป คิดมาตัวเราก็ได้ไปทํากับท่านนะวัดนี้ตั้งแต่แรก พ่อแม่ครูจารย์ (องค์หลวงตาฯ) ท่านก็บอกว่า ให้ไปทํา ท่านว่าผมจะไปดึงเอาท่านเจี๊ยะมาอยู่กับผม ปีนั้นท่านมอบเงินให้ ๑๖๐,๐๐๐ บาท เพื่อไปสร้างวัด ก็ควบคุมกันเพื่อสร้างวัด ก็เข้าออกกันอยู่นู้นแหละ เพราะพอออกพรรษาแล้วก็จะได้ไป ออกไปกัน ๒๐ คน ถ้ากุฏิไม่เสร็จทั้ง ๒ หลัง ไม่ได้กลับ ดู เห็นเขาทําถึงเมื่อคืนนี้” 

พ่อแม่ครูจารย์ท่านถาม “จะเอาเมล็ดไปกล้าเสียก่อน หรือจะเอาเมล็ดมันไปปลูกเลย” หลวงปู่ลีตอบว่า “ก็เอาเป็นต้นไป จะเอาเมล็ดมันไปทําไม แต่นี่ที่เห็นอยู่ก็ไปเอากับต้นมันนะ ก็ได้หลายร้อยต้นอยู่ที่เอามา ถ้าไม่ได้มาก ได้เท่าไหร่ก็ส่งไปเท่านั้นแหละ ถ้ายังไม่ได้มาก็เอาไว้ก่อน”

การไปบุกเบิกสร้างวัดป่าภูริทัตตปฏิปทารามเต็มไปด้วยความยากลําบาก หลวงปู่ลี ท่านได้ เมตตาเล่าว่า อากาศร้อน ตัวดําปี๋ เดินบิณฑบาตเดินลุยนํ้าครึ่งแข้ง ยุงชุม เป็นมหายุง ต้องจุดไฟ ไล่ยุงตลอดเวลา ยุงที่นั่นก็แสนฉลาด ถ้ามุ้งกลดไม่เก็บชายยัดเข้าใต้เสื่อให้ดี มันก็เดินมุดเข้ามา ที่พักก็สร้างร้านเพิงไม้เล็กๆ พอได้พักอาศัย อยู่ได้ไม่นานหลวงปู่เจี๊ยะท่านก็ตามมา ท่านได้ช่วย แปรรูปไม้และสร้างเพิงพักไม้เพิ่มเติม ไม้ไผ่ที่นํามาสร้างเพิงพักช่วงแรก ต้องไปเอามาจากอําเภอ ทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี

ต่อมาในเดือนธันวาคม ปี พ.ศ. ๒๕๒๖ หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท และ หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้ เดินทางจากวัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี สู่จังหวัดอุดรธานี เข้าพักที่ วัดป่าบ้านตาด ตามคําสั่งของพ่อแม่ครูบาอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เพื่อร่วมฉลองพิธีเปิด “ตึกรวมเมตตามหาคุณ” ที่องค์หลวงตาฯ เป็นประธานก่อสร้าง ในวันที่ ๑๘ ธันวาคม ๒๕๒๖ ในวันนั้นองค์หลวงตาฯ ได้ให้โอวาทว่า 

“การฉลองตึกคนไข้อันเป็นวาระสุดท้ายแห่งความมุ่งหมายสําเร็จลง จึงมีความมุ่งหมาย อันแรงกล้าปรารถนาอยากให้โรงพยาบาลแห่งนี้มีรายได้จากงานฉลองเท่าที่จะเป็นไปได้ เพื่อเป็นทุนอนุเคราะห์ช่วยเหลือคนไข้ ซึ่งมีจํานวนมากที่พึ่งตัวเองไม่ได้ มีความใฝ่ฝันหวังพึ่งผู้อื่นอย่างล้นหัวใจ จะได้ไม่ผิดหวัง ทั้งการแบ่งเบาภาระแก่คณะหมอผู้ทําการตรวจรักษาอีกทางหนึ่งด้วย”

นับว่าองค์หลวงตาฯ ท่านสงเคราะห์โลกเต็มตัวแล้ว และหลวงปู่ลีท่านก็ออกก้าวเดิน ตามหลัง เพื่อสงเคราะห์โลกไปทุกระยะเช่นกัน จากนั้นท่านก็มาแวะพักที่วัดป่าบ้านตาด มาช่วยสร้างห้องนํ้าที่หน้าศาลา พอพระผู้ใหญ่จากวัดถํ้ากลองเพล ได้มาพบหลวงปู่ลี ท่านก็เลยพูดว่า “ฮ่วย ! ผู้เฒ่าเมื่อไหร่จะไปช่วยงานวัดถํ้ากลองเพล” ซึ่งตามหมายกําหนดการพระราชทานเพลิง ศพหลวงปู่ขาว อนาลโย ตรงกับวันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๒๗ หลวงปู่ลีท่านตั้งใจว่าจะไป ช่วยงานสําคัญครั้งนี้อยู่แล้ว 

เมื่อถึงวันพระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ขาว อนาลโย พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหา- ภูมิพลอดุลยเดช เสด็จพระราชดําเนินมาเป็นองค์ประธาน พร้อมด้วยสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ และ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ปรากฏว่าวัดถํ้า- กลองเพล ซึ่งมีอาณาบริเวณกว้างขวางหลายพันไร่กลับคับแคบไปถนัดใจ ครูบาอาจารย์กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ตลอดบรรดาพุทธบริษัท ข้าราชการ พ่อค้า ประชาชนจากทั่วทุกสารทิศหลั่งไหลเดินทางกันมาร่วมงานกันนับเป็นจํานวนแสนคน นับเป็นประวัติการณ์สูงสุดของประเทศในขณะนั้น

หลวงปู่ลี ท่านอยู่ช่วยงานพระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ขาวจนงานสําเร็จลุล่วง ท่านเล่าว่า ท่านได้ช่วยงานศพหลวงปู่ขาวเต็มกําลังความสามารถ และในงานนั้นหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ก็มาด้วย เนื่องด้วยหลวงปู่เจี๊ยะต้องการตัวท่านไปอยู่ด้วยกันที่วัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม จึงเที่ยวเดินตามหา ท่านไม่อยากไปจึงหลบหลวงปู่เจี๊ยะ ไปหลบอยู่ในป่าตลอดทั้งงาน หลวงปู่เจี๊ยะก็เที่ยวถามหาท่านทั้งในเวลาออกบิณฑบาต ทั้งเวลาฉันจังหัน แต่ท่านก็สามารถหลบหลีกหลวงปู่เจี๊ยะได้

ภาค ๑๖ รักษารอยมือรอยเท้าครูบาอาจารย์

พรรษา ๓๕ พ.ศ. ๒๕๒๗ จําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี (บ้านต้าย)

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ตกถึงฤดูแล้งปี ๒๕๒๗ หลังจากงานพระราชทานเพลิงศพ หลวงปู่ขาว อนาลโย วัดถํ้ากลองเพล เราก็กลับเข้ามาช่วยพ่อแม่ครูจารย์ที่วัดป่าบ้านตาด ขณะนั้นกําลังสร้างกุฏิถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์ หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ ท่านเป็นช่าง ส่วนเราเป็นลูกมือ เราได้ช่วยพ่อแม่ครูจารย์สร้างกุฏิทุกหลังภายในวัดป่าบ้านตาด วันเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว หมู่พระมาขอพักที่วัดป่าบ้านตาดเพิ่มหลายรูป เราเห็นว่ามีพระเณรมากแล้ว จึงกราบลาพ่อแม่ครู-จารย์ ออกไปจําพรรษาที่วัดบ้านต้าย

พระที่มากราบนิมนต์หลวงปู่ลียกเหตุผลว่า “หลังจากที่ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม มรณภาพด้วยอุบัติเหตุเครื่องบินตก ทําให้ชาวบ้านต้ายว้าเหว่ขาดที่พึ่ง เสียกําลังใจเป็นอย่างมาก ขอบารมีของหลวงปู่ลีไปโปรดให้ชาวบ้านญาติธรรมทางสกลนครได้มีกําลังบ้าง” ท่านก็เมตตารับ นิมนต์ด้วยดี 

ในปีนี้เป็นปีแรกที่หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้มาจําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี (บ้านต้าย) อําเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร ซึ่งสถานที่แห่งนี้ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม ได้เป็นเจ้าอาวาสและอยู่พักจําพรรษาที่นี่เป็นเวลานานที่สุด 

ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ มีพรรษามากกว่าหลวงปู่ลี ๑ พรรษา เป็นสหธรรมิกที่มีความ สนิทสนมคุ้นเคยกันเป็นอย่างดี เคยร่วมปฏิบัติธรรมและจําพรรษาด้วยกันหลายแห่ง ภายใต้ ร่มธรรมขององค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เป็นผู้ให้การอบรมด้านจิตตภาวนา ได้แก่ ปี พ.ศ. ๒๔๙๖ จําพรรษา ณ เสนาสนะป่าบ้านห้วยทราย จังหวัดมุกดาหาร ปี พ.ศ. ๒๔๙๘ ปฏิบัติธรรม ณ วัดสถานีทดลองเกษตรกรรม (ปัจจุบัน คือ วัดชากใหญ่) จังหวัดจันทบุรี ปี พ.ศ. ๒๕๐๔ จําพรรษา ณ วัดป่าบ้านตาด จังหวัดอุดรธานี และ ภายใต้ร่มธรรมของหลวงปู่ขาว อนาลโย ในปี พ.ศ. ๒๕๐๖ จําพรรษา ณ วัดถํ้ากลองเพล จังหวัดหนองบัวลําภู เป็นต้น

พระเณรที่อยู่จําพรรษากับ หลวงปู่ลี กุสลธโร ณ วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี ในปี พ.ศ. ๒๕๒๗ มีจํานวน ๑๓ รูป ในวัดมีกุฏิหลังใหญ่มากมาย กุฏิเจ้าอาวาสได้จัดไว้ถวายท่านก็มี แต่ท่านเลือกเอากุฏิหลังเล็กๆ มีทางจงกรมยาวๆ อยู่ในป่า ญาติโยมเคารพศรัทธาท่านมาก ในแต่ละวันมีคนมาทําบุญใส่บาตร มากราบฟังธรรมท่านเสมอ มีอดีต ส.ส. มาคอยรับใช้ท่าน พระเณรที่ร่วมจําพรรษากับท่านในยุคนั้นลาสิกขาไปเกือบหมดแล้ว ท่านพาประพฤติปฏิบัติอย่างเรียบง่ายตามแนวปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นอย่างจริงจัง โดยเน้นการเดินจงกรมนั่งสมาธิเป็นหลัก และท่านก็ปฏิบัติเป็นแบบอย่างให้พระเณรดู ในพรรษาไม่มีการก่อสร้างใดๆ เลย 

หลวงปู่ลี ท่านสมถะมักน้อยสันโดษ คมในฝัก อยู่ใกล้ท่านแล้วอบอุ่น ยิ่งเข้าไปสัมผัสรับใช้ ท่านอย่างใกล้ชิด ได้ฟังท่านพูด จะรู้สึกศรัทธาในความรู้ความเห็นของท่านและเกิดความรื่นเริงเพลิดเพลินในธรรมเป็นอย่างยิ่ง แม้พระบางรูปได้ยินได้ฟังแล้ว เกิดความสงสัยในธรรมบางประการ เมื่อท่านทราบจะอธิบายชี้แจงให้ฟังทันที ท่านจะพูดแทงใจดํา เหมือนเปิดหัวใจของเขาออกมาพูด ทําให้พระรูปนั้นๆ ยอมรับในคุณธรรมอันสูงส่งของท่าน ท่านเทศน์สอนว่า 

“มีแต่ความมืดกับความสว่าง มันเป็นอยู่อย่างนี้ ปีนั้นเดือนนี้ทางโลกเขาใส่ชื่อสมมุติไปหมด อัตภาพร่างกายของเรานั้นมีแต่ชื่อเรียกไปหมด ถ้าเป็นขี้ก็เต็มตัวไปหมด ขี้หัว ขี้กลาก ขี้ไคล สุดท้ายก็เป็นดินเป็นนํ้าไป มาหลงของสมมุติที่ใช้ตบแต่งตัวเอง พิจารณาเข้าไป แล้วก็แก้ไขเข้าไป จิตใจของเราให้มันรู้จริงเห็นจริง ให้จิตมันรวมดู 

นี่จิตของหมู่พวก มันไม่รวมสักที พอไปนั่งภาวนา ก็มีแต่ปรุงความคิดของตัวเองอยู่อย่างนั้นนะ เพราะอยากได้อันนั้น อยากเห็นอันนี้ อยากเห็นกายทิพย์ อยากเห็นหูทิพย์ไปนั่น โอ๊ย ! มันเกินพระพุทธเจ้าท่าน ในตําราไม่มีนะ ที่ท่านบรรลุ แต่กิเลสตัณหาก็ยังปลดเปลื้องออกจากใจยังไม่ได้ ยังมีความร้อนความกังวลอยู่ในหัวใจอยู่อย่างนั้น ความร้อนมันก็เป็นกิเลสนั่นแหละ ความรักความชังนั้น ถ้าไม่มีมันก็ไม่ร้อนนะใจ ต้องแก้ให้มันถึงฐานของมัน ต้องพิจารณาให้มัน ถึงฐานของมัน ความสงบก็ให้มีเพียงพอ

โดยมากครูบาอาจารย์ท่านฝึกครั้งแรก มีแต่ฝึกให้เกิดความสงบเสียก่อน ถ้าจิตมันรวมลงได้ แล้วมันเป็นไปเองเลย ปัญญามันเกิดเองเลย นั่น ถึงจะเป็นวิปัสสนา เราไปคิดเองค้นเอง มันเลยเป็นสัญญา (ความจําได้หมายรู้) ไปหมดนั่นแหละ ค้นก็ค้นไปกับสัญญานั่นแหละ ว่าได้ยินมาจาก ครูบาอาจารย์อย่างนั้น ท่านเห็นอย่างนั้น ที่จริงมันไม่ได้เป็นอย่างนั้นนะ แต่จําเอามาจากสัญญา ถ้าตัวจริงแท้ๆ ปัญญามันเกิดขึ้นกับตัวเราเองนะ ถึงจะเห็นตัวจริงนั่นล่ะ ธรรมของพระพุทธเจ้า หลวงปู่มั่นท่านแสดงธรรมนํามาฝึกหัดแก่ลูกศิษย์ลูกหา เอ้า ! พากันเร่งความพากความเพียร”

การเทศนาอบรมพระเณร แม้หลวงปู่ลีท่านเทศน์ด้วยบทธรรมสั้นกระชับ แต่เทศน์ด้วย ความรู้จริงเห็นจริง เนื้อหาธรรมนั้นจึงกินใจมาก ทําให้กระตุ้นเตือนใจพระเณรให้รีบเร่งพากัน ความเพียรได้เป็นอย่างดี 

เมื่อหลวงปู่ลี ท่านจําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี ท่านได้เทศนาอบรมสั่งสอนพระ เณร ตลอดบรรดาพุทธบริษัท ทําให้พุทธศาสนิกชนทางจังหวัดสกลนคร เกิดความอบอุ่นใจ เกิดกําลังใจ ในการประพฤติปฏิบัติ และเกิดความสุขใจเป็นอันมาก โดยต่างยึดถือท่านเป็นที่พึ่งที่ยึดเหนี่ยว ทางจิตใจ ด้วยหลวงปู่ลีท่านเป็นครูบาอาจารย์ผู้ทรงธรรมวินัย ทรงธุดงควัตรและข้อวัตรปฏิบัติ เป็นสังฆรัตนะ เป็นเนื้อนาบุญอันยิ่งใหญ่ การมาอยู่จําพรรษาของท่านจึงทดแทนครูบาอาจารย์ ผู้ด่วนจากไป คือ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ สุขกาโม และพระคณาจารย์ที่มรณภาพไปก่อนหน้าด้วยอุบัติเหตุเครื่องบินตกได้เป็นอย่างดี 

เมื่อถึงกาลออกพรรษาแล้ว หลวงปู่ลีท่านจึงออกเที่ยวธุดงค์ตามนิสัยวาสนาที่ชื่นชอบการอยู่ตามป่าตามเขามาเกือบตลอดชีวิต อันเป็นการยึดมั่นรักษาสัจจะที่ท่านตั้งไว้เอง คือ อายุพรรษาไม่ครบ ๔๐ จะไม่สร้างวัดและไม่จําพรรษาซํ้าที่ ยกเว้นวัดป่าบ้านตาดเท่านั้น ท่านธุดงค์จากไปท่ามกลางความรัก ความอาลัยของพระ เณร ชาวบ้านต้าย ซึ่งต่างให้ความเคารพเทิดทูนบูชาและอยากให้ท่านกลับมาจําพรรษาอีก

กําเนิดวัดถํ้าสหายธรรมจันทร์นิมิต

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้มาธุดงค์ตามป่าตามเขาในอําเภอหนองวัวซอ อําเภอหนองแสงบริเวณเทือกเขาที่ท่านมาเที่ยวธุดงค์นั้น ชาวบ้านเรียกรวมๆ ว่าภูเสิงเคิง อันเป็นภูเขาเทือกยาวติดต่อกัน มีภูฝอยลม ถํ้าสหายฯ ถํ้าผาแดง ดอยนํ้าจั้น ถํ้ากกดู่ ฯลฯ ซึ่งในระยะเวลาเดียวกันนั้น ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ท่านก็ได้มาเที่ยวธุดงค์ภาวนาที่ถํ้าสหายฯ พอดี ซึ่งปัจจุบัน ก็คือ วัดถํ้าสหายธรรมจันทร์นิมิต อันเป็นชื่อวัดที่ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนตั้งขึ้นเองตามนิมิตที่ท่านเห็น ชาวพุทธศิษย์วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นรู้จักกันเป็นอย่างดี และมักเรียกกันย่อๆ ว่า วัดถํ้าสหายฯ

ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านธุดงค์มาถํ้าสหายฯ ครั้งแรก ท่านเล่าว่า ไม่มีใครคนไหนแนะนํามา พระธรรมแนะนําเรามาอยู่ที่นี่ ตอนท่านจําพรรษาอยู่ที่ถํ้าปากกว้าง บ้านวังผา ตําบลห้วยบ่อซืน อําเภอปากชม จังหวัดเลย ท่านนิมิตเห็นภูผาสิงห์ (ถํ้าสหายฯ) อยู่หลายครั้ง ท่านจึงจดจําสถานที่แห่งนี้เอาไว้ แต่ตอนนั้นท่านยังไม่เดินทางมาสถานที่แห่งนี้โดยทันที เนื่องจากท่านอยากจะโปรดเอาญาติโยมแถวบ้านห้วยปลาดุก บ้านห้วยบ่อซืน รอยต่อกับเขตอําเภอนํ้าโสม จังหวัดอุดรธานี ให้ออกจากป่าเลิกเป็นคอมมิวนิสต์กลับมาพัฒนาประเทศชาติบ้านเมือง ท่านพักภาวนาจําพรรษาอยู่ประมาณสองปี ท่านจึงเดินทางมาบ้านหนองบัวบาน และเดินทางมาที่บ้าน ผาสิงห์ มาพักภาวนาอยู่นอกหมู่บ้านผาสิงห์ใกล้กับลําธารนํ้าเล็ก (ลําห้วยทางหมู่บ้านผาสิงห์ที่จะข้ามไปทางวัดถํ้าสหายฯ)

เมื่อท่านมาถึงถํ้าสหายฯ แล้วก็ชื่นชอบในสถานที่แห่งนี้เป็นอันมาก จึงอยู่ปฏิบัติภาวนาที่ถํ้าแห่งนี้เพียงองค์เดียว และได้ตั้งสัจอธิษฐานจะสร้างเป็นวัดขึ้นมาว่า “หากภายหน้าจะเป็นวัดแล้ว ขอให้มีครูบาอาจารย์องค์สําคัญมาหาภายใน ๗ วัน” และคําอธิษฐานนั้นก็เป็นความจริงขึ้นมา หลวงปู่ลีเมื่อท่านมาก็ได้พบกับคนที่ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนสั่งไปตักนํ้า แต่เขาไม่รู้จักหลวงปู่ พอพูดคุยซักถามกัน เขาบอกว่าบริเวณนี้มีคนมาอยู่แล้ว หลวงปู่จึงเดินจากไป และในขณะนั้นก็มีพระติดตามหลวงปู่ลีมาด้วย พระติดตามเดินไปพบกับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ก็กราบเรียนท่านว่ามากับท่านพระอาจารย์ลี ท่านก็ซักถามกันจนเป็นที่แน่ใจว่าเป็นหลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งเป็น ครูบาอาจารย์องค์สําคัญที่ท่านเคารพเทิดทูนและก็เป็นไปตามคําอธิษฐาน เมื่อคนตักนํ้ากลับไปหาท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านจึงสั่งให้ไปนิมนต์หลวงปู่กลับมา

ในที่สุดหลวงปู่ลีก็ได้เดินมาหาท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านทั้งสองนั้นเป็นญาติกัน หลวงปู่ลีท่านเคยพาท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนเที่ยวธุดงค์ ขณะพบกันนั้นต่างก็บรรลุธรรมเป็น พระอรหันต์ด้วยกันแล้ว ต่างองค์ต่างเดินธุดงค์มาภาวนาเทือกเขาบริเวณนี้โดยไม่ได้นัดหมายกัน เมื่อมาพบกันแล้วก็มีความร่าเริงยินดียิ้มแย้มต่อกัน ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนก็กราบเรียนว่า สถานที่แห่งนี้ท่านจะสร้างเป็นวัดป่าขึ้นมา กราบขอให้หลวงปู่ลีได้เมตตามาเยี่ยมเยียนท่านทุกปี อย่างน้อยปีละครั้ง ทั้งฝากหลวงปู่ลีเมตตาไปอยู่จําพรรษาที่วัดป่าบ้านสวนกล้วย เพื่อโปรดหมู่คณะซึ่งหลวงปู่ลีท่านก็รับปากตกลงทุกประการ โดยสั่งให้ท่านอยู่องค์เดียว และหลวงปู่ท่านก็ได้ทําตามสัจจะที่ให้ไว้กับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน โดยในปีนั้นเองท่านก็ไปอยู่จําพรรษาที่วัดป่าบ้าน- สวนกล้วย และท่านเมตตามาเยี่ยมเยียนท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนเป็นประจําทุกปี โดยเฉพาะในช่วงหน้าแล้งท่านจะมาอยู่พักภาวนาคราวละหลายๆ เดือน พอใกล้ๆ ช่วงเข้าพรรษาท่านจึงไป จําพรรษาที่อื่น และท่านมักส่งพระมาอยู่จําพรรษาที่วัดถํ้าสหายฯ

พรรษา ๓๖ พ.ศ. ๒๕๒๘ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านสวนกล้วย

ในปี พ.ศ. ๒๕๒๘ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านจําพรรษาที่วัดป่าบ้านสวนกล้วย อําเภอเมือง จังหวัดเลย ท่านเป็นพระเถระผู้ใหญ่ที่มีชื่อเสียงในหมู่พระกรรมฐานแล้ว แต่ความกตัญญูกตเวทีต่อบุพการีไม่เคยเสื่อมคลายหรือจืดจางจากใจท่านเลย ช่วงก่อนเข้าพรรษาท่านไปบ้านหนองบัวบาน เพื่อโปรดเยี่ยมให้กําลังใจแก่โยมแม่ ซึ่งป่วยและชรามากแล้ว ลูกหลานเล่ากันว่า “หลวงปู่ลีกับหลวงปู่มี รักโยมแม่มาก เมื่อหลวงปู่ลีท่านมาพักที่วัดป่าบ้านตาด ท่านแวะมาเยี่ยมโยมแม่บ่อยๆ ท่านเอาปิ้งไก่ ยา นม ฯลฯ ติดไม้ติดมือถือมาฝากเสมอๆ โยมแม่เมื่อท่านเห็นพระลูกชายมาเยี่ยมก็ดีใจ ท่านไม่อยากให้ลูกๆ สึก ท่านชอบทางนี้ ชอบให้ลูกเข้าวัด เมื่อโยมแม่ชราภาพ หลวงปู่มีท่านรับมาอยู่ด้วยที่วัดถํ้าเกีย พอล้มป่วยหนัก จึงพากลับไปรักษาที่บ้านลูกสาวคนเล็ก ที่บ้านหนองแซง 

ตอนโยมแม่มีอาการทรุดหนัก หลวงปู่ลีท่านก็มาเฝ้าดูแลอยู่ ๒ คืน ท่านรักโยมแม่มากๆ ท่านอยากช่วยอยากดูแล อยากไปจับไปช่วย อยู่ใกล้ๆ โยมแม่ป่วยเป็นลมชัก เป็นลมดันลมชัก มือเท้าหงิกงอ ท่านมาเห็น เป็นห่วงโยมแม่ อยากไปจับไปช่วยโยมแม่ เดินดูอ้อมไปอ้อมมาใกล้ๆ ไม่กล้าจับโยมแม่ หลวงปู่ลีห่วงโยมแม่มาก โยมแม่ก็ห่วงท่านมาก พอคืนที่ ๓ โยมแม่ก็ถึงแก่กรรม รุ่งขึ้นอีกวันทั้งหลวงปู่ลี หลวงปู่มี ท่านสั่งให้เผาทันที ไม่ให้เก็บเอาไว้ โดยจัดประชุมเพลิงศพ โยมแม่ที่วัดถํ้าเกีย ท่านสั่งไม่ให้เลี้ยงสุรา และไม่ให้มีมหรสพใดๆ ในงานมีครูบาอาจารย์มาร่วมงานจํานวนมาก หลวงปู่ลี หลวงปู่มี ต่างก็นั่งเฝ้าอยู่ที่เมรุแบบกองฟอนตลอดทั้งคืน ลูกหลานก็พากันนั่งล้อมอยู่ตรงนั้น ต่อมามีการทําบุญอุทิศให้โยมแม่ หลวงปู่ลีท่านก็สั่งให้ทํากลดถวายพระ ท่านเป็นอภิชาตบุตร ท่านเป็นพระยอดกตัญญู และท่านสอนให้ลูกหลานกตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่ ท่านว่า ทําไว้เถอะ อานิสงส์จะเกิดมาเอง เหมือนเราทํานาไว้ ข้าวค่อยๆ ออกมาให้เราเกี่ยวกินเอง”

จากนั้นหลวงปู่ลีท่านจึงเข้าพักที่วัดป่าหนองแซง อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี ซึ่งในระยะนี้พระเณรศิษย์กรรมฐานสายหลวงปู่มั่น ให้ความสนใจในองค์ท่านกันมาก เพราะทราบกันเป็นอย่างดีว่า ท่านเป็นศิษย์อาวุโสองค์สําคัญขององค์หลวงตาพระมหาบัว และท่านเป็นครูบา-อาจารย์ผู้ครองวิมุตติธรรมอีกองค์หนึ่งในวงกรรมฐาน 

อดีตสามเณรรูปหนึ่งในยุคนั้นได้เล่าว่า เมื่อพบกับหลวงปู่ลีเพียงครั้งแรก มองท่านแล้วรู้สึกเย็นกายเย็นใจ ความรู้สึกมันอยู่ในใจยากจะอธิบาย เกิดความเลื่อมใสศรัทธาในองค์ท่านขึ้นมาทันที อยากจะรับใช้อุปัฏฐากท่าน พอดีพระถามขึ้นว่า “เณรจะไปอยู่กับหลวงปู่ลีไหม” จึงตอบท่านทันทีไม่รีรอว่า “ไปอยู่ครับ” ขณะนั้นวัดป่าหนองแซงมีพระจําพรรษาประมาณ ๒๐ รูป กุฏิเป็นแบบ กุฏิโบราณ

พอใกล้เข้าพรรษาองค์ท่านมีดําริเดินทางกลับไปจําพรรษาที่จังหวัดเลยอีกครั้ง ได้ออก เดินทางจากวัดป่าหนองแซงไปยังบ้านสวนกล้วย อําเภอเมือง จังหวัดเลย ซึ่งเป็นหมู่บ้านตั้งอยู่ท้ายสุดในกลางหุบเขา การเดินทางครั้งนั้นมีสามเณรนคร สามเณรขาว ติดตามท่านออกเดินทาง โดยใช้พาหนะคือรถปิคอัพยี่ห้อโตโยต้าของโยมตู้คําพอง ท่านว่าจังหวัดเลยอากาศเย็นสบายทั้งปี ป่าเขามีมาก ทั้งคณะศรัทธาญาติโยมก็ไม่มารบกวนให้วุ่นวาย อีกทั้งท่านเมตตามาโปรดชาวบ้านสวนกล้วย ซึ่งองค์ท่านเคยมาจําพรรษาแล้วก่อนหน้านี้ คราวนี้มีพระเณรร่วมจําพรรษา ๑๐ รูป และมีพระสวดปาฏิโมกข์ได้ ๓ รูป

วัดป่าบ้านสวนกล้วยแห่งใหม่ ซึ่งมิใช่แห่งแรกที่องค์ท่านเคยจําพรรษา พบว่าภายในบริเวณวัดมีกุฏิหลังหนึ่งได้ขึ้นป้ายเขียนว่า “กุฏิหลวงปู่ลี กุสลธโร” เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งองค์ท่านที่เคยมาพักจําพรรษา กุฏิหลังดังกล่าวตั้งอยู่ในหุบเขาพอดี ทราบว่าองค์ท่านเป็นผู้ดําริให้สร้างขึ้นตามแบบและรูปทรงที่องค์ท่านเป็นผู้บอกและให้พระเณรทําตาม 

ข้อวัตรที่องค์ท่านพาดําเนินตลอดพรรษา คือเมื่อถึงวัน ๕ คํ่า และ ๑๒ คํ่า จะมีการประชุมอบรมพระภิกษุสามเณร ส่วนในวัน ๘ คํ่า และ ๑๕ คํ่า องค์ท่านจะนําชาวบ้านที่มาถือศีลทําวัตรสวดมนต์ สวด ๗ ตํานาน ๑๒ ตํานาน เป็นต้น ท่านสอนชาวบ้านให้ถือไตรสรณคมน์ ปฏิบัติศีล ๕ ศีล ๘ อย่างเคร่งครัด ตามปรกติชาวบ้านเขาจะต้องออกไปหาปลาล่าเนื้อ วันพระท่านให้หยุด ชาวบ้านมี ๓๐ หลังคาเรือน ผู้ใดออกนอกบ้านไปทําไม่ดี เช่น ไปหาปลา ล่าเนื้อฆ่าสัตว์ในวันพระ ก็จะมีคนมากราบเรียนท่านว่า “คนชื่อนี้ทําไม่ดี มันไม่เชื่อฟังหลวงปู่” องค์ท่านจะตักเตือนคนนั้น ด้วยความเมตตา ท่านให้ศีลทั้งหมู่บ้าน ไม่ว่าจะเป็นลูกเล็กเด็กแดงให้ถือหมด ประเภทอาหาร การฉันก็เป็นอาหารจําพวกของป่า อาหารพื้นบ้าน ไม่มีอาหารในตลาด

ในช่วงเข้าพรรษามีญาติโยมมาร่วมจําศีลฟังเทศน์ฟังธรรมกันทั้งหมู่บ้าน ท่านจะเทศน์ อบรมสั่งสอนธรรมแก่ญาติโยม เบื้องต้นท่านจะเปิดเทป พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว จบแล้วท่านจึงจะเทศน์อบรมอธิบายอีกรอบ ในเวลาประชุมสงฆ์ก็เช่นเดียวกัน ท่านจะเปิดเทปเทศน์ของ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ท่านจะเป็นคนเลือกกัณฑ์เทศน์ที่จะนํามาเปิดด้วยตัวท่านเอง เมื่อฟังเทศน์จากเทปจบแล้ว องค์ท่านก็จะเทศน์อบรมอธิบายในกัณฑ์ที่เพิ่งได้รับฟังจนจบลงไปแล้ว อีกครั้ง และท่านก็จะเล่าเรื่องราวขององค์ท่านที่เคยประสบในการออกธุดงค์รับใช้พ่อแม่ครูจารย์ให้ลูกศิษย์ฟัง ท่านว่า “ฟังกัณฑ์เทศน์นี่ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวท่านเทศน์ให้ทําอย่างนี้ๆ แต่พวกเราปฏิบัติอย่างไร ท่านทําให้ดูเห็นไหม ท่านรอดเป็นรอดตายมาสอนพวกเรา”

การเทศน์การสอน องค์ท่านจะเทศน์สั่งสอนเอาแต่หัวข้อหลัก ไม่มีพรรณนาโวหาร ท่านพูดแต่น้อย แต่ฟังเข้าใจง่าย เช่น “ลองเร่งภาวนาตลอดทั้งคืนดู ถ้านั่งภาวนา มันจะไม่เกิดจริงๆ เหรอความสงบ เราต้องฝึกดวงจิตให้เกิดความสงบ แล้วจะทําอย่างไรถึงจะสงบ เราต้องเห็นธรรมของพระพุทธเจ้า ทําให้เกิดกับใจตัวเอง แล้วธรรมมันจะเกิดขึ้นเองนะ…” 

หลวงปู่ลี ท่านจะเข้มงวดกวดขันพระเณรให้มุ่งมั่นปฏิบัติภาวนาเพื่อมรรคผลนิพพานเป็นสําคัญ ท่านจึงเน้นความเงียบสงัดวิเวกภายในวัดเพื่อเป็นสถานที่ภาวนา ท่านไม่ให้ทํางาน ไม่ให้ก่อสร้างสิ่งใดเกินเหตุจําเป็น หากผู้ใดทําการงานเกิดเสียงดัง เช่น ตีไม้ ตอกตะปู ท่านจะตามไปถึงกุฏิเลย ไม่ว่าอยู่ในพรรษาหรือนอกพรรษาก็ตาม ท่านไม่ให้ทํา ยกเว้นทําไม้เจีย (ไม้สีฟันที่ทําด้วย ไม้โกทา) กับไม้จิ้มฟันเท่านั้น

เมื่อถึงตอนเย็นกวาดตาดเสร็จเรียบร้อยแล้ว ท่านจะพาพระภิกษุสามเณรออกไปเดินป่า ธาตุขันธ์องค์ท่านแต่ก่อนแข็งแรงมาก ขึ้นเขาลงห้วยท่านไม่ได้ใช้ไม้เท้า ท่านเดินดุ่มๆ ท่านเป็น คนขยัน ไม่เคยอยู่นิ่งเฉย ในเวลาเย็นพระเณรทําข้อวัตรปฏิบัติถวายแด่องค์ท่าน มีการนวดถวาย เป็นต้น ได้เวลาตี ๔ พระอุปัฏฐากจะขึ้นไปรับบาตร นั่งคอยอยู่ตรงบันได จนกว่าท่านจะทําเสียงดังก๊อกแก๊ก เพื่อเป็นสัญญาณ แล้วท่านก็จะอุ้มบาตรกับกระโถนออกมาตั้งไว้ข้างนอก พระเข้าไปรับบาตรไปศาลา และนํากระโถนหมากของท่านมาล้าง

ตอนเช้าหลังฉันจังหันเสร็จแล้ว ท่านจะเดินกลับกุฏิแล้วก็จะเข้าทางจงกรม เดินจงกรมอยู่ประมาณ ๑ ชั่วโมงแล้วก็จะเข้าพัก เวลาบ่าย ๓ โมงเย็นเป็นเวลากวาดตาด และทําความสะอาดศาลา กุฏิเสนาสนะน้อยใหญ่ทั้งหลาย เวลาบ่าย ๔ โมงเย็น เป็นเวลาฉันนํ้าปานะ ได้แก่ โกโก้ กาแฟ นํ้าอ้อย นํ้าตาล ท่านจะฉันเพียง ๒ อย่าง อย่างละ ๑ แก้ว คือ โกโก้ ๑ แก้ว และนํ้าขิง ๑ แก้ว เท่านั้น เวลาฉันนํ้าปานะพระเณรจะมารวมกันหมด องค์ท่านจะใช้เวลาฉันนํ้าปานะในการอบรมสั่งสอนพระเณร จนกระทั่ง ๕ โมงเย็นแล้วจึงเลิกกัน แยกย้ายกันไปสรงนํ้า ส่วนพระอุปัฏฐากก็ไปรอสรงนํ้าให้ท่าน นํ้าที่ใช้สรงให้ท่านเป็นนํ้าร้อนผสมนํ้าให้อุ่นๆ หลังจากสรงนํ้าเสร็จแล้ว ท่านก็ จะเดินจงกรมเลย เวลา ๑ ทุ่ม ท่านก็จะขึ้นบนกุฏิทําวัตรสวดมนต์ เวลา ๒ ทุ่ม พระเณรถวาย นวดเส้น จนกระทั่งถึงเวลา ๓ ทุ่ม แยกกันเข้าที่ทําสมาธิภาวนา องค์ท่านปฏิบัติให้เห็นเป็นตัวอย่าง เป็นกิจวัตร เป็นแบบฉบับเสียก่อน แล้วจึงสอนพระเณรหรือผู้อื่นให้ปฏิบัติตามทีหลัง 

กิจวัตรขององค์ท่านในวัยนี้ ไม่ต้องไปเร่งอะไร ท่านอยู่แบบสบายๆ ถักไม้กวาด ทํานั่นทํานี่ ตอนมืดคํ่าท่านจะเดินตรวจตราตามกุฏิ ตรวจดูพระเณรภาวนา หากเดินไปพบหมู่พระกําลังเดินจงกรมภาวนา ท่านก็จะเดินเลี่ยงหนี หากหมู่พระไม่เดินจงกรมก็จะเดินไปดูตามกุฏิ แนบหูฟังว่า นั่งสมาธิภาวนา หรือนอนหลับ ท่านบังคับพระเณรให้ปฏิบัติ ท่านเทศน์สอนพระเณรว่า “การภาวนาต้องสังเกตสังกาตัวเอง มันถึงจะจับหลักได้ นี่ตัวสําคัญ ถ้าจับหลักได้แล้วมันเป็นไปแล้ว เรื่องความเพียรมันเกิดขึ้นเอง ไม่ได้ไปบังคับมันให้ยุ่งยากเลย เพียงแต่ครั้งแรกต้องบังคับมัน เหมือนที่เขาฝึกควายฝึกวัว ถ้าฝึกมันจนเป็นงานแล้ว เขาจะขี่มันหรือนั่งในเกวียนก็ได้ จะนอนไป ก็ได้ นี่ก็เหมือนกันจิตใจของเราเมื่อฝึกมันเข้าไป มันจะเป็นของมันไปเอง ธรรมของพระพุทธเจ้า เดินจงกรมมันไม่อยากหยุดเดิน มันเดินอยู่อย่างนั้น ถึงมีคนมาหามาคุย มันไม่อยากหยุดคุย เพราะจิตใจมันได้ทํางานทางใจนะ มีแต่จะหลบเข้าป่า ไม่อยากให้ใครรู้ใครเห็น ขอให้เห็นเถอะ ธรรมของพระพุทธเจ้า”

ออกพรรษาแล้ว ส่วนมากท่านจะไปแต่ผู้เดียว หากมีหมู่เพื่อนขอติดตาม ท่านก็จะพูด ออกตัวว่า “โอ๊ย ! ร่างกายไม่ดี จะไปรักษาริดสีดวงทวารก่อน” ครูบาอาจารย์บางองค์ท่านรู้ทัน จึงว่า “ครูจารย์ลีท่านใช้ริดสีดวงทวารหนักเป็นข้ออ้าง เพื่อจะไม่ให้ใครติดตามท่านได้” พูดจบแล้วท่านหนีเลย พระเณรรุ่นเก่าย่อมรู้จักอัธยาศัยท่านดี ไปที่ใด ท่านจะไปลําพังแต่ผู้เดียว อัธยาศัย ท่านเป็นแบบนั้น ท่านลาญาติโยมและหมู่เพื่อนจากวัดป่าสวนกล้วยกลับเข้าวัดป่าบ้านตาดเช่นเคย ซึ่งองค์ท่านปฏิบัติเช่นนี้เป็นประจํา 

หลวงปู่ลี แม้อายุพรรษาของท่านจะมากถือเป็นพระเถระผู้ใหญ่แล้วก็ตาม องค์ท่านยังปฏิบัติตนเป็นผู้ใหม่เสมอ เหมือนพระเล็กพระน้อยเข้าไปคารวะรับใช้องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา มหาบัว ที่องค์ท่านเคารพสุดหัวใจ เมื่อเข้าวัดป่าบ้านตาด ท่านจะขนสิ่งของเครื่องใช้อันเนื่องด้วยกิจของสงฆ์มาเต็มคันรถ ไม่ว่าจะเป็นไม้กวาด ด้ามไม้กวาด ดอกแขมสําหรับทําไม้กวาดศาลา แก่นขนุนสําหรับซักย้อมจีวร เป็นต้น เพื่อถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวทุกครั้ง

พรรษา ๓๗ พ.ศ. ๒๕๒๙ จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านได้จําพรรษาอยู่กับพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ครั้งแรกปี พ.ศ. ๒๕๐๔ ครั้งที่ ๒ ปี พ.ศ. ๒๕๑๒ – ๒๕๑๕ ครั้งที่ ๓ ปี ๒๕๑๙ – ๒๕๒๐ ครั้งที่ ๔ ในครั้งนี้ ปี พ.ศ. ๒๕๒๙ รวมเฉพาะที่จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาดถึงปี พ.ศ. ๒๕๒๙ รวมเป็น ๘ พรรษา แต่ถ้ารวมที่อยู่จําพรรษากับองค์หลวงตาฯ ที่เสนาสนะป่าบ้านห้วยทรายอีก ๔ พรรษา รวมเป็น ๑๒ พรรษา ส่วนนอกพรรษามาอยู่ร่วมกับองค์หลวงตาฯ แทบทุกปี 

ในปีนี้หลวงปู่ลีท่านมีพรรษาเป็นลําดับที่ ๒ รองจากองค์หลวงตามหาบัว ท่านพิจารณาเห็นว่า การงานที่วัดป่าบ้านตาดมีมากขึ้น พระเณรก็มีมากถึง ๕๕ รูป การอยู่จําพรรษาช่วยเป็นหู เป็นตาให้องค์พ่อแม่ครูจารย์ฯ ย่อมเป็นสิ่งที่จําเป็น หลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “อย่างพ่อแม่ครูจารย์ก็เปิดเรื่องธรรมภายในเต็มที่ ในปี พ.ศ. ๒๕๑๔ ผมเป็นผู้อัดเทป ท่านจะเอามาประมวลใส่ประวัติหลวงปู่มั่น สมัยนั้นจะอยู่ร่วมกันได้ก็ตอนกวาดตาดกับตอนฉันนํ้าร้อนเท่านั้น นอกนั้นไปใครไปมัน ผมนี่ถือว่าเป็นเลขเด็ดให้พ่อแม่ครูจารย์ ให้ท่านดุด่าว่ากล่าวตักเตือน เป็นคติให้หมู่เพื่อนเสมอ แต่เก่าแต่ก่อนอยู่บ้านตาดไม่มีนะ เรื่องที่จะไปทําวัตรที่นั่นที่นี่ โดยนิสัยไม่มี แล้วพ่อแม่ครูจารย์ท่านก็ไม่ได้ส่งเสริมทางนี้ ท่านส่งเสริมทางการปฏิบัติเดินจงกรมภาวนา …

ตั้งใจดูสิโลกนี้ว่าไม่อยู่ ถึงจะดีก็ไม่อยู่ ถึงจะชั่วก็ไม่อยู่ มันต้องเห็นธรรมเป็นแน่ มันจะผุดขึ้นมาในจิตเอง เหมือนชาวนาเขาไปปลูกต้นไม้ หมากผลมันก็เกิดขึ้นเอง เดินจงกรมภาวนาหรือ นั่งสมาธิภาวนาบ่อยๆ ก็เกิดความเคยชินขึ้นเองเหมือนกัน เป็นธรรมดา มันก็เริ่มจากเล็กไปหาใหญ่ เริ่มจากยากไปหาง่าย”

ในพรรษานี้ องค์หลวงตาฯ ท่านเทศน์อบรมพระท่านก็เน้นการภาวนา ดังนี้ “วัดนี้ไม่ให้มีงานอะไร เพราะสงวนหมู่เพื่อนเพื่อให้ได้ภาวนา แล้วผมไม่ชอบมาแต่ไหนด้วย ไม่ใช่ขี้เกียจเรื่องงานทั้งหลาย แต่เรื่องภาวนาเป็นของสําคัญมาก นั่นเราถือเอาตรงนั้นเลย จึงเป็นเรื่องขี้เกียจ เรื่องยุ่ง กับการสร้างนั้นสร้างนี้ไม่เอา เอาแต่อันนี้”

บรรดาพระวัดป่าบ้านตาดต่างก็รู้กันว่า หลวงปู่ลี ท่านมีคุณธรรมสูงเป็นพระอรหันต์ องค์หลวงตาฯ ได้บอกตรงๆ กับพระรูปหนึ่งว่า “ท่าน ท่านอยากได้บุญมากไหม ไป ไป ไป ไปอุปัฏฐากท่านลี ไปปัดกวาดกุฏิให้ท่านลี ไปสรงนํ้าให้ท่านลี ท่านลีเป็นพระอรหันต์นะ” 

องค์หลวงตาฯ ท่านมักเรียกหลวงปู่ลีด้วยความเมตตาว่า “ธรรมลี” คําว่า “ธรรมลี” ไม่เพียงองค์พ่อแม่ครูจารย์เรียกขานท่านเท่านั้น แม้ครูบาอาจารย์องค์อื่นก็เรียก เช่น หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต วัดบรรพตคีรี (ภูจ้อก้อ) จังหวัดมุกดาหาร เมื่อท่านมาพักที่วัดป่าบ้านตาด เมื่อท่านพบกับหลวงปู่ลี ท่านเอ่ยทักทายว่า “โอ้ ! ธรรมลี เราไม่ได้เจอกันมาเกือบ ๒๐ ปีเนาะ ธรรมลีเนาะ”

พระอาจารย์รูปหนึ่งที่จําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาดขณะนั้นได้เล่าให้ฟังว่า “วันหนึ่งขณะกําลังจะเดินไปสรงนํ้าตามปกติที่บ่อนํ้า ได้มาพบกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ซึ่งกําลังเดินมาพอดี ท่านกวักมือเรียกแล้วกล่าวว่า “ท่านๆ มานี่ นั่นนะท่านหล้ามานะ รู้จักไหม เออ ! ให้เตรียมนํ้าร้อน นํ้าอะไรไปสรงท่านนะ ไปเอาบุญกับท่านหล้านะ นั่นล่ะรู้ไหมท่านหล้า พระอรหันต์แท้ๆ นะ” ที่องค์หลวงตามหาบัว ท่านยกย่องลูกศิษย์ของท่านก็คือ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต และ หลวงปู่ลี กุสลธโร ฯลฯ

กุฏิหลวงปู่ลีที่วัดป่าบ้านตาดมีลักษณะหลังเล็กแต่ยกพื้นสูง พระนิมนต์ท่านให้มาพักหลังที่สะดวกสบาย ท่านก็ไม่เอา ต่อมาหมู่คณะเห็นว่าท่านอายุมากแล้ว ขึ้นลงบันไดลําบาก หมู่พระจึงได้ช่วยกันสร้างกุฏิสร้างขึ้นใหม่เป็นกุฏิหลังเตี้ยถวายท่าน ท่านปฏิบัติตามพุทธบัญญัติการใช้เสนาสนะ อย่างเคร่งครัดที่ว่า “เสนาสนะนั้น เราใช้สอยแล้ว เพียงเพื่อป้องกันความหนาว เพื่อป้องกันความร้อน เพื่อป้องกันสัมผัสอันเกิดจาก เหลือบ ยุง ลม แดดและสัตว์เลื้อยคลานทั้งหลาย เพียงเพื่อบรรเทาอันตรายอันจะพึงมีจากดิน ฟ้า อากาศ และเพื่อความเป็นผู้ยินดีอยู่ได้ในที่ หลีกเร้นสําหรับภาวนา”

ในขณะจําพรรษากับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว หลวงปู่ลีท่านประพฤติตนเสมือนสามเณรน้อย หากท่านถูกองค์หลวงตาฯ ดุด่า ท่านก็จะนั่งก้มหน้านิ่งรับคําด้วยความนอบน้อม ยามว่างท่านจะเสียบตาดโดยวิธีแบบโบราณ คือ ทําไม้ตาดด้ามสวยๆ มาไว้ใช้ที่กุฏิองค์หลวงตาฯ เมื่อองค์หลวงตาฯ พบท่านมักอุทานเรียกท่านว่า “โอ้ ! ธรรมลี” และในพรรษานี้ท่านเทศน์ถึงหลวงปู่ลีเป็นนักกินผัก ซึ่งมีความหมายอีกนัยหนึ่ง คือ หลวงปู่ลีท่านเก่งธุดงค์อยู่ตามป่าตามเขา อยู่ในที่กันดารแร้นแค้นเพื่อภาวนา อันเป็นการตามรอยพ่อแม่ครูอาจารย์ ดังนี้

“พระกรรมฐานไปอยู่ที่ไหนต้องมีนํ้า ไม่มีได้เหรอ แล้วก็ผักมันมีหลายชนิด อย่างธรรมลี นี่เป็นนักกินผัก คนจังหวัดเลย เรายังสู้ธรรมลีไม่ได้นะ เรื่องนักกินผัก อู๋ย ! กินได้หมด กินเกลี้ยง แตกฉาน ผักชนิดต่างๆ มีเยอะนะในป่า องค์หนึ่งรู้อย่างหนึ่งๆ นั่นแหละที่ได้กินผักหลายต่อ หลายชนิด ก็เพราะองค์หนึ่งรู้อย่างหนึ่งๆ เวลาเอามากินน่ะ เคยพบกับเพื่อนกับฝูงหลายจังหวัด ต่อหลายจังหวัดนี่นะ องค์นั้นชํานาญกินผักอันนั้น องค์นี้ชํานาญผักอันนั้นๆ องค์นั้นชํานาญผัก อันนั้น ทีนี้หลายองค์ต่อหลายองค์ พบกันหลายครั้งหลายหนก็จําได้ซี มันก็กว้างขวางไปเอง

นี่ทุกวันนี้ ผักเหล่านั้นมาผ่านนี้ มันจะสะดุดหัวใจ มันไม่ได้ชินนะ อย่างผักกระโดนอย่างนี้ ก็เหมือนกัน นั่นผมกิน ผักอะไรหอมๆ ที่ว่าโหระพาระเพอ มันอยู่ตามนํ้าซับนํ้าครํา แล้วก็หน่อไม้ อยู่ในป่า กินแต่หน่อไม้ ถ้าเป็นหน้านี้นะ หน้าหน่อไม้ สําคัญที่ผักนั่นแหละ ไปบิณฑบาตก็เราไปหาอย่างนั้นนะ ไม่ใช่มันไม่มีหนา หรือเราไปถูกที่แร้นแค้นกันดาร ไม่ใช่อย่างนั้นนะ เป็นเพราะ เราไปหาเอง”

เมื่อมีคนมาวัดมากขึ้นๆ องค์หลวงตาฯ ท่านสั่งให้เณรไปนับจํานวนรถที่มาวัดแต่ละเช้า มีเช้าวันหนึ่ง เณรองค์หนึ่งไม่ได้นับรถตามที่ได้รับมอบหมาย องค์หลวงตาฯ ลงโทษขับออกจากวัดทันที เณรจึงไปกราบขอขมาและองค์หลวงตาฯ เมตตาให้อยู่ต่อ แต่ถูกคาดโทษเอาไว้ ในเรื่องนี้เณรได้รับคําตักเตือนจากหลวงปู่ลีว่า “อยู่กับพ่อแม่ครูจารย์จําไว้นะ ! ถ้าเราทําผิดเรื่องนี้ อย่าไปทําผิดเรื่องเก่า คือทําผิดอีกไม่ได้ ถ้าผิดซํ้าเรื่องเก่า ถือว่าใช้ไม่ได้ ถ้าผิดเรื่องใหม่ไม่เป็นอะไร”

ในปีนี้เมื่อ องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านลงมากรุงเทพฯ ต่อไปยังจังหวัดชลบุรี เพื่อรักษาอาการหัวใจอย่างรุนแรง หลวงปู่ลี ท่านถือโอกาสนี้เป็นผู้ดูแลขุดสระหนองแด่น ปัจจุบัน คือ บริเวณนํ้าประปาในหมู่บ้าน มีเนื้อที่กว่า ๙๐ ไร่ โดยมีทุนจากการทอดกฐินปีนั้น ๓ แสนกว่าบาท สมัยก่อนรถไถก็ไม่มี มีเพียงรถ ๖ ล้อ จ้างเหมาเถ้าแก่เชวงในราคา ๓ แสน ได้ศรัทธาแรงงานจากชาวบ้านช่วยกันทั้งหมู่บ้าน สลับสับเปลี่ยนหมุนเวียนกันวันละประมาณ ๘๐ – ๙๐ คน มาช่วย โกยดิน อุปกรณ์ก็มีเพียงแค่จอบใช้ในการขุดดินเอาขึ้นรถ ๖ ล้อ ขุดสระเรียบร้อยแล้วหลวงปู่ลีก็ยังอยู่ที่วัดป่าบ้านตาด

หลวงปู่ลี ท่านได้จําพรรษาร่วมกับ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ในปีนี้ถือเป็นปีสุดท้าย ท่านได้ช่วยสนองงานรับใช้องค์หลวงตาฯ อย่างสุดชีวิตจิตใจ ท่านได้ช่วยแบ่งเบาภาระงานต่างๆ อันมากมายขององค์หลวงตาฯ ได้อย่างแท้จริง และท่านก็เป็นที่ไว้วางใจขององค์หลวงตาฯ เป็น อันมาก ท่านเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับองค์หลวงตาฯ อย่างแท้จริง เมื่อออกพรรษาแล้ว พอได้เวลา อันสมควร ท่านก็เข้ากราบนมัสการลาองค์หลวงตาฯ เพื่อออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาตามป่าตามเขา ตามปรกตินิสัยที่ท่านชื่นชอบต่อไป

พรรษา ๓๘ พ.ศ. ๒๕๓๐ จําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี (บ้านต้าย) 

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๐ หลวงปู่ลี กุสลธโร ขณะท่านมีอายุ ๖๕ ปี ด้วยความเมตตาพระ เณรและชาวบ้านต้าย ท่านจึงรับนิมนต์จากคณะสงฆ์และชาวบ้านต้ายอีกครั้ง ท่านได้ย้อนกลับมา จําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี อีกเป็นครั้งที่ ๒ ท่านมาจําพรรษาในครั้งนี้มีเจตนาที่จะ “รักษารอยมือรอยเท้าของครูจารย์สุพัฒน์” ณ วัดป่าแห่งนี้ ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ ท่านฝากรอยมือรอยเท้าเอาไว้ดีแล้ว โดยท่านพัฒนาทั้งด้านวัตถุและด้านจิตใจควบคู่กันไป ในการรักษารอยมือ รอยเท้าครูบาอาจารย์ หลวงปู่ลีท่านเทศน์ไว้เป็นต้นว่า “ให้ไปทําหน่อย ทําความสะอาด ไปกวาดตาดนะ เพื่อรักษาสมบัติของสงฆ์นะ ถึงไม่มีใครอยู่ ก็ต้องไปปัดกวาด สิ่งนี้เป็นสมบัติของศาสนา เป็นสมบัติของเราซึ่งเป็นผู้ปฏิบัติ ไปทําความสะอาดกันหน่อย คิดเอาบุญเอากุศลกันหน่อย”

หลวงปู่ลี กุสลธโร ปีที่ท่านมาจําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี มีพระเณรร่วมจําพรรษา ๑๐ รูป พระซึ่งได้ร่วมจําพรรษาในคราวนั้นเล่าว่า

“ในปี พ.ศ. ๒๕๓๐ องค์พ่อแม่ครูจารย์ลี ท่านพาอยู่และปฏิบัติอย่างเรียบง่าย ท่านมุ่งเน้นแต่ข้อวัตรปฏิบัติเดินจงกรม นั่งสมาธิ อย่างจริงจัง หน้าที่การงานอื่น ท่านไม่ให้ยุ่งเลย ออกพรรษากรานกฐินเสร็จ ท่านก็ไปเลย ก่อนท่านไป ท่านให้ทุนรอน แล้วสั่งให้ยกศาลาขึ้น ให้รักษาสมบัติ ครูบาอาจารย์ ไม่ใช่ปล่อยให้ปลวกกินหมด ท่านเทศน์สอนพระเณรเหมือนกันแต่น้อยมาก วันไหนท่านจะอบรมสั่งสอน ท่านจะนัดพระเณรเข้าไปหาท่านที่กุฏิในป่าลึก 

เบื้องต้นท่านจะให้ไหว้พระสวดมนต์ ต่อด้วยนั่งสมาธิเปิดเทปแถบเสียงเทศน์ พ่อแม่ครู-จารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน หลังจากนั้นท่านจะอธิบายเพิ่มเติมอีกเล็กน้อยในเรื่องความเป็นไปของจิต ท่านแสดงแบบสงวนคําพูด หากเป็นวันพระ ท่านลงศาลานําชาวบ้านกราบไหว้พระ สวดมนต์ จบท่านให้เลิก ปฏิปทาขององค์ท่านคงเส้นคงวา ไม่มากพิธีเกี่ยวกับการถวายทาน ท่านใจดี แต่อย่าให้ดุก็แล้วกัน ถ้าดุแล้วแรงมาก ท่านไปมาหาสู่กันเกี่ยวข้องกันบ่อยๆ กับท่านพระ- อาจารย์สิงห์ทอง ท่านพระอาจารย์สุพัฒน์ หลวงปู่บุญมี หลวงปู่เพียร เพราะอดีตท่านเคย จําพรรษาร่วมกัน”

เรื่องปรจิตตวิชา หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่มีปรจิตตวิชารวดเร็วมาก สําหรับท่านเองไม่เคยโอ้อวดหรือเปิดเผยเป็นสาธารณะวงกว้าง แต่ในบรรดาครูบา-อาจารย์ พระ เณร ที่เคยอยู่ร่วมกับท่านมา ต่างก็ทราบกันเป็นอย่างดี ท่านจะเอาไว้ใช้กําราบ พระ เณร เช่น การดักรู้วาระจิตของพระเณรที่คิดนอกลู่นอกทาง 

ในระหว่างจําพรรษาที่วัดป่าประสิทธิ์สามัคคี ในปีนั้นมีสามเณร ๓ รูป สามเณรรูปหนึ่งเป็นผู้อุปัฏฐากรับใช้และได้บิณฑบาตสายเดียวกับหลวงปู่ลี คือ สายทางด้านหน้าวัด หลังจากพระเณร ไปบิณฑบาตกลับมาจะมารวมกันที่หน้าวัด วันหนึ่งสามเณร ๒ รูปที่ออกบิณฑบาตอีกสายหนึ่ง พูดว่า “สาวแม่หม้ายที่ใส่บาตรหน้าตางามมาก” สามเณรรูปนั้นไม่เคยเห็นด้วย ไม่เคยใส่ใจที่จะ มองใคร เพราะขณะออกบิณฑบาตต้องมีความสํารวมระวัง มีสายตาทอดลงตํ่า หากจําเป็นจะต้อง มองก็เป็นแต่เพียงมองผ่านๆ และที่สําคัญ คือ กลัวหลวงปู่ลี เพราะเดินตามหลังองค์ท่านอยู่ แต่เมื่อได้ยินเพื่อนสามเณรพูดถึงความงามของหญิงหม้ายผู้นั้น จึงพูดกับเพื่อนสามเณรว่า “เออ ! จะตั้งใจดูพรุ่งนี้ว่าสาวหม้ายพราวเสน่ห์คนนี้จะงามสักปานใด”

ครั้นรุ่งเช้า พอได้เวลาออกบิณฑบาตสามเณรก็ยื่นบาตรถวายให้หลวงปู่ลี ระหว่างกําลัง เดินออกบิณฑบาตอยู่นั้น ใจก็คิดแต่จะทําอย่างไรให้ได้เห็นหน้าหญิงหม้ายคนงามนั้น เมื่อเดินเข้า ไปใกล้ถึงจุดที่สาวหม้ายกําลังรอใส่บาตร จึงคิดขึ้นได้ว่า “จังหวะเดียวที่จะแอบมองดูเธอได้ถนัดเต็มตา ก็คือช่วงที่เธอกําลังใส่บาตรองค์หลวงปู่” คิดแล้วใจก็เริ่มเต้นตุ้มๆ ต่อมๆ เวลาสําคัญก็มาถึง ในขณะที่เธอกําลังเอื้อมมือใส่บาตรองค์หลวงปู่นั้นเอง ก็ตั้งใจจะมองเต็มที่ เพราะคิดว่าหลวงปู่คง จะไม่สนใจ แต่ก็หาเป็นเช่นนั้นไม่ พอได้จังหวะนั้นองค์ท่านหันหน้าขวับ สายตาขมึงจ้องมาทางสามเณรทันที สามเณรเห็นท่าไม่ดีจึงรีบก้มหน้าหลบทันที ทําให้พลาดโอกาสได้เห็นหน้าหม้ายสาวพราวเสน่ห์ เพราะองค์หลวงปู่ลีรู้วาระจิตก่อน

หลังจากบิณฑบาตเสร็จในวันนั้น องค์ท่านไม่ให้สามเณรรูปนั้นเข้าไปใกล้เลย วันหลังพอจะ ไปรับบาตรท่าน ท่านสะบัดมือออกแล้วพูดด้วยนํ้าเสียงดุว่า “หนี ! อย่ามายุ่ง” ท่านไม่ยอมให้รับบาตร “เณรนี่ ! หนีไปให้ไกลๆ ไม่ตั้งใจมาประพฤติปฏิบัติ คิดอะไรไปเรื่อยเปื่อยเลอะเทอะ” พระรูปใดไปขอรับบาตร ท่านก็ไม่ยอมให้ สามเณรต้องใช้แผนโดยการทําท่าจะเดินเตลิดองค์ท่าน พอเข้าไปใกล้ๆ องค์ท่านแล้ว ก็รีบแย่งบาตรจากองค์ท่านมากอดแน่นไว้ไม่ยอมปล่อย เมื่อท่านทราบแล้วว่า สามเณรเกิดความกลัวและไม่กล้าคิดจะทําอะไรนอกลู่นอกทางอีก ท่านจึงยอมปล่อยบาตรให้สะพายอีกครั้ง

หลวงปู่ลีท่านเป็นพระอรหันต์ สามเณรรูปนั้นไม่เคยรู้มาก่อน รู้แต่ว่าเคารพเลื่อมใสศรัทธาองค์ท่านมาก เวลามีญาติโยมมาคุย ท่านก็คุยด้วยเป็นธรรมดา เป็นพระธรรมดาองค์หนึ่ง แต่เมื่อ เราคิดอะไร ท่านรู้นี่สิแปลกมาก สมัยก่อนต้องประพฤติตัวให้ดี กว่าจะได้รับบาตรพ่อแม่ครูจารย์แสนยาก เป็นข้อวัตรทราบกันดีในหมู่พระกรรมฐานว่า หากท่านไม่เคยเห็นหน้า และไม่คุ้นเคยกับนิสัยของท่าน ท่านจะไม่ให้รับบาตรแน่นอน มิใช่ผู้ใดจะมารับบาตรท่านได้ง่ายๆ ต้องเป็นผู้ที่ท่าน ไว้วางใจจริงๆ เพราะท่านรักษาบาตร บาตรของท่านเป็นบาตรเหล็กขนาด ๙ นิ้ว โดนหรือกระทบกับสิ่งใดก็อาจถึงกับทะลุได้ บาตรที่องค์ท่านใช้ยังเป็นใบเดิม ใช้มาโดยตลอด

หลวงปู่ลี ท่านพยายามรักษารอยมือรอยเท้าของพ่อแม่ครูอาจารย์เอาไว้ ทั้งด้านวัตถุ และด้านจิตใจ โดยเฉพาะด้านจิตใจ ท่านสอนให้พระเณรสนใจในการเที่ยวธุดงค์ภาวนาตามป่าตามเขา ให้เห็นป่าเขาลําเนาไพรแล้วมีใจยินดีในถิ่นที่สงัดวิเวก ให้เร่งทําความเพียรเพื่อมรรคผลนิพพานกัน ท่านเทศน์เตือนพระเณรว่า “ถ้าไม่ลงมือทํา ไม่ทําเอาเอง มันไม่เห็นหรอก ครูบาอาจารย์ท่านมีแต่ แนะนําแนวทางเท่านั้นแหละ เหมือนอาหารนั่นแหละอยู่ในภาชนะ ถ้าเราไม่รับประทาน มันก็ไม่รู้ รสชาติ ธรรมของพระองค์เจ้านะจริง แต่เราทําไม่จริงเท่านั้นเอง แล้วก็กล่าวตู่ว่าศาสนาไม่จริงเท่านั้นแหละ เพราะกิเลสนะหลอกเราออกไป ไปเชื่อมัน เราเชื่อมันมาหลายภพหลายชาติแล้วนะ กิเลสมันกล่อมเราจะทําอะไรก็กลัวตาย กลัวว่าตัวเองจะเหนื่อย ครูบาอาจารย์ท่านสู้มาจนเต็มที่แล้วนะ อย่างหลวงปู่มั่นท่านสู้จนตัวท่านเองสลบไสล อย่างครูบาอาจารย์องค์ไหนพูดมา มีแต่ สลบไสลทั้งนั้น อย่างหลวงปู่ขาวท่านไม่ได้ทําเล่นนะ”

เมื่อออกพรรษาพอกรานกฐินเสร็จ หลวงปู่ลีท่านก็กลับวัดป่าบ้านตาด ซึ่งเป็นวัดของ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาเสียก่อน และในปี พ.ศ. ๒๕๓๑ ท่านได้มาที่ภูผาแดง เพื่อหาไม้เปาะนําไป ทําไม้กวาดไว้ใช้ที่วัดป่าบ้านตาด จากนั้นท่านจึงออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาต่อไป ท่านเป็นผู้บริสุทธิ์ หลุดพ้นแล้ว ท่านดูหัวใจของท่านจนจิตของท่านเป็นปัจจุบันแล้ว อดีตและอนาคตท่านก็ไม่คํานึงอีกต่อไปแล้ว ดังที่ท่านเทศน์สอนพระว่า

“ขอให้จิตเป็นปัจจุบันเถอะ อดีตที่ผ่านมาแล้วอย่าไปคํานึง อนาคตยังมาไม่ถึงอย่าไปคํานึง ทําให้เป็นปัจจุบัน ดูหัวใจตัวเอง มันคิดไปไม่ดีก็ต้องหักห้ามมัน ห้ามเข้าๆ พอห้ามหลายครั้งมันก็ อยู่เข้าๆ ก็จับหลักได้เท่านั้นเอง…

อดีตที่ล่วงผ่านมาแล้ว อย่าไปคํานึงเลย มันก็ออกไปจากปัจจุบันนี้แหละ อนาคตก็ เหมือนกัน มันก็ออกไปจากปัจจุบันนี้แหละ อย่าไปคํานึงมันเลย คุมมันเข้า ให้ดูหัวใจตัวเอง อย่าไป ดูหัวใจคนอื่น เรื่องของเขา เรามีหน้าที่ของเรา นักปฏิบัติต้องตัดอย่างนั้นนะ ถ้าไม่ตัดออกอย่างนั้น ก็จะโลเลอยู่อย่างนั้นแหละ เดี๋ยวก็วิ่งไปนั่นไปนี่ ไม่ว่าจะทําอะไร ก็จะต้องให้ถูกใจตัวเองหมด อยู่อย่างนั้น เป็นอย่างนั้น ก่อนที่จะเป็นบ้านะ มันบ้าตัวนี่แหละ”

พรรษา ๓๙ พ.ศ. ๒๕๓๑ จําพรรษาที่วัดป่าห้วยลาด 

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๑ หลวงปู่ลี กุสลธโร อายุ ๖๖ ปี ย่างเข้าสู่ปัจฉิมวัยแล้ว ท่านยังไม่มีวัดเป็นของตนเอง ท่านยังออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาจําพรรษาในที่ต่างๆ ตามเสนาสนะป่าที่ครูบาอาจารย์สร้างไว้ โดยไม่ซํ้าที่ ท่านทําตามสัจจะที่ตั้งไว้อย่างจริงจัง ทั้งยังเป็นการรักษารอยมือรอยเท้าของ ครูบาอาจารย์ ซึ่งสถานที่ท่านธุดงค์ไป ล้วนอยู่ตามป่าตามเขาในถิ่นทุรกันดารและเป็นหมู่บ้าน เล็กๆ อันเป็นปฏิปทาที่ท่านถืออย่างเคร่งครัดมาโดยตลอด 

การไปเที่ยวธุดงค์ภาวนา หลวงปู่ลีท่านก็มีเพียงบริขาร ๘ เท่านั้น ท่านดําเนินตามที่ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวเมตตาสั่งสอนไว้ทุกประการ และท่านก็ถือมาโดยตลอด คือ ไม่ติดญาติโยม ไม่ติดสถานที่ ไม่ติดบ้านติดเรือน ไม่ติดจตุปัจจัยไทยทานทั้ง ๔ อันเป็นการดําเนินตามหลัก อนิจตสารี คือ หาที่อยู่ไม่ได้ ไม่กําหนดที่อยู่ เช่นเดียวกับนกที่มีแต่ปีกกับหางเท่านั้น ไปกิน ผลไม้หรือหาอาหารมากิน กินที่ไหนอิ่มแล้วก็บินไปโดยไม่อาลัยเสียดาย และไม่กังวลว่าต้นไม้ ผลไม้ เปือกตมนี้เป็นของเรา และท่านก็ไม่เคยสะสมเงินทองวัตถุข้าวของใดๆ ทั้งไม่แสวงหาลาภสักการะและชื่อเสียง ท่านมุ่งมั่นแสวงหาแต่ธรรมเพียงอย่างเดียว เมื่อได้ธรรมแล้ว ท่านก็เป็นที่พึ่งพาอาศัยของพระธุดงคกรรมฐานและพุทธบริษัททั้งหลาย สมกับท่านเป็นครูบาอาจารย์ที่รักษา สืบทอดปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ได้สมบูรณ์ครบถ้วนอย่างแท้จริง

เมื่อใกล้เข้าพรรษา หลวงปู่ลี ท่านขึ้นมาทางจังหวัดเลย ตามรอยพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่ชอบ ฐานสโม มาอยู่จําพรรษาที่วัดป่าห้วยลาด อําเภอภูเรือ หมู่บ้านห้วยลาดสมัยนั้นเป็นหมู่บ้านเล็กๆ ไม่กี่หลังคาเรือน ห่างไกลอําเภอ ผู้คนยังไม่มาก สถานที่เป็นป่าเขาวิเวกเงียบสงัด พรรษานี้มีพระจากวัดป่าบ้านตาดติดตามมา ๒ รูป สามเณร ๑ รูป คนบ้านกกกอก ซึ่งองค์ท่านเมตตามาก และมีผ้าขาว ๑ คน คอยอุปัฏฐากรับใช้ผลัดเปลี่ยนกันตลอดทั้งพรรษา 

ท่านเล่าว่า “ระลึก รําพึงถึงห้วยลาด ในคราวที่องค์ท่านท่องเที่ยวธุดงค์มากับ หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ปี พ.ศ. ๒๕๐๒ เป็นที่สัปปายะ เป็นป่าช้าสําหรับเผาผี ต้นหมากต้อง (ต้นกระท้อน) ที่ ท่านปลูกไว้ผ่านมา ๒๙ ปี สูงใหญ่ใบดกหนาลูกเต็มต้น ห้วยลาดเป็นสถานที่ครูบาอาจารย์อยู่อาศัยนับเป็นสถานที่มงคล แต่ขณะนั้นไม่มีใครอยู่ รกร้างว่างเปล่า เสนาสนะผุพัง เป็นที่จรเที่ยวภาวนาของพระกรรมฐาน ยังไม่มีผู้ใดอยู่เป็นหลักแหล่ง ท่านสงสารชาวบ้านซึ่งล้วนแต่ยากจนหาเช้ากินคํ่าแต่เขามีจิตเลื่อมใสศรัทธา ปฏิบัติรับใช้ครูบาอาจารย์ดีมาก ตั้งแต่ท่านไปจําพรรษามา พระไม่เคยขาดวัดเลย แถมคนจนซึ่งแต่ก่อนต้องมายืมเงินวัด เพราะความขัดสน หลายคนกลายเป็นคนรวย เพราะขายที่ดินได้”

ผ้าขาวซึ่งขณะนี้ท่านบวชเป็นพระแล้ว ได้เล่าเหตุการณ์ในครั้งนั้นให้ฟังว่า “หลวงปู่ลีท่าน ชอบเที่ยวธุดงค์เป็นนิสัยประจําขององค์ท่าน ลูกศิษย์เห็นท่านมาอยู่ที่ห้วยลาด ซึ่งเป็นทําเลที่ ลําบาก จึงซื้อบ้านเก่ามาจากอําเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก นํามาสร้างกุฏิถวายท่าน ท่านให้สร้างบริเวณป่าช้าแบบเรียบง่าย”

หลวงปู่ลี ท่านถือปฏิปทาพ่อแม่ครูอาจารย์อย่างเคร่งครัด คือ ท่านไม่ก่อสร้าง ท่านเน้นแต่การภาวนา แม้ท่านหลุดพ้นมานานแล้ว ท่านก็ยังขยันทําความเพียร ฉันข้าวเสร็จเข้าทางจงกรม สักพักท่านออกมานั่งสมาธิ ท่านทําเช่นนี้ตลอดทั้งพรรษา ในพรรษานั้นหากดูภายนอกเหมือนว่าธาตุขันธ์ร่างกายท่านแข็งแรง แต่แท้ที่จริงท่านป่วยแขนขาชา เมื่อตรวจดูทราบว่าเป็นโรคกระดูกทับเส้น ท่านให้พระเณรนวดเส้นถวาย

กิจวัตรที่ท่านพรํ่าสอนก็เหมือนปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์พาดําเนิน นอน ๕ ทุ่มตื่นตี ๓ ตอนเช้าเตรียมยาสีฟัน เตรียมนํ้าล้างหน้าถวายท่าน รับบาตรท่านลงกุฏิ ล้างกระโถน นําบาตร ไปศาลา เพื่อออกบิณฑบาต ชาวบ้านห้วยลาดศรัทธาดีมาก หมั่นทําบุญตักบาตรกันทุกวัน เพราะมีศรัทธาตั้งแต่สมัยหลวงปู่ชอบท่านธุดงค์มาโปรด อาหารประจําที่ชาวบ้านถวาย เช่น แกงหน่อไม้ ลูกก่อต้ม ผักพื้นบ้าน นํ้าพริกดํา เพราะที่ห้วยลาด ภูครั่งเป็นป่าไผ่ทั้งนั้น

กิจวัตรเวลาบ่ายสามโมง กวาดลานวัด ทําความสะอาด ตักนํ้าใส่ตุ่ม จากนั้นฉันนํ้าปานะ มีโกโก้ กาแฟ สมอ และหมากเหลี่ยม (สมอพิเภก) ที่เกิดในบริเวณนั้น

ในวันพระ มีญาติโยมมาร่วมสวดมนต์ไหว้พระเสมอ บทสวดมนต์ที่องค์ท่านนํามาสวด คือ บทมหาสมัยสูตร ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร อนัตตลักขณสูตร อาทิตตปริยายสูตร นอกจากนั้นจะมี บทเมตตายังกิญจิ และพรหมวิหารธรรม ท่านจะเรียกประชุมพระเณรทุก ๗ วัน ท่านจะเทศน์ อบรมด้วยบทธรรมสั้นๆ

การลงปาฏิโมกข์ เมื่อมีพระหย่อน ๔ รูป มีเพียง ๓ รูป องค์ท่านให้ทําปาริสุทธิอุโบสถ ให้รูปหนึ่งสวดประกาศด้วยญัตติว่า “สุณันตุ เม ภันเต อายัส๎มันตา อัชชุโปสะโถ ปัณณะระโส, ยะทายัส๎มันตานัง ปัตตะกัลลัง, มะยัง อัญญะมัญญัง ปาริสุทธิอุโปสะถัง กะเรยยามะ” จากนั้น องค์ท่านจึงบอกความบริสุทธิ์ว่า “ปะริสุทโธ อะหัง อาวุโส, ปะริสุทโธติ มัง ธาเรถะ” พระภิกษุ ที่เหลือจึงแสดงต่อตามลําดับพรรษา

องค์ท่านเล่าถึงบท “เมตตายังกิญจิ” เป็นบทสวดที่หลวงปู่ชอบให้มา ขลังดีนักแล คนจะใส่ของหรือภูติผีจะทําอันตรายมิได้เลย ให้สวดคู่กับพรหมวิหาร ๔ ยิ่งดีนัก ท่านเล่าว่ามีโยมคนหนึ่งไปเรียนเล่นของมา เอาไปใส่ใครให้ผลเป็นบ้าเสียจริตมานักต่อนัก ทีนี้คนเล่นของมันไม่ชอบลูกศิษย์ หลวงปู่ชอบ มันจึงเสกของคือคุณไสยมาใส่ ใส่ยังไงของนั้นก็ไม่ติด ไม่มีผลร้ายเหมือนดังที่เคยทํา ด้วยความกลัวของจะย้อนกลับเข้ามาใส่ตน จึงตัดสินใจเข้าไปขอโทษและไต่ถามความว่า “เจ้ามีดี อะไร เราเสกคาถาใส่ของ จึงไม่เข้าถึงตัวเจ้า” เขาบอกว่า “ไม่มีของดีอะไร” พอถามหนักเข้าได้ทราบว่า เขามีคาถาเมตตายังกิญจิ ที่หลวงปู่ชอบให้สวดทุกวัน ป้องกันพวกของตํ่าจากไสยเวทย์ได้ทุกอย่าง

คาถานี้ในสมุดบันทึกที่ หลวงปู่ลี ได้ลิขิตไว้ ดังนี้

ยังกิญจิ กุสะลัง กัมมัง สัพเพหิ อัมเหหิ กะตัง ปุญญังโน อะนุโมทันตุ

สุณันตุ โภนโต เย เทวา อัสมิง ฐาเน อะธิคะตา ทีฆายุกา สทา โหนตุ 

สัพพะ สัตตา สุขี อัตตานัง ปริหะรันตุ

มาตาปิตา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพเพ ญาติกา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพเพ อะญาติกา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพเพ ปิสาจา สัพเพ ยักขา สัพเพ เปตา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพเพ นักขัตตา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพเพ เทวา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพเพ อาจาริยุปัชฌายา สุขิตา โหนตุ ทุกขา ปะมุญจันตุ

สัพพะ สัมปัตติโย สะมิชฌันตุโวฯ

ในระหว่างพรรษาฝนตกชุก ทางเดินในวัดค่อนข้างลื่น หากเดินไม่ระวังจะลื่นล้มไม่เป็นท่า ด้วยความสมถะของท่าน ศาลาไม่มีรางรองนํ้าฝนเก็บไว้ใช้ ท่านเห็นความลําบากของพระเณร จึงไปวัดป่าบ้านตาด ขอรางนํ้าเก่าจากท่านพระอาจารย์ปัญญา เพื่อนํามาซ่อมใช้ องค์หลวงตาฯ ทราบดังนั้นกล่าวตามหลังว่า “ธรรมลีนี่ ทําตัวเหมือนไม่เคยอยู่กับเรา ขาดอะไรก็บอกเราสิ”

ขณะนั้นองค์ท่านมีปัจจัยอยู่ ๑,๐๐๐ บาท หากชาวบ้านเดือดร้อนป่วยไข้ไม่สบายก็มาขอ ยืมเงิน ท่านก็เมตตาเสมอ คราวหนึ่งมีเถ้าแก่จากเมืองอุดรฯ มาถวายเช็คของขวัญให้กับท่าน ท่านให้ตาปะขาวนําเช็คนั้นไปแลกที่จังหวัดเลย ท่านบอกว่า “ทางหน้าวัดอย่าไป ให้โค้งหลบออกทางหลังวัด ออกบ้านหนองบง อย่าให้ใครเห็น” ตาปะขาวไปเช้ายันเย็นนําเงินกลับมา ท่านแบ่งให้ พระ เณร และตาปะขาวคนละ ๕๐๐ บาท ความเมตตาขององค์ท่านที่เจือจุนหมู่เพื่อน บางท่านนํามาถวายคืน ท่านก็ไม่รับ ท่านว่าให้แล้วจะเอามาคืนให้ทําไม ขณะที่องค์ท่านพักจําพรรษา มีคณะศรัทธาจากทางอุดรธานี และญาติพี่น้องของท่านมากราบเยี่ยมท่านเสมอ

ที่วัดป่าห้วยลาด เคยมีพระถูกงูกะปะกัดต้องทนทุกข์ทรมานจากพิษงูอย่างหนัก แต่ด้วยความเมตตาธรรมขององค์หลวงปู่ลี ซึ่งท่านเชี่ยวชาญการรักษาด้วยสมุนไพร ท่านช่วยรักษาให้ หายจากอาการบาดเจ็บจนพ้นขีดอันตราย โดยใช้สารส้มกับใบสาบเสือเป็นตัวยา

เปิดเผยคุณธรรม

พระอาจารย์รูปหนึ่งซึ่งเป็นศิษย์ยุคต้น ได้เข้ามาทําวัตรหลวงปู่ลี กุสลธโร ที่วัดป่าห้วยลาด และได้นวดเส้นถวายท่านในคืนที่เงียบสงัด ท่านถามขึ้นว่า “เป็นอย่างไร ภาวนา” พระตอบท่านว่า “ไม่ได้เรื่องได้ราว จิตใจมันร้อน มันอยากจะลาสิกขา” ท่านว่า “ฮ่วย ! นี่กรรมฐานแห้งนะเนี่ย สนิมเหล็กมันเกิดจากที่ไหน มันก็เกิดจากเหล็กนั่นแล เหล็กกับสนิมมันอยู่ด้วยกัน ไม่แยกออกเหล็กก็กลายเป็นผุยผง ไม่มีชื่อเหล็กเหลืออยู่เลย ความร้อนรุ่มในหัวใจของท่านมันไม่ได้มาจากไหน มันก็ มาจากใจท่านนั่นแล ถ้าท่านไม่แยกกิเลสออกจากใจ ตัวท่านจะไปเหลืออะไร มีแต่จะกลายเป็นผุยผงไปแบบไม่มีชิ้นดี ทําใจให้เป็นเหล็กดี เหล็กกล้าซิ เห็นมั้ยเหล็กบางชนิด สนิมกินไม่ได้นะ”

พระอาจารย์รูปนั้นได้สติคืนมาทันที อุทานอย่างถึงใจว่า “สนิมเหล็กเกิดจากเหล็ก กิเลส กูร้อน เกิดจากใจของกูนี่เอง” ใจท่านน้อมลงในพระธรรมเหมือนมีนํ้าเย็นมาเทใส่ แสงสว่างวาบฉายเข้ามาแทน ใจที่รุ่มร้อนเหมือนกองไฟใหญ่เผาลน เหมือนมีคนเอานํ้าทั้งสระมาสาดใส่ให้ไฟดับ มอดลง จากนั้นองค์ท่านจึงเล่าการปฏิบัติแต่หนหลัง จนถึงวันหลุดพ้นจากกิเลสเครื่องร้อยรัด ทั้งหลายทั้งมวล พระอาจารย์รูปนั้นอุทานว่า “โอ้ย ! เสียดายไม่มีเทปอัดไว้ แต่จําได้บ้าง แต่ ไม่เหมือนที่องค์ท่านพูด เพราะเป็นธรรมแท้ออกมาจากปากของท่านผู้บริสุทธิ์ พอมาถึงเรากล่าวต่อ จิตห่อสนิมพูดไปก็ไม่เหมือนท่าน” ครั้งนั้นนับเป็นครั้งแรกที่องค์ท่านเปิดเผยเรื่องธรรมภายใน ให้ศิษย์ผู้ใกล้ชิดฟังแบบเฉพาะ มิได้แพร่งพรายให้ใครทราบ แม้นว่าหลวงปู่ลีท่านจะถูกยกย่องจาก พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา แต่สําหรับองค์ท่านเองมิเคยปริปากพูด ปิดเงียบมาโดยตลอด

ขณะพระอาจารย์รูปนั้นกําลังนวดเส้นถวาย ท่านเอ่ยขึ้นว่า “คนที่ไปถึงฝั่ง ยืนอยู่บนฝั่งแล้ว ใยจะต้องกลัวนํ้าไหลท่วมทับ ใยจะต้องกลัวเกลียวคลื่นซัดไปซัดมา มีแต่ที่นั่งเย็นๆ ดูนํ้าไหลสบาย” คําว่า บนฝั่ง หมายถึง นิพพาน คําว่า เกลียวคลื่น หมายถึง กาโมฆะ ภโวฆะ ทิฏโฐฆะ อวิชโชฆะ คนมีกิเลสเหมือนคนเจ็บไข้ได้ป่วย จะหาความสุขมาแต่ที่ไหน ส่วนท่านผู้ถึงธรรมเป็นผู้หายป่วยแบบถาวร ไม่มีวันจะป่วยอีกเลย ท่านถามพระว่า “แบบนี้สบายไหมล่ะ”

แล้วองค์ท่านก็แสดงลักษณะจิตที่ให้เกิดเป็นเทวดา อินทร์ พรหม จิตที่เป็นโสดาบัน ถ้าตายไปแล้วจะไปค้างอยู่ตรงนั้น จิตที่เป็นสกทาคามี ถึงขั้นนี้ต้องเร่งความเพียรอย่างนี้ จิตที่เป็นอนาคามีไม่เดือดร้อนด้วยราคะ โทสะ โมหะ หากเร่งเต็มที่สําเร็จในชาติปัจจุบัน องค์ท่านแสดงเป็นขั้น เป็นตอน เป็นอย่างนั้นๆ จนถึงหมดกิเลสไปจากจิตใจ แล้วองค์ท่านจึงพูดถึงวิธีการที่จะรู้วาระจิตของคนและสัตว์ทั้งหลาย ท่านเล่าถึงขนาดว่า เมื่อนํ้าไม่มีใช้ จึงใช้จิตส่องดูว่านํ้ามันลึกลงไปใต้ดิน กี่เมตร จึงให้โยมมาขุดดู ท่านยกเรื่อง ท่านพระอาจารย์สิงห์ ขนฺตยาคโม ขึ้นมาเป็นอุทาหรณ์ถึงความรู้ภายใน

ท่านว่าการเร่งความเพียรแบบไม่ลืมหูลืมตาเป็นสิ่งสําคัญ กามกิเลสมันขาดไปจากจิตใจ ยังมิใช่อรหันต์นะ เพียงแค่ภูมิอนาคามี ถ้าจิตปฏิบัติถึงแล้วมันจะแสดงเรื่องราวต่างๆ ออกมาทั้งหมด ไม่มีสิ่งใดปิดบังลี้ลับ บางทีพวกพระไปแอบคุยสนทนากันในที่ลับหูลับตา ท่านรู้หมด แต่องค์ท่านไม่สนใจ เหมือนโทรทัศน์มีแล้วเปิดไว้แต่ไม่สนใจดูมันก็เท่านั้น แต่บางทีก็หันมาดูบ้าง หากจําเป็นและเป็นประโยชน์แก่โลก ถ้าไม่เป็นประโยชน์แก่โลกก็ไม่ต้องดู ท่านเทียบกับจิตของท่านอยากดูอยากเห็นตอนไหนก็ได้

ท่านกล่าวว่า “เหมือนพระที่ติดตามผม องค์พอสอนได้ ผมดูแล้ว ผมก็สอน องค์ไหนสอนไม่ได้ บัวใต้นํ้าก็ต้องปล่อยผ่านไป เรื่องกิเลสต้องเด็ดขาดนะท่าน อย่าไปญาติดีกับมัน เพราะมัน ไม่เคยคิดว่า มันเป็นพี่ เป็นน้อง เป็นญาติสนิทมิตรสหายของเราสักครั้ง มีแต่มันขยํ้าคอกลืนหัวใจหัวตับหัวปอดเราตลอดเวลา จิตผมหมุนเข้าขั้นทําลายล้างกองอวิชชา ตั้งแต่อยู่ห้วยทรายกับ พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตาพระมหาบัว) จิตหมุนเพื่อสมาธิภาวนา เดินจงกรมตลอด เหนื่อยแล้วนั่งสมาธิ นั่งไปนานๆ มองดูร่างเห็นกระดูกตัวเองขาวปลอดเหมือนสังข์ขัดไว้ดีแล้ว ออกจากสมาธิ คิดเสียดาย อยากจะดูต่อไปอีก มันเพลิดเพลิน เมื่อถึงเวลาแล้วไปทําข้อวัตรถวายพ่อแม่ครูจารย์ ท่านรู้วาระจิตเรา ท่านกล่าวว่า “ธรรมของพระพุทธเจ้าปฏิบัติได้ มีแต่ความสุขสบายนะ” 

พระอาจารย์รูปนั้นได้กล่าวว่า เสียดายเหลือเกิน มีปัญญาน้อยมิอาจจดจําสิ่งที่ท่านเมตตาแสดงแก่ตนได้ทั้งหมด ท่านแสดงในวันนั้น ช่างเป็นธรรมที่พิสดารลึกซึ้ง แต่มันเกินวิสัยของปุถุชนจะจดจําเรื่องของอริยบุคคลมาได้ ท่านกล่าวเป็นภาษาธรรมที่สละสลวยงดงามไพเราะ เหมือนพิณสายกลางที่ฟังแล้วไม่แสลงหูแสลงใจ หากทราบเพียงแต่ว่าพอดิบพอดีลงตัวทุกสิ่งทุกอย่าง แต่ด้วยปัญญาด้อย จึงไม่อาจจดจํามาเล่าได้ทั้งหมด ของดีอย่างนี้อยากแบ่งให้ท่านผู้อื่นได้ฟังบ้าง

พอออกพรรษาที่วัดป่าห้วยลาด วันรุ่งขึ้น ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร และ เถ้าแก่ศรีไทยใหม่นํารถขึ้นมารับท่านทันที อาราธนานิมนต์ท่านไปรักษาอาการกระดูกทับเส้นกับ หมอแผนโบราณที่จังหวัดบุรีรัมย์

รักษาโรคกระดูกทับเส้น

การมารักษาโรคกระดูกทับเส้น หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเข้าพักที่วัดถํ้าสหายฯ ก่อน โดยมีพระติดตามอุปัฏฐากรับใช้ เมื่อพักที่วัดถํ้าสหายฯ พอสมควรแล้ว ท่านจึงเดินทางไปรักษาตัวกับหมอเส้นที่มีชื่อเสียงยังวัดป่าหนองเกาะแก้ว ตําบลสตึก อําเภอสตึก จังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งเป็นวัดที่หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต และหลวงปู่สาม อกิญฺจโน เคยไปเที่ยวพักภาวนามาก่อน

มีพระอาจารย์รูปหนึ่ง ซึ่งขณะนั้นเป็นพระใหม่ ได้ติดสอยห้อยตามท่านตั้งแต่นั้นจนถึง ทุกวันนี้เล่าว่า “แต่ก่อนนั้น ผมยังไม่รู้คําว่าศรัทธาเป็นอย่างไร แต่เมื่อได้เห็นหลวงปู่ลีในครั้งแรก แล้วเกิดรู้สึกเย็นดี สบายดี ยิ่งได้อยู่รับใช้อุปัฏฐากใกล้ชิดท่าน ยิ่งรู้สึกถึงความเย็นดี สบายดี จึงคอยอยู่รับใช้ท่านอยู่อย่างนั้น”

หลวงปู่ลี ท่านใช้เวลาพักรักษาตัวอยู่ที่วัดป่าหนองเกาะแก้ว ๗ วัน วันหนึ่งผมได้เข้าไป ขออนุญาตทําข้อวัตรถวายท่าน ท่านก็เมตตากล่าวว่า “เอ๊า ! ฝนมีดให้เราด้วย” จากนั้นท่านก็พูดคุยด้วย ผมจึงนวดเส้นถวาย ได้ถือโอกาสเอ่ยปากขออนุญาตเป็นศิษย์ติดตามท่าน ทีแรกผมก็ ไม่กล้าพูด เลยกลับไปกุฏิ ไปท่องคําพูดมาใหม่ว่า “หลวงปู่ครับ ผมขอไปด้วยคน ผมอยากไปเที่ยว ผมยังไม่รู้ประสีประสาอะไร” ท่านตอบว่า “ฮ่วย ก็ยิ่งดีนะซิ ผมจะได้เอาท่านไปซ่อนไว้ในป่านั่น”

ท่านถามว่า “เจ้าภาวนาดีไหม?” ตอบท่านว่า “เกล้าฯ ภาวนาไม่เป็นครับ”

ท่านถาม “พ่อแม่เธอล่ะ” กราบเรียนท่านว่า “พ่อผมไม่มี พ่อผมไปอยู่กับเมียใหม่ ผมอยู่กับน้องกับแม่”

ท่านถามว่า “น้องมีกี่คน” ตอบท่านว่า “มี ๒ คน”

ขณะที่กําลังสนทนากันอยู่นั้น เถ้าแก่ศรีไทยใหม่ก็เดินเข้ามาพอดี ถามท่านว่า “เป็นอย่างไร บ้างครับครูจารย์” ท่านตอบ “ไม่หายดอกเถ้าแก่ พรุ่งนี้เช้า (วันที่ ๒๘ กุมภาพันธ์ ๒๕๓๒) ฉันข้าวเสร็จแล้ว กลับเถอะพวกเรา เอาพระรูปนี้ไปด้วย” หลังจากฉันจังหันเช้าเสร็จแล้ว จึงขึ้นรถ ออกเดินทางไปวัดศรีโพธิ์ทอง อําเภอพนมไพร จังหวัดร้อยเอ็ด เพื่อกราบเยี่ยมหลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร พักอยู่ที่นั่นหนึ่งคืน ตื่นแต่เช้าตีสี่ ด้วยความเมตตาที่มีต่อพระใหม่ ท่านจึงกล่าวกับเถ้าแก่ ศรีไทยใหม่ว่า “เถ้าแก่ถ้าจะกลับก็พาพระรูปนี้ไปเที่ยวเปิดหูเปิดตาก่อน เพราะเธอไม่เคยไปที่ไหน พาเธอนี้ไปเที่ยวซะก่อน แล้วจึงค่อยกลับวัด”

ออกจากอําเภอพนมไพรแล้วก็ไปวัดภูจ้อก้อ อําเภอหนองสูง จังหวัดมุกดาหาร กราบเยี่ยม หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต ไปถึงในเวลาเช้า ออกบิณฑบาตในหมู่บ้านหนองแวง ขณะกําลังฉันข้าวอยู่ หลวงปู่หล้าถวายมังคุดแก่หลวงปู่ลี หลวงปู่ลีพนมมือแล้วน้อมรับด้วยการเอามือซ้อน เป็นภาพที่งดงามยิ่ง หลวงปู่หล้าท่านเป็นพระที่มีชื่อเสียงมาก ทําไมท่านจึงแสดงความเคารพต่อหลวงปู่ลี หลวงปู่หล้ากล่าวว่า “พ่อแม่ครูจารย์ลีให้ผมใส่บาตรหน่อย” ท่านกล่าวทั้งๆ ที่หลวงปู่ลีพรรษา น้อยกว่าท่าน หลังจากฉันข้าวเสร็จแล้ว หลวงปู่หล้า จึงพูดขึ้นในสังฆสมาคมวัดภูจ้อก้อนั้นเพื่อ ยกย่องคุณธรรมหลวงปู่ลีว่า “พระในยุคปัจจุบันนี้ ให้ดูหลวงปู่ลี นี่แหละเศรษฐีธรรม ไม่พูด ไม่จา ไม่อะไรกับใครทั้งนั้น แต่ว่าเรื่องข้อวัตรปฏิบัติให้ดูอย่างไว้เลย เศรษฐีธรรมเรื่องปฏิบัติ ภาคปฏิบัติ นี่ล่ะเศรษฐีธรรม นี่ล่ะเศรษฐีธรรม” หลวงปู่หล้าท่านกล่าวยํ้าอยู่อย่างนั้น “นี่คือ เศรษฐีธรรม ให้ดูไว้นะพวกพระ ให้ดูท่านไว้นะ พระอาจารย์ลี ธรรมลี เศรษฐีธรรม”

ฉันจังหันเรียบร้อยก็กราบลาหลวงปู่หล้า แล้วเลยไปที่สํานักชีบ้านห้วยทราย อําเภอ คําชะอี จังหวัดมุกดาหาร ไปเยี่ยมคุณแม่ชีแก้ว เสียงลํ้า ท่านทั้งสองผู้สูงส่งด้วยคุณธรรม พูดคุย ถามสารทุกข์สุกดิบ โดยมีคนขับรถ คือ เถ้าแก่ศรีไทยใหม่ ต่อจากนั้นก็ไปกราบพระธาตุพนม หลวงปู่ลีเมตตาพูดว่า “พระใหม่รูปนี้ไม่เคยไปที่ไหน ให้พาเธอไปกราบพระธาตุพนมเสียก่อน” เถ้าแก่ศรีไทยใหม่จึงพาไป

จากนั้นไปวัดถํ้ายานาโพธิ์ อําเภอบ้านแพง จังหวัดนครพนม กราบเยี่ยมหลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ ที่ภูลังกา ไปพักหนึ่งคืน รุ่งเข้าออกบิณฑบาต ฉันร่วมกับองค์ท่าน หลวงปู่บุญมี ท่านมีความนบนอบต่อหลวงปู่ลีเป็นอันมาก จึงไม่ค่อยได้สนทนากันเท่าใดนัก แต่บรรดาพระที่นั่นต่าง พากันมาห้อมล้อมขอถวายนวดเส้นกับหลวงปู่ลี เดี๋ยวผู้นี้ก็มาจับ ผู้นั้นก็มาจับ เรียกหลวงปู่ลีว่า “ครูจารย์ๆ”

หลังจากพักที่ภูลังกาเรียบร้อยแล้วก็ออกเดินทางไปวัดป่าดานวิเวก (ดงศรีชมภู) อําเภอ โซ่พิสัย จังหวัดหนองคาย หลวงปู่ลีก็เดินเลาะดูต้นหวาย ซึ่งมีมากที่วัดดงศรีชมภู แล้วท่านก็ให้คนตัดใส่รถ จากนั้นเถ้าแก่ศรีไทยใหม่ ก็พามานอนที่วัดถํ้าสหายฯ อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี กับพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร หลังจากนั้น เถ้าแก่ศรีไทยใหม่จึงนิมนต์หลวงปู่ลีเข้ากรุงเทพฯ เพื่อเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราช โดยการผ่าตัดหมอนรองกระดูกทับเส้นประสาท เมื่อ องค์ท่านเดินทางกลับมาจากการผ่าตัด ก็จวนจะใกล้เข้าพรรษาในปี พ.ศ. ๒๕๓๒ แล้ว เถ้าแก่ ศรีไทยใหม่จึงนิมนต์ท่านไปจําพรรษาที่วัดป่าภูทอง อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี แทนหลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ที่ไปจําพรรษาที่วัดศรีโพธิ์ทอง อําเภอพนมไพร จังหวัดร้อยเอ็ด เพื่อตอบแทนบุญคุณเถ้าแก่ฯ ที่อุปัฏฐากรับใช้ เนื่องจากวัดนั้น เถ้าแก่ฯ เป็นผู้อุปถัมภ์ และเป็นวัดเก่าของ หลวงปู่มหาบุญมี ซึ่งเถ้าแก่ฯ มีความเคารพศรัทธาท่านมาก

พรรษา ๔๐ พ.ศ. ๒๕๓๒ จําพรรษาที่วัดป่าภูทอง

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๒ หลวงปู่ลี กุสลธโร แม้ปีนี้ท่านมีอายุพรรษาก้าวเข้าสู่ปีที่ ๔๐ แล้ว อายุ ท่านก็ย่างเข้าสู่ ๖๗ ปี ถือเป็นพระเถระผู้ใหญ่ ซึ่งถึงพร้อมแล้วในทุกด้าน ทั้งอายุพรรษา ข้อวัตรปฏิบัติ จริยวัตรอันงดงามน่าเลื่อมใส และที่สําคัญ คือ ใจของท่านครองวิมุตติธรรม ท่านสามารถสร้างวัดของตนเองได้โดยไม่ยากเย็นนัก แต่ท่านกลับไม่ยอมสร้างวัด เพราะท่านยึดถือรักษาสัจจะที่ตั้งไว้นั่นเอง ในปีนี้ท่านจึงรับอาราธนานิมนต์มาจําพรรษาที่วัดป่าภูทอง อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี เป็นเวลา ๑ พรรษา โดยมีพระเณรขออยู่ร่วมจําพรรษา รวมทั้งหมดจํานวน ๑๑ รูป

ย้อนไปปี พ.ศ. ๒๕๐๘ ก่อนเข้าพรรษา หลวงปู่ลี ท่านเคยพาหลวงปู่คําผอง กุสลธโร และท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาทางอําเภอบ้านผือ และเคยเดินธุดงค์แวะมาพักภาวนาที่วัดป่าภูดิน (ต่อมาชื่อวัดป่าภูทอง หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร ท่านเปลี่ยนตามคําปรารภของหลวงปู่แหวน สุจิณฺโณ) ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนเล่าว่า “ท่านไปด้วยกัน ๓ องค์ เดินทางไปถึงวัดป่าภูดิน ช่วงบ่ายเย็นพอดี ท่านว่าท่านเหนื่อยมาก ก็เลยไปนั่งพักกึ่งนั่งกึ่งนอน ครึ่งหลับครึ่งตื่น มีผู้คนแห่แหนกันมาจํานวนมาก พร้อมทั้งตักนํ้าตักท่ามา พวกเขาเหล่านั้นบอกว่าจะมาสรงนํ้าพระเจ้าๆ ท่านก็เลยบอกว่าจะมาสรงนํ้าเราได้อย่างไร โน่น ไปสรงนํ้าพ่อแม่ครูบา-อาจารย์หลวงปู่ลีโน้น ไป ! แล้วท่านก็ตื่น” 

การมาจําพรรษาที่วัดป่าภูทองของหลวงปู่ลีในปีนี้ นอกจากท่านจะตอบแทนบุญคุณของเถ้าแก่ศรีไทยใหม่แล้ว ท่านยังมารักษารอยมือรอยเท้าของพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่มหาบุญมี เพราะปีนั้นยังไม่มีครูบาอาจารย์มาอยู่จําพรรษา 

ขณะที่หลวงปู่ลีท่านมาอยู่จําพรรษา ท่านพาพระเณรออกบิณฑบาตในหมู่บ้านทุกเช้า ระยะทางห่างจากวัดประมาณ ๑ กิโลเมตร เนื้อที่ของวัดในสมัยนั้นมี ๓๐ ไร่ ส่วนเสนาสนะต่างๆ หลวงปู่มหาบุญมี ท่านสร้างไว้หมดแล้ว สระนํ้าท่านก็ขุดไว้หลายสระ พอหลวงปู่ลีมาอยู่ ท่านก็เลยถมสระไปหลายสระ ถมไม่ทันเสร็จท่านก็ไปสร้างวัด พอเจ้าอาวาสใหม่มาอยู่ ท่านก็สั่งให้ถมอีก ท่านว่า “ถมซะคุณ มันไม่ได้ประโยชน์หรอก ถมปลูกต้นไม้เป็นป่า” ก็ไม่ถมตามที่ท่านสั่งไว้ ท่านพิจารณาแล้วทราบล่วงหน้าว่าหน้าแล้งมันไม่มีนํ้า ก็เป็นไปตามที่ท่านพูดไว้ เสียเนื้อที่ ก็เลยถม เกือบหมดทุกสระ เพื่อปลูกป่า หลวงปู่ลีท่านได้พาพระ เณร ชาวบ้าน ปลูกป่าเพิ่มเติมในวัด เช่น ป่าต้นค้อเขียวอันสูงใหญ่ ป่าต้นตะเคียน ป่าสักอันร่มรื่นในปัจจุบัน เป็นป่าที่ท่านปลูกไว้ทั้งสิ้น การปลูกป่าของท่านไม่เหมือนผู้อื่น ท่านจะปลูกต้นกล้วยสลับไปด้วย เพราะกล้วยมันจะดูดนํ้าไว้ พอต้นไม้ใหญ่ขึ้น กล้วยก็ตาย หัวกล้วยเน่าก็เป็นปุ๋ยบํารุงต้นไม้อีก

ส่วนประสบการณ์ในเรื่องเทวดา ภูมิเจ้าที่ เรื่องแปลกพิสดารที่วัดป่าภูทองนั้นมีมากมาย ครูบาอาจารย์หลายต่อหลายองค์ที่ธุดงค์มาภาวนาต่างประสบกันมา แต่หลวงปู่ลีท่านไม่ชอบเล่า เพราะท่านดําเนินตามปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวอย่างเคร่งครัด คือ ท่านสอนให้ยึดมั่นในการประพฤติปฏิบัติธรรมเพื่อการถอดถอนกิเลสเป็นสําคัญ

ปลายปี พ.ศ. ๒๕๓๒ หลังจากออกพรรษากรานกฐินวัดป่าภูทองเสร็จแล้ว วัดก็ร้างอีกครั้ง เพราะพระเณรออกตามหลวงปู่ลีไปหมด หลวงปู่ลีท่านได้มาพักปฏิบัติธรรมที่ วัดถํ้าสหายธรรม- จันทร์นิมิตร อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี กับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ท่านพักเป็นเวลานานพอสมควร จากนั้นได้ธุดงค์ต่อไปยังดอยนํ้าจั้น ซึ่งเป็นทําเลป่าไม้พะยูงและตะเคียน ทางไปดอยนํ้าจั้น (คําว่า นํ้าจั้น หมายถึง นํ้าหยดไหลออกไม่หยุด) แต่ก่อนเป็นทางรถ ขนไม้ เป็นทางช้างเหยียบ รถขึ้นไปได้ระยะหนึ่งแล้ว จึงค่อยเดินเท้าลัดต่อไปอีก ท่านพักอยู่ ดอยนํ้าจั้นได้ระยะหนึ่งแล้วพิจารณาสถานที่แห่งนี้และบุคคลรอบข้างว่าไม่สัปปายะ ไม่เหมาะสม ที่จะสร้างวัด ด้วยเหตุหลายประการ ทั้งเจ้าหน้าที่ป่าไม้แสดงความหวงแหนสถานที่ และท่านพิจารณาทางด้านภายในแล้วจึงทราบว่า “ภูมิเจ้าที่เป็นพวกมิจฉาทิฐิ ไม่ศรัทธาพระ” ท่านจึงเอ่ยกับลูกศิษย์ผู้หนึ่งว่า “ไปเรา รีบหนีไปเถอะเรา รีบหนี” ว่าแล้วท่านก็สะพายบาตรด้วยตัวท่านเอง เดินทางกลับมายังวัดถํ้าสหายฯ อีกครั้ง 

ช่วงนั้นอากาศหนาวเย็นมาก ทําให้ท่านขาแตกเลือดไหลอาบ โรคริดสีดวงที่ทําท่าว่าดีขึ้น กลับกําเริบหนัก ท่านบรรเทาอาการปวดริดสีดวงด้วยการกินมะละกอสุก เพื่อให้ขับถ่ายได้ง่าย ใช้รากมะเขือบ้าฝนยาทาที่บาดแผลริดสีดวง ท่านว่า โรคริดสีดวงนี้ เป็นโรคกรรมที่ท่านไปใส่เบ็ด กบ เขียด เบ็ดเกาะที่ก้นมัน มันเป็นกรรมสนอง ท่านว่ามันไม่หายดอก หากยังไม่หมดกรรม

ในระหว่างที่หลวงปู่ลีพักอยู่ที่วัดถํ้าสหายฯ เป็นช่วงเวลาที่ท่านกําลังตัดสินใจว่า จะขึ้นไปบําเพ็ญสมณธรรมบนเทือกเขาที่อยู่ตรงกันข้ามกับวัดถํ้าสหายฯ นั่นก็คือ ภูผาแดง ในสมัยทุกวันนี้ ท่านได้ให้พระลูกศิษย์เดินทางขึ้นไปสํารวจบนภูผาแดงไว้ก่อนล่วงหน้า และต่อมาอีกไม่กี่วันท่านก็ ได้ตามขึ้นไปอยู่ด้วย

ภาค ๑๗ สร้างวัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ (ภูผาแดง)

จากวัดป่าบ้านตาดถึงวัดป่าภูผาแดง

โดยจริตนิสัยของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมักจะเที่ยวไปองค์เดียว ไปเที่ยวธุดงค์ตามป่าตามเขาในสถานที่สงบสงัดวิเวก แต่อย่างไรก็ตาม ท่านก็ยังติดตามวนเวียนเข้าไปอยู่กับองค์หลวงตา- มหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่วัดป่าบ้านตาดโดยสมํ่าเสมอ เหตุผลประการสําคัญ คือ ความเคารพเทิดทูนในองค์พ่อแม่ครูอาจารย์ด้วยเศียรเกล้าอย่างสูงสุด และองค์หลวงตามหาบัวก็เมตตาท่าน มากเป็นพิเศษ เสมือนหนึ่งว่าพ่อกับลูก ดังที่องค์หลวงตาได้เทศน์ถึงหลวงปู่ลี ที่ศิษยานุศิษย์มักจะได้ยินอยู่เป็นประจําด้วยความอบอุ่นใจเสมอ ดังนี้

“ธรรมลี ก็ตั้งแต่วันบวชแล้ว บวชวันถวายเพลิงหลวงปู่มั่น บวชวันนั้นที่วัดป่าสุทธาวาส ตั้งแต่บวชแล้วติดสอยห้อยตามเราตลอด เหมือนเด็กนะ ธรรมลีนี่เหมือนเด็ก ไม่มีธรรมวินัยอะไรเลย เอาพ่อแม่กับลูกเข้าเลย เป็นใหญ่กว่า เราจะไปไหนติดตาม คือ ไม่ต้องขออนุญาตนะ เห็นไหม ไปกรุงเทพฯ ด้วย ด้อมตาม ถ้าไปขออนุญาต ท่านจะไม่ให้ไป ต้องขโมยไปแบบนี้แหละ เห็นไหมล่ะ เป็นอย่างไร ไปทีไร อยากไป ไปเลยนะ ปั๊บ ขโมยไปเลย เป็นอย่างนั้น นี่เป็นนิสัยอันหนึ่ง เราก็ ทราบ นี่ก็ตั้งแต่ต้นมา เราสอนตั้งแต่ ก.ไก่ ก.กา เรื่อยมา”

หลวงปู่ลี ท่านมักจะกล่าวถึงวัดป่าบ้านตาด กล่าวถึงพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัว ด้วยความเคารพ ความผูกพันอยู่เสมอ ที่ทําให้ท่านมักเข้าไปจําพรรษาอยู่กับองค์หลวงตาอยู่บ่อยๆ เมื่อมีผู้เข้ามาศึกษาอบรมที่วัดป่าบ้านตาดมากขึ้น ทําให้ครูบาอาจารย์ผู้ใหญ่ในยุคนั้น ต้องเปิด โอกาสให้ผู้มาใหม่ได้เข้ามาอยู่ศึกษาอบรมแทน เป็นต้นว่า หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งองค์หลวงตามหาบัว ได้ให้ไปบําเพ็ญอยู่ตามอัธยาศัยของแต่ละองค์ ดังที่องค์หลวงตาฯ ได้เทศน์ไว้ว่า “ท่านเหล่านี้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบทั้งนั้น เป็นลูกศิษย์เรามาตั้งแต่ต้นเลย ที่ออกไปนี่ ถูกเราขับไล่ออกไปนะ นี่ตั้งแต่วันเกิดจนกระทั่งป่านนี้ ตามธรรมดาเป็นพ่อตาแม่ยายเขาได้เลย มันขนาดนั้นล่ะ นี่ยังมาเป็นลูกเขยใหม่มันยังไงนี่ ไป ไล่ไปองค์นั้น ไปอยู่นั้น องค์นี้ไปอยู่นี้ ท่านเพียรไปหนองกอง ท่านบุญมีไปอยู่นาคูณ ธรรมลีไปอยู่ผาแดง อันนี้ไล่ไม่ค่อยไปนะ ไล่ทางนี้หลบมาทางนี้ ไล่ทางนี้หลบมาทางนี้นะ ธรรมลีอยู่กับเรามาดั้งเดิม”

หลวงปู่ลี ท่านได้อธิษฐานว่า ถ้าหากพรรษาไม่เกิน ๔๐ จะไม่ยอมสร้างวัดเป็นอันขาด ฉะนั้น องค์หลวงปู่ลีจึงไม่ค่อยอยู่ประจําที่ไหนนานๆ นอกจากวัดป่าบ้านตาดเท่านั้น ในช่วงอายุ ย่างเข้าสู่ปัจฉิมวัย องค์หลวงตาฯ ได้สั่งให้ท่านไปสร้างวัด ท่านได้พิจารณาเหตุผลต่างๆ แล้ว สุดท้ายท่านจึงได้ตัดสินใจสร้างวัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ (ภูผาแดง) อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี 

“ท้าวคําสิงห์” นิมนต์มาสร้างภูผาแดง

ภูผาแดง บ้านหนองสวรรค์ ตําบลหนองอ้อ อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี ตั้งอยู่บนเทือกเขาภูพาน อันทอดยาวมาจากจังหวัดสกลนคร จังหวัดกาฬสินธุ์ ทอดยาวสู่จังหวัดอุดรธานี และตั้งอยู่ไม่ไกลจากวัดป่าบ้านตาด อันเป็นธรรมสถานที่องค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน สร้างขึ้นเป็นดินแดนธรรมะอันสําคัญของวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น

ภูผาแดง หากมองด้วยตาเนื้ออาจมองเห็นเป็นเพียงป่าดงพงไพร และขุนเขาหน้าผาทะมึนสูงใหญ่อันเกรียงไกรน่าเกรงขาม แต่หากมองด้วยตาในด้วยทิพยจักษุแล้ว จักมองเห็นเป็นเมืองเก่าและเป็นที่สถิตของเหล่ากายทิพย์ ที่สถิตตามขุนเขาและต้นไม้ใหญ่ มีท้าวคําสิงห์ เทพสัมมาทิฐิ สถิต ณ หน้าผาแห่งภูผาแดง ซึ่งได้ติดตามอาราธนานิมนต์องค์หลวงปู่ลี กุสลธโร ผู้ทรงวิมุตติธรรมให้มาอยู่ตั้งสํานัก ด้วยว่ามงคลสถานแห่งนี้เป็นเมืองเก่าเคยเจริญรุ่งเรืองแต่โบราณกาล มีเทพ ครุฑ นาคา สัตว์จัตุบททวิบาท อาศัยอยู่เป็นจํานวนมาก ยังขาดที่พึ่ง คือ การได้ยินได้ฟังเทศนาธรรม ทางโสตทิพย์จากดวงจิตของท่านผู้บริสุทธิ์ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “ภูผาแดงสมัยก่อน มีสัตว์ป่ามากมาย ทั้งช้าง ทั้งเสือ กวาง วัวป่า ควายป่า มีหมดทุกอย่าง สมัยเราเป็นเด็ก ช้างป่าจากภูพานฝูงใหญ่ มันเดินผ่านบ้านบัวบานมายังภูผาแดง ป่าดงใหญ่มันต่อกันกับภูพาน

ท้าวคําสิงห์ ภุมมเทวดาที่ภูผาแดงเขามานิมนต์เราให้อยู่ เขาว่า “พระคุณเจ้า ! พวกข้าขออาราธนาพระคุณเจ้าไปอยู่ผาแดง เพื่อให้พวกข้าพเจ้าได้อาศัยใบบุญและอรรถธรรมเพื่อสร้างเสริมวาสนาบารมีบ้าง” ตอนนั้นเราอยู่วัดป่าหนองแซง หลังจากหลวงปู่บัว สิริปุณฺโณ ท่านละสังขาร ไปแล้ว พวกภุมมเทวดาได้ไปนิมนต์หลายครั้ง พอปี พ.ศ. ๒๕๒๙ ขณะจําพรรษาที่วัดป่าบ้านตาด เราจึงเดินทางขึ้นมาดูตามนิมิตที่ท้าวคําสิงห์นิมนต์ สิ่งที่เห็นในนิมิตกับตาเนื้อที่สัมผัสเหมือนจริง ทุกประการ เมื่อเป็นจริงตามนิมิตทุกประการ จึงลงมือปัดกวาดทําความสะอาดบริเวณภูผาแดงที่ เป็นลานหิน เงื้อมหิน ที่เรียกว่า “ถํ้าพระ” นั่งพักพิจารณาธรรมกําหนดจิตดูแผ่เมตตาไปทั่วสารทิศ พักอยู่ที่ภูผาแดงราว ๑๐ คืน จึงเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด

ครั้งแรกที่เรามาอยู่ผาแดง เขามาทดสอบทดลองเราด้วยฤทธิ์หลายอย่าง บางครั้งเรา เดินจงกรมที่ถํ้าพระ มีสายรุ้งเป็นประกายยังแสงสว่างให้ปรากฏทั่วบริเวณ บางครั้งเราเดินขึ้นมา ป่าทั้งป่าสีขาวบริสุทธิ์สว่างโดยรอบ เขาทดสอบใจเรา ส่วนพวกทรัพย์สินเงินทองเขาไม่ได้เอามาทดสอบเรา ไม่มีเรื่องแบบนี้ไม่มี ปัจจุบันเขาไม่แสดงฤทธิ์ทดลองเราแล้ว

ท้าวคําสิงห์ เขาก็อยู่กับเรามานาน คราวเราช่วยพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาหาทองคํา ช่วยชาติ เขาก็ได้ช่วยอยู่ จนกระทั่งถึงปีนี้ (พ.ศ. ๒๕๕๙) เขาไปแล้วไปภพภูมิที่สูงกว่า ท้าวคําสิงห์มีบริษัทบริวารมากอยู่นะ เขามาฟังเทศน์ก็มีมากอยู่นะ การเทศน์สอนพวกเทวดาง่ายกว่าสอน มนุษย์ เพราะเป็นภูมิละเอียด เป็นภาษาจิต ภาษาใจ พวกเทพเขาชอบฟังพระสูตรนะ เขาอยากฟังสูตรไหน เขาบอกชื่อพระสูตรนั้น พระสูตรมีมากต่อมาก เราก็ไม่ทราบว่าพระสูตรเหล่านี้ เราได้มาตั้งแต่เมื่อไหร่ เพียงกําหนดเท่านั้น พระสูตรก็ปรากฏขึ้นมาแล้วเทศน์ว่าได้เลย เช่น เขาอยากฟัง กรณียเมตตาสูตร บทนี้ก็ปรากฏ เขาอยากฟังบทไหน บทนั้นก็ปรากฏ พวกเทพเขาไม่ได้ฟังแต่ เรานะ พวกเขายังน้อมเอาพระธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาเป็นที่พึ่งด้วย

บทสวดพระสูตรในตํารา กับบทสวดที่ปรากฏในจิตใจที่แสดงให้เทวดาฟัง ก็มีแตกต่างกัน อยู่บ้าง มีผิดแผกกันอยู่บ้าง ขึ้นอยู่กับวาสนาของท่านผู้แสดง (ถ้าวาสนาของผู้แสดงกว้าง ท่านก็แสดงได้กว้าง ถ้าวาสนาของท่านผู้แสดงแคบ ท่านก็แสดงได้แคบ) 

ท้าวคําสิงห์และภุมมเทวดาที่มาฟังเทศน์มีมากอยู่นะ บางครั้งก็มามาก บางครั้งก็มาน้อย บางครั้งก็มากันจํานวนมากจนมองดูขาวสุดสายตาก็มี จํานวนนี้ไม่รู้ว่าจะเท่าไหร่ เอาแน่ไม่ได้ เวลาเขามาฟังเทศน์ ห้าทุ่มก็มี หกทุ่มก็มี ตีหนึ่งก็มี ตอนกลางคืนมา กลางวันไม่มา นอกจากท้าวคําสิงห์ ซึ่งเป็นภุมมเทวดาแล้ว ยังมีพวกพญานาคในบริเวณแถบนี้มาฟังเทศน์หลวงปู่ ภุมมเทวดาและพญานาคเป็นพวกกายทิพย์ สอนสบาย เพราะเขาเป็นอันเดียวกัน คือ กายละเอียด ส่วนกายมนุษย์ กายหยาบ กายกิเลสตัณหา สอนยากกว่า”

หลวงปู่ลีสมัยเป็นพระหนุ่มออกธุดงค์ พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ท่านสั่งห้ามเป็นพระนักเทศน์ แต่เทวดามาขอฟังเทศน์ และท่านก็เทศน์ให้เทวดาฟัง เรื่องเทวบุตรเทวดา อินทร์ พรหม ยมยักษ์ นาค ครุฑ เป็นเรื่องปรกติธรรมดา มิใช่เรื่องแปลกพิสดาร สําหรับองค์ท่านเลย จะเห็นได้ว่าแทนที่ท่านจะไปพึ่งเทวดา เทวดานั่นแหละต้องมาพึ่งท่าน ท่านไปเที่ยวธุดงค์ภาวนาตามป่าตามเขาตามสถานที่ต่างๆ ท่านว่า “เทวดามาขอฟังธรรม มีอยู่ทุกสถานที่” พ่อแม่ครูจารย์ท่านไม่ให้พูดเรื่องแบบนี้ แม้กระนั้นก็เป็นการยืนยันได้ว่า เทวดามีอยู่จริง พระพุทธศาสนายังมีท่าน ผู้รู้แจ้งเห็นจริงในเรื่องเหล่านี้ แม้ปัจจุบันจะมีน้อยลงก็ตาม และในสามแดนโลกธาตุไม่มีอะไร จะใหญ่เหนือธรรม โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ดังนี้ 

“เทวดา อินทร์ พรหมทั้งหลายในสามแดนโลกธาตุนี้ ได้รับความร่มเย็นเป็นสุข เบาบางทางด้านทุกข์ บรรเทาทางด้านทุกข์ได้ ก็เพราะธรรมทั้งหลาย… 

ธรรมสูงขนาดไหน ท้าวมหาพรหมลงมานี้กราบหมด ยิ่งพระพุทธเจ้า พระอรหันต์ ยิ่งกราบสนิท ยิ่งกว่าพวกเรา ชั้นเอก คือ พระพุทธเจ้ากราบธรรม ไม่ทรงกราบอะไรได้เลย ในสามแดนโลกธาตุนี้ ทรงกราบพระธรรมอย่างเดียวเท่านั้น พระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์กราบพระธรรม พระสงฆ์สาวกกราบพระธรรม นี้กราบเรียบราบเป็นชั้นเอก ชั้นยอดเยี่ยมยิ่งกว่าเราทั้งหลาย”

การเกิดเป็นมนุษย์พบพระพุทธศาสนาเป็นลาภอันประเสริฐ เมื่อเทวดาทราบว่าเทวดา องค์ใดจะจุติ ก็พลอยยินดีอวยพร ขอให้ได้ไปเกิดในภูมิที่ดี ขอให้ได้ลาภอันดี ครั้นได้ลาภอันดีแล้ว ขอให้ดํารงตนอยู่ด้วยดี องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย การเกิดเป็นมนุษย์ ชื่อว่าเป็นการไปเกิดในภูมิที่ดีของเทวดา การที่เทพบุตรลงมาเกิดเป็นมนุษย์แล้วได้ความศรัทธาในธรรมวินัยที่ตถาคตประกาศไว้ นี้ชื่อว่าเป็นการได้ลาภอันดีของเทวดา ก็ความศรัทธาของ เทพบุตรนั้นแล ตั้งมั่น มีเหตุเกิด หยั่งลง มั่นคง อันสมณพราหมณ์ เทวดา มาร พรหม หรือใครๆ ในโลกไม่สามารถทําให้คลอนแคลนไปได้ นี้ชื่อว่าเป็นการดํารงตนอยู่ด้วยดีของเทวดา” 

เรื่องท้าวคําสิงห์ซึ่งเป็นภุมมเทวดาผู้นิมนต์หลวงปู่ลีมาสร้างวัดป่าภูผาแดงนั้น ท่านไม่ได้ทํา เพื่อองค์ท่านเอง สาเหตุสําคัญ คือ ท่านทําด้วยความกตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านต้องการแสวงหาสถานที่อันสงบสงัดให้องค์หลวงตาฯ ได้มาพักผ่อนหลบแขกญาติโยมที่นับวันหลั่งไหลเข้าไปกราบองค์ท่านจนไม่มีเวลาพักผ่อนธาตุขันธ์

ส่วนที่มาของชื่อ “วัดเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์” หลวงปู่ลีท่านตั้งขึ้นเอง ท่านว่า “ผมเอง นี่แหละเป็นคนตั้งชื่อ ผมเอาชื่อวัดป่าบ้านตาด ที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาตั้งไว้ว่า วัดเกษรศีลคุณ ครั้นตั้งชื่อนี้แล้วก็ไม่มีใครรู้จัก ป้ายก็ไม่มีติดบอกไว้ ผมก็เลยเอาชื่อนั้นมา เอาป้ายมาติดไว้ที่นี่ ให้คนได้รู้จักบ้าง แล้วผมก็เอาชื่อพระอุปัชฌาย์ คือ พระธรรมเจดีย์เข้าด้วย” ชื่อวัดภูผาแดงจึงเป็นวัดเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ ซึ่งหลวงปู่ลีท่านได้ทั้งชื่อที่พ่อแม่ครูจารย์ตั้งไว้ คือ “วัดเกษรศีลคุณ” และได้ทั้งชื่อพระอุปัชฌาย์ของท่าน คือ “พระธรรมเจดีย์”

เริ่มสํารวจภูผาแดง

ครูบาอาจารย์ที่เคยมาเที่ยวธุดงค์ภูผาแดง ท่านเมตตาเล่าว่า แต่ก่อนภูผาแดงยังไม่มี ทางคนทางรถ มีแต่ทางช้างทางเสือ คนก็เดินไปตามทางช้างทางเสือ ไปตามป่าไม้ แต่ก่อนท่านเอง ไปอยู่กับทางช้างทางเสือกับพระอาจารย์ปั่น ซึ่งเป็นสหธรรมิกกับพระอาจารย์คําพอง ติสฺโส ปัจจุบันท่านพระอาจารย์ทั้งสองมรณภาพแล้ว

ขณะที่มาเที่ยวธุดงค์ ท่านยังเป็นพระหนุ่มอายุราว ๒๓ ปี ในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ บรรดาสัตว์ เช่น ช้าง เสือ มีมากมายได้มาช่วยทรมานให้ภาวนา มีอยู่โดยรอบบริเวณภูเขา ๓ ลูก ได้แก่ ๑. ภูอุ้มข้าว บ้านผาสิงห์ ๒. ภูผาแดง ๓. ภูเม็ง ระยะทางบิณฑบาตจากบ้านผาสิงห์ ไปกลับอยู่ในราว ๓ กิโลเมตร ตอนแรกไปอยู่ที่ภูผาแดงเฉียงไปทางทิศใต้หน่อยๆ ตรงบริเวณที่เป็นร่องลงๆ จดห้วยสามพาด หน้าผาแดงตรงบริเวณถํ้าพระเป็นป่าดงดิบ ซึ่งเป็นบริเวณที่ไฟป่าลามไปไม่ถึง 

สัตว์ป่าที่มีอยู่ในป่าภูผาแดง ได้แก่ ช้าง เสือ นกยูง ไก่ป่า เป็นต้น โดยเฉพาะช้างป่ามีอยู่ราว ๓๐๐ ถึง ๕๐๐ เชือก ขณะกําลังนั่งสมาธิอยู่ เมื่อช้างมันเดินมาเห็น มันเห็นก็หลบออกไป ช้างมันรู้จักกลิ่นคน กลิ่นเสือ กลิ่นอะไร มันก็สามารถรู้ได้ ถ้าเป็นพระ มันก็หลีกออกไป ช้างมัน รู้จักหมด พวกที่มีศีล ไม่มีศีล มันก็รู้ ภูผาแดงพื้นที่กว้างใหญ่อุปมาคอกช้างคอกเสืออันใหญ่มหึมา ยามคํ่าคืนเสียงสัตว์สนั่นไพร คนใจอ่อนขวัญหายมิอาจอยู่ได้ ช้างเสือมันจะเดินลงมาจากภูผาแดงแล้วก็เดินไปยังวัดถํ้ากลองเพล พอออกจากวัดถํ้ากลองเพล มันก็ย้อนกลับมาทางบ้านหนองอ้อ มันไปกันเป็นฝูงๆ มันเดินไปทางบ้านโนนสมบูรณ์ ทิศใต้หมู่บ้านทางลงมาใกล้บ้านคําหมากคูณแล้ว มันก็หันกลับขึ้นมาภูผาแดงตามเดิมเป็นวัฏจักรอยู่เช่นนี้

ช้างกับเสือมันจะไปด้วยกัน แต่ไปกันคนละวัน ช้างมันจะล่วงหน้าไปก่อน ส่วนเสือจะตาม ไปในวันหลัง แต่ก็ไม่อาจรู้ได้ว่ามันเป็นเพราะอะไร มันไปทําไม แต่ว่าไปด้วยกัน ตามๆ กันไป นกยูงก็มีอยู่มากวิ่งเล่นอยู่ตามข้างทางเดินจงกรม สัตว์อื่นก็มี เช่น กวาง เก้ง ฟาน ฯลฯ แต่ก่อนบรรดาสัตว์ที่ผาแดงนี้มีมากยิ่งกว่าสัตว์ในคอกเสียอีก งูตัวใหญ่ๆ ก็มี งูมันจะร้องเวลาฝนจะตก งูจงอางเสียงมันร้องเหมือนกับแมงง่วง ร้องเสียงใหญ่ แต่ร้องเสียงสั้นๆ ว่า “อี๊ด ! ๆๆ”

แต่เดิมต้นไม้มีแต่ต้นสูงใหญ่ แหงนมองคอตั้งบ่า ลําต้นไม้สูง ใบดกหนา แทบมองไม่เห็น เดือนดาว พอมองจากด้านล่างดูโล่งแต่เป็นลําต้นของต้นไม้เหมือนลําเทียนขนาด ๕ คนโอบ ไม้ยาง ไม้เปลือย ไม้มะค่า ไม้ตะเคียน มีต้นไทรใหญ่ผลดก มีสัตว์จําพวกบ่างลั่วตัวใหญ่ๆ อาศัยอยู่เป็นจํานวนมาก เสียงมันร้อง “อุ่ย ! ๆๆ” ในเวลากลางคืน นอกจากนั้นก็ยังมีสัตว์อื่นอีก เช่น กระรอก ชะมด ฯลฯ ที่ต่างพากันมากินผลไม้อยู่ที่ต้นไม้นั้น เวลาเราฉายไฟขึ้นไปจะมองเห็นแววตาแสงวาวของพวกมันเป็นสายๆ หนูหวายตัวใหญ่ๆ เวลาเรากางมุ้งนอนอยู่ มันก็กัดมุ้งเข้าไป กัดหนังเท้า ของเราด้วย สมัยก่อนเรื่องราวมันเป็นอย่างนั้นจริงๆ

พระรูปแรกที่ขึ้นมาอยู่ภูผาแดงชื่อว่า “พระลี” (คนละองค์กับหลวงปู่ลี) พระลีแต่ก่อนเป็นฆราวาสมีอาชีพเป็น “นายฮ้อย” (พ่อค้า) ประมูลอ้อย ได้มาภาวนาอยู่ที่ถํ้าพระ มีเหล่าเทพมาบอกในนิมิตว่า “ในครึ้มที่มีต้นไม้ปกคลุมก้อนหินอยู่นั้น เป็นถํ้าที่มีของมีค่า” พระลีก็สํารวจตามซอกตามหลืบเงื้อมหินลงไปถึงห้วยก็ไม่เห็น ไปเที่ยวค้นหาป่าตรงนั้น ถํ้าตรงนั้นก็ไม่เห็น พอกลับขึ้นมาจึงมาเห็นอยู่ที่ถํ้าพระนี้ นายลีจึงได้กลับเข้ามาบวชเพื่ออยู่ประจําที่ภูผาแดงนี้ เหตุผล คือ บวชหาสมบัติอันมีค่า

สมัยที่พระลีท่านมาอยู่ที่ภูผาแดง ปี พ.ศ. ๒๕๐๐ ท่านสุมไฟเผาป่าหาสมบัติอยู่หลายปี ได้เต่าทองคํา จากนั้นท่านก็นําเต่าทองคําไปขายและนําเงินที่ได้ไปสร้างตึกให้ลูกหลาน ต่อมาพระลี ก็อยู่ที่นั้นไม่ได้ เป็นไข้เป็นหนาว ป่วยเป็นโรคสารพัด พระลีจึงชักชวนท่านให้ขึ้นมาอยู่ด้วย อยู่ต่อมาพระลี แม้จะมีท่านคอยอุปัฏฐากดูแลรักษาอาการอาพาธ พระลีก็อยู่ไม่ได้ เมื่อย่างกรายเข้าไปในถํ้าคราวใด ก็เกิดมีอาการป่วยหนักคราวนั้น ท่านจึงหลบหนีไปอยู่อําเภอหนองสองห้องและเข็ดหลาบไม่กลับมาอีกเลย

แต่ก่อนมีฆ้องทองคํา ฆ้องวิเศษ ตีโหม่งๆ ไม่รู้ว่าใครตี มันดังขึ้นมาเอง ได้ยินถึงอําเภอหนองวัวซอ แต่ก่อนมันเป็นปรากฏการณ์ในวันพระวันศีล พระลีเมื่อพบของศักดิ์สิทธิ์ จึงเอาอิฐ หรือเอาปูนไปโบกอัดไว้ สาเหตุที่โบกปูนไว้ก็เพราะท่านกลัวคนจะขโมยเอาของวิเศษที่นั้นหนีไป จึงเอาปูนเอาอะไรไปปิดไว้หมด ไม่ให้คนอื่นรู้ ปัจจุบันก็ยังปิดอยู่ใต้หลังกุฏิ (ปัจจุบัน คาดว่าคงเป็นบริเวณกุฏิหลังแรกหลวงปู่ลี กุสลธโร ใกล้บริเวณถํ้าพระ)

ทางหน้าผาแดงบริเวณต้นไม้รังจะมีรูอันหนึ่งขนาดพอดีตัวของเรา ลักษณะเป็นรูลึกเข้าไป ในถํ้า แต่หากคนไม่สังเกตก็จะมองไม่เห็น ท่านเคยเข้าไปกับหลานชาย แต่การเข้าไปต้องออกแรง รูที่ทอดยาวไปนั้นบางช่วงก็มีขนาดกว้าง บางช่วงก็มีขนาดแคบ ต้องทําตัวลีบๆ เข้าไป เวลาเดินไป ก็ฝ่าไปข้างหน้าเรื่อยๆ ระยะทางราวหนึ่งเส้น มุดเข้าไป ขณะที่กําลังเดินไปแสงก็ส่องลอดเข้ามา เมื่อเดินไปถึงที่แห่งหนึ่ง มันจะมีหลุมๆ หนึ่ง มีขนาดใหญ่อยู่ระหว่างกลางถํ้า ลักษณะเกลี้ยงเกลา เหมือนมีคนมาปัดกวาดอยู่ทุกวัน ถํ้าด้านในไม่กว้างเท่าไรนัก เมื่อมองไปด้านข้างล่างจะเห็นหลุม กว้างใหญ่ ท่านก็ลองทิ้งก้อนหินลงไป มันก็ดังปั๊กอยู่ด้านล่าง จึงตัดใจไม่ลงไปสํารวจด้านล่าง เมื่อเหลียวมองขึ้นไปด้านบนเห็นแสงคล้ายกับแสงดาว จึงเดินตามแสงดาวนั้นขึ้นไป มีต้นไม้ ต้นหนึ่งทะลุขึ้นไป จึงพากันขึ้นไปยังต้นไม้ต้นนั้นก็โผล่ทะลุออกทางหน้าผาแดงพอดี

ต่อมาได้มีกลุ่มขบวนการคอมมิวนิสต์เข้าไปอาศัยหลบซ่อนตัวอยู่ถํ้านั้น ภายหลังหลังจากที่ มีการยกเลิกขบวนการคอมมิวนิสต์ คอมมิวนิสต์ได้ขนดินปิดทางเข้าออก โดยการขุดเอาดินที่อยู่ด้านบนไปปิดทางแล้วเอาไฟสุม แล้วก็กวาดดินเข้าไปปิดในรูถํ้าจึงเข้าไปไม่ได้อีก

ต่อมาปี พ.ศ. ๒๕๒๙ องค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน มีดําริให้หลวงปู่ลี กุสลธโร ไปหาทําเลที่ตั้งวัดเพื่อต้องการหลบหลีกจากผู้คน ท่านจึงกราบนิมนต์ให้หลวงปู่ลีมาสร้างมาเป็น ผู้ดูแลรักษาป่าผืนนี้ ผ่านไป ๕ ปี หลวงปู่ลีจึงได้กลับมาสร้างในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ และองค์หลวงตาฯ ได้เมตตาเล่าเรื่องเสือวัดป่าภูผาแดง ไว้ดังนี้

“อยู่ในป่า นี่พูดถึงตั้งแต่ก่อนนะ ทุกวันนี้แม้แต่ป่าก็ไม่มี แล้วสัตว์เหล่านี้จะมีมาจากไหน ไม่มีนะ เขาว่าน่ากลัวๆ แต่ก่อนเป็นสถานที่น่ากลัวจริงๆ พวกสัตว์ พวกเนื้อ พวกเสือ อยู่ด้วยกัน คือเสืออาศัยกินเนื้อในป่า เสือมีอยู่ทั่วไป เพราะเนื้อมีอยู่ทั่วไป ที่ว่าน่ากลัว น่ากลัวจริงๆ มันมีจริงๆ มันไม่ได้เป็นเสือกระดาษอย่างทุกวันนี้ ทุกวันนี้มีแต่รูปเสือกระดาษ เสือตัวจริงไม่มี หมดนะเสือ เราก็พยายามฟังเสียงข่าวคราวเรื่องเสือที่มันมีมากต่อมาก ว่าใครยิงใครฆ่าที่ไหนๆ ไม่เคยได้ยิน เงียบไปเลยตามๆ กันกับพวกฝูงเนื้อทั้งหลายที่เงียบไปเลย หมด 

เสือตามธรรมดานี้เขาฆ่าที่ไหน ข่าวมันจะกระพือมานะ มันจะมาถึงกันรวดเร็ว เช่นอย่างวัดธรรมลี ผาแดงนี่ เขายิงเสือ ฆ่าเสือทางโน้นได้ยินข่าวถึงนี้ ทั้งๆ ที่แต่ก่อนการคมนาคมไม่สะดวก แต่มันก็ส่งข่าวมาหากันจนได้ เขาฆ่าเสือทีเดียวดังไปหมดเลย เดี๋ยวนี้เงียบเลย ไม่ทราบมันตายไปทางไหน ไม่เห็น ไม่ได้ยินเลย มันก็หมดนั่นแหละ แต่ไม่ได้ยินข่าวเหมือนแต่ก่อน” 

จุดเริ่มต้นของการสร้างวัดป่าภูผาแดง 

ในต้นปี พ.ศ. ๒๕๓๓ วันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านสั่งให้พระศิษย์เดินทางขึ้นมายังภูผาแดงล่วงหน้า เมื่อครบ ๔ วัน ท่านก็ให้ลูกศิษย์ขับรถมาส่ง สมัยนั้นทางการเห็นว่าบ้านในละแวกนั้นเป็นบ้านผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ จึงถูกขับไล่ลงทั้งหมด เพราะชาวบ้าน ไม่ประกอบอาชีพอื่น ลักลอบตัดแต่ต้นไม้ขาย และซ่องสุมกําลัง จึงได้ย้ายบ้านผาสิงห์ บ้านผางาม บ้านหนองแพรว บ้านหนองน้อยขับไล่ลงหมด ชาวบ้านปลูกบ้านเป็นกระต๊อบก็ถูกทางการเอาทหารมาขับไล่ พอไปบิณฑบาตทางนั้นก็ไม่มีใครอยู่ 

หลวงปู่ลีท่านมาอยู่ที่ภูผาแดงครั้งแรก ขณะนั้นท่านมีอายุ ๖๘ ปี ท่านพักอยู่กุฏิร้าง เป็น กุฏิเก่าที่ครูบาอาจารย์เคยมาสร้างเอาไว้ เมื่อหลวงปู่ลีไม่มีหมู่บ้านใกล้ๆ ให้บิณฑบาต ท่านและ พระเณรได้อาศัยลูกศิษย์เอาปิ่นโตอาหารมาจากวัดถํ้าสหายฯ ที่แม่ชีทํามาถวาย ส่วนพระเณร ไปบิณฑบาตบ้านหนองอ้อเก่า ระยะทางราว ๙ กิโลเมตร ไปกลับ ๑๘ กิโลเมตร ฉันข้าวครั้งแรก เป็นกุฏิที่เป็นเทิบ จากถํ้าพระลงไปอีก บริเวณข้างลําห้วย 

ขณะนั้นมีพระทั้งหมด ๔ รูป สามเณร ๑ รูป ต่อมาก็มีเณรอีก ๒ รูป คนบ้านสวนกล้วย จังหวัดเลย ที่ศรัทธาหลวงปู่ลีขึ้นมาอยู่ด้วย จากนั้นก็มีพระเณรตามขึ้นมาอีก ก็เลยย้ายขึ้นมาอยู่ กุฏิตรงบริเวณที่เป็นเครื่องไฟ หลวงปู่ลีท่านทําไม้ฟากอยู่ตรงนั้น พอลงไปด้านโน้นก็จะเริ่ม บิณฑบาต เริ่มสร้างโรงครัว เริ่มสร้างกุฏิตรงโรงเห็ด

เมื่อมาอยู่ที่ภูผาแดงมีคราวหนึ่งหลวงปู่ลีมีอาการปวดหลังปวดเอว ผู้ใดมานวดให้อย่างใด ก็ไม่หาย ท่านเล่าว่า มีเทวดาชุดขาวมาถวายการนวดให้ท่าน อาการเจ็บปวดนั้นก็หายในทันที ท่านว่า “ยามกลางคืนเขามาหา กดจับหน่อยๆ ก็หาย โอ๊ย ! จับคราวเดียวเย็นวาบไปทั่วทั้งตัว”

มีเหตุการณ์แปลกประหลาดหลายเรื่องเกี่ยวกับสถานที่วัดป่าภูผาแดง คือ ในช่วงปีแรก เกิดปรากฏการณ์ฟ้าผ่า ๔๐๐ ถึง ๕๐๐ ครั้งต่อวัน มีแต่ลมพัดหมุนอยู่ แต่ภายในบริเวณวัด เสียงฟ้าผ่าดังเปรี้ยง ! ปร้าง ! ๆๆ จนกระทั่งว่าหลังจากฝนหยุดตก ฟ้าหยุดผ่าแล้ว หมู่พระได้มา ช่วยกันตัดต้นไม้ที่ถูกฟ้าผ่าเสียหายหลายต้น พิลึกกึกกือและน่ากลัวจริงๆ ฝนตกไม่แรง แต่ทําไมสายฟ้าผ่านี้แรงเหลือเกิน พระเณรกลัวมาก บางรูปถึงกับนอนคลุมโปงร้องไห้ โดยเฉพาะวันขึ้น ๑๕ คํ่า จะได้ยินเสียงระนาด เสียงฆ้อง กลอง ยํ่าไพรีอยู่อย่างนั้น ลักษณะการตีแบบแห่ขบวน เสียงนี้ดังเสียจนน่ากลัวพิลึก ยามคํ่าคืนมีแสงพวยพุ่งขึ้นฟ้า เหมือนเทพเทวา นาคานาคี พญานาค พญาครุฑ แสดงอิทธิฤทธิ์เล่นกันอย่างสนุกสนาน แต่ปุถุชนคนทั่วไปเห็นเข้าแล้ว ใจย่อมเสียววาบและกลัวอกสั่นขวัญแขวนตามๆ กัน

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ นับเป็นปีแรกของการมาสร้างวัดป่าภูผาแดง อายุพรรษาของหลวงปู่ลี เข้าสู่พรรษาที่ ๔๑ ซึ่งเป็นไปตามสัจจะที่ท่านตั้งไว้ หากไม่ครบ ๔๐ พรรษาจะไม่สร้างวัด ยุคแรกของวัดป่าภูผาแดง บิณฑบาตบ้านผาสิงห์ เดินลงไปตามร่องนํ้าห้วยสามพาด กุฏิยังไม่มี ทําเป็นร้านกํามะลอมุงหญ้าพอได้หลบฟ้าหลบฝน ซึ่งที่ภูผาแดงฟ้าผ่าแรงเป็นพิเศษ ต่อมาพระเณรที่ภาวนา อยู่บริเวณไหล่เขาถํ้าพระ ได้ย้ายขึ้นมาบริเวณหลังเขา ซึ่งเป็นสถานที่ใหม่ เมื่อมาอยู่ด้านบนเขา จึงยกเลิกการบิณฑบาตที่บ้านผาสิงห์ เปลี่ยนมารับบิณฑบาตสายที่ ๑ สายบ้านหนองอ้อ สายที่ ๒ บ้านคําหมากคูณ บ้านหนองแวง เดินราว ๘ กิโลเมตร ไปกลับราว ๑๖ กิโลเมตร

ความเป็นมาก่อนที่หลวงปู่ลีท่านจะตัดสินใจสร้างวัดป่าภูผาแดง คือ ราวๆ ปี พ.ศ. ๒๕๒๙ วันหนึ่งขณะท่านเข้าไปทําข้อวัตรและกราบองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ที่วัดป่าบ้านตาด องค์หลวงตาฯ ท่านกล่าวว่า “ธรรมลี ! ในบริเวณป่าเขาที่บริบูรณ์ด้วยธรรมชาติ ที่ไม่ห่างไกลจากวัดป่าบ้านตาดนัก พอได้หลบแดดหลบร้อน หลบผู้คนที่มากขึ้นทุกวัน จะพอมีบ้างหรือไม่” ท่านฟังแล้วนํามาพิจารณาจึงแสวงหาที่หลบให้องค์หลวงตาฯ เบื้องต้นท่านไปที่เสนาสนะป่านํ้าจั้น แต่นํ้าไม่อุดมสมบูรณ์ ท่านจึงย้อนมาภูผาแดง ซึ่งพวกภุมมเทวดา อันหัวหน้ามีนามว่า ท้าวคําสิงห์ เคยอาราธนานิมนต์ท่านมาสร้างวัด 

ท่านอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร เล่าว่า “ตอนหลวงปู่ลีท่านมาอยู่ผาแดงใหม่ๆ ถูกพวกป่าไม้มาไล่ลง” ท่านว่า “เหลือ ๕ นาทีเท่านั้น ท่านไปหาทัน ไม่เช่นนั้นหลวงปู่ลีท่านลงไปจาก ผาแดงแล้ว ท่านพาหัวหน้าป่าไม้ไปกราบหลวงปู่ลี” ท่านว่า “หลวงปู่ลีท่านไม่ชอบมีเรื่อง ถ้ามีคนมาไล่อย่างนี้ ท่านจะเก็บของหนีทันที เป็นนิสัยส่วนตัวของหลวงปู่” 

ท่านอาจารย์จันทร์เรียนขึ้นไปพร้อมกับหัวหน้าป่าไม้ ระหว่างทางพบรถขนแฝกมุงหลังคาที่เขาจะมาสร้างกุฏิให้หลวงปู่กลับลงไป เขาบอกว่าหลวงปู่ให้เอากลับลงไป ท่านจะไม่อยู่แล้ว ตอนนี้หลวงปู่ลีท่านรอรถมารับอยู่ ท่านอาจารย์จันทร์เรียนขึ้นไปถึง ท่านให้ป่าไม้กราบเรียน บอก ไม่ต้องไปไหน ให้อยู่ที่นี่ พวกชาวบ้านที่เขามาอยู่ที่นี่ก็มี ถ้าชาวบ้านเขาหนี พระก็อยู่ไม่ได้เอง เพราะพระต้องอาศัยข้าวจากชาวบ้าน ตั้งแต่นั้นท่านก็อยู่มาจนเป็นวัดใหญ่วัดโตจนถึงทุกวันนี้

เมื่อหลวงปู่ลีท่านมีวัดขององค์ท่านเองแล้ว ท่านเมตตารับพระเณรที่มาขออยู่ศึกษาอบรมและปฏิบัติธรรมที่วัดแห่งนี้มาโดยตลอดจนกระทั่งทุกวันนี้ ท่านดําเนินตามแนวปฏิปทาของพ่อแม่-ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวอย่างครบถ้วนเคร่งครัด จนกล่าวได้ว่าวัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ หรือวัดป่าภูผาแดง ถือเป็นดินแดนธรรมะอันสําคัญอีกแห่งหนึ่งของวงพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่นในสมัยปัจจุบัน 

พรรษา ๔๑ – ๕๐ พ.ศ. ๒๕๓๓ – ๒๕๔๒ จําพรรษาที่วัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์

ในปี พ.ศ. ๒๕๓๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านจําพรรษาที่วัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ หรือ ชื่อที่รู้จักกันทั่วไปว่า วัดป่าภูผาแดง มีชื่อเรียกอย่างเป็นทางการว่า วัดหนองสวรรค์ เป็นวัดที่ ท่านสร้างขึ้นเองเป็นวัดแรก ที่ตั้งวัดอยู่ทางทิศตะวันออกของอําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี เป็นวัดฝ่ายอรัญญวาสี “ธรรมยุต” ในปี พ.ศ. ๒๕๓๗ ได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา

ตามปรกตินิสัยของหลวงปู่ลีแล้ว ตลอดชีวิตของท่าน ท่านชื่นชอบอยู่ตามป่าตามเขาในที่ทุรกันดารห่างไกล อาศัยหมู่บ้านเล็กๆ พอบิณฑบาตยังชีพ ท่านไม่เคยจําพรรษาในบ้านในเมือง ที่เจริญแล้ว ดังที่ องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ “มหาวิทยาลัยป่านั่นเห็นไหมล่ะ พระพุทธเจ้าสอน มหาวิทยาลัยบ้านไม่มีแต่ก่อน มีตั้งแต่ไล่เข้าป่าๆ ไล่เข้าบ้านเข้าตลาดตเล หากระดูกหมู กระดูกวัว พระพุทธเจ้าไม่ได้สอน ไม่สอน เราก็บอกว่าไม่สอน เราไม่เห็นในคัมภีร์ แต่ไล่เข้าป่านี้มีทั้งนั้น องค์ไหนก็ตามสอนมา พระแม้องค์เดียวที่จะไม่ได้รับพระโอวาทข้อ รุกฺขมูล- เสนาสนํฯ นี้เป็นไม่มี อุปัชฌาย์จะรังเกียจการศึกษากรรมฐาน ธุดงควัตร อะไรก็ตาม แต่เวลาสอน กุลบุตรผู้มาบวชด้วย ต้องสอนธรรมข้อนี้ ไม่สอนไม่ได้ ปลดจากอุปัชฌาย์ ผิดหลักเกณฑ์ของอุปัชฌาย์ที่สอนกุลบุตร นั่น เข้าใจไหมล่ะ ท่านเน้นหนักถึงขนาดนั้น”

หลวงปู่ลี ท่านเป็นพระธุดงคกรรมฐานแท้ ตลอด ๔๐ พรรษาที่ผ่านมา พิสูจน์ท่านได้เป็นอย่างดี ท่านชอบเที่ยวธุดงค์ภาวนาอยู่อย่างเงียบๆ ในท่ามกลางขุนเขาป่าลึกอันสงัดวิเวกทางภาคอีสาน โดยเฉพาะจังหวัดอุดรธานีและจังหวัดเลย หย่อนลงมาเป็นทางจังหวัดมุกดาหาร สกลนคร หนองบัวลําภู หนองคาย บึงกาฬ กาฬสินธุ์ ขอนแก่น มีภาคเหนือตอนล่างบ้าง คือ เพชรบูรณ์ และมีภาคตะวันออกบ้าง คือ จันทบุรี ท่านซ่อนตัวประดุจดังราชสีห์ ผู้คนจึงไม่ค่อยเห็นท่านได้ง่าย และ ไม่มีใครทราบความเคลื่อนไหว ความเป็นตายร้ายดี สุข ทุกข์ของท่านได้ เว้นแต่พระกรรมฐาน ที่มุ่งมั่นต่ออรรถธรรมด้วยกันเท่านั้นจึงจะทราบได้ ดังบทมหาสมัยสูตรที่หลวงปู่ลีท่านชอบสวด ตอนหนึ่งว่า “เย สิตา คิริคพฺภรํ ปหิตตฺตา สมาหิตา ปุถู สีหาว สลฺลีนา โลมหํสาภิสมฺภุโน โอทาตมานสา สุทฺธา วิปฺปสนฺนมนาวิลา ภิกษุทั้งหลายเหล่าใด อาศัยแล้วที่ซอกแห่งภูเขา มีตนอันส่งไปแล้ว ตั้งจิตมั่นเป็นอันมาก ซ่อนเร้นอยู่แล้วดั่งราชสีห์ ครอบงําเสียซึ่งขนพองสยองเกล้า มีใจผุดผ่องหมดจดใสสะอาดไม่ขุ่นมัว”

หลวงปู่ลี ตามปรกตินิสัยของท่าน ชอบอยู่ตามลําพัง เมื่อท่านมาสร้างวัดป่าภูผาแดงเพื่อสนองคุณพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ท่านก็ต้องมาแบกรับภาระพระ เณร ตลอดญาติโยมที่จะ เข้ามาพึ่งพาอาศัย ท่านกล่าวไว้ว่า “พระเณรมาก ผู้คนมาก ปัญหาก็จะมากตาม”

ในพรรษาแรกนี้ มีพระ เณร อยู่ร่วมจําพรรษารวมหลวงปู่ลี จํานวน ๑๑ รูป เบื้องต้น ท่านอยู่กุฏิกํามะลออยู่หน้าผาใกล้ต้นมะค่าใหญ่ ไม้พื้นก็ถูกคนใจร้ายขโมยไปเสียเกลี้ยง ลูกศิษย์ จึงบูรณะถวายท่านใหม่ เมื่อเข้าพรรษาท่านย้ายจากไหล่เขาขึ้นมาด้านบนหลังเขา ซึ่งเป็นกุฏิเสา ๖ ต้น อยู่หน้าศาลาเยื้องโรงต้มนํ้าร้อนปัจจุบัน เวลา ๐๓.๐๐ น. พระเณรต้องตื่นมาทําข้อวัตร จากนั้นเดินลัดลงบิณฑบาตมาทางหมู่บ้านตั้งแต่ตีสี่ ถึงชายป่าต้องได้อรุณจึงค่อยออก ในพรรษานี้ ต้องเอาผ้าครองไปด้วย ใช้เวลาเดินบิณฑบาตจนกระทั่งกลับถึงวัดเวลา ๐๘.๔๕ น. เนื่องจากระยะทางไกลมาก พระออกนอกเขตวัดก่อนอรุณขึ้นมิได้ จะขาดพรรษา ท่านให้บิณฑบาตครึ่งทาง ญาติโยมให้มาครึ่งทาง พบกันบริเวณเชิงภูน้อย พอมีโรงครัว แม่ครัวจึงทําอาหารมาถวายบ้าง เนื่องจากข้าวไม่พอฉัน แม่ครัวต้องไปขุดหัวกลอย แช่กลอยไว้แล้วนึ่งถวายพระเณร แล้วก็หาเก็บพืชผักตามป่า เช่น อีลอก หน่อไม้ ผักหวาน ยอดผักในป่า เป็นต้น มาถวาย สําหรับถนนหนทาง เมื่อเข้าพรรษา พระ เณร และญาติโยมได้ช่วยกันทํา พอออกพรรษาทางนั้นก็สําเร็จพอดี

พระศิษย์ผู้หนึ่งที่ได้ร่วมจําพรรษาในครั้งนั้น เล่าว่า “หลวงปู่ลีท่านเข้มงวดกับพระเณรมาก ท่านดําเนินตามปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวอย่างครบถ้วนเคร่งครัด ในพรรษาท่านให้พระเณรถือธุดงค์ ฉันข้าวใช้ช้อนซดก็ไม่ได้ การฉันของหวาน ท่านอนุโลมให้ใส่แก้วนํ้าได้บ้าง อาหารคาวหวานให้เทปนลงในบาตร โรงนํ้าปานะหรือโรงนํ้าร้อน ให้ลงฉันตรงเวลาที่ท่านกําหนด เลยนั้นไปไม่ได้ ฉันเสร็จแล้ว ท่านให้เก็บกวาดให้เรียบร้อย ข้อวัตรปฏิบัติทุกอย่างคลาดเคลื่อน ไม่ได้เป็นอันขาด หากมีเรื่องดุด่าว่ากล่าวตักเตือนแรง ยกให้ท่านเป็นหนึ่งไม่เป็นสองรองใคร”

ความปรารถนาของหลวงปู่ลี ในการสร้างวัดถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวได้ สําเร็จลง พอออกพรรษาองค์หลวงตาฯ ท่านเมตตามาเยี่ยม ยังความปลาบปลื้มใจให้กับหลวงปู่ลีและพระเณรวัดป่าภูผาแดงเป็นอย่างยิ่ง องค์หลวงตาฯ เข้าพักในเสนาสนะที่หลวงปู่ลีจัดไว้ถวาย พระเณรได้ถวายวัตรปฏิบัติ มีการนวดเส้น เป็นต้น จากนั้นเป็นต้นมาองค์หลวงตาฯ ท่านได้เมตตาแวะมาเยี่ยม มาพักผ่อนเป็นประจํา ท่านเมตตาให้โอวาทธรรม พร้อมทั้งส่งอาหารเลี้ยงดูพระเณรที่มาภาวนาที่วัด โดยได้เอาข้าวสาร อาหารแห้ง นํ้ามันพืช นํ้าปลา ฯลฯ มาส่งที่โรงครัวเป็นประจํา

การทอดกฐินในปีแรกได้เงิน ๗๐๐,๐๐๐ บาท หลวงปู่ลีท่านได้นํามาสร้างศาลา บริเวณนั้น เป็นป่าไม้ไผ่ไร่ ไม่มีต้นไม้ใหญ่ จากนั้นท่านสร้างกุฏิที่ถํ้าย่างไก่ให้พระศิษย์มาพํานัก จากนั้นท่านให้ สร้างห้องนํ้าสําหรับญาติโยม สมัยก่อนนั้นญาติโยมจากกรุงเทพฯ มาวัด ถนนหนทางค่อนข้างลําบากมาก โดยเฉพาะหน้าฝน เพราะเป็นทางภูเขา เมื่อมาเห็นพระเณรวัดป่าภูผาแดงลําบาก จึงนํานมแลคตาซอยมาถวายเป็นจํานวนมาก คิดว่าเป็นนํ้าปานะได้ ท่านไม่ให้ฉัน ให้นําไปถวาย พระวัดบ้าน ครั้นนานๆ เข้า ท่านจึงให้สามเณรเอาขึ้นถวายพระตอนจังหันเช้ารูปละ ๑ กล่อง

เรื่องดุด่าว่ากล่าวนี่เด็ดขาดมาก พระเณรเคยถูกท่านขับไล่หนีนับครั้งไม่ถ้วน เช่น พระเณรนั่งคุยกันทั้งวัน ท่านกําหนดจิตดู ท่านก็ทราบ เมื่อถึงเวลาสรงนํ้าถวายท่าน ท่านขึงตาใส่ จะเข้าไป สรงนํ้า ท่านตวาดอย่ามาสรง “หนีไป ! พระนักเทศน์นี่ มันเทศน์เก่งนักนี่ พูดเก่ง พูดทั้งวัน เทศน์ให้ผมฟังหน่อยนะ” พระเณรที่ได้ยินดังนั้นย่อมอยู่กับท่านไม่ได้ ต้องหลบไปเสียก่อน

เวลาฉันจังหัน ฉันไปต้องมององค์ท่านไปพร้อม พอท่านขยับปั๊บ เราต้องรีบลุกทันทีจะอิ่มหรือไม่อิ่มก็ตาม บางทีท่านเห็นพระเณรติดในรสชาติอาหาร ท่านฉันนิดเดียว พอท่านฉันเสร็จ ต้องรีบไปรับบาตรท่านไปล้าง ถ้าหากชักช้า ท่านจะนําไปล้างเอง และวันหลังท่านไม่ให้รับบาตรท่าน ต้องใช้เวลาอีกหลายวันจึงจะเข้าหน้าท่านได้อีก

ปรจิตตวิชาของท่านไวมาก 

เรื่องปรจิตตวิชา คือ การกําหนดรู้วาระจิตของผู้อื่น การฟังได้ทั้งเสียงสัตว์ เสียงมนุษย์ เสียงภูตผี เทวบุตร เทวดา อินทร์ พรหม ยม นาค เห็นได้ทั้งสัตว์มนุษย์ที่เป็นกายและวัตถุหยาบ ทั้งที่ เป็นกายทิพย์ เช่น เปรต ผี เทวดา เป็นต้น รู้ได้ทั้งจิตสัตว์ จิตมนุษย์ว่ามีความเศร้าหมองผ่องใสประการใด ตลอดความคิดปรุงต่างๆ ที่คิดอยู่ภายใน 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านนับเป็นครูบาอาจารย์อีกองค์หนึ่งที่มีปรจิตตวิชาที่รวดเร็วมากท่านกําหนดจิตเท่านั้น ท่านทักได้ทันที ท่านใช้สําหรับสั่งสอนอบรมพระเณร 

พระอุปัฏฐากของหลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “จิตหลวงปู่รวมใหญ่ ท่านไม่ได้บอกสถานที่ แต่ท่านบอกว่า จิตมันรวมใหญ่อยู่อย่างนั้นแหละทั้งวันทั้งคืนตลอด ๒๐ วัน ท่านไม่ได้อดข้าวนะ ท่านฉัน ข้าวอยู่ แต่มันอยู่แบบว่าเป็นมหาสติของท่าน ท่านว่า “จิตรวมใหญ่อยู่ ๒๐ วัน มันหมุนอยู่ อย่างนั้นตลอดนะ เหมือนเราดูหนังดูละครเป็นตอนๆ ไปเรื่อยๆ คือรู้ทุกอย่างที่ปัญญาเราอยากจะรู้ เห็นทุกอย่างเลย มองอะไรมันก็ว่างเปล่าทะลุไปหมดอยู่ ๒๐ วัน” คล้ายๆ กับขององค์หลวงตาฯ คราวที่จิตของท่านมองอะไรก็ทะลุไปหมด รู้ไปหมดเลย 

หลวงปู่ลี ท่านนํามาเป็นคติธรรมสอนหมู่คณะพระเณร ท่านว่า “ถ้าใครอยากจะรู้อะไรนี่ ถ้าอยากให้ท่านทักจิต ให้มาหาท่านตัวต่อตัว แล้วก็ปวารณากัน เวลาคิดอะไร นึกอะไร ทําอะไร ท่านจะทักให้ดูทันทีเลย” แต่ว่าถ้ามาขอนิสัยไม่เอา ถ้าตัวต่อตัวเอา ขอนิสัยเหมือนว่า จะประมาทท่าน ถ้าตัวต่อตัวนี่ พูดกันนี่ไม่ให้ประมาทท่าน คิดอะไรท่านจะทักทันทีเลย ท่านว่า “จิตของท่านไวขนาดนั้น” ท่านว่า “โยมก็ได้ ไปหาท่านเลยตัวต่อตัว” แต่ว่าถ้าท่านทักแล้วกลัวเขาคิดไม่ดีจะเป็นบาป เหมือนเหตุการณ์ที่ถํ้าสาริกา หลวงปู่มั่นไปทักขรัวตา ที่หลวงตาฯ เขียนในประวัติหลวงปู่มั่น แทนที่จะดีกลับเสียนะ ท่านก็กลัวจะเป็นอย่างนั้น ท่านรู้ก็เลยนิ่ง ทําเหมือนไม่รู้

หลวงปู่ลี ท่านรู้วาระจิต รู้ภาษาสัตว์ ท่านมีอภิญญา ถ้าไม่มีจะไปทักได้อย่างไร ท่านรู้อยู่แต่ท่านไม่ใช้ อย่างหลวงตาฯ ท่านชมหลวงปู่ลีน่ะ เศรษฐีธรรม เศรษฐี คือ คนมีทรัพย์สมบัติมาก ท่านว่า “ธรรมลี ไปดูตู้พระไตรปิฎกไม่ได้เปิด ถ้าธรรมลีเปิดตู้พระไตรปิฎก ธรรมจะแตกฉาน แต่ธรรมลีไปเห็นตู้พระไตรปิฎก ไม่ได้เปิด” แต่หลวงปู่ท่านเล่า ท่านเอื้อมมือจะไปเปิด แต่ว่าหลวงตาเริงไล่วัวไปชนกระต๊อบของท่านก่อน ท่านสะดุ้งตื่นจึงไม่ได้เปิด ส่วนเป็นธรรมขั้นใดนั้น ท่านไม่ได้เปิด เหมือนเศรษฐีมีเงิน เขาจะใช้ก็ใช้ ไม่ใช้ก็เรื่องของเขา ท่านอาจารย์จันทร์เรียน กล่าวชมหลวงปู่ลีว่า “สมบัติท่านมากที่สุด เศรษฐีธรรม ท่านไม่ใช้เฉยๆ สมบัติท่านมีอีกมาก ถ้าท่านใช้” ท่านไม่ใช่ขั้นสุกขวิปัสสโก ต้องมากกว่านั้น แต่ครูบาอาจารย์ท่านไม่ให้พูดถึงเรื่องนี้ ส่วนหลวงปู่มั่นนี่ หลวงตาท่านพูดถึง ท่านพูดของท่านได้

ส่งเสริมการปฏิบัติ

ปฏิปทาของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านส่งเสริมการปฏิบัติ ท่านยึดมั่นในปฏิปทาข้อนี้ของ พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ได้อย่างเด่นชัด โดยหลวงปู่ลีท่านเทศน์ไว้ดังนี้

“พอฉันจังหันเสร็จแล้วก็ไปใครไปมัน โอ้ย ! จะมาคุยกันอยู่ไม่ได้นะ อยู่กับพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตามหาบัว) แต่คนก็ไม่มากขนาดนี้ เหมือนที่อยู่บ้านตาด อยู่ห้วยทรายก็มีไม่ถึง ๑๐ องค์ มี ๘ องค์ ๙ องค์ ทั้งพระทั้งเณร มันก็ไม่มากเหมือนสมัยนี้ ตั้งเจตนามาดีก็ดี ถ้าเจตนามาอยู่ มาอยู่ แล้วก็เท่านั้นแหละ พอคุ้นเคยครูบาอาจารย์ คุ้นเคยหมู่พวกแล้ว ต่อไปก็ทะเลาะกัน มันเป็นไปอย่างนั้น แล้วจะให้มันเกิดมรรคผลจะได้หรือ สัตว์เดรัจฉานเขาก็ทําได้เรื่องนี้ ไม่ใช่พระที่มีศีล มีธรรมอะไร อยู่ที่นี่หมู่พวกก็หลั่งไหลกันมา โอ้ย ! ที่ทําคิดว่าจะอยู่ด้วยกัน ๓ องค์เท่านั้นนะอยู่ถํ้า ก็ผลัดกันออกมาลงอุโบสถด้วยกัน

หมู่พวกนี้มันเป็นประเพณี แต่เก่าแต่ก่อนอยู่บ้านตาดมันไม่มีนะ เรื่องที่จะไปทําวัตรที่นั่น ที่นี่ โดยนิสัยไม่มี แล้วพ่อแม่ครูจารย์ท่านก็ไม่ได้ส่งเสริมทางนี้ ท่านส่งเสริมทางการปฏิบัติ เดินจงกรมภาวนา แล้วแต่หมู่พวกจะไป นี่แหละมันเลยกลายเป็นพิธีไปหมดแล้ว อย่างผ้าสังฆาฏิ ไม่จําเป็นอะไร เลยเป็นเครื่องประดับไปเลย การใช้ในพระวินัยก็บอกอยู่นะ การใช้สังฆาฏิ ทางไปเป็นโคลนตมไปหมดแล้ว แต่ไปกับรถกับเรือ ท่านก็ไม่อยากให้ไป ในหลักธรรมท่านบอกไว้อย่างนั้น ทุกวันนี้เป็นพิธีไปหมด หนังสือสวดมนต์ก็ตัดเข้าย่อเข้า มีแต่พิธีหมด”

“การงานไม่มีนะ จะเดินจงกรมถึงมื้อเช้า (ตลอดรุ่ง) ก็ได้ เลือกแบบไหนเอา หรือนั่งสมาธิตลอดมื้อเช้าดูสิ สู้ดูสิ ถ้าไม่สู้มันไม่เห็นดอก ของจริงน่ะ มันจะได้กราบพระพุทธเจ้านะ พระธรรม พระสงฆ์ กราบครูบาอาจารย์นั่น ท่านทําจริง ทําจริงแท้ๆ อันนี้มันมีแต่เล่น ผมดูอยู่ ผมดูคนไหน ไม่ตั้งใจ ให้ไป ! อย่ามาเปื้อนศาสนาหลาย ให้ไปอยู่ทางโลกนู้น ถ้าว่าโลกดี มันจะเห็นอะไรของเล่น เดินจงกรมก็ไม่รู้เดินหรือเปล่า นั่งสมาธินี่ก็นั่งหรือเปล่าอยู่นี่ นอนกําควยอยู่อย่างนั้น ไฟก็เผาไป เฉยๆ อันนี้ร้องเพลงนะนี่ ทําวัตรทําวานี่ สวดมนต์สวดพรดีนะ ออกไปจากครูบาอาจารย์ก็ เพลิดเพลินแล้วนี่ ไม่ขวนขวายนะ แล้วเขาเรียกอาจารย์ๆ บวชกี่ปีล่ะ มันพองตัวนะ” 

ท่านสอนพุทโธ 

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านมาสร้างวัดป่าภูผาแดง ท่านก็เทศน์สอนพระศิษย์ให้พุทโธ ดังนี้

“โอ้ย ! ครูบาอาจารย์ท่านเอาจริงๆ นะ มาเรียนกับพ่อแม่ครูจารย์ใหญ่มั่น อย่างท่านอาจารย์มหาทองสุกท่านเรียนได้เปรียญ ๕ ประโยค ๖ ประโยค เข้าเรียนกับท่าน เข้าป่าเข้าดง หลวงปู่มั่นท่านสอนว่า ท่านมหาเรียนมาให้เก็บเข้าตู้เข้าหีบ เรียนพุทโธเป็นปีสองปี ถึงได้อยู่กับ พุทโธ ท่านไม่ได้ทําเล่นนะ ท่านทําถึงขนาดนั้นนะ นอนหลับอยู่พอรู้สึกตัว หัวใจอยู่กับพุทโธ กินข้าวก็อยู่กับพุทโธ พอมันเข้าถึงใจแล้วเป็นอย่างนั้น เหมือนกันกับเราเรียนหนังสือ เริ่มแรกครูก็จับมือเราเขียน เขียนตัวนั้นยาวตัวนี้สั้น หัวยาวขายาวออกไป พอเรามีความชํานาญเข้า มันก็เขียนคล่องขึ้น การอ่านก็คล่องขึ้นสระอะ สระอิ สระอี มาผสมกันเข้า ตัวนั้นมารวมกับตัวนี้ ถ้าเราเรียนจนแตกฉานแล้ว หลับตาเขียนก็ได้ไม่ยาก เพราะมันถึงใจแล้วนะมันเข้าในใจ”

“ถ้าภาวนาก็ให้ท่องพุทโธๆ พุทโธนั้นก็คล้ายกันกับบันไดที่จะใช้ขึ้นไปหากุฏินั้นแหละก็ต้อง มีราวจับ ถ้าไม่มีราวจับ เวลาขึ้นก็อาจเซคะมําได้ ถ้าจิตมันสงบแล้ว มันจะปล่อยวางเองหรอก เหมือนกันกับเราขึ้นกุฏินั่นแหละ ถ้าเรามีความประสงค์ขึ้นกุฏิแล้ว เราจะไปจับราวบันไดอยู่ทําไม เราก็ต้องปล่อยมือจากราวบันได การบริกรรม ก็เปรียบเหมือนบันไดที่มีราวจับ นั่นแหละเราต้องใช้เพื่ออาศัยขึ้นกุฏิเท่านั้น ถ้าเราประสงค์จะขึ้นไปกุฏิแล้ว เราจะไปยืนจับราวบันไดอยู่ทําไม เราก็ต้องปล่อยมือจากราวบันได

การบริกรรมก็เปรียบเหมือนบันไดที่มีราวจับ เราต้องใช้เพื่ออาศัยขึ้นกุฏิเท่านั้น เพื่อเป็น ทางผ่านขึ้นไปเท่านั้นเอง ที่ให้บริกรรมพุทโธ ก็เพื่อไม่ให้จิตวิ่งไปตามอารมณ์ต่างๆ ถึงให้บริกรรมพุทโธไว้ ถ้ามีพุทโธแล้ว เสือก็ไม่กลัว ผีก็ไม่กลัว ไม่ได้มีสิ่งที่กลัวเลย เพราะจิตไม่ได้ส่งออกไปภายนอกเลย ให้อยู่แต่ภายใน ให้อยู่กับพุทโธ แต่ที่ทําให้เรากลัวก็เพราะจิตเราคิดไปหาผี หาสิ่งที่ เรากลัวที่นั่น ที่นี่ก็เลยกลัว บางครั้งตุ๊กแกปีนขึ้นเขาก็ว่าเป็นผี และหลอกตัวเองไปเลย คิดอะไร เห็นอะไร เป็นผีไปเสียหมด เพราะใจไม่มีพุทโธนะ ถ้าใจมีพุทโธแล้วไม่กลัวอะไรนะ ทั้งความเจ็บ ความตาย ถ้ามีพุทโธแล้ว หายไปหมด ให้จิตจดจ่ออยู่กับพุทโธดูสิ” 

“ครูบาอาจารย์ผู้ที่ท่านดําเนินมา ท่านไม่ได้ทิ้งจากพุทโธนะ อย่างหลวงปู่ขาว ท่านไป ทางไหน พุทโธทางนั้น ท่านว่าถ้าอยู่กับพุทโธแล้ว อะไรก็ทําอันตรายไม่ได้นะ ท่านว่าถ้าปล่อยให้พิจารณาตามสัญญาก็อย่างนั้นแหละ การพิจารณาตามสัญญาก็ไปตามสัญญานะ ว่าเคยได้ยินได้ฟังมาจากครูบาอาจารย์ ท่านเคยเทศน์ไปอย่างนั้น ท่านว่าอย่างนั้น ก็ตามสัญญา ตามตํารับตําราที่เขียนไว้ว่าอย่างนั้นก็ไปตาม” 

“อย่างหลวงปู่ชอบ หลวงปู่ขาว ท่านไม่ได้ทิ้งพุทโธ ท่านภาวนาอยู่แต่กับพุทโธ”

“ถ้าบริกรรมพุทโธก็ให้มันอยู่กับพุทโธ ๒๔ ชั่วโมง อย่าให้เผลอ มันจะมีความรู้แปลกๆ ขึ้นมาเองนะ มันจะเกิดขึ้นมาเองเลยนะ”

“ให้เร่งเข้าความเพียร เอาแหม้ (เอาสิ) พุทโธๆ นี่ ๒๔ ชั่วโมงอย่าให้เผลอเบิ่งตี๊ (ดูสิ) มันต้องรู้แก่ใจขึ้นมาล่ะ เรื่องเกิดความอัศจรรย์ขึ้นมาในศาสนา”

ปฏิปทาไม่ฉันช้อนในบาตร 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านจะไม่ฉันช้อนในบาตร ท่านถือปฏิปทาข้อนี้อย่างเคร่งครัดนับแต่ วันออกบวช ต่อเมื่อท่านชราภาพมากแล้ว ธาตุขันธ์อ่อนลงแล้ว การเดินไม่สะดวกต้องนั่งรถเข็น ท่านจึงไม่ได้ออกบิณฑบาต และไม่ได้ฉันในบาตร แต่ท่านจะฉันในสํารับอาหารที่ญาติโยมจัดมาถวายที่กุฏิทุกเช้า ปฏิปทาการไม่ฉันช้อนในบาตร ท่านถือตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสาย ท่านพระอาจารย์มั่น ที่พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัว ท่านได้สืบทอดมา โดยองค์หลวงตาฯ เทศน์ที่มาเรื่องนี้ไว้ดังนี้

“พระกรรมฐานเราจัดอาหารใส่บาตร เอาช้อนลงไปตักอาหารอยู่ในบาตรมาฉันแบบเจ้าชู้ ขุนนาง มันดูไม่ได้นะกรรมฐานเรา อย่างอื่นๆ เราไม่เกี่ยว สําหรับพระในวงกรรมฐานปฏิบัติ อรรถธรรมจริงๆ แล้ว เอาช้อนไปตักอาหารอยู่ในบาตรมาฉัน เป็นพระกรรมฐานเจ้าชู้ขุนนาง เราเห็นอยู่เสมอ ขวางตาเหลือเกิน อันนี้เป็นเหตุที่เราจะคิดมากก็จากพ่อแม่ครูจารย์มั่นเรานี้ ท่านว่าพระกรรมฐาน ท่านพูดเฉพาะท่าน เวลาจัดอาหารแล้วจะฉัน เอาช้อนตักอาหารในบาตรนี้มันขวางทันที ก็ฉันเพื่อความเห็นภัยแล้วทําไมจึงต้องเอาช้อนเอาอะไรไปตัก ฉันแบบเจ้าชู้ขุนนาง เข้ากันไม่ได้เลย ท่านว่าอย่างนี้

เราไม่ทราบว่า ตั้งแต่นั้นมานานเท่าไรไม่รู้ ท่านหยุดเลยเรื่องช้อน ไม่เคยเข้าไปตักอาหาร ในบาตรมาฉันเลย ฉันด้วยมือ ท่านว่าอย่างนั้น มือนี่ใช้มาตั้งแต่ไหนแต่ไร เป็นหลักธรรมชาติ สิ่งเหล่านี้เป็นเครื่องส่งเสริม ทีนี้พระกรรมฐานเราไปทําอย่างนั้น มันเลยส่งเสริมไปแล้ว ท่านว่างั้น เวลาเราไปไม่เคยเห็นท่านฉันด้วยช้อนนะ เอาช้อนตักอาหารในบาตรมาฉัน เราไม่เคยเห็น แต่เวลาท่านพูดก็จําได้อย่างนี้ล่ะ ไม่ทราบว่าท่านหยุดมาตั้งแต่เมื่อไร” 

กฎระเบียบข้อวัตรปฏิบัติของวัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ (ภูผาแดง)

เวลา ๐๔.๐๐ น. ทําวัตรเช้า – สวดมนต์ เสร็จแล้วนั่งสมาธิภาวนา หรือออกไปเดินจงกรมตามอัธยาศัย (หากตรงกับวันที่ ๑๔ คํ่า หรือ ๑๕ คํ่า พระทุกองค์จะต้องมาประชุมกันที่ศาลา หอฉัน เพื่อลงอุโบสถสังฆกรรมโดยพร้อมเพรียงกัน การซักผ้าด้วยนํ้าต้มแก่นขนุน เป็นข้อวัตรปฏิบัติของพระสายป่า ซึ่งสืบทอดมาช้านานจากรุ่นพระบูรพาจารย์ใหญ่หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น โดยจะกระทําทุกๆ ๑๔ – ๑๕ คํ่า เมื่อถึงวันลงอุโบสถ นอกจากพระศิษย์จะซักผ้าของตนเองแล้ว ยังซักผ้าถวายหลวงปู่ด้วย)

เวลา ๐๕.๐๐ น. เตรียมตัว เตรียมบริขาร บาตร กานํ้า ปิดประตูหน้าต่างกุฏิให้เรียบร้อย รวมกันศาลาหอฉัน เพื่อจัดอาสนะที่นั่ง – จัดบาตร เตรียมนํ้าใช้นํ้าฉันให้เรียบร้อย

เวลา ๐๖.๐๐ น. เมื่อได้เวลารุ่งอรุณของวันใหม่ ออกบิณฑบาต เดินบิณฑบาตด้วยอาการสํารวม อินทรีย์ ๖

เวลา ๐๗.๐๐ น. กลับถึงวัด เตรียมจัดภัตตาหาร รับประเคนอาหารถวายครูบาอาจารย์ จัดอาหารใส่บาตร และอนุโมทนาให้พรแก่ญาติโยม ก่อนจะฉันต้องปฏิสังขาโยฯ คือ พิจารณาอาหารก่อน เพื่อไม่ให้หลงลืมตัว และฉันด้วยความสํารวมระวัง มีสติสัมปชัญญะอยู่เสมอ

เวลา ๐๘.๐๐ น. ฉันภัตตาหารเสร็จ ล้างบาตร เช็ดบาตร เก็บบริขารเสร็จเรียบร้อยแล้ว ปัดกวาดเช็ดถูศาลาหอฉัน แยกย้ายกลับกุฏิ

เวลา ๑๒.๐๐ น. ฉันนํ้าร้อน นํ้าปานะ ที่โรงต้มนํ้าร้อน

เวลา ๑๕.๓๐ น. กวาดใบไม้ ทําความสะอาดเสนาสนะต่างๆ กุฏิ ห้องนํ้า ศาลาหอฉัน เสร็จแล้วแยกย้ายกลับกุฏิ เพื่อบําเพ็ญเพียรภาวนาต่อไป

เวลา ๑๘.๐๐ น. ประชุมพระสงฆ์ สามเณร ณ ถํ้าย่างไก่ (ถํ้าจัน) เพื่อฟังพระธรรมเทศนา ทุกๆ ๖ คํ่า และ ๑๒ คํ่า

ธรรมปฏิสันถาร

ในด้านธรรมปฏิสันถาร หลวงปู่ลีท่านจะปฏิสันถารด้วยภาษาอีสานล้วนๆ ท่านมีความเมตตาสูงต่อคณะศรัทธาญาติโยมที่มาทําบุญให้ทาน รักษาศีล และปฏิบัติธรรมที่วัดป่าภูผาแดง คณะต่างๆ ท่านจะเมตตาอบรมธรรมะ พร้อมทั้งเล่าประสบการณ์ออกเที่ยวธุดงค์และด้านการภาวนาของท่านให้ฟัง บางครั้งก็เล่าเรื่องนิทานก็มี ท่านจะดูแลเอาใจใส่อย่างทั่วถึง ทั้งเรื่องที่พัก และอาหารการกิน ทุกคณะที่มาบําเพ็ญภาวนาต่างก็พากันสรรเสริญคุณธรรมข้อนี้ของท่านเป็น อย่างยิ่งว่า ได้รับความอบอุ่น สบายจิตสบายใจมาก เมื่อได้มาพักปฏิบัติธรรมที่วัดป่าภูผาแดงแห่งนี้ เมื่อถึงกําหนดเวลา ผู้มาปฏิบัติธรรมจะมาลากลับ ท่านจะเมตตาให้โอวาทธรรมส่งท้ายเกือบทุกครั้ง ผู้ที่มาแล้วมักจะกลับมาอีก พร้อมกับแนะนําผู้สนใจปฏิบัติธรรมมาร่วมทําบุญและขอเป็นลูกศิษย์ท่านอยู่เรื่อยๆ ตราบจนวาระสุดท้ายก่อนอาพาธหนัก

การใช้สอยปัจจัยสี่

การใช้สอยปัจจัยสี่นั้น หลวงปู่ลีท่านใช้อย่างประหยัดมัธยัสถ์เสมอ เช่น ผ้าต่างๆ ของท่านจะปะชุนแล้ว ปะชุนอีก ผ้าอาบนํ้าบางผืนเก่าจนขาดรุ่งริ่ง ท่านก็ไม่ยอมทิ้ง ยังใช้นุ่งอยู่ ทั้งๆ ที่ ผ้าอาบนํ้ามีเยอะมากในวัด เวลากลางคืนท่านจะจุดตะเกียงโป๊ะเล็กๆ หรี่ลงเสียจนจะไม่มีแสง ท่านไม่ยอมใช้ของฟุ่มเฟือย เพื่อให้เป็นตัวอย่างแก่ลูกศิษย์ อีกประการหนึ่งท่านไม่ชอบงานก่อสร้างทุกชนิด เช่น สร้างกุฏิ วิหาร หรืออะไรต่ออะไร ในวัดงานต่างๆ ท่านไม่ยอมให้มี ท่านชอบให้ พระเณรสร้างด้านจิตใจ คือ เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา เพื่อทางแห่งมรรคผลนิพพาน มากกว่าสร้างสิ่งของวัตถุภายนอก ท่านว่า การก่อสร้างนั้นเป็นเหตุให้เสียการภาวนา (เว้นแต่ มีเหตุธุระที่สําคัญและจําเป็นจริงๆ เท่านั้น)

ปฏิปทาด้านข้อวัตรปฏิบัติ

ปฏิปทาด้านข้อวัตรปฏิบัติของหลวงปู่ลีนั้น เป็นเช่นเดียวกับปฏิปทาของครูบาอาจารย์สาย กรรมฐานทั้งหลาย คือ ท่านจะปฏิบัติตนให้ลูกศิษย์ดูเป็นตัวอย่างเสมอ อาทิเช่น การรักษาศีล โดยเคร่งครัด ท่านจะเทศน์อบรมและควบคุมปฏิปทาด้านการรักษาศีลของลูกศิษย์ของท่านอย่างเคร่งครัด พร้อมทั้งดุด่าว่ากล่าวเมื่อลูกศิษย์ทําผิดพลาดด้านศีล เพราะการที่ลูกศิษย์จะก้าวหน้า ทางด้านสมาธิภาวนานั้น ต้องมีพื้นฐานทางด้านศีลเป็นที่รองรับ 

ส่วนการทําความพากเพียร เดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนานั้น ท่านจะปฏิบัติให้ลูกศิษย์ได้เห็นอย่างสมํ่าเสมอทุกวัน คือ ตอนเช้า ท่านจะเดินจงกรมก่อนออกบิณฑบาต ฉันจังหันเสร็จท่านจะพัก ประมาณเที่ยงจะลงเดินจงกรมหรือนั่งสมาธิภาวนา ครั้นตอนบ่ายถึงเวลาปัดกวาดลานวัด ท่านจะ ไม่ยอมขาด ถ้าไม่มีธุระจําเป็นจริงๆ ตอนพลบคํ่า ๕ – ๖ โมงเย็น ท่านจะเดินจงกรมเป็นประจํา ทุกวัน จะขึ้นจากทางจงกรมประมาณ ๒ ทุ่มทุกวัน บางครั้งท่านไปธุระทางไกลมา พระเณรไปจับเส้นถวาย พอจับเส้นเสร็จแล้ว แทนที่ท่านจะพักผ่อน ท่านจะลงเดินจงกรมอีก 

นอกจากนั้น หลวงปู่ลีท่านจะเดินสํารวจดูการปฏิบัติ การทําความพากความเพียรของ พระเณร โดยบางครั้งท่านเดินไปมืดๆ ไม่ใช้ไฟฉาย และออกตรวจไม่เป็นเวลาแน่นอน ท่านพยายามขนาบพระเณรให้เร่งทําความเพียร พร้อมกับเทศน์อบรมสั่งสอนอยู่เสมอๆ ท่านห้าม พระเณรไปคุยกันตามกุฏิ ฉันนํ้าร้อนคุยกันเสียงดัง หรืออย่าใช้เวลานานเกินควร ใช้ของไม่ประหยัด เช่น สบู่ ใช้สบู่แล้วทิ้งไว้ตากแดดตากฝน ไม่เก็บไว้ในกล่อง ท่านคอยตรวจตราดูแลข้อบกพร่อง ต่างๆ ของพระเณร และตักเตือนว่ากล่าวอยู่เสมอ ถ้าใครทําความเพียรดี ท่านมักจะชมเชยให้ กําลังใจในด้านปฏิบัติแก่ผู้นั้น

อาจริยวัตร หรือข้อวัตรอุปัฏฐากรับใช้ครูบาอาจารย์ เป็นกิจวัตรที่สําคัญอีกประการหนึ่งของพระภิกษุสงฆ์ เป็นการแสดงออกถึงความเคารพเทิดทูน กตัญญูรู้คุณของครูบาอาจารย์ที่เราเคารพกราบไหว้อยู่เสมอ เพราะท่านเปรียบเสมือนทุกสิ่งทุกอย่างในบุคคลคนเดียว คือ เป็นทั้ง พ่อ แม่ และครูอาจารย์ รวมอยู่ในความหมายนั้น

พ.ศ. ๒๕๓๘ บูชาคุณ บูชาธรรมหลวงปู่ชอบ ฐานสโม

หลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นพระยอดกตัญญู สมัยท่านยังหนุ่มๆ ท่านเคยออกเที่ยวธุดงค์กับหลวงปู่ชอบ ฐานสโม โดยท่านถือหลวงปู่ชอบเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หนึ่ง ท่านมักไปกราบคารวะเยี่ยมเยียนหลวงปู่ชอบเสมอๆ และท่านได้มาร่วมงานสําคัญๆ อันเกี่ยวเนื่องกับหลวงปู่ชอบมาโดยตลอด นับตั้งแต่ท่านเริ่มอาพาธ งานทําบุญครบรอบวันเกิด เรื่อยมาจนถึงท่านมรณภาพ งานบําเพ็ญกุศลศพ งานพระราชทานเพลิงศพ งานเปิดเจดีย์พิพิธภัณฑ์หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ฯลฯ การเทศนาธรรมของท่าน นอกจากท่านเทศน์ถึงพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาแล้ว ท่านยังเทศน์ถึงพ่อแม่ครูจารย์หลวงปู่ชอบให้พระเณรฟังเสมอๆ 

หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านอาพาธเป็นอัมพาตเดินไม่ได้ตั้งแต่ ปี พ.ศ. ๒๕๑๔ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีความเคารพเทิดทูนบูชาหลวงปู่ชอบ เมื่อท่านมีโอกาสท่านมักแวะไปกราบเยี่ยมอาการอาพาธเสมอๆ หลวงปู่ชอบก็เมตตาแวะมาเยี่ยมท่าน ดังเช่น ปี พ.ศ. ๒๕๓๔ หลวงปู่ชอบ หลังกลับจากจําพรรษาที่วัดพุทธรัตนาราม ประเทศสหรัฐอเมริกา ท่านก็เมตตามาเยี่ยมหลวงปู่ลีที่ วัดป่าภูผาแดง ท่านมาพักสรงนํ้าอยู่ที่นี่พร้อมให้หลวงปู่ลีและพระเณรนวดเส้นถวาย หลวงปู่ลี กราบเรียนหลวงปู่ชอบว่า “วันนี้ข้าน้อยนิมนต์พ่อแม่ครูจารย์พักเมตตาหมู่เทพเทวาญาติโยมอยู่ ภูผาแดงเนาะ” หลวงปู่ชอบท่านว่า “วันนี้เราไม่ได้นอน จะกลับโคกมน ออกจากนี่เราก็จะเข้าไปเยี่ยมท่านเรียน (ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร) เราคอยท่านเรียนทํากิจภายในโปรด พวกทิพย์เขาก่อนแล้วเราก็จะเข้าไปถํ้าสหายฯ”

ระหว่างที่หลวงปู่ชอบให้พระเณรวัดป่าภูผาแดงนวดเส้นถวายอยู่นั้น หลวงปู่ลีท่านก็ชวนพระอุปัฏฐากมาดูรถที่ขับพาหลวงปู่ชอบมาที่ผาแดง หลวงปู่ลีท่านถามหาผ้าครองกับบาตรของ หลวงปู่ชอบ พระอุปัฏฐากก็กราบเรียนท่านว่า “หลวงปู่ชอบท่านไม่ให้เอามาด้วย พวกกระผมก็เลยไม่ได้เอามาด้วยขอรับ” หลวงปู่ลีท่านก็ตําหนิว่า “พวกท่านนี่เป็นอุปัฏฐากอย่างไร ครูบาอาจารย์ไปทางไหน ทําไมไม่พากันจัดบริขารผ้าครองให้ท่าน” พระก็กราบเรียนหลวงปู่ลีว่า “ข้าน้อยถาม พ่อแม่ครูบาอาจารย์ท่านแล้วว่า วันนี้จะเอาบริขารบาตรผ้าครองไปด้วยไหม ท่านก็บอกว่าไม่ต้องเอาไป” ท่านว่า “เราจะเยี่ยมอาจารย์มหาบัว บ้านตาด อาจารย์ถิร วัดบ้านจิก อาจารย์ลี ผาแดง และ ท่านอาจารย์จันทร์เรียน แล้วก็จะกลับบ้านโคกมนในคืนนี้” หลวงปู่ลีท่านว่า “อือ ! พ่อแม่-ครูจารย์ชอบท่านจะไปหาลูกรักลูกแพง (ลูกหัวแก้วหัวแหวน) ของท่าน ท่านเรียน ถํ้าสหายฯ นั่น สุดยอดเนาะ เรานี่อยู่ปฏิบัติกับพ่อแม่ครูจารย์ชอบก่อนพวกท่านจะเกิดอีกนะ ก่อนพ่อแม่ครู-อาจารย์ท่านสร้างวัดสัมมานุสรณ์ขึ้นมา เรากับอาจารย์เพียร (หลวงปู่เพียร วิริโย) พากันไปคอย ท่านอยู่ภูผาดินใกล้บ้านโคกมนทางไปผาน้อย พ่อแม่ครูจารย์ท่านบอกเราไปบ้านกกกอก เราก็ไป อยู่นั่นจนเห็นผลในเจ้าของ (บรรลุธรรม)”

หลวงปู่ชอบ กับ หลวงปู่ลี เมื่อมีโอกาสท่านจะไปมาหาสู่กันเสมอๆ พอถึงปลายปี พ.ศ. ๒๕๓๗ หลวงปู่ชอบท่านเริ่มอาพาธหนักและได้ไปรักษาตัวที่โรงพยาบาลศิริราช กรุงเทพมหานคร ระหว่างทางที่จะมาละสังขารที่วัดป่าสัมมานุสรณ์ ตําบลผาน้อย อําเภอวังสะพุง จังหวัดเลย ท่านก็มรณภาพจากอาการนํ้าท่วมปอด เป็นวันพระ แรม ๘ คํ่า ตรงกับวันที่ ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๓๘ เวลา ๑๑.๓๘ น. สิริรวมอายุได้ ๙๔ ปี ๗๑ พรรษา 

เมื่อหลวงปู่ลี ท่านทราบข่าวนี้ ในฐานะที่ท่านเป็นศิษย์อาวุโสรุ่นแรกๆ ของหลวงปู่ชอบ ท่านกับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร และครูบาอาจารย์จํานวนมากได้ทยอยกันเดินทางไปวัดป่าสัมมานุสรณ์ เพื่อร่วมปรึกษาหารือจัดเตรียมงานศพถวายบูชาคุณ บูชาธรรมหลวงปู่ชอบ ในคํ่าคืนของวันที่ท่านมรณภาพ

เมื่อความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาท ทรงพระกรุณาโปรดพระราชทานนํ้าหลวงสรงศพ พร้อมด้วยเครื่องเกียรติยศประกอบศพ พระราชทานหีบทองทึบประกอบศพเป็นกรณีพิเศษ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้องคมนตรีเป็นตัวแทน เชิญพวงมาลาของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ไปวางที่หน้าหีบศพ ทรงบําเพ็ญ พระราชกุศลพระราชทานมาเป็นลําดับ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงศพ หลวงปู่ชอบ ขึ้นในวันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๓๙ ณ เมรุพระราชทานเพลิงศพ วัดป่าสัมมา- นุสรณ์ และได้ทรงพระราชกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราช- กุมาร (ปัจจุบัน สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพยวรางกูร) เสด็จพระราชดําเนิน แทนพระองค์ ไปพระราชทานเพลิงศพ 

เจ้าประคุณ สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เมื่อ ทรงทราบถึงการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงกําหนดพระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ชอบ ก็ทรงสั่งเตรียมการที่จะไม่ทรงรับฎีกานิมนต์ใดในระหว่างเวลาเหล่านั้น ทรงกําหนดจะประทับแรม ณ วัดซึ่งเป็นที่ตั้งของเมรุถวายเพลิง เพื่อประทานขวัญกําลังใจให้หมู่สงฆ์ และเป็นมิ่งมงคลแก่ บรรดาพุทธบริษัททั้งหลาย

หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านเป็นพระมหาเถระฝ่ายวิปัสสนากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ที่วงกรรมฐานให้ความเคารพเทิดทูนบูชาอย่างสูงสุด ในงานพระราชทานเพลิงศพ ของท่าน จึงเป็นงานสําคัญครั้งประวัติศาสตร์อีกงานหนึ่งของพระพุทธศาสนาและของชาติไทย สมเด็จพระราชาคณะฝ่ายปกครอง ครูบาอาจารย์ฝ่ายกรรมฐาน ตลอดพระภิกษุ สามเณร แม่ชี อุบาสก อุบาสิกา ข้าราชการ พ่อค้า ประชาชน เดินทางมาร่วมงานกันอย่างเนืองแน่นคับคั่ง 

ในคืนวันนั้น หลวงปู่ลี กุสลธโร และพระศิษย์หลวงปู่ชอบอีกหลายองค์ ท่านไม่ได้นอนกันทั้งคืน เพราะต้องคอยป้องกันดูแลในเรื่องอัฐิ เถ้าอังคารของหลวงปู่ชอบ ไม่ให้ใครที่ไม่เกี่ยวข้อง เข้ามาจัดการ จนถึงเวลาตีห้าครึ่ง สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราชเจ้า ท่านเสด็จมาเป็นผู้นําเก็บอัฐิของหลวงปู่ชอบเพื่อทําพิธีสามหาบ หลังพิธีสามหาบ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน เป็นผู้เก็บอัฐิและเถ้าอังคารของหลวงปู่ชอบทั้งหมด

ต่อมาได้มีการสร้างเจดีย์พิพิธภัณฑ์หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ครอบบริเวณเมรุที่พระราชทานเพลิงศพของท่าน โดยได้มีการจัดพิธีเปิดเจดีย์พิพิธภัณฑ์ พร้อมทั้งบรรจุอัฐิธาตุและอัฐบริขาร ของท่าน เมื่อวันที่ ๑๐ มกราคม พ.ศ. ๒๕๔๗ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ได้มา เป็นองค์ประธานฝ่ายบรรพชิต และได้แสดงพระธรรมเทศนาพร้อมทั้งรับผ้าป่าช่วยชาติ สมเด็จ-พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ได้เสด็จทรงเป็นองค์ประธานฝ่าย คฤหัสถ์ งานมหามงคลสําคัญในครั้งนี้ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร และครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ศิษย์หลวงปู่ชอบ ตลอดบรรดาพุทธบริษัทได้เดินทางมาร่วมงานกันอย่างเนืองแน่น

ในงานสําคัญๆ เหล่านี้ หลวงปู่ลีท่านจะเมตตามอบเงินให้ลูกหลานของท่านมาออกโรงทานในนามวัดป่าภูผาแดง หลวงปู่ลี กุสลธโร เพื่อทําอาหารถวายพระ เณร แม่ชี และเลี้ยงอาหารแก่ คนที่เดินทางมาร่วมงาน เพื่อให้ลูกหลานได้มีโอกาสบําเพ็ญบุญ พร้อมทั้งสอนให้แจกทานโดยมี ใบหน้ายิ้มแย้มแจ่มใส พูดจาไพเราะ มิให้ทําหน้าบูดหน้างอ มิฉะนั้นอานิสงส์จะได้แต่ของบูด ของเน่า โดยโรงทานตั้งครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพหลวงปู่ชอบ ฐานสโม และได้ตั้ง เรื่อยมาจวบจนปัจจุบัน นับเป็นเวลานานถึง ๒๐ กว่าปี

แม้ท่านชราและอาพาธ ก็ยังพาพระเณรปลูกป่า

หลวงปู่ลี กุสลธโร องค์ท่านอยู่ในปัจฉิมวัยแล้ว ท่านจําพรรษาที่วัดป่าภูผาแดงต่อเนื่องเรื่อยมา ท่านมิอาจไปเที่ยวธุดงค์ที่ไหนไกลๆ และเป็นที่ทุรกันดารลําบากเหมือนอย่างเดิมได้แล้ว เพราะสังขารร่างกายของท่านร่วงโรยตามวัยแล้วอย่างหนึ่ง และที่วัดป่าภูผาแดง พ่อแม่ครูจารย์ หลวงตามหาบัวท่านมาเยี่ยมเสมอ อาศัยเป็นที่พักผ่อนหลบผู้คน และองค์ท่านให้เงินมาซื้อที่ เพิ่มเติม เพื่อขยายพื้นที่ปลูกป่าเป็นจํานวนมาก ภารกิจของท่านจึงมากขึ้นอีกอย่างหนึ่ง

แม้หลวงปู่ลีท่านชราภาพแล้วและมีอาการโรคกําเริบ ท่านยังพาพระเณรปลูกป่าสนองงานพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ท่านเทศน์ถึงโรคกําเริบและยํ้าเตือนพระเณรให้เร่งทําความพาก ความเพียร เมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๓๘ ดังนี้ “โอ๊ย ! ผมนั้นโรคกําเริบเก่งนะ ได้สบาย ทางใจเท่านั้น ถ้าเจ็บขึ้นมาเป็นตุ่มขึ้นเลย ถ้าภายในมันขัดกันตรงไหนมากๆ เป็นตุ่มขึ้นเลย ผมคิดว่าตัวเองเป็นโรคมะเร็งหรือเปล่านะ เห็นแต่เขาพูดว่าโรคมะเร็งนั้นมันเป็นอย่างไร แต่อาการมันวิ่งอยู่อย่างนั้นนะ มันมาผุดขึ้นให้เห็นตั้งแต่อยู่ที่กุฏิใหญ่นู่น พูดมากก็ไม่ได้ เดี๋ยวคนจะมากวนเอาเข้าโรงพยาบาล เป็นวันไหนได้วิ่งหนีความเพียรเท่านั้นเอง เผื่อผมตายไป ปัจจัยที่มีผมทําไว้ก็เพื่อ เป็นสมบัติของวัดนี้ ไม่ได้ทําส่วนตัว ทําไว้ก็เพื่อประกัน ถ้าผมตายก็ให้หมู่พวกรับเอาดอกเบี้ยมาซื้ออาหารแบ่งเขาเลี้ยงกัน มันจวนแล้วนะทุกวันนี้ คิดดูสังขารร่างกายอ่อนแรงไปปุ๊บ ดูอยู่วันไหนมันจะไป บางคืนเกิดลมขึ้นมากภายในร่างกาย ตัวลมนี้สําคัญมาก

ให้พากันเร่งนะความพากความเพียร ตัวการกระทํานั้นสําคัญ เดินจงกรมภาวนากําหนดจิตตัวเองให้มันสงบ ถ้าไม่สงบไม่เห็นอะไรหรอก ฝึกหัดความสงบเสียก่อน มันสงบเป็นชั่วโมงหรือ สองชั่วโมงก็ช่างมัน พอจิตถอนออกจากความสงบแล้วถึงมาใคร่ครวญ ใคร่ครวญความสงบ ใคร่ครวญอันนั้นพิจารณาแยกธาตุแยกขันธ์ออกเป็นส่วนๆ ก็ได้ เวลาสงบอย่าไปรบกวนมัน มันจะสงบหมดทั้งวันก็ช่างมัน

อย่างพ่อแม่ครูจารย์ท่านพูดว่า “ถ้าอยู่กับพุทโธแล้วไม่มีเสือ ไม่มีช้าง มันปรุงแต่งไม่ได้ เพราะอยู่กับพุทโธไม่มีกลัวอะไร เพราะจิตไม่ได้แส่ไปทางนั้นมันสงบ สังเกตจิตใจของเราก็ เหมือนกัน เวลานอนหลับมันไม่มีสตินะ แต่การภาวนามีสติ ทําไมถึงจะไม่รู้ มันไม่ใช่เวทนา มันก็ รู้จัก การนอนมันไม่มีพอ ตื่นนอนเช้ามาก็รู้ว่าเมื่อคืนนอนหลับเหมือนตาย ไม่ฝันอะไร ตัวรู้มันว่าอย่างนั้น วันนั้นฝันเรื่องนั้นเรื่องนี้ รู้ขึ้นหมด นี่แหละตัวรู้มันไม่ได้ขาดปราศจากสติ”

และต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๔๑ ท่านเทศน์โรคกําเริบไว้อีกว่า “เรื่องสังขารนี้สําหรับผมนี้เต็มที ปวดทั้งเอวทั้งหัวเข่า ตกเย็นก็มีอาการแน่นท้องลมขึ้น คิดดูมันคงใกล้จะตายแล้วนะ ปีนี้ร้ายแรงนะ สังขารมันบีบคั้นร่างกายอยู่อย่างนั้น ยังดีที่ได้อบรมทางใจมา บางวันสังขารมันบีบคั้นวันนั้นวันนี้ ผมก็ไม่ได้ลงมาหาญาติโยม ก็ให้หมู่พวกเปิดเทปให้ญาติโยมฟัง เทปเราก็มีมากนะ คงใกล้จะตายแล้ว หมู่พวกพากันเร่งความพากความเพียร เดินจงกรมภาวนานะ”

และต่อมาท่านก็เทศน์โรคคนแก่ยํ้าอีก “พอเฒ่าแก่ชรามาแล้ว ไม่เห็นมีอะไรเหมือนเก่า สักอย่าง สังเกตสังกาดูตัวเองสิ มันไม่เหมือนเก่าสักอย่าง แต่เก่าแต่ก่อนนี้ขึ้นภูขึ้นเขา หมู่พวกได้วิ่ง ตามหลัง ทุกวันนี้ไปไม่ไหว มันเปลี่ยนไปหมดแล้ว จากฝ่ามือเป็นหลังมือไปหมด ความเจ็บ ความปวดมันบีบคั้นอยู่อย่างนั้น เกาย็อกๆ แย็กๆ เพราะมีแต่ตัวหนอนซ่อนอยู่ กินเนื้อกินหนัง อยู่นั่น ของกินของเขานะ

มีแต่จะแก่ชราเข้าไปเรื่อยๆ ความตายมันจะมาถึงวันไหนก็ไม่รู้นะ อาตมาเองก็ถูกบีบคั้นอยู่ทุกวันนี้ แต่ก็อดทนเอา จะทําอย่างไร ขาตัวเองก็แบกหามไป โรคของคนแก่ใกล้ความแก่ ความเจ็บ ความตายเข้าไปทุกที มันเป็นโรคประจําธาตุ จะทําอย่างไร พระพุทธเจ้าท่านว่า เกิด แก่ เจ็บ ตาย ก็มีเท่านั้น จะไปฝืนธรรมชาติ ไม่มี เอาไปพิจารณาใคร่ครวญนะ”

ส่วนเรื่องปลูกป่ามีที่มา คือ พระป่าส่วนใหญ่อยู่ภาคอีสาน นิยมบูชาพระพุทธเจ้าด้วยการปฏิบัติธรรมมากกว่าการสร้างวัตถุสถานใหญ่โต เช่น ในภาคกลางหรือภาคเหนือ จากพุทธประวัติพระพุทธเจ้าทรงเกี่ยวข้องกับป่าตลอดพระชนม์ชีพ ทรงประสูติเป็นเจ้าชายสิทธัตถะในป่าลุมพินีวัน ตั้งอยู่ระหว่างกรุงเทวหะกับกรุงกบิลพัสดุ์ ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในป่าริมฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา เมืองพุทธคยา แสดงปฐมเทศนาที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพาราณสี และเสด็จดับขันธปรินิพพาน ในป่าสาลวโนทยาน เมืองกุสินารา เป็นต้น

พระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์เสาร์ ท่านพระอาจารย์มั่น รุ่นแรกๆ หลายรูป ใช้ชีวิตในป่า ซึ่งยังอุดมสมบูรณ์ แต่หลังจากป่าไม้เปลี่ยนเป็นพืชเศรษฐกิจ การทําลายป่าเกิดขึ้น ทุกหย่อมหญ้า ป่าภาคอีสานกลายเป็นที่โล่งเตียนแห้งแล้งทุรกันดาร ชีวิตพระป่าซึ่งเคยอาศัยป่าเป็นสถานปฏิบัติกรรมฐาน ต้องเปลี่ยนเป็นการปลูกป่าทดแทน ดัง พ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตา ท่านเมตตาซื้อที่ตามป่าตามเขา เพื่อการดูแลอนุรักษ์ป่าไม้ต้นนํ้าในหลายๆ พื้นที่ เช่น เขตนํ้าหนาว เป็นต้น และซื้อที่สร้างวัดป่ากรรมฐานโดยการปลูกป่าทดแทน ซึ่งต่อมาครูบาอาจารย์รุ่นหลังๆ ได้ดําเนินสืบทอดกันมา เช่น หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่ลี กุสลธโร ฯลฯ 

หลวงปู่ลี ท่านเทศน์เรื่องนี้ไว้ว่า “ปลูกป่าไว้มาก ทําไว้ให้กุลบุตรสุดท้ายภายหลัง ปลูกไว้ พวกเราไม่ทันได้ใช้หรอก คงตายก่อน ปลูกไว้ให้ลูกหลานเท่านั้น อย่างวันนั้น ขอแรงหมู่พวกปลูกต้นไม้ จะปลูกให้มันเสร็จ ไม่อยากทิ้งไปนาน ไปดูแล้วต้นไม้มันห่างกันมากนะดีหน่อย ปีที่แล้วปลูกต้นสัก ปีนี้เลยไม่ต้องปลูก ที่ปลูกไปนั้น พวกนี้ปลูกให้เขาหมด ส่วนเขาไปข้างใน ก็ปล่อยมันเถอะ ให้เจ้าหน้าที่ป่าไม้เขาดูแล เราก็ดูแลบริเวณเรา ดูแลเท่านั้นแหละ ให้มันน่าดู ใครมาก็ให้รู้สึกร่มรื่นน่าอยู่ มีเจ้าหน้าที่เขาดูแลหมดนะ ป่านายคนนั้นรักษาตรงนั้น นายคนนี้รักษาตรงนี้ ถ้าเรา ไม่ทําก็เท่านั้นแหละ ถ้าเราทํา ก็มีแต่มาถ่ายรูป เอาไปเป็นหน้าเป็นตา ไม่รู้มันได้อะไร ขึ้นทะเบียน ก็ขึ้นอยู่อย่างนั้น ปีไหนมา ก็มาจดมาขึ้นอยู่อย่างนั้น ไม่เห็นทําอะไร คิดดูว่าได้อะไร”

ท่านปรารภอายุขัยล่วงหน้า

การปรารภพระชนมายุ หรืออายุขัย มีมาตั้งแต่สมัยครั้งพุทธกาล องค์สมเด็จพระสัมมาสัม- พุทธเจ้า ทรงพยากรณ์ไว้ล่วงหน้าว่าพระองค์จะมีพระชนมายุไม่เกิน ๘๐ พรรษา พระองค์ทรงเป็นพระอนาวรญาณจึงทรงมีอนาคตังสญาณหยั่งทราบอันชัดเจนแจ่มแจ้ง ตรัสสิ่งใดไว้เป็น เอกนามกิํ คือ เป็นหนึ่งไม่เป็นสอง เรื่อยมาพระสงฆ์สาวก ดังเช่น พระสารีบุตร พระอัครสาวกสาวกเบื้องขวา และพระอรหันตสาวกอีกหลายต่อหลายองค์ก็เช่นเดียวกัน ท่านทราบอายุขัยของท่านล่วงหน้า จวบจนสมัยกึ่งพุทธกาล ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ท่านปรารภกับพระศิษย์ว่า อายุของท่านไม่เกิน ๘๐ ปี และมีพ่อแม่ครูอาจารย์วงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นอีกหลายต่อหลายองค์ ท่านก็ทราบอายุขัยของท่านล่วงหน้าตั้งแต่ยังไม่มรณภาพ ในกาลต่อมาก็ล้วนเกิดเป็นจริงตามนั้น ซึ่งเหล่านี้ล้วนเกิดจากภาคปฏิบัติเป็นสําคัญ คือ การบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน จนเกิด คุณวิเศษหนึ่งในทางพระพุทธศาสนา คือ มีอนาคตังสญาณ รู้เหตุการณ์ในอนาคตกาลล่วงหน้า

หลวงปู่ลี กุสลธโร ก็เช่นเดียวกันท่านเป็นครูบาอาจารย์สําคัญอีกองค์หนึ่งที่มีอนาคตังสญาณ ท่านทราบอายุขัยของท่านล่วงหน้า เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเมื่อประมาณปี พ.ศ. ๒๕๓๙ พระศิษย์ของหลวงปู่ลีท่านเล่าว่า “ในวันหนึ่ง ขณะหลวงปู่ลีท่านสอนพระศิษย์ ซึ่งเป็นพระบวชใหม่พรรษาแรก ให้ฝึกหัดทําไม้กวาด ระหว่างนั้นโดยไม่คาดฝัน ท่านเปิดเผยอายุขัยของท่านกับพระศิษย์ว่า “เราจะมรณภาพ ขณะมีอายุ ๙๖ ปี” พอท่านพูดจบลงเท่านั้น ใบหน้าเนื้อตัวของท่านก็ออก แดงกํ่า คล้ายผลลูกตําลึงสุก หลวงปู่ลีท่านเปิดเผยอายุขัยของท่านไว้ล่วงหน้านานถึง ๒๐ กว่าปี ซึ่งเรื่องนี้เป็นเรื่องคุณวิเศษ ท่านจะไม่เปิดเผยเป็นสาธารณะทั่วไป และจะไม่เปิดเผยบ่อยครั้งนัก เป็นเรื่องภายใน”

เป็นที่ทราบกันดีว่า หลวงปู่ลีท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาอย่างสูงสุด ท่านเคยปรารภกับพระศิษย์ว่า ท่านจะไม่ยอมให้มีอายุยืนยาวกว่าพ่อแม่ครูจารย์ คือ องค์หลวงตาฯ ท่านมรณภาพ เมื่อวันที่ ๓๐ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ ขณะเจริญอายุได้ ๙๗ ปี ๕ เดือนเศษ ส่วนหลวงปู่ลีท่านปรารภขอมีอายุขัยน้อยกว่า คือ ขอมีอายุ ๙๖ ปี ซึ่งรอเวลาพิสูจน์เหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นจริงในอนาคตต่อไป

ท่านทุ่มเทชีวิตเพื่อโครงการช่วยชาติหลวงตามหาบัว

เป็นที่ทราบกันดีว่า หลวงปู่ลี กุสลธโร มีความเคารพเทิดทูนบูชาใน องค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน อย่างสุดชีวิตจิตใจ เมื่อองค์หลวงตาฯ ท่านประกาศตัวออกมาเป็นผู้นําในการเริ่ม “โครงการผ้าป่าช่วยชาติ โดยหลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน” อย่างเป็นทางการ เมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. ๒๕๔๑ เพื่อกู้วิกฤตเศรษฐกิจของประเทศจากสงครามเศรษฐกิจ ประเทศไทย ถูกโจมตีค่าเงินบาท เป็นหนี้สินต่างประเทศจํานวนมหาศาล อาจเข้าสู่ขั้นล้มละลาย องค์หลวงตาฯ พอเริ่มโครงการฯ เท่านั้น หลวงปู่ลีท่านก็เข้าร่วมโครงการทันที

ตามปรกติแล้ว ตลอดชีวิตสมณเพศของท่านทั้งสอง ต่างมีนิสัยชื่นชอบอยู่ตามป่าตามเขา ตามเสนาสนะป่าอันวิเวกเงียบสงัด ไม่ชอบออกมาคลุกคลีกับญาติโยม แต่เมื่อประเทศชาติถึงคราววิกฤติคับขัน องค์หลวงตาฯ ท่านมีความจําเป็นที่จะต้องเสียสละออกจากป่ามากอบกู้ชาติ โดยการ เดินทางไกลไปตามสถานที่ต่างๆ เพื่อรับผ้าป่าช่วยชาติ ซึ่งหลวงปู่ลีท่านก็ไม่รั้งรอหรือลังเลใจใดๆ ท่านรีบแสดงตนเป็นองค์แรกๆ ว่า พร้อมที่จะร่วมเสียสละและทุ่มเทชีวิตจิตใจเพื่อพ่อแม่ครูจารย์ หลวงตามหาบัว พระผู้เป็นบูรพาจารย์ของท่านอย่างเต็มที่ หลวงปู่ลีท่านว่า “ในวัดนี่อดเอา ช่วยพ่อแม่ครูบาอาจารย์ กินข้าวกับนํ้าปลา” ท่านช่วยงานจนเป็นที่ยอมรับกล่าวขานของบรรดา ครูบาอาจารย์ ตลอดญาติโยมทั้งหลาย 

ท่านพระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต ท่านเทศน์ชื่นชมหลวงปู่ลี ไว้หลายวาระดังนี้

“หลวงปู่ลี หรือครูบาอาจารย์ท่านพูดให้ฟังว่า ตอนที่หลวงตาท่านเริ่มทําทีแรก ท่านก็รู้ว่าเป็นเรื่องที่หนักหนาสาหัสสากรรจ์อยู่ การช่วยโลก ท่านถึงไปหาหลวงปู่ลี ท่านพูดกับหลวงปู่ลี พระเล่าให้ฟัง “ลีเอ๊ย… เรานะ เราพยายามหาทองคําช่วยชาติกัน ความเป็นอยู่ของวัด ความเป็นอยู่ของเรา จะกัดก้อนเกลือกิน ก็ช่างหัวมัน เราจะกินเกลือกัน เราจะกินสิ่งที่พอดํารงชีวิตเท่านั้น เราจะหาสิ่งที่เป็นวัตถุช่วยชาติกัน” ฟังนะ นี่พระอรหันต์ปรึกษากับพระอรหันต์”

“หลวงปู่ลี เราชื่นชมท่านมาก ชื่นชมท่านมากนะ ชื่นชมท่านมาก เพราะหลวงตาท่าน พูดเองว่า ท่านเป็นเศรษฐีธรรม แล้วเราก็เชื่อท่านด้วย เชื่อท่านเพราะว่าสัตย์ พฤติกรรมของท่าน เขาจะไปทางไหนก็แล้วแต่ สังคมมันจะแหลกเหลวขนาดไหน ท่านจะมีจุดยืนของท่าน จุดยืน ของท่าน คือ เคารพหลวงตามาก เพราะลูกคนใดก็แล้วแต่ พ่อแม่เลี้ยงดูมา พ่อแม่ให้การศึกษา พ่อแม่เป็นคนชี้นํา พ่อแม่เป็นคนเปิดตาให้ “พ่อแม่ครูจารย์” มันจะซาบซึ้งในหัวใจไหม

หลวงปู่ลีท่านศิโรราบกับหลวงตา ศิโรราบเลย “ลีเอ๊ย ! เราจะกัดก้อนเกลือกินกันว่ะ เราจะหาเงินช่วยชาติ เราจะกัดก้อนเกลือกิน” คํานี้หลวงตาพูดกับใคร ไม่พูดกับใครเลย พูดกับหลวงปู่ลีองค์เดียว องค์อื่นท่านพูดของท่านเป็นเรื่องปรกติ แต่ที่เราจะกัดก้อนเกลือกินด้วยกัน มันหัวใจเดียวกันไง มันหัวใจเดียวกัน มันมีคุณธรรมเหมือนกัน มันพูดกัน พูดกันคําชาวบ้าน นี่แหละ “เราจะกัดก้อนเกลือกิน”

มันเป็นไปไม่ได้หรอกที่ว่าครูบาอาจารย์เราระดับนี้จะไม่มีอยู่มีกิน มันเป็นไปไม่ได้ แต่คําว่า “กัดก้อนเกลือกิน” ในบ้านของเรา เราทุกข์เราจน เรารักกันจริง เราจะกัดก้อนเกลือกินกัน เราทุกข์เราจนด้วยกัน เราก็จะไม่ทิ้งกันนะ เราไปไหน เราไปเจอสภาพสิ่งใด เราก็จะไม่ทิ้งกันนะ ท่านพูดกับหลวงปู่ลีองค์เดียว แต่องค์อื่นท่านก็รักของท่าน ก็ลูกของท่านทั้งนั้นแหละ ท่านก็ดูแลมาทั้งนั้นแหละ แต่ท่านก็ต้องวัดนํ้าใจว่า นํ้าใจของใคร มันจริงใจแค่ไหนไง เพราะว่าคําว่า “คนที่ปฏิบัติ” ถ้ามีคุณธรรมขึ้นมาในหัวใจ มันมีคุณธรรมเพราะอะไรล่ะ ถ้ามันไม่ได้ชําระล้างกิเลส ไม่ได้ ฆ่ากิเลส จะมีคุณธรรมขึ้นมาไม่ได้ แต่ถ้ามันจะมีคุณธรรมขึ้นมา มันต้องมีการชําระล้าง มีการ ฟาดฟันกับกิเลส

คนที่ได้ชําระล้าง ได้ฟาดฟันกิเลสมาแล้ว เขาจะรู้ได้เลยว่ากิเลสมัน แก่นของกิเลสมันเหนียวแน่นขนาดไหน แก่นของกิเลสทําให้เทวทัตสามารถฆ่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ แต่ทําไม่ประสบความสําเร็จเท่านั้น แก่นของกิเลสมันสามารถทําให้ลูกฆ่าแม่ ทําให้ลูกน้องฆ่า เจ้านายเพื่อหวังผลประโยชน์ นี่แก่นของกิเลส ถ้าคนยังมีกิเลสอยู่ ถึงจะเป็นลูกศิษย์ จะเป็นอะไร ก็แล้วแต่ มันก็มีกิเลสของมัน ต้องระวังตัว ไม่ให้เข้ามาใกล้หรอก

แต่เวลาหลวงปู่ลีท่านพูดเต็มปากเต็มคําเลย “ลีเอ๊ย ! เราจะกัดก้อนเกลือกินกันนะ เราจะ ช่วยชาติด้วยกันว่ะ” ดูหลวงปู่ลีท่านทําสิ ชีวิตไม่มีค่าเลย จริงๆ แล้วสัจธรรมในหัวใจมีค่ามาก คุณธรรม ธรรมนี้เหนือโลก พ้นจากวัฏฏะนี่มีค่ามาก มันไม่มีค่าเท่ากับทองคําหรอก ทองคํา จะกี่ตันก็แล้วแต่ มันไม่มีค่าเท่าหัวใจดวงนั้น หัวใจดวงนั้นมีค่ามาก

นี่พูดถึงหัวใจของคนที่มีธรรมนะ นี่ผู้ที่มีสัตย์ ถ้ามีสัตย์จะเป็นความจริง แล้วแสวงหามา ถ้าหัวใจที่มีค่า แต่แสวงหานั้นแสวงหาเพื่อตอบสนองครูบาอาจารย์ ท่านไม่ต้องทําก็ได้ หลวงปู่ลี ไม่ต้องทําก็ได้ แต่เวลาท่านทําขึ้นมา ท่านทําเพื่อเหตุใด เพราะจิตใจที่มันได้ชําระล้างกิเลสแล้ว มันมีสัตย์ มีคุณงามความดี มีสัจธรรม” 

พรรษา ๕๑ พ.ศ. ๒๕๔๓ จําพรรษาที่วัดป่านาแองญาณสัมปันโน

ช่วงปลายปี พ.ศ. ๒๕๔๒ ถึงต้นปี พ.ศ. ๒๕๔๓ หลวงปู่ลี กุสลธโร พร้อมด้วยคณะศิษย์ เดินทางไปยังวัดป่าราชญาณวิสุทธิโสภณ (ถํ้าเกียน้อย) บ้านทับกุง อําเภอหนองแสง จังหวัดอุดรธานี ซึ่งเป็นสาขาของวัดป่าภูผาแดง ที่องค์ท่านดูแลอยู่และสร้างถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์ หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน วัดแห่งนี้มีเนื้อที่ดูแลกว่า ๑,๐๐๐ ไร่ บริเวณสร้างวัด ๑๕ ไร่ มีลูกศิษย์ของท่านมาอยู่จําพรรษาเป็นประธานสงฆ์ ระยะทางบิณฑบาต ๘ กิโลเมตร ไป – กลับ ๑๖ กิโลเมตร ครั้งนี้ท่านเดินทางมาเพื่อสร้างถนนลูกรังเข้าวัด และสร้างอ่างเก็บนํ้า ๒ อ่าง ต่อด้วยขึ้นโครงสร้างศาลาการเปรียญเป็นต้นทุนให้ลูกศิษย์อีกด้วย

ความสําคัญของวัดป่าราชญาณวิสุทธิโสภณ เป็นสถานที่สัปปายะแห่งหนึ่งที่หลวงปู่ลีท่านเคยเที่ยวธุดงค์ภาวนา สมัยนั้นท่านเดินออกจากวัดป่าบ้านตาดมาทางอําเภอหนองแสง แวะพักบนภูบ้านหนองไฮแล้ว ต่อขึ้นไปพัก “ถํ้าเสือน้อย” บ้าง “ถํ้าสาริกา” บ้าง สถานที่เหล่านี้ไม่ไกลจากรัศมีธรรมขององค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว เข้าออกวัดป่าบ้านตาดได้โดยสะดวก ภายหลังลูกศิษย์ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่ป่าไม้ได้กราบนิมนต์ท่านมาสร้างวัด เพื่อป้องกันคนเข้ามาทําลายป่า ท่านเริ่มสร้างวัดป่าหลวงตามหาบัวธรรมเจดีย์ (ภูหินร้อยก้อน) ตําบลทับกุง อําเภอหนองแสง จังหวัดอุดรธานี ต่อมาจึงสร้างวัดป่าราชญาณวิสุทธิโสภณ (ถํ้าเกียน้อย) หลวงปู่ลีท่านไม่เคยกล่าวว่าสร้างวัดให้ตนเองสักแห่ง จุดประสงค์ของท่านมีแต่ว่า “สร้างถวายต่ออายุให้พ่อแม่ครูจารย์”

คําที่ว่า หลวงปู่ลีสร้างอะไรก็ถวายหลวงตาทั้งหมด แม้แต่วัดภูผาแดงและพระเณรทั้งวัด องค์ท่านยังยกถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาทั้งหมดทั้งสิ้น ไม่เหลือไว้เป็นสมบัติของตนเองสักอย่างเดียว คราวหนึ่งองค์หลวงตาฯ ท่านเดินทางมาที่วัดป่าภูผาแดง มีเหตุผลอะไรสักอย่าง ไปกระเทือนธรรมขององค์ท่าน องค์ท่านจึงกล่าวสอนเสียงดังๆ ว่า “พวกท่านทราบเอาไว้ด้วยว่า พวกท่านอย่านึกว่าเป็นลูกน้องของธรรมลีนะ พวกท่านไม่ใช่ลูกน้องของธรรมลีนะ ธรรมลี ! เอา พวกท่านไปยกถวายผมหมดแล้ว ผมจะเอาพวกท่านไปต้มยําทําแกง หรือจะเอาไปฆ่าทิ้งก็ได้ ทั้งนั้น” คําเปรียบเปรยนี้สรุปความได้ว่า หลวงปู่ลีท่านสร้างหรือทําอะไรก็ตาม ท่านยกเทิดด้วย เศียรเกล้า น้อมถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวทั้งสิ้น ท่านได้ดิบได้ดีมาทั้งหมด เพราะ องค์หลวงตาฯ เมตตาอบรมสั่งสอนมาทั้งสิ้น ท่านกล่าวเทิดทูนบูชาคุณองค์หลวงตาฯ ผู้เป็น อาจารย์อย่างสูงสุดเป็นต้นว่า “ถ้าไม่มีพ่อแม่ครูจารย์ ก็ไม่มีเราในวันนี้” และ “ถ้าไม่ได้พ่อแม่- ครูอาจารย์ ก็ไม่รู้ว่าตนเองจะเป็นอย่างไร คงไม่เป็นอย่างทุกวันนี้”

จากนั้นในปีเดียวกันคือ พ.ศ. ๒๕๔๓ ช่วงเดือนพฤษภาคม – มิถุนายน หลวงปู่ลีจึงเดินทางไปพํานักอยู่กับหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ที่วัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี คุณชายใหม่มากราบนิมนต์หลวงปู่ลีขอให้มาจําพรรษาที่วัดป่านาแองญาณสัมปันโน บ้านนาแอง ตําบลนิคมสงเคราะห์ อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี ขณะนั้นยังไม่มีศาลาถาวร ยังเป็นเพิงมุงหญ้าเล็กๆ คุณชายใหม่จะไปสร้างศาลาให้แล้วเสร็จ แต่มีข้อแม้ ขอนิมนต์หลวงปู่ลีมาจําพรรษารับกฐิน ท่านจึงรับนิมนต์ ท่านเล่าว่า “เราออกไปจําพรรษากับท่านเติม (พระอาจารย์บุญเติม ฐิโตภาโส) ที่วัดป่านาแองฯ” อีกสาเหตุหนึ่งท่านปรารภกับลูกหลานท่านว่า “พระเณรไม่ค่อยเชื่อฟังท่าน”

วัดป่านาแองญาณสัมปันโน ในขณะนั้นอยู่ระหว่างการสร้างวัดใหม่ๆ พระเณรก็เพิ่งย้าย เข้ามาอยู่กัน ศาลา เสนาสนะ ส่วนใหญ่ก็สร้างขึ้นอย่างชั่วคราว การมาอยู่จําพรรษาของหลวงปู่ลี จึงเป็นสิริมงคลแก่พระภิกษุ สามเณร ตลอดชาวบ้านนาแองและหมู่บ้านใกล้เคียง เพราะการได้ ครูบาอาจารย์ที่เป็นพระมหาเถระทรงคุณธรรมและเป็นศิษย์ผู้ใหญ่ขององค์หลวงตาฯ มาเมตตา อบรมสั่งสอนและอยู่เป็นกําลังใจ นับเป็นโอกาสที่หาได้ยากยิ่ง ทําให้พระเณรเกิดความอบอุ่นใจเป็นอันมาก ส่วนชาวบ้านเองก็ยิ่งเกิดความเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาของพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นมากยิ่งๆ ขึ้น มาทําบุญใส่บาตรฟังธรรมกันอย่างสมํ่าเสมอ และในกาลต่อมา ก็ได้ร่วมแรงร่วมใจกันพัฒนาเป็นวัดป่าที่สมบูรณ์ตามแนวทางวัดป่ากรรมฐาน 

ในพรรษานี้หลวงปู่ลีท่านพาพระเณรรักษาข้อวัตรปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาอย่างเคร่งครัด พอออกพรรษาแล้ว ท่านเมตตาเป็นประธานสงฆ์ในงานทอดกฐินของวัดป่านาแองฯ ด้วยระยะนั้นองค์หลวงตาฯ เป็นผู้นําโครงการผ้าป่าช่วยชาติฯ หลวงปู่ลีท่านได้นําทองคําไปถวายในนามวัดป่านาแอง หลังจากเสร็จสิ้นภารกิจทุกอย่างแล้ว จากนั้นหลวงปู่ลีท่านจึงได้หวนย้อนกลับมาพํานักที่วัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ (ภูผาแดง) 

ความเป็นมาของวัดป่านาแองญาณสัมปันโน เดือนธันวาคม พ.ศ. ๒๕๓๗ ชาวบ้านนาแอง ได้เข้ากราบองค์หลวงตามหาบัว ที่วัดป่าบ้านตาด จุดประสงค์อยากได้พระกรรมฐานที่เคร่งครัดในพระธรรมวินัยและถือธุดงควัตรไปโปรด จึงมาขอพระกับองค์หลวงตาฯ ไปพักที่ป่าช้าบ้านนาแอง ซึ่งเป็นป่าที่อุดมสมบูรณ์และเงียบสงัดเหมาะกับการภาวนา ในเวลาต่อมาองค์หลวงตาฯ ท่านได้จัดให้ท่านพระอาจารย์บุญเติม ฐิโตภาโส ไปอยู่เป็นเจ้าอาวาส 

เนื่องจากป่าเดิมเป็นที่สาธารณะ ไม่สามารถขอสร้างเป็นวัดตามกฎเกณฑ์ได้ หลวงปู่ลี กุสลธโร และคณะศิษย์องค์หลวงตาฯ จึงซื้อที่โฉนดมอบให้เบื้องต้น ๖ ไร่ ต่อมาองค์หลวงตาฯ และคณะศิษย์องค์หลวงตาฯ ซื้อเพิ่มให้อีก รวมเนื้อที่วัดทั้งหมด ๑๓๕ ไร่ ๓ งาน ๗๔ ตารางวา และเมื่อตอนสร้างศาลาวัดป่านาแองฯ องค์หลวงตาฯ ท่านต้องการให้พระเณรภาวนา ไม่ให้มุ่งงานก่อสร้าง ท่านจึงกําหนดขนาดของศาลาเอง และได้มาติดตามดู พร้อมทั้งแนะนําการปลูกไม้ยืนต้น เช่น ต้นตะเคียน ภายในวัด เพื่อเป็นป่าเป็นที่ภาวนาของพระเณร

ภาค ๑๘ ปัจฉิมวัย ปัจฉิมชาติ

พรรษา ๕๒ – ๖๘ พ.ศ. ๒๕๔๔ – ๒๕๖๑ จําพรรษาที่วัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ 

ในปี พ.ศ. ๒๕๔๔ นับเป็นมหามงคลอย่างสูงที่องค์หลวงปู่ลีท่านได้เมตตาย้อนกลับคืนมา จําพรรษา ณ ภูผาแดง แห่งนี้อีกครั้ง และได้อยู่ต่อมาตลอดจนกระทั่งถึงทุกวันนี้ นับเป็นบุญวาสนา ของญาติโยมชาวบ้านหนองสวรรค์ บ้านหนองอ้อ และหมู่บ้านใกล้เคียงในบริเวณเขตอําเภอ หนองวัวซอ ที่จะได้มีโอกาสร่วมสร้างบุญบารมีกับพระบูรพาจารย์ผู้เป็นที่พึ่งที่ยึดเหนี่ยวทางจิตใจของสาธุชนชาวพุทธ

เมื่อหลวงปู่ลี ท่านได้มาเป็นอาจารย์สั่งสอนพระ เณร และฆราวาสที่วัดภูผาแดงนี้ ท่านจะ เน้นหนักในด้านการปฏิบัติภาวนา โดยเฉพาะการนั่งภาวนาฟังธรรมจากครูบาอาจารย์ ซึ่งถือเป็นภาคปฏิบัติที่สําคัญที่สุด ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ว่า “การนั่งปฏิบัติกรรมฐาน ในขณะฟังธรรม จึงเป็นภาคปฏิบัติอันดับหนึ่งของการปฏิบัติทั้งหลาย เพราะเราไม่ได้ปรุงได้แต่ง ท่านปรุง ท่านแต่งให้เสร็จ เนื้ออรรถเนื้อธรรม ท่านแสดงเข้าไปสัมผัส ซึมซาบถึงจิตใจให้เกิด ความซาบซึ้ง ให้เกิดความสงบเย็นใจลงโดยลําดับ…”

ในยุคแรกท่านจะอบรมพระเณรโดยให้มาประชุมรวมกันตอนเย็นที่กุฏิของท่าน ช่วงแรกก็จะเปิดเทปพระธรรมเทศนาของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวหนึ่งกัณฑ์ จากนั้นท่านก็จะอบรมให้โอวาทธรรมสั้นๆ ประมาณ ๑๕ – ๓๐ นาที แล้วเลิกประชุม

โอวาทธรรมที่หลวงปู่ลีนํามาอบรมสั่งสอนพระเณรนั้น เป็นแนวทางที่ท่านเคยได้ยินได้ฟัง จากครูบาอาจารย์และตัวท่านเองปฏิบัติได้ผลจริงมาแล้ว ท่านจะเน้นให้ลูกศิษย์พยายามเร่งทํา ความเพียร ด้วยการเดินจงกรมและนั่งสมาธิภาวนาให้มาก อย่าขี้เกียจขี้คร้าน อย่านําเรื่องโลกภายนอกมายุ่งกับงานภายใน เมื่อพระเณรรูปใดที่ไม่ตั้งใจประพฤติปฏิบัติธรรม ท่านจะตําหนิและเรียกว่า “พระหัวบัว” อันหมายถึง เป็นพระประเภทที่อับเฉา ไม่เอาไหน และไม่อาจเบ่งบานให้เป็นพระกรรมฐานที่มีสง่าราศี มีความงดงามผุดผ่องด้วยศีลด้วยธรรม อุปมาเป็นดอกบัวประเภท อยู่ในโคลนตมไม่อาจโผล่พ้นนํ้าได้ คอยเป็นอาหารของเต่าและปลาต่อไป 

เมื่อพระรูปใดปฏิบัติไม่เข้ารูปเข้ารอย หรือพระทะเลาะกัน ท่านก็จะว่ากล่าวตักเตือน ท่านเทศน์ว่า “ทะเลาะกัน ผมระอานะเรื่องนี้ มันไม่เป็นเรื่องนะ ทะเลาะกันก็ยังพอเข้าใจอยู่ เรื่องทะเลาะกัน แต่เรื่องตีกันมันหยาบมาก ไปบิณฑบาต ถือบาตรไปหาขอทานเขาแล้วศีลตั้ง ๒๒๗ ข้อ จะอยู่อย่างไร เณรก็ถือศีล ๑๐ จะอยู่อย่างไร นี่แหละ ผมระอาใจอ่อนใจมากถ้าพูดเรื่องนี้ เพราะ ไม่เคยเป็น” บางรูปที่ท่านว่ากล่าวตักเตือนไปแล้ว แต่ก็ยังคงประพฤติผิดพระธรรมวินัยอีก ไม่อาจสั่งสอนได้ ท่านก็ต้องให้ออกไปจากวัด

ในช่วงเข้าพรรษา หลวงปู่ลีจะไม่ให้พระทํางานก่อสร้าง หรืองานหยาบต่างๆ ท่านจะให้พระเคร่งครัดในเรื่องธุดงควัตร และให้เร่งทําความเพียรตามแนวปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต แม้ท่านชราภาพย่างเข้าสู่ปัจฉิมวัยแล้วก็ตาม แต่การทําความเพียรของท่านเป็นตัวอย่างให้พระเณรได้เป็นอย่างดี โดยท่านเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา แต่ละครั้งเป็นเวลานานหลายๆ ชั่วโมง แม้แต่พระหนุ่มเณรน้อยยังสู้ท่านไม่ได้ 

หลวงปู่ลีแม้ท่านจะเหน็ดเหนื่อยในการอบรมสั่งสอนพระเณร แต่ท่านก็อดทนและเมตตาต่อลูกศิษย์ ด้วยระลึกถึงเมื่อครั้งที่ตนเองยังต้องพึ่งพาครูบาอาจารย์อยู่ ในระยะหลังที่ท่านมีอาการอาพาธมารุมเร้ามากขึ้น ท่านจึงงดการให้โอวาทธรรม แต่ให้เปิดเทปธรรมะของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัวฟังในเวลาประชุมอย่างเดียว หากพระรูปใดติดขัดในด้านการปฏิบัติภาวนา ท่านก็เปิดโอกาสให้มากราบเรียนถามท่านได้ เพื่อท่านจะได้แก้ข้อสงสัยให้

ถึงแม้ว่าองค์หลวงตามหาบัวจะให้หลวงปู่ลีท่านมาอยู่ประจําที่วัดป่าภูผาแดงแล้ว แต่เวลา องค์หลวงตาฯ มีงานสําคัญต่างๆ ท่านก็จะเข้าไปถวายงานรับใช้องค์หลวงตาฯ อย่างเต็มกําลังความสามารถเรื่อยมา ไม่ว่าจะเป็นงานผ้าป่าช่วยชาติ งานสร้างโรงพยาบาล งานทําบุญประทายข้าวเปลือก งานทําบุญอุทิศสามแดนโลกธาตุ งานทําบุญวันเกิดองค์หลวงตาฯ งานกฐินสามัคคีสงเคราะห์โลก งานมูลนิธิเสียงธรรมเพื่อประชาชน เป็นต้น

โดยเฉพาะงานโครงการผ้าป่าช่วยชาติ หลวงปู่ลีท่านถือเป็นพระศิษย์องค์สําคัญที่ช่วย ระดมทองคํา ดอลลาร์ และเงินสด น้อมถวายองค์หลวงตาฯ มากที่สุด ช่วงเวลานั้นวัดป่าภูผาแดง มีปัจจัยมากน้อยเพียงไร ท่านนํามาถวายทั้งหมด ท่านจะไม่ก่อสร้างใดๆ ในวัด และท่านบอกกับ ลูกศิษย์ว่า “เราจะฉันข้าวกับนํ้าปลากัน” นอกจากนั้นท่านชราภาพแล้วยังติดตามองค์หลวงตาฯ ไปร่วมงานผ้าป่าช่วยชาติในสถานที่ต่างๆ อีก โดยไม่ห่วงธาตุขันธ์ของตนเองเช่นกัน

หลวงปู่ลี ตลอดชีวิตพระป่าอันยาวนานของท่าน ๖๘ พรรษา ท่านไม่เที่ยวธุดงค์เข้าป่า ก็เข้าหาพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา แม้ปัจจุบันท่านอยู่ในปัจฉิมวัย ท่านก็อยู่กับเสียงธรรมองค์ หลวงตาฯ ทุกคืนก่อนนอนจําวัด ท่านจะเปิดวิทยุหลวงตา ท่านฟังด้วยความรื่นเริงในธรรม สําหรับองค์ท่านแล้ว องค์หลวงตาฯ แม้มรณภาพไปแล้วก็เหมือนยังอยู่กับท่าน องค์หลวงตาฯ นั่งอยู่บนหัวใจท่าน ท่านรักและเคารพเทิดทูนบูชามาก ท่านพูดถึงเกือบทุกวัน ยกตัวอย่างขึ้นมาสอนพระ พ่อแม่ครูจารย์สอนอย่างนั้น พ่อแม่ครูจารย์สอนอย่างนี้ เป็นต้น 

ส่วนการเทศนาธรรมอบรมพระเณร เป็นแนวทางของพระธุดงคกรรมฐาน คือ ท่านไม่ได้ขึ้นธรรมาสน์ ท่านเทศน์บนศาลา และในชีวิตของท่านตั้งแต่บวชมาก็ยังไม่เคยขึ้นธรรมาสน์เทศน์ให้ใครฟังเลยสักครั้งเดียว ธรรมที่ท่านนํามาแสดงเป็น อริยญายธรรม คือ ธรรมที่อริยสาวกเห็นแล้วด้วยดี แทงตลอดแล้วด้วยดี ด้วยปัญญา คือ การพิจารณาเห็นชัดในอริยสัจ ๔ มาแสดงโปรดพระ เณร และญาติโยม 

วัดป่าภูผาแดงสถานที่ปฏิบัติธรรมอันดับหนึ่ง

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านมาอยู่จําพรรษาและบําเพ็ญสมณธรรมเป็นหลักแหล่งที่วัดป่า- ภูผาแดงแล้ว ท่านสร้างวัดแห่งนี้ท่ามกลางขุนเขาอันกว้างใหญ่ จนปรากฏชื่อลือนามที่คนทั้ง ประเทศรู้จักกัน โดยท่านพัฒนาเป็นวัดป่าตามแนวปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์มั่น คือ เน้นเป็นสถานที่ปฏิบัติภาวนาอันวิเวกเงียบสงัด สะอาด เป็นระเบียบงามตา มีการสร้างกุฏิกรรมฐาน พร้อมทางเดินจงกรมของพระเณร ทั้งเน้นการรักษาและปลูกป่าจนเป็นวัดป่าที่สัปปายะเหมาะกับการภาวนา พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เคยเทศน์ถึงวัดป่าภูผาแดงในวาระ ต่างๆ หลายครั้ง เป็นต้นว่า 

“สถานที่จะทรงมรรคทรงผลของผู้ปฏิบัติธรรมเป็นอันดับหนึ่ง วัดผาแดงจะขึ้นไปไหน ก็ไปซี เป็นที่หนึ่งๆ ทั้งนั้น ขึ้นไปนู้น ก็มีเฉพาะครัวเป็นทําเลสําหรับรับแขกรับคน สาธารณะก็ที่ ศาลา จากศาลาขึ้นไปนั้นมีแต่ป่าแต่เขา ขึ้นอยู่บนภูเขาสบายๆ เป็นอันดับหนึ่งๆ ของการภาวนา วัดผาแดงสถานที่เหมาะ ไปที่ไหนก็ได้สะดวก การบําเพ็ญสะดวกมากทีเดียว”

“ไปที่วัดผาแดงนั้น โอ๊ย ! ดีนะ กุฏิพระอยู่ตามซอกตามมุมต่างๆ ซึ่งเป็นที่สงบสงัด ควรแก่การบําเพ็ญธรรม นั่นล่ะ สถานที่เกิดของธรรมที่เหมาะสม ให้การบําเพ็ญสะดวกสบาย รู้เห็นธรรมได้ อาศัยสถานที่เหล่านั้น ที่เที่ยวถํ้ามานี้ก็มีถํ้าผาแดงนี่ถํ้าหนึ่ง ดี”

อาณาบริเวณวัดแบ่งออกเป็น ๒ ส่วนตามภูมิศาสตร์ ดังนี้

๑. ส่วนของภูผาแดง เป็นภูเขาลูกหนึ่งแยกออกมาต่างหาก เป็นที่ตั้งของหน้าผาแดง ส่วนนี้นับจากด้านหน้าวัดบริเวณสระนํ้าใหญ่ อันเป็นที่ตั้งของสํานักสงฆ์กุสลธโรวนาราม ไปจนถึงหน้าผาแดง มีศาลา มีกุฏิกระจายอยู่ตามป่า ตามหน้าผาและโขดหิน เงียบสงัด ไม่มีคนพลุกพล่าน ห่างไกลทางสัญจร และมีหินขนาดใหญ่ ที่เรียกว่า หินพรานป้อ ถัดขึ้นไปเป็นบริเวณริมผาแดง เป็นกุฏิวัดใจ หากใครขวัญอ่อนห้ามไปอยู่ บริเวณนี้หลวงปู่ลีท่านสงวนไม่ให้พระสุ่มสี่สุ่มห้าเข้าไป อีกทั้งไม่มีการก่อสร้างวัตถุใหญ่ใดๆ ทั้งสิ้น องค์ท่านว่า “เจ้าที่เจ้าทางเขาแรง” พระไปทําอะไร ไม่ถูกไม่ควรเป็นต้องโดนดีทุกราย นกยูงซึ่งเป็นสัตว์ประจําถิ่นอาศัยอยู่บริเวณนี้โดยมาก สถานที่นี้ เดิมเป็นที่ชาวบ้าน เมื่อครั้งสร้างวัดแรกๆ องค์พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาให้เงินมาซื้อที่ดินเพิ่มกว่า ๒,๐๐๐ ไร่ จากป่าเลี้ยงวัว หลวงปู่ลีท่านพาพระเณรปลูกป่าจนกลายเป็นป่าธรรมชาติผืนใหญ่ จนได้รับรางวัลจากกรมป่าไม้ ขณะนี้ขยายพื้นที่ในการดูแลรักษาป่าเพิ่มมากขึ้นกว่า ๑๐,๐๐๐ ไร่

๒. ส่วนของภูเม็ง เป็นพื้นที่ป่าธรรมชาติ อากาศเย็นสบาย บริเวณนี้มีวิวทิวทัศน์ที่สวยงาม วิเวกเงียบสงัด วิวกว้างสามารถมองเห็นภูเก้า – ภูพานคํา ทอดยาวไปถึงภูพังคี เป็นสถานที่ลึกลับ ส่วนหน้าเป็นสถานที่ก่อสร้างพุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เดินลึกเข้าไปมีถํ้า เงื้อมผา หน้าผา ซอกถํ้า ก้อนหินใหญ่อันมหึมา ที่เรียกว่า “ก้อนเม็ง” ต้นไม้ใหญ่และพันธุ์ไม้ แปลกๆ สันนิษฐานว่าเคยเป็นเมืองโบราณที่เจริญรุ่งเรือง มีการขุดพบพระพุทธรูปโบราณ และมีโบราณวัตถุหลายชนิด คนเฒ่าคนแก่เล่าว่าในช่วงสงครามโลก พวกฝรั่งใช้เฮลิคอปเตอร์แอบมาขน 

สถานที่สําคัญๆ ภายในวัดป่าภูผาแดง มีดังนี้

๑. ผาแดง แห่งนี้เป็นหน้าผาหินสีแดง น่าเกรงขาม มีพระพุทธรูปอยู่ใต้หน้าผา เดิมเป็นพระพุทธรูปสร้างด้วยไม้หายาก มีนํ้าไหลย้อยในช่วงฤดูฝน บริเวณนี้จะเห็นทิวทัศน์อันสวยงามของเทือกเขาอันยาวไกล สามารถมองเห็นตัวจังหวัดอุดรธานีและวัดถํ้าสหายธรรมจันทร์นิมิต ซึ่งอยู่ ตรงข้ามกันและไม่ไกลกันนัก สามารถเดินลัดเลาะตามป่าทะลุถึงกันได้ ในช่วงฤดูแล้งของทุกปี จะมีฝูงผึ้งหลวงจํานวนมาก บินมาอาศัยโดยเกาะทํารังอยู่ที่หน้าผาแดงแห่งนี้เป็นประจํา ภายใต้ ความเมตตาธรรมขององค์หลวงปู่ลี ฝูงผึ้งเหล่านั้นจึงอยู่ด้วยความผาสุก ปราศจากผู้คนมา เบียดเบียน ด้วยเอกลักษณ์ที่โดดเด่นของหน้าผาแดงนี้ จึงเป็นที่มาของชื่อวัดป่าภูผาแดง และเป็นชื่อที่ศิษยานุศิษย์คุ้นเคยกันมากกว่าชื่ออื่น

๒. หินพรานป้อ เป็นก้อนหินขนาดใหญ่ตั้งอยู่บนก้อนหินอีกก้อนหนึ่ง ตั้งอยู่กลางป่า องค์หลวงตาฯ มักนํามาเล่าเรื่องราวในอดีตของพรานป้อ นายพรานผู้กล้าหาญ สามารถขี่เสือด้วยการสะกดเวทมนตร์ เดิมเป็นที่ชุมชนของพวกเสือ ช้าง มีกุฏิโดดเดี่ยวอยู่หลังหนึ่ง ปัจจุบัน มีกุฏิพระอันสงบสงัดเหมาะแก่ผู้ปฏิบัติที่ไม่ต้องการยุ่งกับโลกภายนอก

๓. ศาลาการเปรียญ ที่สร้างแบบเรียบง่ายเป็นสถานที่อธิษฐานเข้าพรรษา ประชุมสงฆ์ ฉันจังหัน ลงปาฏิโมกข์ เป็นศูนย์กลางของวัด ใช้เป็นสถานที่บําเพ็ญบุญของญาติโยม ด้านข้างศาลาเป็นกุฏิหลวงตามหาบัว ปัจจุบันเป็นที่พํานักจําพรรษาของหลวงปู่ลี กุสลธโร

๔. ถํ้าย่างไก่ (ถํ้าจัน) เดิมเป็นสถานที่ที่ หลวงปู่ลี ใช้เป็นที่ประชุมสงฆ์ เป็นที่เทศนา สั่งสอนพระเณร ประชาชนญาติโยม ปัจจุบันใช้เป็นที่สําหรับรักษาของสําคัญของวัด เช่น พระแก้วมรกต พระธาตุพ่อแม่ครูบาอาจารย์ ตู้พระไตรปิฎก รูปเหมือนพ่อแม่ครูบาอาจารย์ วัตถุมงคลที่เตรียมไว้ใช้บรรจุในพุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน 

๕. ถํ้านกยูง ถํ้าแห่งนี้เคยเป็นที่อาศัยของฝูงนกยูงป่าจํานวนมาก เป็นถิ่นที่อยู่อย่างผาสุก เพราะปราศจากผู้คนมารุกราน ในสมัยก่อนยังเป็นแหล่งชุกชุมไปด้วยงูจงอางอสรพิษ ถํ้านกยูง ยังเป็นสถานที่วิเวกเงียบสงบ เหมาะแก่การบําเพ็ญเพียรภาวนาอีกด้วย

๖. พุทธมหาเจดีย์ หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เป็นสถานที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุและพระธาตุพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ตลอดจนพ่อแม่ครูอาจารย์ผู้เป็นพระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นสถานที่ปฏิบัติธรรม และเมื่อมีเหตุการณ์สําคัญใช้เป็นสถานที่ประชุมสงฆ์

๗. ถํ้าพระ เป็นถํ้าโบราณมีเรื่องลึกลับมากมาย ทุกสิ่งทุกอย่างยังเป็นธรรมชาติ เป็นสถานที่นักปราชญ์เก่าใช้ซุกซ่อนของศักดิ์สิทธิ์ เป็นสถานที่เริ่มแรกที่องค์หลวงปู่ลีพํานักเมื่อ แรกเริ่มสร้างวัดป่าภูผาแดง ท่านใช้เป็นสถานที่ฉันจังหัน มีพระพุทธรูปอันเป็นพระประธานประจํา มีกลดที่พระกรรมฐานได้มาอยู่อาศัย ขนาดถํ้าพระมีความสูงจากพื้นประมาณ ๒.๕๐ เมตร จากปากถํ้ากว้างราว ๘ เมตร ยาวประมาณ ๑๕ เมตร กุฏิหลังแรกของท่านถัดจากนั้นขึ้นไปประมาณ ๑๐๐ เมตร เป็นกุฏิเสา ๖ ต้น มุงด้วยหญ้าคา เมื่อองค์ท่านมาอยู่ทีแรกนั้นยังมีโจรใจบาปขโมยแผ่นพื้นกุฏิไป ๘ แผ่น จากนั้นคณะศรัทธาจากจังหวัดสระแก้ว มีจิตศรัทธาบริจาคปัจจัยบูรณะ ขึ้นใหม่ บริเวณอยู่กลางหุบเขาห่างจากศาลาการเปรียญปัจจุบันราว ๔๐๐ เมตร

๘. สวนอาสน์ ตั้งอยู่บนยอดเขาสูง สามารถมองเห็นทิวทัศน์อันสวยงามรอบๆ เทือกเขา อันยาวไกล และหมู่บ้านต่างๆ ซึ่งอยู่ด้านล่าง มีลานหิน มีหินงอกเป็นรูปทรงต่างๆ สวยงามมากมาย เป็นแหล่งที่มีงูเหลือมชอบมาอาศัยอยู่บริเวณแถบนี้

๙. ก้อนเม็ง ก้อนหินใหญ่ตั้งอยู่บนหน้าผา เป็นสถานที่สงบสงัดเหมาะแก่พระโยคาวจรเจ้า ผู้ปรารถนาความพ้นทุกข์ ใช้เป็นที่บําเพ็ญพิจารณาธรรม 

๑๐. ถํ้าขาม เป็นถํ้าขนาดใหญ่ที่สวยงาม มีค้างคาวมาอาศัยอยู่จํานวนมาก มีเงื้อมหินทรายกว้างใหญ่ มีสายนํ้าไหลตลอดพรรษา รอบๆ เป็นป่าธรรมชาติ มีบรรยากาศธรรมชาติอันร่มรื่นและ เงียบสงัดมาก เป็นสถานที่เหล่าเทพยดามาชุมนุมและมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่น เหล็กไหล มีเรื่องราวแปลกๆ ที่ชวนให้ขนพองสยองเกล้า และเป็นที่ตั้งกุฏิหลวงตามหาบัว กุฏิหลวงปู่ลี องค์พ่อแม่ครู-จารย์หลวงตามหาบัว เคยเอ่ยว่าจะมานิพพานที่ถํ้าขาม ดังนี้ “เรามาที่นี่ (วัดป่าภูผาแดง) เราไปนี่ ไปนี่ อ้อมๆ ขึ้นนู่น ไปเห็นเหมาะ เหมาะ เหมาะเจาะทุกอย่าง เราดู โอ้ ! เหมาะดีว่ะ ไม่ว่าการอยู่ การภาวนาทุกอย่างที่นี่เหมาะ การเป็นการตายก็เหมาะ เราว่าอย่างงั้นนะ อันนี้เหมาะแล้วนะ ลีนะ เวลาตายเราจะมาตายที่นี่ พอได้ยินว่าเราจะมาตายที่นี่แล้วเบิกกว้างออกเสียหมด แถวนั้นไม่มี อะไรต้นไม้ เบิกกว้างออกหมดเลย ไปเห็นทีหลังโอ๊ย ! อันนี้เราไม่มาตายแล้ว เราไม่มาตายที่นี่ ที่อื่นถมไป นั่นเป็นอย่างนั้นแหละ ความเห็นของบุคคลมันต่างกัน”

จุดประสงค์ในการสร้างสถานที่แห่งนี้ของหลวงปู่ลี คือ เพื่อถวายความกตัญญูกตเวทีต่อ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว เพื่อให้องค์ท่านได้มาพักผ่อนธาตุขันธ์ กุฏิของหลวงตามหาบัว เป็นกุฏิแบบกรรมฐานสร้างอยู่ใต้ผาหิน สร้างจากไม้ตะเคียนหินทั้งหลัง ยกพื้นสูงเล็กน้อย มีที่ กันมด มีราวจับสําหรับคนชรา และมีทางเดินจงกรม องค์หลวงตาฯ ท่านเคยเข้ามาพักแสดงธรรมโปรดญาติโยม สําหรับพระที่มาพักภาวนาอยู่บริเวณนี้ ต้องเดินมาศาลาราว ๒ กิโลเมตร ต้องตื่นตั้งแต่ตีสอง ถึงจะออกมาทําข้อวัตรทันหมู่เพื่อน

๑๑. ถํ้าผานํ้าหยด มีนํ้าหยดไหลรินตลอดทั้งปี มีเฟิร์นสีเขียวระย้าเหมือนม่านธรรมชาติ หลวงปู่ลีเล่าว่าเป็นทางผ่านพวกพญานาค พระที่มาปฏิบัติบริเวณนี้ นอนไม่มีสติ ถูกผีเล่นงาน ดึงขามาหลายรูป นับว่าเป็นสถานที่วัดใจแห่งหนึ่ง เข็ดขวง คือ พระรูปใดมาอยู่ก็จะเจอเหตุการณ์แปลกๆ มีกุฏิหลังน้อย มีตะเกียงห้อยอยู่ เป็นที่ปฏิบัติสําหรับพระ มีลานสําหรับนั่งสมาธิภาวนา เราจะมองย้อนไปอีก ก็เห็นเป็นเงื้อมผายื่นออกมา เป็นสถานที่ปฏิบัติภาวนาเพื่อความพ้นทุกข์ เป็นสถานที่ปฏิบัติให้ความรื่นเริงในป่าเขาลําเนาไพร

๑๒. กุสลธโรวนาราม ตั้งอยู่บริเวณหน้าวัด ห่างจากศาลาการเปรียญราว ๒ กิโลเมตร เป็นป่าที่ปลูกขึ้นใหม่ มีสระนํ้าใหญ่หล่อเลี้ยงพระเณรทั้งวัด มีกุฏิสําหรับหลีกเร้นอยู่ตามป่า เป็นสถานที่ผู้คนผ่านไปมา แต่ไม่มีใครสนใจ จึงกลายเป็นที่สงบสงัด และมีเมรุสําหรับเผาพระเณรที่มรณภาพ มีร้านเล็กๆ อยู่ข้างสระนํ้า องค์หลวงปู่ลีท่านมักจะมานั่งพักบริเวณนี้เสมอ 

๑๓. วัดเก่า ตั้งอยู่ในหุบเขาผาแดง เป็นสถานที่สัปปายะมาก เหมาะแก่ผู้ที่ต้องการหลีกเร้น หลบหลีกปลีกตัวเพื่อมาเร่งบําเพ็ญความเพียร เคยมีพระธุดงคกรรมฐานหลายรูปเที่ยวธุดงค์วิเวกผ่านไปมาและได้พักภาวนาอยู่เป็นประจํา หลวงปู่ลีท่านก็เคยมาพักปฏิบัติธรรม ณ ที่วัดเก่าแห่งนี้ ก่อนที่จะบุกเบิกสร้างวัดป่าภูผาแดงขึ้นมา 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านไม่เพียงแต่พัฒนาด้านวัตถุ โดยการสร้างเสนาสนะป่าและปลูกป่า อนุรักษ์ธรรมชาติของถํ้า เงื้อมผา ป่าเขา ป่าไม้ และสถานที่สําคัญต่างๆ อันมหัศจรรย์ ซึ่งล้วน สร้างสรรค์จากธรรมชาติให้คงอยู่เป็นสมบัติของชาติ ไว้ให้ลูกหลานได้เข้ามาสัมผัสธรรมชาติชื่นชม แต่ท่านยังพัฒนาด้านจิตใจ ท่านอบรมสั่งสอนตามแนวข้อวัตรปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น โดยมีสถานที่อันงดงามเงียบสงบสงัด เป็นสิ่งที่ดึงดูดจิตใจสําหรับผู้ที่มาประพฤติปฏิบัติธรรม และ ที่สําคัญท่านแสดงความกตัญญูกตเวที โดยการสร้างกุฏิกรรมฐานที่ข้างศาลาการเปรียญและที่ ถํ้าขาม เพื่อน้อมถวายแด่องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว สําหรับเป็นที่พักผ่อนถนอมสุขภาพธาตุขันธ์ขององค์ท่านจะได้เมตตาอยู่สงเคราะห์โลกนานๆ เมื่อมีแขกผู้คนมากราบองค์หลวงตาฯ ที่วัดป่าบ้านตาดมากจนท่านไม่มีเวลาพักผ่อน วัดป่าภูผาแดงจะเป็นสถานที่อีกแห่งหนึ่งที่องค์ท่านปลีกวิเวกหลบผู้คนมาพักผ่อนธาตุขันธ์ได้เป็นอย่างดี เพราะสถานที่แห่งนี้เงียบสงบสงัด ซึ่งถูกกับจริตนิสัยขององค์ท่านและทั้งได้เมตตาสงเคราะห์บรรดาเหล่ากายทิพย์ที่มีอยู่มากมาย

พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาเทศน์ชมหลวงปู่ลี

ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๔๔ – ๒๕๕๓ ภารกิจหลักอันสําคัญของหลวงปู่ลี กุสลธโร คือ

๑. ร่วมโครงการผ้าป่าช่วยชาติหลวงตามหาบัว โดยระดมทองคํา ดอลลาร์ เงินสด ช่วยชาติ

๒. อบรมพระเณรให้ปฏิบัติธรรม

๓. ดูแลป่า ปลูกป่าเพิ่มเติม รักษาธรรมชาติให้คงอยู่

นิสัยประจําที่เด่นชัดมากของหลวงปู่ลี คือ ความเชื่อฟังและความกตัญญูรู้คุณต่อพ่อแม่- ครูอาจารย์หลวงตามหาบัว ความเคร่งครัดในข้อวัตรปฏิบัติ และเมื่อท่านมาสร้างวัดป่าภูผาแดงตามเจตนารมณ์องค์หลวงตาแล้ว ท่านชอบปลูกต้นไม้ ท่านปลูกต้นไม้จนเป็นผืนป่าขนาดใหญ่จํานวนหลายพันไร่ ท่านกล่าวอย่างอาจหาญว่า “เราจะฟื้นป่าไม่ได้เชียวหรือ” ท่านเห็นคุณค่า ของป่า เพราะเป็นประโยชน์ต่อนักปฏิบัติกรรมฐานเป็นอย่างมาก 

แม้หลวงปู่ลีอายุพรรษามากเป็นพระมหาเถระแล้ว องค์ท่านยังไปๆ มาๆ วัดป่าบ้านตาด เข้าหาพ่อแม่ครูจารย์หลวงตาพระผู้ให้กําเนิดทางธรรมแก่องค์ท่าน และติดตามองค์หลวงตาฯ ไป ทุกหนทุกแห่ง เหมือนเด็กน้อยวิ่งตามบิดามารดา ยามที่องค์หลวงตาฯ ออกเทศนาธรรมรับผ้าป่าช่วยชาติบ้านเมืองให้พ้นจากภัยพิบัติจากสงครามเศรษฐกิจ ในระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๔๑ ถึงปี พ.ศ. ๒๕๕๔ ท่านให้ลูกศิษย์นําทองคํา ดอลลาร์ และเงินสดเข้าไปถวายได้ทองคํามากที่สุด จนในที่สุด องค์หลวงตาฯ สามารถยกชาติไทยให้พ้นจากการตกเป็นเมืองขึ้นของต่างชาติได้อย่างสง่างาม และ องค์ท่านเทศน์ชมบ่อยครั้งว่า หลวงปู่ลีเป็นพระอรหันต์และเป็นพระผู้ถวายทองคํา ดังนี้

“ธรรมลีนี้นี่นะ บวชแล้วติดสอยห้อยตามเรา เราไปที่ไหนติดตามเราเหมือนปลิงเกาะนะ องค์นี่ล่ะองค์เกาะที่สุดเลย เกาะเรา แล้วท่านก็สมมักสมหมายท่าน อยู่กับเราตลอดมาเลยนะองค์นี้ นี้ท่านก็ครองธรรม เศรษฐีธรรมภายในใจอย่างลึกลับ กิริยาท่าทางจริตนิสัยนั้นเป็นตามนิสัยวาสนาของใครของเรา แต่เรื่องธรรมนั้นเต็มหัวใจแล้ว ว่าอย่างนั้นเลยนะ ท่านไม่มีอะไรอีกแล้ว นี่ล่ะ ธรรมพระพุทธเจ้าเห็นไหม ผู้ปฏิบัติตามเห็นอยู่อย่างนี้ รู้อยู่อย่างนี้ สดๆ ร้อนๆ อยู่อย่างนี้” (๖ พฤศจิกายน ๒๕๔๑) 

“สําหรับท่านลีไม่พูดอะไรมาก พูดเพียงเล็กน้อยว่า “ธรรมลีเศรษฐีธรรม” บอกเท่านั้น บอกว่าเศรษฐีธรรมอยู่ที่นั่นนะ ไม่ค่อยได้จับจ่ายไปไหน เราพูดเพียงเท่านี้แหละ พูดว่าเศรษฐีธรรม แต่ไม่ค่อยได้จับจ่ายไปไหนแหละ เพราะนิสัยท่านไม่ชอบเกี่ยวข้องกับแขกกับคน เทศนาว่าการ จึงเรียกว่า “เศรษฐีธรรม” อยู่ที่นั่น แต่ไม่ได้แจกจ่ายไปไหน คือ ท่านไม่เทศน์ที่ไหน นอกจากท่าน อาจเทศน์นะ ครั้นโยมเข้าไป นี่หลวงตาเรากําลังหาทองคํานะ อาจเป็นได้นะตรงนี้ ท่านไม่เทศน์ช่องอื่นอาจเทศน์ช่องนี้ เห็นทองคํามาเรื่อย” (๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๕) 

“ธรรมลีนี้เก่งอยู่นะ ความพากเพียรเก่งมาแต่ไหนแต่ไร นี้เรื่องได้ทําบุญสนองคุณของ ครูบาอาจารย์น่ะเรารู้ ธรรมลีเป็นพระที่ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ที่จะออกไปนู้นไปนี้ ออกไป ชั่วกาลเวลา หลักใหญ่อยู่ที่นี่ๆ ตลอด นี่ก็ให้ไปอยู่ผาแดงนะ เราสั่งให้ไป เพราะไม่มีหัวหน้าอยู่ที่นั่น แล้วป่าเขาสงวน เหมือนเสือหวงซากด้วย เราได้สั่งไปเลย เป็นยังไงเราจะพิจารณาเรื่องเหล่านี้ ทําไมประชาชนเป็นลูกชาวพุทธจะมาขับไล่พระที่รักษาป่าช่วย และให้หนีจากป่ามีอย่างเหรอ เอาๆ ไปอยู่ นั่นล่ะเรื่องราว เราสั่งให้ไปเอง เพราะฉะนั้นป่านี้จึงเป็นป่าที่หนาแน่นมั่นคงเดี๋ยวนี้ก็เพราะเราที่ถูกเขาขับไล่แต่ก่อน คือไม่ให้พระไปอยู่ในป่า พวกนี้กินป่า เข้าใจไหมล่ะ” (๒๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๔๘)

“ไม่ได้ไปวัดผาแดงนาน ไปเยี่ยมธรรมลี นั่นล่ะธรรมลีเป็นคลังสมบัติ มหาสมบัติอยู่ใน นั้นหมด แต่ท่านไม่พูดไม่จา ไม่ค่อยรู้นะ เราเป็นอาจารย์ล่ะซิก็รู้หมดทุกแง่ทุกมุม ตั้งแต่บวชแล้วติดตามเราตลอดนะธรรมลี ติดตามมาตลอดเลย จนกระทั่งทุกวันนี้ไล่ออกจากนี้ก็ไปอยู่ผาแดง นั่นแหละ ไปอยู่นั้นเข้าๆ ออกๆ ตลอดมา ธรรมลี จึงรู้ได้ทุกอย่าง เราสอนทุกกิทุกกี เป่ากระหม่อมให้หมดเลย” (๑๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๘) 

“ธรรมนี้เลิศครอบไปหมดแล้ว มีมากมีน้อยจะเลิศอยู่ในใจของผู้มีอยู่ในนั้น อบอุ่นอยู่ในนั้น ธรรมมีมากมีน้อยไม่ได้ถือว่าเป็นขั้นเศรษถงเศรษฐีเหมือนโลกเขาแหละ ธรรมมีภายในใจเราจะ เรียกว่าเศรษฐีธรรมก็ได้ อย่างที่เราเคยพูดให้ธรรมลี ผาแดง ท่านงุบๆ งิบๆ ไม่ค่อยพูดอะไรแหละ เหมือนเซ่อๆ ซ่าๆ แต่ภายในเป็นเศรษฐีธรรม เราบอกเลย นั่น นิสัยท่านเป็นอย่างนั้น งุบๆ งับๆ ไป แต่ภายในสง่าจ้าซิ เรียกว่าเศรษฐีธรรม ไปไหนเย็นธรรมมีในใจ” (๓๐ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๔๘) 

พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา เมตตาสอบถามถึงหลวงปู่ลีขณะอาพาธที่สวนแสงธรรมว่า “ธรรมลีไม่สบายเรื่องเป็นอย่างไร (หลวงปู่ลีแขนซ้ายมีอาการอ่อนแรง เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ทราบว่าสมองขาดเลือดและมีความดันสูง มีหมอดูแล อยู่โรงพยาบาลธนบุรี) ถ้าถึงมือหมอแล้วเราก็หาย วิตกวิจาร หายกังวล แล้วธรรมลีเป็นเมื่อไหร่ (เป็นกระทันหันครับ) เป็นแขนซ้ายหรือ แน่ะ บทเวลาจะเป็น ธรรมลีนี่แหละเศรษฐีธรรมองค์หนึ่ง ธรรมลีบวชวันถวายเพลิงพ่อแม่ครูจารย์มั่น ธรรมลีติดตามเราจนถึงวันนี้ เร่งความเพียรตั้งแต่ห้วยทราย ความเพียรเก่ง ใจเด็ด เราสลัดใคร ได้หมด ธรรมลีสลัดไม่ออก ติดแนบกับเรา ธรรมลีจึงไปกับเราเพียงสององค์ ธรรมลีเหมือนเด็ก จึงไม่มีคัมภีร์วินัยกับเรา” (๑๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๐)

องค์หลวงตาฯ เดินทางไปวัดป่าภูผาแดง และให้โอวาทสอนพระว่า “ธาตุขันธ์ไม่ดี เป็นอยู่ภายใน ฉันข้าวไม่ค่อยได้ ให้พระเณรตั้งใจปฏิบัติ สติเป็นของสําคัญมาก ปัจจัยที่เขาถวาย เรามอบให้ธรรมลี เราเรียกแต่ธรรมลีนะ ไม่เรียกธรรมดา เรียกธรรมลี” (๑๑ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๓)

องค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ได้เทศน์ชมหลวงปู่ลีไว้มากมาย ท่านเทศน์ชมได้อย่างเต็มปากเต็มคํา และเต็มความภาคภูมิใจที่องค์ท่านสั่งสอนปั้นมากับมือ โดยเฉพาะเรื่องคุณธรรม ท่านกล่าวให้พระศิษย์ฟังว่า “ธรรมลีนี่ โถ ! ไม่ใช่ธรรมดา สําเร็จธรรมตั้งแต่พรรษาน้อยๆ ๑๑ พรรษาก็สําเร็จแล้ว สําเร็จเร็ว แต่ไม่มีโวหารในการเทศน์ ถ้าใครไม่เชื่อ ถ้าภาวนาเก่งๆ ท้าให้ไปถามธรรมลีดูสิ” 

บูชาและตอบแทนพระคุณพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีความเคารพรักพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามาก ครูบาอาจารย์เทศน์ถึงสาเหตุไว้ดังนี้

“หลวงปู่ลีนี่ หลวงตาไม่ต้องพูดหรอก ท่านทําตามหมดเลย หลวงตาไม่ต้องพูดถึงเลย หลวงปู่ลีนี่ท่านเรียบ คนมีคุณธรรมจะเป็นแบบนี้ ธรรมะที่เราได้มา ถ้าอาจารย์ไม่สอน เราจะได้มาได้อย่างไร เราปฏิบัติเกือบเป็นเกือบตาย มันก็พาให้เราหลงลู่หลงทางไปตลอด แล้วมี ครูบาอาจารย์จับหัวเราทิ่มเข้าไปสู่ธรรมะ จนกว่าเราจะเข้าถึงธรรมได้ มันมีคุณขนาดไหน คุณอันนี้ไม่มีที่สิ้นสุด แม้แต่พ่อแม่ เราก็รักนะ แต่เราไม่เคยรักพ่อแม่เท่าอาจารย์เราเลย พ่อแม่เราก็รัก แต่เราก็รักอาจารย์เราเหมือนกัน เพราะอาจารย์เรานะก็พ่อแม่ครูอาจารย์เหมือนกัน”

เมื่อ องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ท่านประกาศเริ่มโครงการผ้าป่าช่วยชาติ โดย หลวงตามหาบัว ญาณสัมปันโน นับแต่นั้นมาหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเสียสละ ท่านถวายงานพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามาโดยตลอด ท่านพูดกับพระ เณร และศิษย์ฆราวาสว่า “ให้พากันประหยัด เก็บเงินเก็บปัจจัยอะไรมาเท่าไร ให้ประหยัด กินข้าวกับนํ้าปลา ในครัวก็ให้กินกับนํ้าปลา พระก็อดๆ ไปก่อน พ่อแม่ (องค์หลวงตาฯ) ท่านจะช่วยชาติ” พอมีญาติโยมมาถวายปัจจัยท่าน ท่านก็บอกกับญาติโยมที่มาถวายว่า “ตอนนี้จะเก็บเงินเก็บทอง เก็บปัจจัย จะเก็บเอาปัจจัยไปช่วยชาติพ่อแม่ ถวายพ่อแม่ช่วยชาติ ก็ตัวเราก็กินข้าวกับนํ้าปลานะเดี๋ยวนี้” พอมีญาติโยมมาขอท่านสร้างกุฏิที่วัด ท่านก็ว่า “อะไร จะไปสร้างกุฏิทําไม เอาปัจจัยมา จะไปถวาย พ่อแม่ พ่อแม่ช่วยชาติ”

องค์หลวงตาฯ ลงมาโปรดญาติโยมที่สวนแสงธรรม กรุงเทพฯ เขาถวายองค์หลวงตาฯ เขาก็ถวายหลวงปู่ลีด้วย ท่านก็นําไปถวายองค์หลวงตาฯ เมื่อถึงฤดูกาลกฐิน วัดป่าภูผาแดง เมื่อได้ เงินทอดกฐิน ๓ – ๔ ล้านบาท หรือมากกว่านั้น ท่านก็นําเงินไปซื้อทองคํามาถวายองค์หลวงตาฯ ทั้งหมด ตอนหลังหลวงปู่เพียร วิริโย อาพาธ ไม่อาจติดตามองค์หลวงตาฯ ลงมากรุงเทพฯ ได้ หลวงปู่ลีท่านจึงติดตามลงมาแทน ในระยะแรกท่านอาศัยรถเบนซ์สีขาวคันเก่ามากๆ เป็นเครื่อง โตโยต้า มีโยมมาถวาย ตามขบวนรถองค์หลวงตาฯ ไปสวนแสงธรรม ลูกศิษย์เป็นห่วงว่าจะไปไม่ถึง ท่านก็ว่า “ไปถึงอยู่” ต่อมาศรีไทยใหม่ก็ถวายรถแวนคันใหม่ ท่านก็ใช้เป็นรถติดตามองค์หลวงตาฯ ไปทุกหนทุกแห่ง ท่านไปที่ไหนก็มีผู้ถวายปัจจัยและทองคําเพิ่มมากขึ้น ท่านก็รวบรวมทองคํามาถวายแด่องค์หลวงตาฯ เกือบๆ ร้อยกิโลกรัมก็มี 

การไปในต่างจังหวัด หลวงปู่ลีท่านต้องเป็นผู้บิณฑบาตแทนองค์หลวงตาฯ เช่น ที่วัดป่า- หมู่ใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ ยิ่งตอนประชุมสังฆสามัคคีที่วัดอโศการามครั้งแรก ท่านมาเป็นตัวตั้งตัวตี ให้หมู่เพื่อนทําตามคําสั่งองค์หลวงตาฯ และในครั้งที่สองที่วัดอโศการามเช่นเคย คราวนี้มีข้อขัดแย้งมาก แม้ในหมู่ศิษย์องค์หลวงตาฯ เอง ก็มีบางรูปที่ไม่เห็นด้วย องค์ท่านจึงไปสั่งหลวงปู่ลี ให้บอกพระเณรครูบาอาจารย์ให้ทราบโดยทั่ว พระที่ทําตามองค์หลวงตาฯ ทุกอย่าง องค์หลวงตาฯ ว่าหนึ่ง ท่านก็ว่าหนึ่งตาม ไม่มีว่าสอง คือ หลวงปู่บุญมี หลวงปู่เพียร หลวงปู่ลี หลวงปู่อุ่น ฯลฯ

หลวงปู่ลีท่านทําหน้าที่ดูแลตรงนั้นตรงนี้แทนองค์หลวงตาฯ มาโดยตลอด นอกจากผ้าป่าช่วยชาติแล้ว การสงเคราะห์โลกต่างๆ เช่น โรงพยาบาลอุดรธานี องค์หลวงตาฯ ได้สร้างตึกสงฆ์อาพาธ (อาคาร ๙๖ ปี หลวงตามหาบัว) ไว้ยังไม่สําเร็จ องค์ท่านละสังขารเสียก่อน เงินยังขาดอยู่ ๖๐ ล้าน ท่านสานต่อมอบเงินจนครบตามจํานวนที่องค์หลวงตาฯ ดําริไว้ คือ ๕๐๐ ล้านบาท การตั้งกองทุนสถานีวิทยุเสียงธรรมเพื่อประชาชน ท่านก็เป็นประธานกรรมการบริหาร โดยตั้ง กองทุนไว้ ๑๐๒ ล้านบาท ท่านเป็นที่ยอมรับของหมู่คณะ ลูกศิษย์องค์หลวงตาฯ ยอมรับท่านทั้งหมดว่า ท่านเป็นพระอรหันต์ แม้หลวงปู่ใหญ่ คือ หลวงปู่บุญมี และ หลวงปู่เพียร ท่านก็ยังให้ความเคารพ อย่างเช่น ปี พ.ศ. ๒๕๒๙ หลวงปู่หล้า เขมปตฺโต มาที่วัดป่าบ้านตาด ท่านยังให้ความ เคารพต่อคุณธรรมของหลวงปู่ลี ในยามที่องค์หลวงตาฯ อาพาธหนัก หลวงปู่ลีก็จะมาประจําอยู่ที่ วัดป่าบ้านตาด เพื่อถวายการดูแลรักษาอาการอาพาธ และเป็นผู้ตัดสินใจขั้นสําคัญทุกอย่าง 

เมื่อองค์หลวงตาฯ ละสังขาร หรือในงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาฯ หลวงปู่ลีท่านเป็นพระมหาเถระผู้ใหญ่ ท่านก็เป็นผู้ควบคุมดูแลทุกอย่าง ท่านให้ปฏิบัติตามคําสั่ง องค์หลวงตาฯ โดยเคร่งครัด จนสําเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดีโดยตลอด ท่านทําทุกสิ่งทุกอย่างเพื่อถวายพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาอย่างสุดชีวิตจิตใจจริงๆ ทั้งนี้เพื่อบูชาและตอบแทนพระคุณของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตานั่นเอง

พ.ศ. ๒๕๕๐ กําเนิดวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร

วัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นวัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น เป็นวัดธรรมยุตตั้งอยู่ในอําเภอเมือง จังหวัดสระแก้ว โยมลูกศิษย์ชาวจังหวัดสระแก้ว ได้เข้ามากราบถวายตัวเป็น ลูกศิษย์หลวงปู่ลี ในปี พ.ศ. ๒๕๔๑ และต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๕๔ ได้มาอยู่ประจําที่วัดป่าภูผาแดง โยมท่านนี้เป็นผู้มีจิตเคารพเลื่อมใสศรัทธาในหลวงปู่ลีอย่างแรงกล้า เป็นผู้น้อมสร้างถวายด้วยกําลังกาย กําลังทรัพย์ของตนเองแต่เพียงผู้เดียว โดยไม่มีการรบกวนจตุปัจจัยจากหลวงปู่ และไม่มี การจัดทอดกฐิน ผ้าป่า เพื่อนําเงินมาสร้างวัด ซึ่งก็เป็นไปตามปฏิปทาของหลวงปู่ลีท่านไม่เคย เรี่ยไรเงินทอง ไม่รบกวนญาติโยม เรื่องเล่าวัดป่าแห่งนี้แปลกประหลาดอัศจรรย์ ที่สําคัญเป็นเพราะวาสนาบารมีธรรมและเป็นเจตนาของหลวงปู่ลี ที่จะให้พระเณรทางภาคอีสานมีที่พักระหว่างทาง เมื่อมีกิจจําเป็นที่จะต้องไปช่วยงานสําคัญต่างๆ ของครูบาอาจารย์ตามภาคต่างๆ การสร้างวัดป่าแห่งนี้ แม้เทพยดา พญานาค ยังมาร่วมอนุโมทนา จึงสําเร็จเป็นวัดป่ากรรมฐานขึ้นมา 

กําเนิดวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร มีที่มา คือ ในปี พ.ศ. ๒๕๔๕ คุณตาของโยมท่านนี้ได้เตรียมสถานที่สร้างวัด บริเวณเป็นสวนมะม่วงเนื้อที่ ๗๐ ไร่ โดยเจตนาเดิมจะสร้างเป็นวัดบ้าน แต่โยมท่านนี้มีความเคารพเลื่อมใสศรัทธาในปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่นมาก โดยเฉพาะหลวงปู่ลี ซึ่งเป็นพระป่าอยู่วัดป่ากรรมฐาน จึงตั้งอธิษฐานจิตกราบขอบารมีจาก หลวงปู่มั่น ขอให้ได้สร้างเป็นวัดป่ากรรมฐาน ปรากฏว่าตั้งแต่เริ่มสร้างวัดจนถึงปี พ.ศ. ๒๕๕๐ คุณตาของโยมท่านนี้ขายที่ดินไม่ได้และก็สร้างวัดไม่สําเร็จ ซึ่งในปีนั้นเองคุณตาก็ได้ถึงแก่กรรม

จากนั้นโยมท่านนี้ก็ได้เข้ามาดําเนินการสร้างเป็นวัดป่ากรรมฐาน โดยกราบปวารณาขอเป็น เจ้าภาพสร้างวัดถวายหลวงปู่ลีขึ้นที่จังหวัดสระแก้ว และตั้งชื่อว่า “วัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร” โดยชื่อวัดเป็นดําริของพระอุปัฏฐากของหลวงปู่ลี ซึ่งหลวงปู่ลีท่านเมตตาอนุญาตให้สร้างวัดและ ให้ใช้ชื่อนี้ โยมท่านนี้ได้เริ่มสร้างถาวรวัตถุภายในวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร โดยหลวงปู่ลีท่านเป็น ผู้เมตตากําหนดให้เองทุกอย่าง เช่น ขนาดของศาลา การปลูกกุฏิกรรมฐานพร้อมทางเดินจงกรม ปลูกกุฏิถวายหลวงปู่ลี โรงครัว ห้องนํ้า ฯลฯ โดยเฉพาะการปลูกป่าเพิ่มเติมภายในวัด ตลอดการสร้างกําแพงล้อมรอบวัด 

ขณะเริ่มสร้างศาลา โยมท่านนี้ก็ไม่มีความรู้เรื่องการก่อการสร้าง จึงได้อธิษฐานจิตขอ เทพยดามาร่วมอนุโมทนาสร้างวัด ขอให้เทพยดาสถิตในช่างก่อสร้างทั้งหลาย ปรากฏว่าในวันยกเสาเอก เกิดอัศจรรย์พระอาทิตย์ทรงกลดเหนือบริเวณเสาเอก และมีภาพอัศจรรย์ที่กล้องถ่ายรูปบันทึกไว้ได้ในขณะสร้างศาลาทั้งกลางวันกลางคืน มีดวงกลมๆ ขาวๆ สว่างๆ ทั้งดวงเล็กดวงใหญ่ ทั่วบริเวณที่สร้างศาลา เมื่อเริ่มสร้างศาลา หลวงปู่ลีท่านได้เมตตามอบเงินช่วยเหลือสร้างศาลาจํานวน ๑ ล้านบาท เมื่อสร้างศาลาแล้วเสร็จ ขณะหลวงปู่ลีได้ไปเขาใหญ่กับพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ท่านก็เมตตาไปเยี่ยมวัด 

เมื่อคราวสร้างพระประธานประจําศาลา ก็มีเหตุอัศจรรย์ คือ โยมท่านนี้มีเจตนาสร้างเป็นพระพุทธรูปหินแกะสลักสีเขียวเหมือนกับวัดป่าพิชัยพัฒนาราม อําเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี จึงเดินทางไปอําเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย เพื่อติดต่อหาซื้อก้อนหินขนาดใหญ่สีเขียว ซึ่งทาง ผู้รับจ้างสร้างพระต้องไปค้นหาในลํานํ้าโขง ซึ่งบริเวณนั้นอยู่ระหว่างพรมแดนประเทศจีน พม่า และลาว โยมท่านนี้พยายามติดต่อหาซื้อก็ไม่ได้ก้อนหินดังกล่าว

ในที่สุดคืนวันหนึ่งขณะที่โยมท่านนี้พักอยู่วัดจําปา อําเภอเชียงของ จังหวัดเชียงราย จึงได้ ตั้งจิตอธิษฐานกราบอาราธนาขอบารมีพระรัตนตรัยและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย ตลอดบารมีธรรมของ หลวงปู่มั่น หลวงตามหาบัว และ หลวงปู่ลี เพื่อให้ได้ก้อนหินขนาดใหญ่สีเขียวมาแกะสลักเป็น พระประธานประจํา ณ ศาลาวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่ออธิษฐานจบปรากฏว่า มีงูเขียวสีเข้มตัวเล็กอยู่บริเวณนั้น ในคืนวันนั้นก็ปรากฏฝันเห็น ตาปะขาวสูงอายุนุ่งขาวห่มขาวมาเข้าฝันบอก ก้อนหินดังกล่าว ในฝันเห็นก้อนหินสีเขียวหลายก้อน และมีก้อนหนึ่งที่แปลกพิเศษออกไป คือ เป็นก้อนหินสีนํ้าตาลอมแดงสัณฐานสามเหลี่ยม และตาปะขาวก็พูดยํ้าว่าให้เลือกเอาก้อนหินก้อนนี้ ในฝันโยมท่านนี้ก็ถกเถียงพยายามจะเอาก้อนหินสีเขียวให้ได้ ตาปะขาวก็สั่งยํ้าอีกให้เอาก้อนหิน ก้อนนี้ให้ได้ ในที่สุดจึงตกลงใจยอมทําตามตาปะขาว โยมท่านนี้มีความรู้สึกว่าตาปะขาวในฝันนั้น คือ กษัตริย์พญานาคที่มีจิตเลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนา เมื่อกษัตริย์พญานาคทราบแรง อธิษฐานด้วยเจตนาอันบริสุทธิ์ในการสร้างพระประธาน และในการสร้างวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร จึงได้มาเข้าฝันและช่วยดลบันดาลให้ได้ก้อนหินไปสร้างพระพุทธรูป

นับว่าเป็นเรื่องที่แปลกและอัศจรรย์มาก ขณะหาก้อนหิน หาเท่าไรๆ หาอย่างไรๆ ก็หา ไม่ได้ แม้พระผู้ใหญ่ที่อยู่แถบนั้นยังบอกว่าเป็นไปได้ยาก หลังจากคืนวันที่ตาปะขาวมาเข้าฝันบอก พอรุ่งเช้าเท่านั้น ทางผู้รับจ้างก็โทรมาแจ้งว่าหาก้อนหินได้ตามที่ต้องการแล้ว เมื่อไปดูก้อนหินก็ เป็นไปตามที่ฝันไว้ทุกประการ แต่ก่อนตกลงซื้อ พระอาจารย์ที่ไปด้วย ท่านอยากได้ก้อนหินสีเขียวก้อนใหญ่ โยมท่านนี้เลยตกลงซื้อเอาทั้ง ๒ ก้อน ซึ่งมูลค่าก้อนหินดังกล่าวสูงมาก มีมูลค่ารวมค่าแกะสลักเป็นพระประธานพร้อมพระอัครสาวก ๑.๔ ล้านบาท และได้อัญเชิญมาแกะสลักที่อําเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย 

และก็เป็นเรื่องแปลกอัศจรรย์อีก พอเอาก้อนหินสีนํ้าตาลอมแดงตามที่ตาปะขาวบอก มา แกะสลักเป็นพระพุทธรูป ปรากฏว่าเมื่อกะเทาะหินออกมา ข้างในก้อนหินนั้นกลับเป็นสีเขียวเข้ม ที่เงาและงดงามมากๆ ดุจมรกต จึงได้ตัดเอาตัวอย่างก้อนหินมาถวายหลวงปู่ลี หลวงปู่ได้ถามว่า “ได้มาอย่างไร เจ้าของเขาไม่หวงหรือ” ซึ่งตามปรกติก้อนหินขนาดใหญ่งดงามแข็งแกร่งมากๆ ทั้งมีนํ้าหนักเป็นตันๆ ย่อมมีภูมิรักษา ไม่ใช่จะเอามากันได้ง่ายๆ และเมื่อนําก้อนหินนั้นมาแกะสลัก ก็ได้พระประธานขนาดหน้าตัก ๓๕ นิ้ว และได้ฐานกลีบบัวรองรับพระประธานพอดิบพอดี สําหรับ ก้อนหินสีเขียวก้อนใหญ่ ที่ท่านพระอาจารย์องค์นั้นอยากได้มาแกะสลักเป็นพระประธาน ปรากฏว่า มีสีเขียวอ่อนกว่าองค์พระประธานและมีรอยร้าวอยู่ตรงกลางพอดี ไม่สามารถแกะสลักเป็น พระประธานได้ จึงผ่าออกเป็น ๒ ก้อน ได้นํามาแกะสลักเป็นพระอัครสาวก พระโมคคัลลาน์ และ พระสารีบุตร ในลักษณะคุกเข่านั่งพนมมือ 

ในการแกะสลักพระพุทธรูปและพระอัครสาวกจากหินขนาดใหญ่ เป็นงานค่อนข้างยากและ ละเอียดอ่อนมาก ต้องมีความตั้งใจจริงๆ หากเสียหายก็ไม่อาจซ่อมแซมได้ ปรากฏว่าเป็นไปอย่างราบรื่นดีงาม งดงามมาก ในระหว่างแกะสลักพระประธาน หลวงปู่ลีท่านก็เมตตาถามโยมท่านนี้ว่า “แกะสลักได้งดงามไหม” แม้ช่างแกะสลักเองก็เกิดความอัศจรรย์ ในขณะแกะสลักมีแสงพวยพุ่งออกจากก้อนหิน อันเป็นพุทธานุภาพขององค์พระประธานแสดงให้ปรากฏ จนต้องกราบขอขมา 

เมื่อพระพุทธรูปพร้อมพระอัครสาวกแกะสลักแล้วเสร็จ ก็ได้อัญเชิญมาถวายหลวงปู่ลีก่อน หลวงปู่ท่านได้สั่งให้นอนที่วัดป่าภูผาแดง ๑ คืน จากนั้นท่านได้เมตตามาชมในเย็นวันนั้น ท่านได้มาสัมผัสจับองค์พระพุทธรูป พร้อมกับกล่าวชมว่า “เป็นพระพุทธรูปที่แกะสลักได้งดงามมาก” และท่านก็เกิดความปลาบปลื้มปีติจนถึงกับนํ้าตาไหล พอรุ่งขึ้นหลังฉันจังหันเช้าเสร็จก็มีพระจากวัดป่า ภูผาแดง จํานวน ๑๐ รูป ได้ช่วยกันอัญเชิญไปประดิษฐานที่วัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งการอัญเชิญ ก็ได้สําเร็จเรียบร้อยด้วยดี พระพุทธรูปซึ่งเป็นพระประธานสีเขียวเข้มดุจมรกตทั้งองค์นั้นงดงาม กว่าพระอัครสาวกอย่างชัดเจน เมื่อประดิษฐานในศาลาก็ยิ่งทําให้องค์พระตั้งเด่นเป็นสง่า เมื่อพิธีอัญเชิญแล้วเสร็จ ช่างแกะสลักก็เกิดความอัศจรรย์จนนํ้าตาไหล เพราะเป็นพระประธานองค์เดียวที่แกะสลักมาแล้วสมบูรณ์มาก ไม่มีรอยร้าว หรือมีตําหนิที่จะต้องซ่อมแซม ทั้งๆ ที่เตรียมกาวและวัสดุเชื่อมมาเป็นอย่างดี

ที่วัดป่าแห่งนี้ หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ ท่านได้เคยเมตตามาพัก หลวงปู่ลีท่านได้เมตตา มาพักหลายครั้ง ครั้งละหลายคืน และต่อมาท่านได้สั่งให้สร้างกําแพงล้อมรอบวัด เป็นกําแพงคอนกรีตขนาดความสูง ๓ เมตร เพื่อป้องกันเสียง และป้องกันปัญหาต่างๆ ที่อาจจะตามมา ทั้งนี้เพื่อให้พระเณรสะดวกต่อการภาวนา โดยท่านได้เมตตามอบเงินสร้างกําแพงไว้ ๓ ครั้ง รวมจํานวน ๕ ล้านบาท และบอกกับโยมท่านนี้ว่า สร้างศาลาและพระประธานซึ่งเป็นงานยากกว่า ไม่ต้องกังวลกับการสร้างกําแพง

การก่อสร้างวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร มูลค่าประมาณ ๒๐ ล้านบาท ไม่รวมค่าที่ดิน เป็นไปอย่างรวดเร็วตามแบบฉบับของการสร้างวัดป่า ภายในปี พ.ศ. ๒๕๕๕ ก็ดําเนินการแล้วเสร็จลุล่วงด้วยดีทุกประการ เหมือนมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ตลอดเทพยดา พญานาค คอยดลบันดาลสนับสนุนการสร้างวัดป่ากรรมฐาน นับเป็นอีกหนึ่งผลงานสําคัญที่ได้แสดงให้เห็นถึงอํานาจวาสนาบารมีธรรมของ หลวงปู่ลีให้ปรากฏประจักษ์ในบวรพระพุทธศาสนา

ด้วยอานิสงส์การสร้างวัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร ปรากฏว่าโยมท่านนี้ขายที่ดินได้อีกหลายแปลง และได้น้อมนําปัจจัยมาถวายหลวงปู่ลีจํานวนมากหลายๆ วาระ เช่น ถวายทองคําช่วยชาติ สร้างตึกสงฆ์อาพาธ ๙๖ ปี หลวงตามหาบัว ถวายเข้ากองทุนวิทยุเสียงธรรมเพื่อประชาชนที่ หลวงปู่ลีเป็นประธาน ถวายเงินร่วมเดินไฟฟ้าเข้าวัดป่าภูผาแดง สร้างโรงครัวกลาง ฯลฯ

ปัจจุบันนี้ วัดป่าหลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นวัดป่ากรรมฐานที่สมบูรณ์ มีเนื้อที่ขนาด ๗๐ ไร่ ร่มรื่นด้วยต้นไม้เขียวชอุ่ม นับเป็นผืนป่าอีกผืนหนึ่งของจังหวัดสระแก้ว 

เมื่อหลวงปู่ลีท่านเริ่มงานก่อนสร้างพุทธมหาเจดีย์ ในปลายปี พ.ศ. ๒๕๕๔ ได้สั่งให้ลูกศิษย์ โทรศัพท์ติดตามโยมท่านนี้ให้มาออกโรงทาน เพื่อคอยทําอาหารถวายพระเณร และเลี้ยงกําลัง ทหาร ตลอดญาติโยมที่มาช่วยสร้างพุทธมหาเจดีย์ โดยก่อนที่หลวงปู่จะสั่ง โยมท่านนี้ได้ฝันว่า “หลวงปู่บอกให้มาปลูกต้นวาสนาที่วัด” โยมท่านนี้มีจิตศรัทธาในหลวงปู่อยู่แล้ว จึงได้มาตั้ง โรงทานตั้งแต่บัดนั้นจวบจนปัจจุบันนี้

ต้นปี พ.ศ. ๒๕๕๓ กล่าวถึงท่านพระอาจารย์บุญเติมยามอาพาธหนัก

หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้กล่าวถึงท่านพระอาจารย์บุญเติม ฐิโตภาโส ซึ่งขณะนั้นอาพาธหนักป่วยด้วยโรคมะเร็ง เพื่อเป็นอนุสสติให้ญาติโยมทั้งหลายฟังว่า 

“เหมือนอาจารย์เติม อาตมาไปดูที่โรงพยาบาล มีแต่ปั๊มหัวใจ ถ้าเป็นอาตมาอย่าเอาไปเลย ถ้าเป็นอย่างนั้น ให้มันตายไปเถอะ เกิด แก่ เจ็บ ตาย มันเป็นอย่างนั้นนะ ไม่ใช่ว่ามันจะทุกข์ แต่ตัวเองนะ มันทุกข์ถึงเพื่อนด้วย ต้องไปเฝ้า ไปหา ไปดูอยู่อย่างนั้น ท่านเติมป่วยหนัก หมอเขา ไม่รับแล้ว ทั้งโรงพยาบาลหนองวัวซอ ทั้งโรงพยาบาลอุดรฯ ไปโรงพยาบาลไหน เขาก็ไม่รับ ไปจังหวัดขอนแก่นก็ไม่รับ ก็ยังไปที่กรุงเทพฯ อีก

ขอเตือนท่านทั้งหลาย ! ให้พากันประกอบความพากความเพียร เดินจงกรมภาวนา ครูบา-อาจารย์หมดไปเรื่อย ทําให้มันถูกตามหลักธรรมของพระพุทธเจ้า ท่านทําอย่างไร ท่านรู้ ท่านเห็นอย่างไร ในตําราเราก็ดูมามากแล้ว ครูบาอาจารย์ท่านก็แนะนํามามากแล้ว มีทั้งเทป ทั้งหนังสือ เหลือแต่บังคับใจตัวเอง ใส่ทางใจ คือ ใส่หลักธรรมของพระพุทธเจ้าเท่านั้น ตัวสําคัญตัวนี้แหละ เป็นก็เป็นอยู่ในใจในกายเรานี้แหละ จะไปรู้ที่ไหน ถ้าไม่รู้ที่นี่ คิดดูซิเพียงแต่บริกรรม “พุทโธ” ให้มันอยู่ดูสิ ๒๔ ชั่วโมง ถ้าไม่เกิดความอัศจรรย์ 

ตัวสติสําคัญที่สุด ถ้าไม่มีสติก็เหมือนกับการนอนหลับ การนอนหลับไม่มีเวทนานะ แต่ถ้า เรามีสติ มันรู้หมด นั่งก็รู้ นอนก็รู้ด้วยสติ ลองทําดูซิ ทําให้มันได้ ให้เหมือนอย่างที่ว่า ให้มันเป็นอธิศีล อธิปัญญา อธิจิต ให้รวมกันเป็นมหาสติ มหาปัญญา ถ้าทําเหมือนท่านแล้วไม่เห็นตาม พระพุทธเจ้าไม่มีหรอก แต่นี่โลเล ทําอะไรหน่อยก็กลัวจะตาย มันก็หนีไม่พ้นความตาย ไม่ตาย ตอนแก่ ก็ตายตอนหนุ่ม ไม่เห็นหรือ เขาก็มีตายให้เราพบเห็นอยู่ ให้เราเร่งความพากเพียร ถ้ามันรู้ จะออกอุทานในใจขึ้นมาเอง”

ท่านพระอาจารย์บุญเติม ท่านอาพาธหนัก หลังจากนั้นไม่นาน ท่านก็ถึงแก่มรณภาพ ในวันเสาร์ที่ ๑๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ สิริอายุ ๔๙ ปี ๒๖ พรรษา พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาเมตตาให้นําสรีระสังขารของท่านมาเผาที่วัดป่าบ้านตาด ในวันพุธที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ ซึ่งหลวงปู่ลีท่านก็ได้เดินทางไปร่วมในงานนี้ 

ปลายปี พ.ศ. ๒๕๕๓ เฝ้าอาการอาพาธหลวงตา

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีความกตัญญูกตเวที และ เคารพเทิดทูนบูชาคุณพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาอย่างสูงสุด เมื่อองค์หลวงตาฯ อาพาธหนัก ท่านจึงย้ายมาพํานักอยู่ที่วัดป่าบ้านตาด ท่านตั้งหลักสร้างกุฏิพํานักเพื่อดูแลอาการอาพาธขององค์หลวงตาฯ อย่างใกล้ชิด เหมือนลูกกตัญญูคอยดูแลพ่อแม่ยามเฒ่าแก่ชรา จนถึงขั้นองค์หลวงตาฯ ออกปากพูดแล้วหัวเราะร่าว่า “รําคาญธรรมลีเหลือเกิน วนเวียนอยู่แถวเรา แม้กระทั่งชื่อวัด ชื่อวัดป่าบ้านตาด ก็คือ เกษรศีลคุณ ธรรมลี เอาไปตั้งชื่อวัดผาแดง แล้วยังใส่ชื่อเจ้าคุณอุปัชฌาย์ธรรมเจดีย์เข้าไปอีก ถ้าชื่อวัดป่าบ้านตาดยาวกว่านี้ ชื่อวัดธรรมลีจะไม่ยาวแปดทวีปไปล่ะหรือ ธรรมลีจะไปไหนได้ วนเวียนอยู่แถววัดป่า- บ้านตาดนี้แหละ แม้แต่ตั้งชื่อวัดวาก็เอาชื่อเราไปตั้ง วนเวียนอยู่รอบตัวเรา ไม่ห่างไปไหนไกล”

วันที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๓ เวลาบ่ายโมงครึ่ง แม้องค์หลวงตาฯ ท่านอาพาธหนัก มีอาการเจ็บคอ ยังเมตตาเดินทางไปวัดป่าภูผาแดง องค์ท่านผอมลง ธาตุขันธ์ก็อ่อนล้า พูดแต่ ละครั้งต้องรวบรวมกําลังกาย แต่ใบหน้าสดใส มือซ้ายคํ้าศีรษะเอียงไปทางซ้าย เคี้ยวหมาก ท่านถามว่า “ธรรมลีไปไหน” พระกราบเรียน “อยู่วัดป่าบ้านตาดครับผม” หลังจากนั้นท่านกล่าวให้โอวาทพระเณรพุทธบริษัท แล้วเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด การไปครั้งนี้เหมือนเป็นการไปสั่งลาเป็นครั้งสุดท้าย 

วันที่ ๒๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ คณะสงฆ์ได้ร่วมประชุมหารือโดยมีหลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นองค์ประธาน ในการประชุมได้มีการแต่งตั้งคณะสงฆ์ขึ้น เพื่อทําหน้าที่ถวายการดูแลอุปัฏฐากองค์หลวงตาฯ ร่วมกับคณะแพทย์ การถวายการรักษาองค์หลวงตาฯ โดยกราบเรียนแผนการ รักษาต่อพระสงฆ์ก่อน เมื่อพระสงฆ์เห็นสมควร จึงจะกราบเรียนองค์หลวงตาฯ หากท่านอนุญาต คณะแพทย์จึงจะสามารถถวายการรักษาได้ การที่คณะสงฆ์เข้ามาดูแลและร่วมปรึกษาหารือกัน เช่นนี้เป็นการแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่ครูอาจารย์ผู้มีพระคุณ และยังเป็นการปฏิบัติ ถูกต้องตามหลักพระธรรมวินัยที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว

วันที่ ๒๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๓ หลวงปู่ลีเมื่อท่านทราบว่าองค์หลวงตาฯ จะลงไปรักษาธาตุขันธ์ ท่านรีบเดินทางล่วงหน้าไปรอที่กรุงเทพฯ ก่อน จากนั้นองค์หลวงตาฯ เดินทางมาพักรักษาอาพาธที่โรงพยาบาลศิริราช ทูลกระหม่อมฟ้าหญิงจุฬาภรณ์ฯ โปรดให้คณบดีมีคําสั่งแต่งตั้ง คณะกรรมการถวายการดูแล จากการรักษาและทําการตรวจอย่างละเอียด พบว่าเป็นมะเร็ง ตับอ่อนระยะสุดท้าย องค์ท่านมีอาการเหนื่อยหอบหายใจลําบาก ในระหว่างที่องค์ท่านพักรักษาอาการอาพาธ หลวงปู่ลีท่านเข้ามากราบเยี่ยมทุกวันมิได้ขาด เมื่อทราบว่าองค์ท่านจะเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด ท่านจึงรีบเดินทางกลับก่อน เพื่อไปตระเตรียมห้องพักให้กับองค์หลวงตาฯ และเตรียมยาหม้อ ซึ่งท่านได้สูตรมา ท่านควบคุมการต้มยาเองและยังกําหนดจิตสวดคาถาปลุกเสก ยาเอง เพื่อถวายยานั้นเยียวยาธาตุขันธ์องค์หลวงตาฯ ให้หายอาพาธโดยเร็วพลัน 

ช่วงที่องค์หลวงตาฯ เข้ามารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราช กรุงเทพมหานคร หลวงปู่ลีได้ให้คนเตรียมกุฏิรับรององค์หลวงตาฯ ไว้ที่นอกกําแพงชั้นแรก เพราะกุฏิเดิมอากาศไม่ค่อยถ่ายเท ไม่เหมาะต่อการพักฟื้นของผู้ป่วย

วันที่ ๓ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ และ สมเด็จ-พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี กราบเยี่ยมอาการอาพาธองค์หลวงตาฯ ด้วยความห่วงใย จากนั้นองค์ท่านเดินทางกลับวัดป่าบ้านตาด เมื่อมาถึงองค์ท่านได้สั่งคําแรกว่า “ธรรมลีอยู่ที่ไหน เราจะไปอยู่กับธรรมลี”

ขณะที่องค์หลวงตาฯ ท่านพักรักษาตัวอยู่ที่วัดป่าบ้านตาด หลวงปู่ลีคอยเข้าไปกราบ เยี่ยมอาการอาพาธของพ่อแม่ครูบาอาจารย์เสมอ ด้วยความเป็นห่วงเป็นใย บางวันอยู่ถึงดึกดื่นก็มี องค์หลวงตาฯ ท่านเมตตาหยอกล้อหลวงปู่ลีว่า “ธรรมลีใช่ไหม มานวดเส้นให้หน่อย ดีกว่านั่งอยู่เฉยๆ พระเณรที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับเรามีแต่แข็งกระด้าง เราสอนให้ฉลาดแต่กลับโง่” ซึ่งบ่งบอกได้อย่างชัดเจนว่าองค์หลวงตาฯ ไว้วางใจหลวงปู่ลีเป็นอย่างมาก 

นึกย้อนไปเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๓ เมื่อครั้งหลวงปู่ลีท่านบวชใหม่ๆ องค์หลวงตาฯ ท่านนอนเคี้ยวหมากเฉยอยู่ พอหลวงปู่ลีไปถึงก็ไปนั่งคอยจะให้ท่านเอ่ยขึ้นก่อนว่า “มานวดเส้นให้หน่อยลี” องค์หลวงตาฯ ท่านก็ไม่เอ่ยสักที ท่านก็นอนเคี้ยวหมากเฉยอยู่ นานเข้าๆ องค์หลวงตาฯ ดุขึ้นว่า “ท่านมาทําไม ท่านลี จะไปตายที่ไหนก็ไม่ไป มาตายทําไมนี่ หนีไปเถอะ” สิ้นเสียงองค์หลวงตาฯ เท่านั้น หลวงปู่ลีท่านก็ก้มกราบลาแล้วรีบลุกหนีทันที กลับไปเล่าให้หมู่เพื่อนฟัง หมู่เพื่อนก็แนะนํา ว่า “ถ้าท่านนอนให้เข้าไปนวดเลย” “โอ๊ย ! ไม่รู้จักเนาะ ถูกด่าหนีมา” หลวงปู่ลีว่า วันหลังไปกับ หมู่เพื่อนจึงได้ไปนวดถวายท่าน

คําสั่งขององค์หลวงตาฯ “ธรรมลีอยู่ที่ไหน เราจะไปอยู่กับธรรมลี” ในครั้งนี้ เหมือนเมื่อครั้งที่ท่านเคยสั่งกับ ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร ว่า “ถ้าท่านตาย ผมไปเผาศพท่านเอง ถ้าผมตาย มอบศพให้ท่านนะ” ท่านเมตตาไว้วางใจและมอบหมายให้หลวงปู่ลี เป็นผู้ดูแล องค์ท่านทุกอย่าง ใครจะปฏิบัติอะไรต่อองค์ท่าน เมื่อท่านพูดไม่ได้ หรือละขันธ์ไปแล้ว ให้ปรึกษาหลวงปู่ลีเสียก่อน ส่วนทรัพย์สินที่เกี่ยวข้องกับองค์ท่าน ท่านได้ทําพินัยกรรมไว้หมดเรียบร้อยแล้ว ดังนั้น เมื่อเป็นเจตนารมณ์ขององค์ท่านที่จะพักกับหลวงปู่ลี ทางคณะศิษย์จึงได้จัดให้ท่านพํานัก ที่กุฏิบริเวณหน้าวัด ทางด้านทิศตะวันออก ใกล้กับกุฏิหลวงปู่ลี เป็นกุฏิที่หลวงปู่ลีสร้างถวาย องค์ท่านไว้ก่อนหน้านี้ ท่านจึงพักรักษาอาการอาพาธที่ชั้นล่าง ใช้ม่านเป็นแนวกั้นอย่างเรียบง่าย ไม่หรูหราฟุ่มเฟือยอันเป็นแบบฉบับขององค์ท่าน

ขณะองค์หลวงตาฯ พักรักษาอาการอาพาธอยู่ด้านนอกที่กุฏิพํานักที่หลวงปู่ลีจัดถวายนั้น วันหนึ่งอาการองค์หลวงตาฯ เพียบหนัก เท้าดํามากขึ้น ลุกลามขึ้นเรื่อยๆ หมอที่เฝ้าดูแลบอกว่า ถ้าเป็นคนธรรมดาตายไปแล้ว ถามพระว่าจะให้ทําอย่างไรมี ๒ ทางเลือก ๑. เจาะคอ ๒. เพิ่มขนาดถังออกซิเจนให้ใหญ่ขึ้น พระที่ดูแลจึงไปถามความเห็นครูบาอาจารย์ให้ตัดสินใจในเรื่องนี้ แต่ไม่มีใครกล้าตัดสิน มีพระรูปหนึ่งพูดสอดขึ้นมาว่า ทําไมไม่ไปถามหลวงปู่ลี พระจึงวิ่งไปถามหลวงปู่ลี เวลาประมาณตีหนึ่ง ท่านตอบทันทีว่า “ให้รีบช่วยท่านทันที จะทําอะไรให้รีบทํา จะมามัวถามผมทําไม” พระจึงรีบวิ่งกลับมาปฏิบัติตามคําสั่งของท่าน ผลปรากฏว่าทําให้อาการอาพาธขององค์หลวงตาฯ ดีขึ้น นี้เป็นการตัดสินใจอันเฉียบคมเด็ดขาดของหลวงปู่ลี ซึ่งครูบาอาจารย์องค์อื่น ไม่กล้าตัดสินใจในยามคับขันเช่นนั้น 

องค์หลวงตาฯ นิพพาน หลวงปู่ลีเป็นแม่งาน

ช่วงที่องค์หลวงตาฯ อาพาธหนัก หลวงปู่ลีก็จะมาอยู่ประจําที่วัดป่าบ้านตาดเพื่อคอยดูแล องค์หลวงตาฯ อยู่เสมอมิได้ห่าง จนกระทั่งองค์หลวงตาฯ ได้ละสังขารไป หลวงปู่ลีท่านก็เป็น พระเถระผู้ใหญ่องค์สําคัญที่คอยดูแลจัดงานจนลุล่วงไปด้วยดี

วันที่ ๒๙ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เมื่อบรรดาศิษย์เห็นว่าองค์หลวงตาฯ ท่านอาการไม่ดี สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ฯ คณะสงฆ์ และประชาชนอีกจํานวนมาก จึงกล่าวขอขมาอาราธนาองค์ท่านให้อยู่เป็นร่มโพธิ์ร่มไทรลูกศิษย์ไปนานๆ

เวลา ๑๘.๐๐ น. องค์หลวงตาฯ มีอาการขั้นวิกฤต มีความดันลดลงตํ่าลงเรื่อยๆ ออกซิเจนในเลือดลดลง ขณะที่คณะสงฆ์ยังมีความหวังจากการใช้ยาทางเลือกช่วยฟอกธาตุขันธ์ หลวงปู่ลี กุสลธโร กล่าวขึ้นว่า “พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาเข้าฌานฟอกธาตุขันธ์ ให้เป็นไปตามอัธยาศัยขององค์ท่าน อย่ารบกวน” 

ขณะนั้นพระ เณร แม่ชี ประชาชน หลั่งไหลกันมาจํานวนมาก บ้างก็รํ่าไห้ บ้างก็นั่งสมาธิ บ้างก็ใจจดจ่ออยู่กับการจ้องมององค์ท่านผ่านห้องกระจก แม้เจ้าหน้าที่ให้ขยับไปไหน ทุกคนก็ ไม่ยอมขยับ เพราะต่างก็ถือว่าท่านเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ของตนเช่นกัน หลวงปู่บุญมี วัดป่านาคูณ หลวงปู่ลี วัดป่าภูผาแดง หลวงปู่อุ่นหล้า วัดป่าแก้วบ้านชุมพล ซึ่งเป็นพระศิษย์ผู้ใหญ่มาประจําอยู่ที่วัดป่าบ้านตาดก่อนแล้ว ต่างทยอยเข้ามากราบคารวะโดยลําดับ 

องค์หลวงตาฯ ท่านเมตตาสอนว่า “สัตว์ตายกับคนตายไม่มีอะไรผิดแปลกกัน ปัญญาจะหยั่งทราบว่าเป็นภัยเหมือนกันหมด ย้อนเข้ามาหาตัวของเราเอง ตัวเราตายก็เป็นภัย ก่อนที่จะตาย ได้รับความทุกข์ความลําบากไม่ใช่น้อย ถึงขนาดที่ทนไม่ไหว ถึงต้องได้ตาย คนเราสัตว์ทั้งหลายก็ดี นี่เหล่านี้เป็นสัจธรรม พิจารณาคลี่คลายให้เห็น อย่าเข้าใจว่าใครวิเศษวิโสในโลกนี้ ไม่มีใครเหนือ มรณมฺปิ ทุกฺขํ นี้ไปได้ ก่อนที่จะตาย ทุกฺขํ ทุกฺขํ ฟังซิ บีบบังคับจนกระทั่งทนไม่ไหวตายไปได้ ด้วยกัน”

ในคืนวันที่ ๒๙ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ หลวงปู่ลี เข้ากราบ พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ในตอนเย็นและในตอนกลางคืนราวสามถึงสี่ทุ่ม วันนี้องค์ท่านเข้ากราบองค์หลวงตาฯ สองรอบ องค์ท่านกราบนิ่งและนาน จากนั้นจึงกล่าวกับหมู่เพื่อนว่า “ในคืนนี้ไม่เกินตีสี่ พ่อแม่ครูจารย์ ท่านละขันธ์แน่นอน ให้หมู่เพื่อนเตรียมการณ์ไว้เลย” แล้วองค์ท่านจึงกลับกุฏิพํานักเข้าสมาธิ ติดตามการละขันธ์ขององค์หลวงตาฯ ตลอดทั้งคืน

เวลา ๐๓.๕๓ น. องค์หลวงตาฯ มรณภาพด้วยอาการอันสงบ วินาทีที่องค์หลวงตาฯ ท่านดับขันธนิพพานประหนึ่งโลกดับบรรยากาศโดยรอบเงียบสงัด เงียบสนิท และทุกคนตั้งสติกันอยู่ พักหนึ่ง พระเถระผู้ใหญ่ทั้งหมดก็รวมอยู่ที่นั่น บริเวณรายรอบกุฏิองค์หลวงตาฯ แม้จะเนืองแน่นไป ด้วยบรรดาพุทธบริษัทจํานวนมากจากทั้งใกล้และไกล แต่บรรยากาศกลับเงียบสงัด ไม่มีใครพูดกัน สักคํา ทุกคนมีแต่นั่งพนมมือในจิตใจนึกถึงแต่องค์ท่าน และต่างอยู่ในอาการโศกเศร้าเหงาหงอยนํ้าตาไหลพราก ขณะนั้นมีพระรีบไปนิมนต์หลวงปู่ลี ที่กุฏิพํานัก กราบเรียนให้ท่านทราบว่า “พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาละขันธ์ นิพพานแล้ว” ท่านรับทราบ แต่ไม่ลงมา ขอเข้าสมาธิที่กุฏิ พํานัก ท่านสั่งให้หมู่เพื่อนปฏิบัติตามคําสั่งที่พ่อแม่ครูจารย์สั่งไว้ทุกประการ 

เมื่อหลวงปู่ลีไม่ลงมา ท่านติดตามองค์หลวงตาฯ ด้วยจิตตภาวนาภายใน พระเถระลําดับรองลงมาจึงเป็นผู้นําพิธี เสียงกล่าวขอขมานําโดยพระเถรานุเถระ อุบาสก อุบาสิกา พุทธบริษัทดังกึกก้องทั่วอารามวัดป่าบ้านตาด ทุกท่านทุกคนขอขมาทั้งนํ้าตาจากข้างใน ขอขมาทั้งความโศกความเศร้า พระบางรูปก็ร้องไห้สะอื้นเบาๆ เป็นนํ้าตาแห่งความลึกซึ้งมีคุณค่า ขอขมาท่านเสร็จแล้ว ก็เคลื่อนสรีระองค์ท่านไปยังห้องข้างๆ ซึ่งเป็นห้องจําวัดประจําของท่าน

หลวงปู่ลี ท่านเป็นยอดปัจฉาสมณะ ติดตามถวายงานรับใช้พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ มายาวนานกว่า ๖๑ ปี องค์หลวงตาฯ ท่านเป็นพระอรหันต์ และได้เมตตาอบรมสั่งสอนท่านจนเป็นพระอรหันต์ด้วยกัน องค์หลวงตาฯ เป็นผู้มีพระคุณสูงสุดต่อท่าน ท่านจึงเคารพรักองค์หลวงตาฯ เป็นทั้งพ่อ เป็นทั้งแม่ และเป็นทั้งครูบาอาจารย์ของท่าน ในยามสูญเสียอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ ท่าน ย่อมอาลัยเศร้าโศกเสียใจอย่างสุดซึ้งต่อการจากไปของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ ที่ท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาอย่างสุดชีวิตจิตใจตลอดมาและตลอดไป ด้วยหลวงปู่ลีท่านเป็นพระอรหันต์ที่ยังทรงขันธ์อยู่ ที่เรียกว่า “สอุปาทิเสสนิพพาน” ท่านนั่งภาวนากําหนดจิตติดตามการดับขันธนิพพานของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ ที่เรียกว่า “อนุปาทิเสสนิพพาน” อย่างไม่ลดละ และท่านกําหนดจิตน้อมกราบขอขมาองค์หลวงตาฯ อยู่ที่กุฏิพํานักตามลําพังเพียงองค์เดียว 

วันรุ่งขึ้นที่ศาลาในของวัดป่าบ้านตาด ถูกจัดเตรียมสถานที่เพื่อถวายนํ้าสรงสรีระสังขารของ องค์หลวงตาฯ หลวงปู่ลีท่านเป็นผู้มาสั่งงานดูแลความเรียบร้อย ศาลาหลังนี้สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๔ กว่า ๕๐ ปี ที่ท่านใช้แสดงธรรมโปรดญาติโยม การจัดเตรียมงานศพทุกอย่างไม่ให้หรูหราฟุ่มเฟือย ให้จัดแบบเรียบง่ายสมถะตามนิสัยขององค์ท่าน หลวงปู่ลีกําชับว่า “ให้ทําตามที่พ่อแม่- ครูจารย์สั่งทุกประการ” เจ้าหน้าที่สํานักพระราชวังช่วยเหลือเต็มที่ ซึ่งการจัดงานประเภทแบบนี้ พระป่าท่านไม่คุ้นนัก เพราะเป็นงานใหญ่เกี่ยวข้องกับทุกส่วนราชการและพระราชวัง

ต่อมาคณะศิษย์ผู้ใหญ่ประชุมกัน นําโดย หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ ที่ประชุมมีความเห็น ตรงกันว่า หลวงปู่ลี เป็นผู้เหมาะสมที่จะดํารงตําแหน่งเจ้าอาวาสวัดป่าบ้านตาด แต่เมื่อคณะสงฆ์กราบเรียนให้ท่านทราบ ท่านปฏิเสธทันที

บรรดาลูกศิษย์ขององค์พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาเมื่อทราบข่าวการมรณภาพ ต่างเสียใจ อย่างสุดซึ้ง พระ เณร แม่ชี ข้าราชการ พ่อค้า ประชาชนจากทั่วประเทศ รวมทั้งประเทศใกล้เคียง ตลอดชาวต่างประเทศ เดินทางกันมากราบสักการะศพและทําบุญงานศพกัน จนวันพระราชทาน-เพลิงสรีระสังขาร วัดที่กว้างใหญ่ สถานที่รองรับผู้คนนับพันๆ ไร่ แต่เบียดเสียดแน่นขนัดไปด้วยพุทธบริษัทเรือนแสนเรือนล้านคน รถติดแน่นขนัดตามที่องค์ท่านพยากรณ์ไว้ล่วงหน้า สื่อมวลชนเสนอข่าวกันทุกวัน เจ้าภาพแจกอาหารและนํ้านับพันโรงทานเลี้ยงคนอย่างไม่อัดไม่อั้น ฯลฯ ทําให้ประจักษ์ชัดถึงอํานาจวาสนาบารมีธรรม และการบําเพ็ญประโยชน์สงเคราะห์โลกขององค์ท่านที่ได้บําเพ็ญมาแล้วเป็นอย่างดี

หลวงปู่ลีเป็นต้นฉบับการบวชงานถวายเพลิงฯ 

ในงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน มีการจัดพิธีบรรพชาอุปสมบทหมู่เพื่อบูชาพระคุณองค์หลวงตาฯ โดยน้อมนําเอาเหตุการณ์ในงานประชุม เพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งจัดให้มีพิธีบรรพชาอุปสมบทหมู่มาก่อน และองค์หลวงตาฯ เคยเทศน์ยกหลวงปู่ลี กุสลธโร มาเป็นเหตุว่า “ธรรมลีนี้เป็นเศรษฐีธรรมมานานนะ ติดสอยห้อยตามเราตั้งแต่วันบวช วันนั้นเป็นวันเผาศพพ่อแม่ครูจารย์มั่น ธรรมลีบวชวันนั้นล่ะ” 

วัตถุประสงค์ในการจัดบรรพชาอุปสมบทหมู่ เพื่อสืบทอดประเพณีอันดีงามและสืบสาน ศาสนทายาทสายกรรมฐานให้ดํารงอยู่ต่อไป ดังคติแบบอย่างที่ หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้ดําเนินมาจนประสบผลอย่างใหญ่หลวง มีผู้ผ่านเกณฑ์การเข้าศึกษาอบรมตามข้อกําหนดของโครงการจํานวน ๒๔๕ รูป สามเณรจํานวน ๖ รูป รวมทั้งสิ้นจํานวน ๒๕๑ รูป

หลวงปู่ลี บวชในงานถวายพระเพลิงศพหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ซึ่งตรงกับวันที่ ๓๐ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๓ ตรงกับวันละสังขารของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา วันที่ ๓๐ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ และนับเป็นวันครบรอบ ๖๑ ปีแห่งการบวช ในวันที่หลวงปู่ลีบรรพชาอุปสมบทหมู่ มีพระมหาจันทร์ศรี จนฺททีโป เป็นพระนั่งหัตถบาส มาบัดนี้ท่านเป็นพระมหาเถระผู้ใหญ่ เป็นท่านเจ้าคุณ พระอุดมญาณโมลี และเป็นพระอุปัชฌาย์ในการบรรพชาอุปสมบทหมู่ ในงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาฯ

พระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน สิ้นกิเลสในปี พ.ศ. ๒๔๙๓ นั้น ได้กลายมาเป็นพระมหาเถระ ผู้มีชื่อเสียงโด่งดังสุดขีด เป็นพระป่ากู้ชาติ เป็นต้นแบบแห่งวงศ์ปฏิบัติ เป็นพ่อแม่ครูจารย์แห่งวงศ์พระกรรมฐาน และได้รับพระราชทานสมณศักดิ์เป็น พระธรรมวิสุทธิมงคล ในบัดนี้ ส่วนพระลี กุสลธโร ที่บวชบูชาคุณหลวงปู่มั่นคราวนั้น ได้ติดตามอาจารย์ คือ หลวงตามหาบัว ออกธุดงค์ปฏิบัติธรรมและได้บรรลุธรรมจนองค์หลวงตาฯ ยกย่องเป็น “ธรรมลี เศรษฐีธรรม” ท่านเป็น พระมหาเถระผู้ใหญ่ เป็นผู้สืบทอดปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ที่มี ชื่อเสียงโด่งดังในวันนี้

วันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๔ เป็นวันแห่งประวัติศาสตร์ที่ชาติไทยต้องจดจารึก พระภิกษุสามเณรนับหมื่นรูป ประชาชนนับล้านคน เดินทางมาร่วมงานพิธีพระราชทานเพลิงองค์หลวงตาฯ

เวลา ๑๗.๐๐ น. สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์พระบรมราชินีนาถ เสด็จพระราชดําเนินถึงเมรุชั่วคราว วัดป่าบ้านตาด เข้าพลับพลาที่ประทับโดย สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิงจุฬาภรณ-วลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี และพระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าอาทิตยาทรกิตติคุณ เฝ้ารอรับเสด็จ จากนั้นเสด็จขึ้นเมรุ ทรงทอดผ้าไตรพระราชทาน ๑๐ ไตร ที่รอบโกศพระสรีระสังขาร จากนั้น พระสงฆ์สมณศักดิ์ ๑๐ รูป ประกอบด้วยสมเด็จพระมหาวีรวงศ์ วัดสัมพันธวงศ์ กรุงเทพฯ เป็นต้น เป็นประธานทอดผ้าบังสุกุล 

เวลา ๑๘.๑๐ น. พระเถรานุเถระที่เป็นศิษย์ชั้นผู้ใหญ่ขององค์หลวงตาฯ ขึ้นวางไม้จิก คงจะเป็นด้วยเทพบันดาลหรือบารมีองค์หลวงตาฯ บันดาลทําให้ หลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นผู้จุดเพลิงบูชาสรีระสังขารบนแท่นจิตกาธาน จากนั้นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี เสด็จขึ้นไปถวายเพลิงจริง ตามด้วยพระเถรานุเถระ โดยบุคคลทั่วไปวางไม้จิกลงในภาชนะทองรอบพระเมรุด้านล่าง

ด้วย หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีความเคารพเทิดทูนบูชาในพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ อย่างสูงสุด ทั้งในคราวมีชีวิตอยู่และคราวองค์หลวงตาฯ ละสังขารไปแล้ว ความเคารพเทิดทูนบูชามิได้เหือดแห้งหายไปแม้แต่น้อยเลย ยังมีอยู่เต็มเปี่ยมล้นในใจของท่านตลอดไป อันเป็นการแสดงออกของธรรม ระหว่าง “ท่านผู้บริสุทธิ์” ต่อ “ท่านผู้บริสุทธิ์” ดังนั้น ในงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาฯ แม้หลวงปู่ลีจะเป็นพระเถระผู้เฒ่าแล้วก็ตาม ท่านไม่เห็นแก่ความเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าของสังขารร่างกายในวัยชราเลย ท่านอยู่เป็นแม่งาน คอยเป็นกําลังใจแก่บรรดาศิษยานุศิษย์ขององค์หลวงตาฯ จนงานแล้วเสร็จลุล่วงไปด้วยดี 

จากนั้นแล้ว หลวงปู่ลี ท่านยังรับภารกิจสําคัญๆ โดยเป็นองค์แทนหลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน สืบสานงานสงเคราะห์โลกและงานต่างๆ ที่ยังคั่งค้าง เช่น รับบริจาคทองคําหรือ เงินเพื่อซื้อทองคําเข้าสู่ท้องพระคลังหลวง ตึกสงฆ์อาพาธ อาคาร ๙๖ ปี หลวงตามหาบัว ฯลฯ ตลอดการเป็นผู้นําสร้างพุทธมหาเจดีย์ และ พิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตามหาบัว ตามเจตนารมณ์ขององค์หลวงตาฯ ต่อไป 

ท่านสนองงานตึกสงฆ์อาพาธขององค์หลวงตา

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นกําลังหลักและเป็นกําลังสําคัญที่ถวายงานองค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน มาโดยตลอด ในปัจฉิมวัยของหลวงปู่ลีก็ยิ่งปรากฏเด่นชัด โดยเฉพาะโครงการสร้าง ตึกสงฆ์อาพาธ ๑๐ ชั้น หรือ อาคาร ๙๖ ปี หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ในโรงพยาบาลอุดรธานี ถือเป็นผลงานด้านถาวรวัตถุสําคัญชิ้นสุดท้ายที่องค์หลวงตามหาบัวเมตตาสงเคราะห์โลก ซึ่งมีมูลค่าการก่อสร้างพร้อมด้วยอุปกรณ์และเครื่องมือแพทย์สูงถึง ๕๐๐,๐๐๐,๐๐๐ บาท (ห้าร้อยล้านบาทถ้วน) 

หลวงปู่ลี ท่านสนองงานนี้ของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาได้อย่างเด่นชัดที่สุด ท่านได้ รวบรวมปัจจัยและมอบหมายให้ลูกศิษย์นํามาถวายองค์หลวงตาฯ โดยตลอด นับตั้งแต่เริ่มโครงการ และเมื่อองค์หลวงตาฯ มรณภาพ ท่านก็เป็นประธานรับผิดชอบหาทุนสร้างอาคารจนแล้วเสร็จและส่งมอบให้ทางโรงพยาบาลอุดรธานี โดยมีพิธีสําคัญๆ ดังนี้ 

พิธีวางศิลาฤกษ์ ณ โรงพยาบาลอุดรธานี เมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๒ โดย องค์หลวงตามหาบัว เป็นองค์ประธานวางศิลาฤกษ์ มีพระศิษย์องค์หลวงตาฯ และศรัทธาสาธุชนมาร่วมงานนี้อย่างคับคั่ง 

พิธีติดตั้งรูปเหรียญหลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน โดย หลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นองค์ ประธานฝ่ายบรรพชิต เมื่อวันที่ ๑๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๓

พิธีรับมอบอาคาร ๙๖ ปี หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน โดย หลวงปู่ลี กุสลธโร เป็น องค์ประธานฝ่ายบรรพชิต เมื่อวันที่ ๕ – ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕

ในคืนวันที่ ๕ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๕ มีการสวดเจริญพระพุทธมนต์ เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่สาธุชนและสถานที่ บนชั้นสูงสุดของอาคาร โดยมีครูบาอาจารย์พระกรรมฐานสายท่านพระ-อาจารย์มั่น ภูริทตฺโต จากหลายวัด และศรัทธาสาธุชนมาร่วมอนุโมทนากันจํานวนมาก

ยึดมั่นในคําสอนและเคารพเทิดทูนบูชาพ่อแม่ครูอาจารย์เยี่ยงชีวิต

ปฏิปทาของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีนิสัยเด็ดเดี่ยวจริงจังมาก ไม่มีนิสัยพูดจาหยอกล้อเล่นกับใคร พระเณรแม้อุปัฏฐากท่านมานานอย่างใกล้ชิด ก็ต้องระมัดระวังและเคารพยําเกรงเหมือนพระใหม่เพิ่งเข้าหาท่านครั้งแรก ไม่อาจทําความคุ้นเคย และไม่เหมาะที่จะพูดเล่นกับท่านได้ เพราะหากกระทําผิดพลาด จะต้องโดนท่านตักเตือน ดุด่า และขับไล่ ซึ่งเคยมีพระอุปัฏฐากถูกท่านดุด่า ขับไล่มาแล้ว 

หลวงปู่ลี ท่านมีปฏิปทาที่ยึดมั่นในคําสอนพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาเยี่ยงชีวิต เพียงองค์หลวงตาฯ ท่านเผดียงบอก ยังไม่ได้สั่งอะไรเลย ท่านก็ทําตามแล้ว เช่น คราวเริ่มโครงการผ้าป่า ช่วยชาติ องค์หลวงตาฯ ปรารภว่า ท่านยังไม่เคยเห็นเงินล้านกับตา เงินล้านมีลักษณะเป็นอย่างไร เพราะเมื่อรับผ้าป่าช่วยชาติ เจ้าหน้าที่การเงินจะนําเงินไปนับแล้วเข้าธนาคาร ด้วยความรักเทิดทูนบูชาของหลวงปู่ลี พอท่านได้ยินเดี๋ยวนั้น ท่านไปเดี๋ยวนั้นเลย ไปธนาคารเบิกเงินสด ๑ ล้านบาท แล้วไปวัดป่าบ้านตาด เพื่อน้อมนําไปถวายองค์หลวงตาฯ ที่กุฏิทันที

หลวงปู่ลีท่านเป็นผู้ที่ติดตามครู แล้วเอาสิ่งที่ครูสอนน้อมนํามาปฏิบัติอย่างแท้จริง ท่านเอา ใจใส่ในคําสอนของครูเป็นอย่างมาก องค์หลวงตาฯ ท่านพูด ท่านทําสิ่งใด หรือไม่พูด ไม่ทําสิ่งใด ท่านจะน้อมนํามาปฏิบัติตามทันที เป็นต้นว่า ปฏิปทาหลวงปู่ไม่เคยส่งเสริมงานก่อสร้าง ท่าน ส่งเสริมการภาวนาเท่านั้น แต่เมื่อถึงคราวจําเป็นต้องมาแบกรับภาระอันยิ่งใหญ่ ซึ่งทั้งหนักและใช้เวลานานมาก เช่น การก่อสร้างพุทธมหาเจดีย์และพิพิธภัณฑ์หลวงตามหาบัว แม้ท่านจะชราภาพมากแล้ว ท่านก็ออกมาเป็นผู้นําเสียสละทันที เพราะท่านดําเนินตามปฏิปทาองค์หลวงตาฯ นั่นเอง องค์หลวงตาฯ ท่านเคยเป็นองค์ประธานสร้างพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต และเจดีย์พิพิธภัณฑ์หลวงปู่ฝั้น อาจาโร 

การดูสารคดีชีวิตสัตว์ องค์หลวงตาฯ ขณะพักผ่อนธาตุขันธ์ องค์ท่านก็ดู ช่วงที่หลวงปู่ลีท่านพักผ่อนธาตุขันธ์ในยามบ่ายๆ ท่านก็นั่งดูสารคดีชีวิตสัตว์ มีพวกช้าง พวกเสือ เป็นต้น ท่านว่า “พ่อแม่ครูอาจารย์ ท่านดูอยู่นะ” ท่านดูพิจารณาเป็นธรรม แล้วนํามาเทศน์อบรมสั่งสอน ดังนี้

“ถ้าจะฝึกให้ฝึกความสงบนะ ครั้งแรกถ้าจิตไม่สงบ จิตมันจะเกิดฟุ้งซ่านมีแต่ความร้อน ครูบาอาจารย์ท่านฝึกอย่างนั้น ท่านเป็นครู เป็นอาจารย์มา แต่ขนาดนั้นก็ยังจะเอามาหลอก มาหลอนตัวเองอยู่อย่างนั้น เดี๋ยวพอคิดเรื่องนั้นเรื่องนี้สักหน่อยก็ไปกับมันแล้ว ก็ตามมันไป ถ้าไม่ บังคับไม่ได้ แต่เขาฝึกควาย ฝึกวัว ฝึกสัตว์ปีก เขายังฝึกได้ แต่ช้างอยู่ในป่าในดง เขาไปคล้องมา เขายังเอามาฝึกใช้ลากไม้ซุงได้”

“คิดดู ที่ประเทศอเมริกามีคนหนึ่งไปหาล่าสัตว์ในป่า ไปเจอสัตว์ เขากําลังจะยิง แต่ก็ยัง ไม่ได้ยิงปืน แต่จิตของเขามันก็จดจ่ออยู่แต่กับการจะฆ่าสัตว์ พอจิตมันจดจ่อเข้าไป เกิดเป็นอารมณ์สมาธิขึ้นมา เห็นเทวดาออกมาจากต้นไม้เห็นอย่างนั้น ก็เลยไม่กล้ายิง นี่คือจิตมันเป็นสมาธิ มันก็สามารถเกิดขึ้นได้”

หลวงปู่ลี ท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตามาก เล่ากันว่า ครั้งหนึ่งขณะอยู่สวนแสงธรรม ท่านเดินมาที่ศาลา เมื่อท่านเห็นองค์หลวงตาฯ ท่านจะนั่งลงกราบ ทันที พวกศิษย์ที่เดินตามต้องถอยกรูดนั่งลงตามๆ กัน ปฏิปทาในการรักษาความสงบสงัดของ สถานที่ก็เช่นกัน ท่านเคารพมาก ขณะที่ท่านคุมงานก่อสร้างกุฏิที่สวนแสงธรรม พวกช่างทํางานไป พูดคุยส่งเสียงดังกันไป หลวงปู่ลีท่านเห็นพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตาเดินมาเท่านั้น ท่านทําปากจุ๊ๆๆ ส่งสัญญาณให้พวกช่างหยุดคุยกัน 

แม้แต่ที่นั่งที่นอนในกุฏิหลวงปู่ลี ท่านก็ไม่มีเตียงตั่ง เพราะองค์หลวงตาฯ ท่านไม่พาทํา มีเรื่องเล่ากันว่า ตอนที่หลวงปู่ลีท่านชราภาพแล้ว ครั้งหนึ่งท่านติดตามองค์หลวงตาฯ มาพักที่ สวนแสงธรรม ถนนพุทธมณฑลสาย ๓ กรุงเทพมหานคร มีผู้ถวายตั่งให้ท่านนั่ง ตั่งนั้นมีความสูงเสมอกับตั่งที่องค์หลวงตาฯ นั่ง ด้วยท่านให้ความเคารพเทิดทูนบูชาในองค์หลวงตาฯ มาก แม้การนั่งบนตั่ง ท่านก็ไม่ยอมนั่งตั่งที่มีความสูงเสมอกับตั่งขององค์หลวงตาฯ ท่านสั่งให้ลูกศิษย์ตัดขาตั่ง ทั้ง ๔ ขา ให้ตํ่ากว่าตั่งขององค์หลวงตาฯ ท่านจึงยอมนั่ง หลวงปู่ลีท่านปฏิบัติต่อองค์หลวงตาฯ ด้วยความเคารพ สบง สังฆาฏิ จีวร อาสนะ ท่านวัดขนาดมิให้ผืนใหญ่กว่าขนาดขององค์หลวงตาฯ ใช้เลย คราวโครงการผ้าป่าช่วยชาติ องค์หลวงตาฯ บางครั้งเดินทางเข้ากรุงเทพฯ โดยเครื่องบิน ท่านไม่ยอมตีเสมอ ท่านจะนั่งรถยนต์ติดตาม องค์หลวงตาฯ ท่านใช้รถตู้โฟล์คสวาเกน ท่านก็จะใช้รถยนต์ที่ยี่ห้อถูกกว่า เป็นต้น

พ.ศ. ๒๕๕๔ ปฐมเหตุที่สร้างพุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว 

ในปี พ.ศ. ๒๕๕๔ ภายหลังเสร็จงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาพระมหา บัว ญาณสมฺปนฺโน ขณะนั้น หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ป่วยกระเสาะกระแสะ ในคืนวันหนึ่ง ก่อนเข้าพรรษา มีเหตุการณ์สําคัญเกิดขึ้น คือ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเกิดป่วยอาพาธหนักใกล้จะมรณภาพ ด้วยความรัก ความผูกพัน และด้วยความเคารพเทิดทูนบูชาในองค์หลวงตาฯ อย่างที่สุด ท่านขอให้พระศิษย์พาท่านไปวัดป่าบ้านตาด ท่านตั้งใจจะไปละขันธ์ (ตาย) ที่นั่น

ท่านพระอาจารย์องค์หนึ่งซึ่งอยู่ในเหตุการณ์เล่าว่า “บรรยากาศตอนนั้นเครียดมากเลย หลวงปู่ลีท่านเตรียมจะไปละขันธ์ที่วัดป่าบ้านตาด ให้รีบไปกลางดึก เวลาประมาณสองทุ่ม พระมาตามเรา หลวงปู่ท่านจะละขันธ์ ก็ท่านไม่สบายอยู่แล้ว จะให้เอาท่านไปตายบ้านตาด ช่วงนั้นยัง ไม่ทําเจดีย์ ยังไม่คิดทําอะไรเลย สภาพตอนนั้นพระทั้งวัดก็ตกใจกันหมด เราก็เลยกราบเรียน “ถ้าหลวงปู่ไปบ้านตาด หลวงปู่ก็ต้องหาย เพราะหลวงปู่มีกรรมเกี่ยวเนื่องกัน ยังไงหลวงปู่ต้องเป็นประธานสร้างเจดีย์ถวายพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตา)” 

เราขอไป เพื่อให้ท่านสร้างเจดีย์ที่บ้านตาด หลวงปู่ลีท่านตอบรับว่า “หรือเราจะหาย” ทุกคนก็ดีใจเลย ดีใจแล้วว่าจากที่จะไปละขันธ์ ท่านไม่ละขันธ์แล้ว เหตุการณ์ในตอนนั้นก็มีพระอยู่ หลายองค์ อาจารย์องค์นั้นองค์นี้ก็จะขอให้หลวงปู่เป็นประธานสร้างเจดีย์ เราอาศัยจังหวะคืนนั้น ขอ ช่วงนั้นยังไม่ใช่พรรษา เพราะหลวงปู่ไปบ้านตาดอยู่นะ พอออกไปบ้านตาด เตรียมสร้างเจดีย์หลวงตาเลยนะ เราก็อยากให้ท่านทําเจดีย์ที่วัดป่าบ้านตาด แต่ไปติดปัญหา ทําตรงนั้นก็ไม่ได้ ทําตรงนี้ก็ไม่ได้ 

พอตรงนั้นก็ไม่ได้ ตรงนี้ก็ไม่ได้ เหมือนกับว่าเราเป็นผู้เริ่มก่อนแล้ว เราขอได้ถึงขนาดนี้แล้ว เราไปตกม้าตายตรงนั้น เราต้องทําอะไรสักอย่างหนึ่ง เพื่อตามเรื่องที่ขอไว้ เพราะพระตรงนั้น รู้สึกว่าจะไม่มีท่าแล้ว จึงกราบเรียนท่านว่า “ขอโอกาสหลวงปู่ สร้างตรงนี้ไม่ได้ หลวงปู่ไปทําที่ ผาแดง หลวงปู่เคยบอกไว้บนยอดภูเม็งจะสร้างเป็นเจดีย์ต่อไป ขอทําเจดีย์ขนาดประมาณของหลวงปู่เพียร ทําให้เสร็จปีเดียวเลย หลวงปู่ไม่ต้องกังวลเรื่องงบประมาณ” งบประมาณ ๒๐ ล้าน พอประมาณว่าเราจะขอกันได้ หลวงปู่ลีท่านก็บอก “เฮ้อ ! ทางเราก็อยากสร้างไว้เป็นอนุสรณ์ ให้พ่อแม่ครูจารย์ เอา ! เอาทํา” 

พอท่านบอกแบบนั้น เราก็เตรียมหารูปเจดีย์ทรงนั้นทรงนี้ พระปฐมเจดีย์ เจดีย์เขาวัง มหาธาตุเจดีย์ เจดีย์อะไรต่างๆ อย่างนี้ หาภาพถวายให้ท่านดู หลวงปู่ชอบทรงแบบไหน “เออ ! เอาเขาวังเนี่ย ของ ร. ๔” ท่านก็บอกแบบนี้ เราก็เตรียม ทีนี้พออีกวันหนึ่ง ญาติโยมก็บอกพ่อแม่- ครูจารย์ (หลวงปู่ลี) มาตาม ท่านบอก “เออ ! เจดีย์น่ะ ถ้าทําก็ให้มันอยู่ได้เป็น ๑,๐๐๐ ปีนะ สูง ๙๘ เมตร เท่าอายุพ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตา) เอาให้มองจากบ้านตาดไปนี่เห็น ไม่ต้องมี ใครเหมานะ” คือ ไม่ต้องจ้างบริษัทผู้รับเหมา ให้พระ เณร ตลอดศรัทธาสาธุชนเข้ามาช่วยกันทํา มีจ้างแรงงานชาวบ้าน และท่านบอก “เจดีย์ข้างล่างให้เหมือนเจดีย์ของหลวงปู่เจี๊ยะ” 

พอหลวงปู่ลีท่านกําหนดมาแบบนี้ ปรึกษากัน เอ๊ ! รูปทรงเจดีย์เขาวัง ความสูง ๙๘ เมตรนี่ ฐานสักเท่าไหร่ มันเลยเจอสภาพพื้นที่ลาดชันอีก มันก็ต้องยกทางตํ่าขึ้นมารับทางสูง เพื่อเป็นคล้ายๆ ฐาน เพราะไม่ต้องการองค์เจดีย์อยู่ตํ่ากว่าพื้น หลวงปู่ท่านก็ไล่เราให้ไปทํา ไม่ใช่ว่าเรา อยากทํานะ เราอยากให้หลวงปู่อยู่ทํา ก็ทุกท่านต้องการแบบนั้น

ดูสภาพแล้ว ในตอนนั้นเราทําแล้ว เราก็ต้องตาม มันไม่ใช่เรื่องเล็กนี่ มันมีเงื่อนให้เราตาม อยู่แล้วนี่ หลวงปู่ให้เรามาทํา เราก็ดูแลป่า หลวงปู่ไม่ต้องมา ไอ้เรื่องลุยแบบนี้ ป่าไม้เขาจะว่า เขาก็ ว่าเรา ป่าไม้เขาก็ดีนะ เขาก็ไม่ค่อยมา เราก็เปิดงาน เดือนพฤศจิกายน ๒๕๕๔ นี่ลุยแล้ว ลุยงาน ก่อนที่จะวางศิลาฤกษ์เจดีย์ ก็คิดดูว่าตอนเราเริ่มสร้าง หลวงปู่ยังหาเงินเข้าสถานีวิทยุเสียงธรรมฯ ยังไม่ให้เงินเราเลย เรามาลุยนี่ เราก็ขอเครื่องจักร ขออะไรกันในอุดรฯ มันก็มาแบบนี้ คนมา ช่วยงานไม่เอาอะไรเลยนะ ทั้งรถ ทั้งนํ้ามัน ทั้งอะไรของเขาทุกเรื่อง เขาจัดการเองคนเดียว เราเปิดงานครั้งนี้คนนั้นช่วย คนนี้ช่วย มาช่วยกันเต็มที่เลย เงินเราก็ไม่ได้จําเป็น เครื่องไม้เครื่องมือของเรา ง่ายๆ ของเราไป 

พอทีนี้วันหนึ่งหลวงปู่ลีท่านมาเยี่ยมดู หลวงปู่นั่งแจกอยู่ตรงพื้นที่ที่จะลุยนี่แหละ ญาติโยม มาถวายเงินกัน “ถวายหลวงปู่สร้างเจดีย์ ถวายหลวงปู่สร้างเจดีย์” รวมเงินกันตอนนั้น เอาไป เปิดบัญชีครั้งแรก ๗๐,๐๐๐ บาท วันนั้นเลย หลวงปู่ก็ยังช่วยหาให้อยู่ เราเปิดบัญชีไว้เผื่อใครมี ลูกศิษย์ลูกหาอยากจะร่วมมา จะได้สะดวก สุดท้ายเราสร้างเจดีย์ขนาดนี้ เราไม่กลัวเลย ถามว่า กลัวไหม เราบอกไม่กลัว แม้แต่คนที่จะมาช่วย บางครั้งเราไม่กลัว เราสร้างเอง บางคนเขาว่าไม่มีอุปกรณ์ ไม่มีอะไร อันนี้จะทํายังไง ท่านอาจารย์หายังไง เรามั่นใจบารมีหลวงตา หลวงปู่ เพราะเจดีย์นี่ถ้าลงว่าเรามั่นใจหลวงปู่สร้างให้หลวงตานี่ สององค์นี่ เรามั่นใจว่าไม่มีอุปสรรคอะไร 

หลังจากเริ่มสร้างเจดีย์ หลวงปู่ลีท่านก็สุขภาพแข็งแรงดี แม้บางครั้งท่านยังเอ่ยให้เราได้ยิน “ตาย ! มันจะตาย มันก็ไม่ตาย ทรมาน หรือมันจะรอให้เจดีย์แล้วก่อน” ช่วงหลังหลวงตา มรณภาพ หลวงปู่ลีท่านก็ป่วยกระเสาะกระแสะ ความดันโลหิตท่านสูงถึง ๒๐๐ – ๓๐๐ นี่ปรกติ แต่ร่างกายของท่านไม่ปรกติ มันอันตรายปรกติ เราก็เร่งนะ เขามาเร่ง ใครก็อยากเร่ง กลัวหลวงปู่ไม่ทันเห็น เราไม่รู้จะเร่งยังไง ก็ต้องทําไปตามนี้”

การสร้างพุทธมหาเจดีย์นี้เป็นไปตามปฏิปทาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตา และองค์หลวงปู่ลี คือ ไม่มีการแจกซองกฐินผ้าป่า ไม่มีการโฆษณาเรี่ยไร ไม่มีการออกวัตถุมงคลเพื่อบูชาหารายได้ ไม่มีการตั้งแคมป์คนงาน ไม่มีการดื่มสุรา ไม่มีการทะเลาะวิวาทส่งเสียงดัง ส่วนใหญ่คนงานเป็นชาวบ้านละแวกวัด พอทํางานเสร็จ เย็นก็กลับบ้าน สถานที่ก่อสร้างช่วงกลางคืนจึงเงียบสงัด และ ที่สําคัญเป็นไปตามหลักการสร้างเจดีย์ โดยองค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ 

“ผู้ที่ควรจะกราบไหว้บูชาเป็นขวัญตาขวัญใจเป็นเวลานานๆ แก่กุลบุตรสุดท้ายภายหลังท่านก็แสดงเอาไว้แล้ว อย่างพระพุทธเจ้า พระอรหันต์ท่าน พระปัจเจกพุทธเจ้า พระเจ้าจักรพรรดิ มี ๔ ประเภท นี่ท่านแสดงไว้ในตําราจริงๆ แล้วให้ก่อในสถานที่ชุมนุมชน ทางสามแยกสี่แยก ท่านบอกไว้ ให้เขาได้กราบไหว้บูชา มองเห็นแพล็บเดียวว่า เจดีย์ของท่านผู้ใดเท่านั้น จิตก็เกิดเป็นกุศลแล้วๆ ไม่ถึงกับได้กราบไหว้แหละ เพียงมองไปเห็นเท่านั้นเองก็เป็นกุศลขึ้นแล้ว”

สถานที่สร้างเจดีย์ถวายพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา หลวงปู่ลีท่านกําหนดเอง โดยญาณ หยั่งทราบภายใน ท่านได้จุดอันเป็นศูนย์กลางของเมืองหลวงในอดีต ซึ่งเคยเป็นสถานที่เจริญรุ่งเรือง คือ ยอดเขา “ภูเม็ง” (ภูเขาอีกฝั่งหนึ่งของวัดป่าภูผาแดง) ซึ่งเป็นลานหินขนาดใหญ่ ประกอบ ไปด้วยหญ้าคาและป่าไผ่ หลวงปู่ลีท่านให้เหตุผลไว้ว่า เป็นบริเวณที่สูง เมื่อสร้างเจดีย์แล้วจะสามารถมองเห็นได้จากที่ไกล มองเห็นได้จากวัดป่าบ้านตาด และบริเวณนั้นอยู่ใกล้กับหน้าผา เมื่อมองลงมาจะเห็นทิวทัศน์ของบริเวณอื่นๆ ได้กว้างไกล บริเวณนั้นมีต้นไม้ไม่มาก หากจะก่อสร้างเจดีย์ขึ้น จะเป็นการตัดถางป่าน้อยที่สุด เป็นบริเวณที่มีภพภูมิที่ดีเหมาะสม ซึ่งท่าน เคยปรารภกับพระลูกวัดหลายครั้งเมื่อนานมาแล้วว่า “ในอนาคตบริเวณนี้จะเป็นที่สร้างเจดีย์” ท่านทราบเหตุการณ์ล่วงหน้าได้อย่างแม่นยํา และท่านยังตั้งชื่อเจดีย์อันเป็นมหามงคลให้อีกว่า “พุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน”

จุดประสงค์หลักของการก่อสร้างเจดีย์ เพื่อเป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ พระอัฐิธาตุและอัฐบริขารขององค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน และพระธาตุของพ่อแม่ครูอาจารย์ประเภทเพชรนํ้าหนึ่งของวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น และบริเวณโดยรอบจะมีศูนย์การเรียนรู้ เกี่ยวกับสมุนไพรไทยด้วย หลวงปู่ลี ท่านได้ปรารภให้ลูกศิษย์ฟังว่า “ในอนาคตกาลเบื้องหน้า จะเกิดภัยพิบัติ ประชาชนที่ได้รับความเดือดร้อน จะขึ้นมาอาศัยบารมีธรรมของครูบาอาจารย์ อยู่บริเวณองค์พระเจดีย์ภูผาแดง”

หลวงปู่ลีท่านเคยเล่าว่า พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาเคยเป็นกษัตริย์พระนามว่า… ท่านเล่า หลายครั้ง และในยุคสมัยนั้นท่านเองเกิดเป็นช้างศึกของพระราชา หลวงปู่บัว วัดป่าหนองแซง เป็นควาญช้าง องค์หลวงตาฯ ท่านมีบริวารเป็นสตรีเยอะ เพราะอดีตหญิงเหล่านี้เคยเป็นเจ้าจอม หม่อมห้ามของท่านมาก่อน และองค์หลวงตาฯ ชอบไปเยือนเป็นประจํา คือ อุทยานประวัติศาสตร์พระนครคีรี (เขาวัง) จังหวัดเพชรบุรี ซึ่งพระนครคีรีเป็นพระราชวังฤดูร้อน เป็นที่ประทับใน รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๔ และพระบรมราชานุสรณ์ดอนเจดีย์ จังหวัดสุพรรณบุรี ซึ่งประกอบด้วยพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงพระ คชาธารออกศึก และองค์เจดีย์ยุทธหัตถี

พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ที่หลวงปู่ลีเล่าเสมออย่างชื่นชมว่า เป็นผู้มีมหาเมตตา แต่ทําไมองค์หลวงตาฯ ก่อนมรณภาพ จึงมีวิบากกรรม คือ ที่นิ้วเท้าหัวแม่โป้งข้างซ้ายเป็นแผลเน่า ติดเชื้อกินลึกเข้าไปถึงกระดูกจนกลายเป็นเนื้อตาย ทรมานขันธ์ได้รับทุกขเวทนาทางกายจนต้อง รักษาถึงกับตัดออก เมื่อลูกศิษย์ลูกหานึกอยากรู้อยากเห็น หลวงปู่ลีท่านจึงกล่าวขึ้นว่า “พ่อแม่- ครูจารย์เคยเกิดเป็นกษัตริย์แล้วยกทัพไปตีเมืองๆ หนึ่ง ได้รับชัยชนะ แต่ด้วยความโมโหโกรธา จึงตัดคอกษัตริย์นั้นเสีย เอาเลือดมาล้างเท้า จึงเป็นกรรมของท่าน ทําให้ท่านได้รับทุกขเวทนา ที่เท้าจนกระทั่งนิพพาน จึงจะหมดเวรกัน”

ท่านดํารงขันธ์อยู่คู่การสร้างพุทธมหาเจดีย์

การปรับพื้นที่เพื่อสร้างพุทธมหาเจดีย์บนยอดภูเม็ง เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๔ นั้นได้ดําเนินไปอย่างต่อเนื่อง ต่อมาหลวงปู่ลี ท่านก็เมตตาเริ่มงานสําคัญๆ ดังนี้

เมื่อวันอาทิตย์ที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๕๕ หลวงปู่ลี กุสลธโร เมตตาให้จัดงานวาง ศิลาฤกษ์พุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ในงานพิธีมหามงคลครั้งนี้มี ท่านเจ้าคุณ พระอุดมญาณโมลี (จันทร์ศรี จนฺททีโป) วัดโพธิสมภรณ์ อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี เป็น ประธานสงฆ์ มีพระเถรานุเถระพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น พระ เณร แม่ชี ตลอดประชาชนญาติโยมจากทั่วสารทิศเดินทางมาร่วมงานเป็นจํานวนมาก จนอาณาบริเวณวัด และสถานที่ก่อสร้างที่กว้างใหญ่เบียดเสียดแน่นขนัด รถติดอย่างหนักและยาวมากตั้งแต่ปากทางเข้าวัดนับสิบกิโลเมตร หากนับจากงานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาพระมหาบัว เป็นต้นมา งานวางศิลาฤกษ์พุทธมหาเจดีย์ในครั้งนี้ถือว่าเป็นงานบูชาคุณ บูชาธรรม รําลึกถึง องค์หลวงตาฯ ที่ยิ่งใหญ่ที่สุด นับเป็นงานประวัติศาสตร์ครั้งสําคัญของวัดป่าภูผาแดง และนับเป็น งานใหญ่ที่สุดตั้งแต่สร้างวัดมา

การเตรียมงานใหญ่ในครั้งนี้เป็นงานที่ค่อนข้างหนักมาก บรรดาพระ เณร ตลอดศิษยานุ-ศิษย์ของหลวงปู่ลี พากันเหน็ดเหนื่อยตามๆ กัน แต่เมื่อเห็นงานสําเร็จลุล่วงด้วยดี และที่สําคัญ เห็นหลวงปู่ท่านมีอาการยิ้มแย้มอย่างมีความสุข ดังภาพที่หลวงปู่ท่านมีใบหน้ายิ้มแย้มขณะทําพิธี วางศิลาฤกษ์ร่วมกับท่านเจ้าคุณพระอุดมญาณโมลี ฯลฯ ต่างก็มีความสุขใจหายเหน็ดเหนื่อย ตามๆ กัน แม้เพียงเริ่มต้นงานเท่านั้น หลวงปู่ท่านก็นําศรัทธาสาธุชนสร้างพุทธมหาเจดีย์ เพื่อ เทิดทูนบูชาคุณพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาได้อย่างยิ่งใหญ่สมเกียรติ สมศักดิ์ศรี และบริสุทธิ์ แท้จริง สมกับการบําเพ็ญคุณูปการที่เป็นคุณประโยชน์ขององค์หลวงตาฯ ที่ท่านเสียสละอุทิศชีวิตและจิตใจ ทําประโยชน์เพื่อชาติ พระพุทธศาสนา และพระมหากษัตริย์ตลอดมาอย่างต่อเนื่องยาวนานนับ ๖๐ ปี นับจากวันบรรลุธรรม

ต่อมาวันเสาร์ที่ ๑๓ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ หลวงปู่ลี มีดําริทอดผ้าป่าสามัคคีสร้าง พุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน โดยมี หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ วัดป่านาคูณ เมตตาเป็นประธานสงฆ์ในครั้งนั้น ซึ่งครูบาอาจารย์ ตลอดศิษยานุศิษย์ในองค์หลวงตาฯ ได้เดินทางมาร่วมงานกันอย่างเนืองแน่น

การก่อสร้างพุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน วัดป่าภูผาแดง แม้จะ ยากลําบากเพียงไร แม้จะมีอุปสรรคบ้าง ก็ได้ดําเนินการเรื่อยมาอย่างราบรื่นดีงาม โดยยึดมั่นในปฏิปทาพ่อแม่ครูอาจารย์องค์หลวงตา และหลวงปู่ลี อย่างเคร่งครัดดังกล่าวมา โดยหลวงปู่ลีท่านเมตตาดํารงขันธ์อยู่เป็นหลักชัย อยู่เป็นกําลังใจ และอยู่เป็นร่มโพธิ์ร่มไทรให้บรรดาเหล่าศิษย์ ตลอดศรัทธาสาธุชนได้มีโอกาสบําเพ็ญคุณงามความดีกับท่านผู้เป็นเนื้อนาบุญอันยิ่งใหญ่ และเป็นที่พึ่งทางใจ เพียงได้ร่วมบุญสร้างพุทธมหาเจดีย์กับหลวงปู่ก็ได้อานิสงส์มากมายมหาศาล ได้เห็น ความก้าวหน้าของพุทธมหาเจดีย์ก็เกิดความสุขใจ ยิ่งได้เห็นท่านแล้วก็เป็นการเห็นที่เป็นมงคลยิ่ง เป็นทัสสนานุตริยะ เกิดความปีติสุขอิ่มเอิบใจไปทั้งวัน 

บัดนี้ การสร้างพุทธมหาเจดีย์ก็ล่วงมาเป็นเวลา ๖ ปีกว่า ขณะนี้ใกล้จะแล้วเสร็จ ใช้เงิน ในการก่อสร้างจากการบริจาคของบรรดาครูบาอาจารย์และศรัทธาสาธุชนที่เคารพเทิดทูนบูชาองค์ หลวงตาฯ โดยไม่มีการเรี่ยไร ไปแล้วทั้งสิ้น ๒๕๙ ล้านกว่าบาท ซึ่งถือว่าเป็นการใช้เงินในการก่อสร้างที่ค่อนข้างตํ่ามาก การก่อสร้างเป็นแนวกรรมฐานอย่างแท้จริง คือ สร้างอย่างประหยัด คุ้มค่า เน้นประโยชน์ใช้สอย เน้นรายละเอียดพิถีพิถันในทุกขั้นตอนเพื่อให้องค์เจดีย์มีความมั่นคงแข็งแรง หลวงปู่ลีท่านว่า “โครงสร้างใหญ่กว่าและสร้างได้มาตรฐานกว่าของหลวงปู่ศรี (พระมหา- เจดีย์ชัยมงคล อําเภอหนองพอก จังหวัดร้อยเอ็ด) ลูกศิษย์ท่านมาดูบอกว่า สร้างได้มาตรฐาน ทุกอย่าง” อีกไม่นานพุทธมหาเจดีย์อันยิ่งใหญ่ก็จะแล้วเสร็จสมบูรณ์ เป็นพระมหาเจดีย์ใหญ่อยู่คู่ชาติ พระพุทธศาสนา พระมหากษัตริย์ ตราบนานเท่านาน ๑,๐๐๐ ปี สมมโนเจตนารมณ์ของ หลวงปู่ลีทุกประการ 

นับตั้งแต่หลวงปู่ลี พระอรหันต์ผู้เป็นศิษย์ ท่านรับเป็นองค์ประธานสร้างพุทธมหาเจดีย์ถวายแด่พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัว พระอรหันต์ผู้เป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ นับเป็นเรื่องที่ น่าแปลกประหลาดและอัศจรรย์มาก ทั้งๆ ที่ในปี พ.ศ. ๒๕๕๔ หลวงปู่ลีท่านอาพาธหนักและตั้งใจจะละขันธ์อยู่แล้ว แต่ท่านก็สามารถถนอมรักษาธาตุขันธ์อันชราภาพมากแล้วและดํารงขันธ์อยู่มาได้จนถึงปี พ.ศ. ๒๕๖๑ นับเป็นระยะเวลาก็นานเกือบ ๘ ปี สาเหตุประการสําคัญเป็นเพราะ 

๑. หลวงปู่ลี ท่านเป็นพระอรหันต์แล้ว ท่านเจริญอิทธิบาท ๔ ไว้ดีแล้ว สามารถมีชีวิตอยู่ได้ถึงหนึ่งกัป คือ ๑๒๐ ปี ดังที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสกับพระอานนท์ ไว้ดังนี้ 

“ดูก่อนอานนท์ ผู้หนึ่งผู้ใดเจริญอิทธิบาท ๔ ทําให้มาก ทําให้เป็นประหนึ่งยาน ทําให้เป็นประหนึ่งวัตถุที่ตั้ง ตั้งไว้เนืองๆ อบรมไว้ ปรารภด้วยดีโดยชอบ ดูก่อนอานนท์ผู้นั้น เมื่อปรารถนา ก็พึงดํารง (ชนม์ชีพ) อยู่ได้ตลอดกัป เกินกว่ากัป ดูก่อนอานนท์ ตถาคตแลได้เจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ได้ทําให้มากแล้ว ได้ทําให้เป็นประหนึ่งยานแล้ว ได้ทําให้เป็นประหนึ่งวัตถุที่ตั้งแล้ว ตั้งไว้เนืองๆ แล้ว อบรมไว้แล้ว ปรารภด้วยดีโดยชอบแล้ว ดูก่อนอานนท์ ตถาคตนั้น เมื่อปรารถนา ก็พึงดํารง (ชนม์ชีพ) อยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัปดังนี้”

๒. อานิสงส์อันไพบูลย์มหาศาลที่หลวงปู่ลี ท่านเมตตาเสียสละออกมาเป็นผู้นําก่อสร้าง พุทธมหาเจดีย์อันยิ่งใหญ่สูงเทียมฟ้าไว้เพื่อเป็นอนุสรณ์สถิตสถาพรในบวรพระพุทธศาสนา ด้วย เจตนารมณ์อันบริสุทธิ์ของหลวงปู่ลี ในการนําศรัทธาสาธุชนรวมพลังสามัคคีสร้างมหาบุญมหากุศลอันยิ่งใหญ่ สร้างพุทธมหาเจดีย์กราบน้อมถวายแด่พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ พระผู้ได้รับการยกย่องเทิดทูนบูชาอย่างสูงสุดว่าเป็น พระอรหันต์แห่งประวัติศาสตร์ เป็นพระอรหันต์ผู้ยิ่งใหญ่แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ และเป็นพระอรหันต์ผู้เสียสละบําเพ็ญคุณประโยชน์ต่อชาติ พระพุทธศาสนา และพระมหากษัตริย์อย่างอเนกอนันต์หาที่สุดมิได้ ซึ่งประวัติศาสตร์ชาติไทยจะต้องจดจารึกไว้เป็นคติตัวอย่างอันเลิศเลอให้ลูกหลานไทยได้ก้าวดําเนินตามรอยแห่งการบําเพ็ญคุณงามความดี

และด้วยการรักษาปฏิปทาอันงดงามในการสร้างพุทธมหาเจดีย์ของหลวงปู่ลี โดยการรับ บริจาคเงิน ทองคํา สิ่งของและวัสดุอุปกรณ์ รวมทั้งการลงกาย ลงแรง สร้างกันเองจากใจศรัทธาสาธุชนทั่วสารทิศที่มีจิตใจเคารพเลื่อมใสในองค์หลวงตาฯ ซึ่งหลวงปู่ลีท่านได้ดําเนินเช่นเดียวกับ ในสมัยครั้งพุทธกาล เช่น ครั้งพระมหากัสสปเถรเจ้า พระอรหันตสาวก เป็นผู้นําศรัทธาสาธุชนสร้างเจดีย์พระธาตุพนม เพื่อบรรจุพระอุรังคธาตุน้อมถวายแด่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

พุทธมหาเจดีย์ นับเป็นพระมหาเจดีย์ใหญ่ที่สําคัญอีกแห่งหนึ่งของประเทศไทย และ ถือเป็นศาสนถาวรวัตถุชิ้นสําคัญของพระพุทธศาสนา เพราะสร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์เครื่องหมายประกาศถึงความรัก ความผูกพัน ความกตัญญูกตเวที ความจงรักภักดี และความเคารพเทิดทูน บูชาอย่างสูงสุดของหลวงปู่ลี กุสลธโร พระอรหันต์ผู้เป็นศิษย์ ที่มีต่อพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา- มหาบัว พระอรหันต์ผู้เป็นอาจารย์ ได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วนงดงามที่สุด

พ.ศ. ๒๕๕๘ สร้างพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านไม่มีนิสัยการก่อการสร้างมาก่อน ท่านมุ่งเน้นแต่การปฏิบัติภาวนา จึงเข้ากับพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาได้เป็นอย่างดี เมื่อท่านเข้าสู่วัยชรา ขณะมีอายุย่างเข้า ๗๐ ปี ท่านถึงสร้างวัดของตนเอง และเมื่อบั้นปลายชีวิต ขณะมีอายุย่างเข้า ๙๐ ปี ท่านจึงเสียสละออกมา เป็นผู้นําในการก่อสร้างพุทธมหาเจดีย์ ด้วยท่านเป็นผู้บริสุทธิ์หลุดพ้นแล้ว จึงมาสั่งสอนอบรมสานุศิษย์และก่อสร้าง ซึ่งเป็นไปตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานที่ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต วางไว้ คือ ภาวนาให้หลุดพ้นเสียก่อน จึงมาสั่งสอนผู้อื่น และเมื่อออกมาทําประโยชน์โลก หรือมาก่อสร้างจะไม่มีอะไรเสียหาย 

การทําหน้าที่เป็นศาสนทายาทสืบทอดพระพุทธศาสนา สืบทอดวงกรรมฐานของหลวงปู่ลี ในยามที่ท่านมีชีวิตอยู่ นอกจากท่านรักษาพระธรรมวินัย ธุดงควัตร และข้อวัตรปฏิบัติตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานอย่างเคร่งครัดตลอดมานับแต่วันออกบวชแล้ว เมื่อท่านมาสร้างวัดป่าภูผาแดง ท่านก็พาพระเณรดําเนินตามอย่างเข้มงวดเคร่งครัดตลอดมา ส่วนพุทธมหาเจดีย์อันใหญ่โตและ มั่นคงแข็งแรง ที่ท่านสร้างจะเป็นผลงานถาวรวัตถุชิ้นสําคัญที่ท่านสร้างฝากไว้ในพระพุทธศาสนาตราบนานเท่านาน ท่านสร้างพุทธมหาเจดีย์ด้วยความเป็นธรรม และเป็นความถูกต้องดีงาม ทุกประการ เพราะท่านมีเจตนาอันบริสุทธิ์ ท่านทําเพื่อถวายพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา และทําเพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนาอย่างแท้จริงนั่นเอง 

เมื่อหลวงปู่ลีท่านนําศรัทธาสาธุชนสร้างพุทธมหาเจดีย์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่วัดป่าภูผาแดง ผ่านมาได้ ๔ ปี คําสั่งก่อนมรณภาพของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ที่มอบหมายท่านเป็นการเฉพาะเจาะจง ให้สร้างพิพิธภัณฑ์ขึ้นที่วัดป่าบ้านตาด ซึ่งท่านระลึกถึงคําสั่งนี้อย่าง ไม่เคยลืมเลือน บัดนี้ได้โอกาสเวลาอันเหมาะสมแล้วที่จะสร้างถวาย วันหนึ่งท่านจึงกล่าวกับ คณะศิษย์ขึ้นมาว่า “เราจะสร้างพิพิธภัณฑ์ถวายพ่อแม่ครูจารย์ เหมือนพิพิธภัณฑ์หลวงปู่มั่น วัดป่าสุทธาวาส” เมื่อคณะศิษย์ได้ยินเช่นนั้นจึงเริ่มเก็บข้อมูลรายละเอียดแบบแปลน โดยให้สถาปนิกเขียนแบบแปลนขึ้นมา โดยการจําลองแบบจากพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต วัดป่าสุทธาวาส 

จากนั้นไม่นาน หลวงปู่ลีท่านก็ย้ายมาปักหลักพํานักที่วัดป่าบ้านตาด เพื่อสร้างพิพิธภัณฑ์ น้อมถวายแด่องค์หลวงตาฯ พอไปถึงเบื้องต้นท่านชี้บอกว่า “ตรงที่ว่างๆ พ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ท่านไม่ให้ปลูกต้นไม้ จงพากันถมตรงบริเวณนั้น” พอถมดิน ก็เริ่มมีผู้คัดค้านมากขึ้น ท่านสั่งให้สร้างศาลาไว้หนึ่งหลัง ให้สถาปนิกออกแบบให้เหมือนศาลาใหญ่หน้าวัดป่าบ้านตาด แต่ให้หลังเล็กกว่านั้น ท่านกล่าวว่า “เผื่อฟ้าหญิงฯ ท่านเสด็จมาตรวจงาน พระองค์จะได้มีที่นั่งพัก”

จากนั้น หลวงปู่ลีท่านให้สร้างศาลาประดิษฐานรูปเหมือนพ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ทุกจุดท่านกําหนดเอง เมื่อทุกอย่างลงตัว ท่านจึงชี้จุดสร้างพิพิธภัณฑ์ เมื่อเริ่มก่อสร้างไปได้สักพัก มีการแก้ไขเปลี่ยนแปลงแบบแปลนเล็กน้อย คือ รูปทรงเดิมแต่ขยายด้านหน้าออกราว ๕ เมตร ขยายให้ยาวอีกประมาณ ๕ เมตร เรื่องสร้างพิพิธภัณฑ์นี้ท่านพูดถ่อมองค์ว่า “เราไปทําเฉยๆ ดอก ให้ทําแบบหลวงปู่มั่น ไม่ให้ใหญ่ พวกทํามันเพิ่มเติมไปอยู่เรื่อย พ่อแม่ครูอาจารย์ไม่ให้ทําใหญ่ ขนาดนั้นนะ โอ้ย ! พวกนี้มันเพิ่มเติมเสริมไปอีก ท่านให้ทําแบบสุทธาวาส สกลฯ น่ะ

พิพิธภัณฑ์ มอบให้แล้วนะ ให้เป็นคู่กันกับเจดีย์ (พิพิธภัณฑ์ธรรมเจดีย์ พระธรรมวิสุทธิ-มงคล ณ วัดป่าบ้านตาด) น่ะ อันนั้นการก่อสร้างอะไรไม่มี ก็จะได้ให้พวกผู้หญิงไปอยู่ทางนั้น ให้พระอยู่ทางนี้ ศาลาก็ทําไว้แล้วนะ เขามากราบเผื่อฝนตกก็เข้านั่น ท่านไม่ให้ทําใหญ่นะ พ่อแม่-ครูอาจารย์ไม่ให้ทําใหญ่ อย่าให้มันเสียกรรมฐาน วัดกรรมฐาน ท่านเน้นหนักทางปลูกไม้แล้วเดี๋ยวนี้พ่อแม่ครูอาจารย์ 

ฝรั่งว่าเขาทํานายไว้แล้วว่า เมืองไทยมันจะกลายเป็นทะเลทรายว่างั้นนะ เพราะว่าทําลายต้นไม้มาก เขาว่าอย่างนั้น เดี๋ยวนี้ฟ้าฝนก็เท่านั้นแหละ มีแต่ร้อน ไม่เหมือนแต่พ่อแต่แม่นะ แต่พ่อ แต่แม่เผาป่าไม่ไหม้นะ ไฟไม่ไหม้ ขี้หาดมันมีนะ ขี้หาด เราไปกวาดจะเอาไว้นอน ต้องเอาไป ตากแดดไว้ก่อนแล้ว จะปูนอน มันชุ่มยังมีนํ้าอยู่ ขี้หาดน่ะ พวกฟันไร่จะปลูกหมากเม็กมะเขือกินนี่ โอ้ย ! ได้ร้อน ได้โพกผ้ากันแดด อาบนํ้าก็โน่นแหละ บ่ายสามโมงโน่นแหละตากผ้าอาบนํ้าถึงจะ แห้ง ค่อยได้ปูนอน หมอนก็ใช้ผ้าครอง ผ้าสังฆาฏินั่นแหละเป็นหมอนนอน สมัยออกวิเวกน่ะ”

การก่อสร้างพิพิธภัณฑ์หลวงตามหาบัวที่วัดป่าบ้านตาด เหมือนเช่นพุทธมหาเจดีย์ที่วัดป่า- ภูผาแดง คือ ไม่มีการจ้างบริษัทผู้รับเหมา การก่อสร้างเป็นแบบร่วมแรงร่วมใจช่วยกันบริจาค คนละเล็กละน้อย ไม่มีการเรี่ยไร ใครมีแรงก็ช่วยกันลงแรง ลงมือทําด้วยมือของตัวเอง การสร้างพิพิธภัณฑ์เป็นไปอย่างราบรื่นดีงาม ศรัทธาสาธุชนพอทราบข่าวอันเป็นมหามงคลเช่นนี้ก็หลั่งไหลกันมามากขึ้นเรื่อยๆ จนเป็นที่รู้จักกันอย่างกว้างขวาง 

หลวงปู่ลี เล่าว่า “พ่อแม่ครูจารย์ก็ล่วงไป ๔ ปีแล้ว อะไรๆ ก็ยังไม่ได้สร้างถวายองค์ท่านเป็นชิ้นเป็นอันสักอย่าง ล่วงเลยมานานแล้ว อีกทั้งเราก็แก่เฒ่าแล้ว จะตายวันไหนก็ได้ เราจะสร้างพิพิธภัณฑ์ถวายองค์พ่อแม่ครูจารย์”

หลวงปู่ลี ท่านเปิดเผยถึงสาเหตุแห่งการสร้างพิพิธภัณฑ์หลวงตามหาบัวว่า “ที่ลงมาทําพิพิธภัณฑ์พ่อแม่ครูจารย์นี่ ไม่ใช่มติตัวเองนะ พ่อแม่ครูจารย์ท่านสั่งไว้หมดทุกอย่างแล้ว สั่งไว้ให้ สร้างตรงนั้นตรงนี้ ปลูกต้นไม้ตรงนั้นตรงนี้ ท่านสั่งไว้หมดแล้ว เพียงแต่ไม่เล่าให้ใครฟังเฉยๆ มันเป็นปัจจัตตัง พูดให้ใครฟัง เขาก็ไม่เข้าใจหรอก” แล้วท่านจึงเล่าเป็นการภายในว่า ในช่วง ขณะที่พ่อแม่ครูจารย์หลวงตาอาพาธอยู่นั้น องค์ท่านได้ปรารภเกี่ยวกับเรื่องพิพิธภัณฑ์ให้เราฟัง เป็นการโดยเฉพาะ “นี้พ่อแม่ครูอาจารย์โน่นนะสั่งไว้ เราก็ดีใจอยู่ข้างในโน่น ท่านกระซิบอยู่ ข้างหูนี่ แต่ไม่บอกให้หมู่เพื่อนฟัง”

ลําดับเหตุการณ์สําคัญสร้างพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน

วันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๕๘ ซึ่งตรงกับวันมาฆบูชา หลวงปู่ลีท่านเข้ามาพักที่วัดป่า- บ้านตาด ถือว่าเป็นวันเริ่มก่อสร้างพิพิธภัณฑ์หลวงตาฯ วันถัดมาเป็นวันพระราชทานเพลิงสรีระสังขารองค์หลวงตาฯ ครบรอบ ๔ ปี ท่านจึงเริ่มลงมือสั่งการเรื่องการก่อสร้างพิพิธภัณฑ์อัฐบริขาร หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่หน้าวัดป่าบ้านตาด อย่างเต็มที่

วันที่ ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๕๘ องค์ท่านให้ประกอบพิธีเทเสาเอกพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตาฯ โดยมี หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ หลวงปู่ลี กุสลธโร หลวงปู่อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม ฯลฯ มีพุทธบริษัทร่วมพิธีเป็นจํานวนมาก

หลวงปู่ลีท่านกล่าวว่า “พิพิธภัณฑ์นี้สร้างไว้เป็นที่ระลึกกราบไหว้บูชา เป็นขวัญตาขวัญใจของเราที่เป็นชาวพุทธนะ ของดีๆ ของเลิศ ของประเสริฐ อยู่ข้างในนั้นล่ะ วันนี้เป็นวันมหามงคล ของพี่น้องทั้งหลาย ที่ได้มาในงานนี้ โดยเสียสละหน้าที่การงาน ชีวิตจิตใจ เวลํ่าเวลา ทุกอย่าง ทุ่มเข้ามา เพื่อบูชาอรรถธรรม เพื่อเป็นการเบิกทางแห่งความดีของตนให้ถึงความพ้นทุกข์…”

วันที่ ๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๙ มีพระมากราบอาราธนานิมนต์หลวงปู่ลีให้ท่านไปเป็นประธานงานวันที่ ๑๒ สิงหาคม ซึ่งเป็นงานรําลึกครบรอบวันเกิดองค์หลวงตาฯ ที่วัดป่าบ้านตาด และเป็นวันอัญเชิญรูปเหมือนองค์หลวงตาฯ เข้าสู่พิพิธภัณฑ์ฯ ที่ท่านสร้าง ท่านกล่าวว่า “ผมทํา ทุกอย่างแล้วที่วัดป่าบ้านตาด ผมไม่ไปอีกแล้วนะ เจดีย์ที่วัดผาแดงก็ยังไม่เสร็จ ที่บ้านตาด กําแพง ผมก็ไปสร้างให้สําเร็จแล้ว ถนนลาดยางก็ทําให้สําเร็จแล้ว พิพิธภัณฑ์ก็สร้างสําเร็จแล้ว ที่ดินก็ซื้อให้แล้ว ที่เหลือให้ไปทําต่อกันเอาเอง ผมพูดมาทุกอย่างแล้ว”

แล้วท่านกล่าวต่อไปว่า “ต้นไม้ แนวเขตต่างๆ พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตา) ท่านกําหนดไว้หมดแล้ว ที่โล่งโจ้งมีให้สร้างก็ไม่สร้างไม่ทํา ไปทําในที่ต้องรื้อถอนต้นไม้ ในที่ท่านห้ามไม่ให้สร้าง ไม่ให้ทํา…เรารําคาญ” และท่านว่า “ถ้าเป็นอยู่อย่างนี้ไม่ไปหรอก มันเป็นลมด้วยนะเดี๋ยวนี้ โอ๊ย ! ลําบากมาก จะตายก็ไม่ตาย อยู่ทรมานเหลือเกิน ธุระที่บ้านตาดได้ทําเสร็จแล้ว มอบทุกสิ่งทุกอย่างให้ (วัดบ้านตาด) หมดแล้ว”

พิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ที่หลวงปู่ลี กุสลธโร เป็นผู้สร้าง เป็นพิพิธภัณฑ์ซึ่งพระอรหันต์ผู้เป็นศิษย์น้อมสร้างถวายพระอรหันต์ผู้เป็นอาจารย์ เพื่อเป็นอนุสรณ์แด่พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ อันเป็นเครื่องหมายแสดงถึงมหากตัญญู มหากตเวทิตาบูชาต่อ องค์หลวงตาฯ บัดนี้ ได้สําเร็จเสร็จสิ้นลงแล้ว โดยใช้เวลาเพียงหนึ่งปีเศษและมีค่าใช้จ่ายในการก่อสร้างประมาณ ๙๐ ล้านบาท รวมค่าที่ดิน กําแพง ถนน และค่าใช้จ่ายอื่นๆ นับเป็นอีกหนึ่ง พิพิธภัณฑ์ที่มีสถาปัตยกรรมดูเด่นสง่าและงดงามมาก ภูมิทัศน์และอาณาบริเวณโดยรอบก็ร่มรื่นด้วย ต้นไม้ใหญ่ดูเงียบสงบ สมถะตามแบบพระป่ากรรมฐาน ซึ่งเหล่านี้ล้วนสะท้อนถึงจิตใจของผู้ทําเป็นอย่างดี งานจึงมีความละเอียดปราณีตบรรจงมาก และมีความหมายลึกซึ้งมาก 

รูปทรงอาคารพิพิธภัณฑ์อัฐบริขารหลวงตามหาบัว คล้ายเรือข้ามมหาสมุทร หมายถึง ยาน คือ ธรรมะสําหรับข้ามโอฆสงสารทั้งสี่ เป็นนิยยานิกธรรม ธรรมเป็นเครื่องนําออกจากกองทุกข์ เปรียบเป็นยานนําพาหมู่สัตว์ผู้มีวาสนาไปสู่จุดหมายปลายทาง คือ พระนิพพาน ด้านทิศตะวันออก ของอาคารพิพิธภัณฑ์ มีเหรียญรูปเหมือนหลวงตาพระมหาบัวติดตั้งอยู่ด้านบน และตรงกลาง ขั้นบันไดทางขึ้นด้านทิศตะวันออก มีรูปช้างคุกเข่าชูดอกบัวหันหน้าเข้าหาเหรียญรูปเหมือนหลวงตา ยิ่งเมื่อเห็นช้าง ซึ่งอดีตชาติหลวงปู่ลีเคยเกิดเป็นช้าง ยิ่งเห็นถึงความรัก ความผูกพัน ความซื่อสัตย์ ความจงรักภักดี ความเคารพเทิดทูนบูชาที่หลวงปู่ลีมีต่อองค์หลวงตาฯ นั้น ยิ่งใหญ่มากจนไม่อาจมีคําพรรณนาใดๆ มาบรรยายได้หมด

ภายในประดิษฐานรูปเหมือนหลวงปู่เสาร์ กนฺตสีโล หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน สร้างจากหินแกะสลัก และอัฐบริขารหลวงตามหาบัว

หลวงปู่ลี ท่านได้สืบทอดแนวการก่อสร้างมาจากพิพิธภัณฑ์ท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต วัดป่าสุทธาวาส ที่พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาเคยสร้าง เคยฝากรอยมือเอาไว้ ได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์งดงามที่สุด ดังคําที่องค์หลวงตาฯ ท่านกล่าวไว้กับศิษย์ในคราวอาพาธหนักว่า “มือของ ครูอาจารย์กับมือของลูกศิษย์ลูกหา ญาติมิตรเพื่อนฝูง เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ใช้แทนกันได้ ไว้ใจกันได้ เชื่อใจกันได้ ตายใจกันได้”

การอุปัฏฐากหลวงปู่ในปัจฉิมวัย

ในปัจฉิมวัยของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีโรคประจําตัว ๓ โรค คือ โรคคันตามศีรษะและผิวหนัง โรคไขมันออกตามผิวหนังไม่หยุด และโรคความดันโลหิตสูง โรคคันท่านเป็นมานาน รักษาอย่างไรก็ไม่หายนั้น ท่านเคยเล่าให้พระศิษย์ฟังว่าเป็นโรคกรรม สาเหตุท่านว่า พิษแมงมุมตัวหนึ่ง กัดปี พ.ศ. ๒๕๐๗ ที่วัดถํ้าพระนาผักหอก อําเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี อีกตัวหนึ่งกัดที่ วัดถํ้ากลองเพล วัดของหลวงปู่ขาว อนาลโย ท่านว่ามันเป็นแต่โน่นมา เวลาครึ้มฟ้าครึ้มฝนมา มันจะปวดหัวกดดัน อึดอัด หงุดหงิดรําคาญไม่น่าอยู่ ตอนหลังมาท่านป่วยเป็นโรคคันตามผิวหนังพร้อมกับองค์หลวงตาฯ เริ่มเป็นแผลที่เท้า ต่อมาอาการคันหายไป มีไขมันออกมาจนถึงเดือน กุมภาพันธ์ ๒๕๖๑ ที่ท่านอาพาธหนัก สําหรับเรื่องความดันโลหิตสูงท่านเป็นมานานแล้ว เป็นปรกติของคนสูงวัย กรณีของหลวงปู่ท่านมีความดันโลหิตสูงมาก ตรวจวัดค่าได้ ๒๐๐ กว่าเสมอๆ (ระดับความดันปกติ มีค่าน้อยกว่าหรือเท่ากับ ๑๒๐)

สําหรับข้อปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับท่าน พระจะผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนกันทั้งวัด เพื่อเข้าเวรดูแลธาตุขันธ์ของท่าน เป็นรายวันบ้าง เป็นรายสัปดาห์บ้าง เนื่องด้วยโรครุมเร้าในตอนกลางคืน ท่านจะนอนน้อย ช่วงเวลาจําวัด คือ ใกล้รุ่ง บางคืนท่านแทบนอนไม่หลับ หรือไม่ได้นอนเลย

ข้อวัตรปฏิบัติ หลวงปู่ลี กุสลธโร ในปัจฉิมวัย

เวลา ๐๔.๐๐ น. ท่านตื่นนอน หลังจากนั้นให้พระอุปัฏฐากเช็ดแขน ขา และเปิดฟังเทศน์ของหลวงตามหาบัว

เวลา ๐๕.๐๐ น. ท่านสวดมนต์ทําวัตรเช้า พร้อมกันกับสถานีวิทยุเสียงธรรมเพื่อประชาชน หลังจากเสียงทําวัตรเช้าของสถานีฯ จบลงแล้ว ท่านจะสวดมนต์ต่อสักพักและพักผ่อนจนถึงเวลา ๐๖.๐๐ น.

เวลา ๐๖.๐๐ น. ท่านล้างหน้าบ้วนปาก และพระอุปัฏฐากเช็ดแขน ขา เรียบร้อยแล้ว ท่านจึงออกจากห้องพักมาฉันจังหัน

เวลา ๐๖.๓๐ น. เป็นเวลาจังหันเช้า ท่านจะนั่งฉันจังหันองค์เดียวที่กุฏิ บริเวณหน้าห้อง ญาติโยมจะได้เห็นได้กราบองค์ท่านที่บริเวณด้านหน้ากุฏิ หลังจังหันท่านจะนั่งโปรดญาติโยมสักพัก ญาติโยมจะนั่งเข้าแถวทําบุญถวายปัจจัย ข้าวของเครื่องใช้ต่างๆ โดยมีพระมานั่งรับบริจาคอยู่ ด้านหน้ากุฏิ จากนั้นท่านจะกลับเข้าห้อง จะจําวัดได้บ้าง ราวเที่ยงออกจากกุฏิไปตรวจงานตามอัธยาศัย

เวลา ๑๔.๐๐ น. เปิดโอกาสให้ญาติโยมเข้ากราบบริเวณด้านหน้ากุฏิ

เวลา ๑๖.๐๐ น. สรงนํ้า ท่านนั่งให้พระเณรคอยเช็ดตามขาและหลังให้ท่าน ฉันนํ้าปานะ จากนั้นพระที่มีหน้าที่ประจําเรื่องยา จัดยาถวาย มีการตรวจวัดความดันโลหิต

เวลา ๑๘.๐๐ น. ท่านเข้าห้องพักเร็วช้าตามธาตุขันธ์ ให้ออกซิเจน (Oxygen) ช่วยหายใจ มีพระที่คอยนวดเส้นถวายประจําราว ๓ – ๔ รูป ด้วยท่านเคารพรักผูกพันและเทิดทูนบูชาคุณ พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ มาก องค์หลวงตาฯ อยู่ในใจท่านตลอดมาและตลอดไป ท่านจึงเปิดรายการวิทยุเสียงธรรมเพื่อประชาชนฟังพระธรรมเทศนาขององค์หลวงตาฯ เป็นประจําทุกวัน

เวลา ๒๐.๐๐ น. ท่านทําวัตรสวดมนต์พร้อมสถานีวิทยุเสียงธรรมฯ เป็นประจํามิได้ขาด จากนั้นพักผ่อนตามอัธยาศัย

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านบอกพระอุปัฏฐากว่า “ผิวหนังเราเปื่อยขึ้นมา เช็ดหลังให้หน่อย ไขมันมากจริงๆ โอ้ย ! สังขารมีแต่หนักไปทางข้างหน้า ชีวิตของเรามันอยู่ได้อย่างไรวะ กรรม กรรมไม่หมด มันไม่ไป (ตาย) หรอก เสวยอยู่นี่กรรม” ช่วงนี้หลวงปู่มีความดันโลหิตสูง วัดค่าได้ ๒๐๐ กว่ามาโดยตลอด ซึ่งจัดอยู่ในเกณฑ์สูงมาก เสี่ยงต่อเส้นโลหิตในสมองแตก เป็นอัมพฤกษ์ อัมพาตได้ง่าย แต่หลวงปู่ท่านก็ป่วยเป็นปรกติของท่านมา ถ้าเป็นคนธรรมดาทั่วไปแล้ว โอกาสเกิดเส้นโลหิตในสมองแตกสูงมาก 

ท่านพูดเสมอว่า “โรคอะไรเว้ย ! จะตายก็ไม่ตาย ลําบากมาก” หรือ “เราอยู่ได้อย่างไร จะตายก็ไม่ตาย ทรมานสังขารแท้ๆ เป็นโรคกรรม” ท่านพูดอย่างนี้บ่อยๆ ท่านพูดให้เห็นถึงความไม่เที่ยงของสังขาร เป็นต้นว่า “ร่างกายเราไม่ไหว เป็นลม วิงเวียนศีรษะ เปื่อยตามร่างกาย จะตายก็ไม่ตาย ทรมานอยู่อย่างนั้น” “โอ้ย ! หนหวย (รําคาญ) สังขารมีแต่พังไปข้างหน้า เมื่อไหร่จะตายซักที” ที่ได้ยินแทบประจําอาจเป็นคําพูดต้อนรับแขกอาคันตุกะพระเณรที่เข้ากราบว่า “โรคที่เป็นอยู่ทรมาน จะตายก็ไม่ตาย อาการหนักไปข้างหน้า”

พอตกดึก ท่านนอนไม่หลับ หากมีอะไรสัมผัส ท่านก็พูดกับพระเณรบ้าง ช่วงนี้แหละเป็นโอชารส เพราะหลังหกทุ่มท่านเทศน์โปรดเทวดาในภพภูมิต่างๆ และเป็นโอกาสที่พระเณรจะได้ฟัง ปกิรณกธรรมที่แปลกใหม่ พอสักพักหนึ่งท่านก็เอ่ยขึ้นว่า “โอ๊ย ! มันจะตายได้อย่างไร มันรู้สึก หิวข้าวตอนตีสี่ (หัวเราะ)” พระที่อุปัฏฐากเมื่อได้ยินดังนั้นก็อดหัวเราะไม่ได้ว่า หลวงปู่ผู้เป็นพระระดับนี้แล้วจะบ่นหิวข้าวตั้งแต่ตีสี่ 

ในเข้าพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๕๙ ก่อนออกพรรษาเพียงหนึ่งวัน คํ่านั้นหลวงปู่ลีท่านนั่งพักอยู่ระเบียงหน้ากุฏิ ดูท่านเหนื่อยอ่อน เพราะฤดูหนาวย่างเข้ามา ท่านมีอาการเวียนศีรษะ ไม่สรงนํ้า ท่านกล่าวขึ้นว่า “ขอพักก่อน ตาดับมองไม่เห็นอะไร หูดับไม่ได้ยินอะไร อาการแย่ เหมือนจะ ไม่ไหวในสังขาร” พระอุปัฏฐากได้ยินแล้วก็ใจหายตามๆ กัน ท่านเข้าสมาธิจําวัดสักพัก จากนั้น ขอเข้าพักข้างในห้อง พระรูปหนึ่งกราบเรียนท่านว่า “คงเป็นเพราะดินฟ้าอากาศมันเปลี่ยนแปลง หลวงปู่จึงไม่สบาย” เมื่อท่านได้ยินดังนั้น ท่านพูดสอนพระเสียงดังทั้งที่ไม่สบายว่า “จะเป็นเพราะ ดินฟ้าอากาศอะไร จะไปโทษดินฟ้าอากาศทําไม มันเป็นอยู่ในตัวเองนี้แหละ เป็นอยู่ในสังขาร นี้แหละ โทษกรรมตัวเองซิ อย่าไปโทษดินฟ้าอากาศ อย่าไปโทษสิ่งอื่น คนอื่นซิ” และท่านว่า “โอ๊ย ! ใจจะหลุดจะขาด กรรมอะไรนักหนา ไม่หมดกรรม ยังไม่ตายหรอก” 

หลวงปู่ลี ท่านจะมีพระอุปัฏฐากประจําอยู่ ๓ รูป คอยเข้าเวรปฏิบัติดูแลอย่างใกล้ชิดตลอด ๒๔ ชั่วโมง และยังมีพระรับผิดชอบถวายงานเป็นเรื่องๆ ไป แม้จะไม่ได้เข้าใกล้ท่านมากนัก แต่มี หน้าที่ประจํา เช่น องค์ที่คอยซักผ้าสําหรับเช็ดไขมัน องค์ที่คอยนั่งรับบริจาคและแจกวัตถุมงคล องค์ที่คอยตําสมอซึ่งเป็นยาระบายถวาย ฯลฯ และยังมีฆราวาสที่คอยเสริมช่วยเหลือพระในการอุปัฏฐากเป็นประจําด้วย นอกจากนี้ยังมีพระเจ้าหน้าที่ประจําที่คอยรับผิดชอบดูแลระบบนํ้า ระบบไฟฟ้า การซ่อมแซม และการก่อสร้างต่างๆ ภายในวัด ซึ่งแต่ละท่านล้วนมีความชํานิชํานาญเป็นด้านๆ ไป

พระเวรที่ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนเข้าอุปัฏฐากหลวงปู่ลี ซึ่งท่านเป็นพระอรหันต์ กาย วาจา ใจของท่านเป็นธรรมทั้งหมดแล้ว ถือว่ามีโชควาสนาอํานวยอย่างมากที่ได้มีโอกาสปรนนิบัติดูแล รับใช้ท่านอย่างใกล้ชิด และย่อมมีโอกาสฟังธรรม สัมผัสธรรมแท้ในช่วงเวลานั้น หากรูปใดมีปัญหาการภาวนา ก็เป็นโอกาสเหมาะที่จักได้กราบเรียนถามท่าน หรือหากท่านปรารภธรรม ปรารภการธุดงค์ภาวนาขึ้นมา ก็จักได้ฟังธรรมอันวิเศษ ได้ฟังประสบการณ์ธุดงค์อันโชกโชนซึ่งผ่านความทุกข์ยากลําบาก และผ่านการเสี่ยงเป็นเสี่ยงตายมา กว่าจะได้ธรรมมาครองใจนั้น ท่านต้องพากเพียรอย่างอุกฤษฏ์ และต้องสละเป็นสละตายมานับครั้งไม่ถ้วน เมื่อฟังแล้วก็ตื่นเต้นเพลิดเพลิน ยิ่งทําให้เกิดความเคารพซาบซึ้งใจในองค์ท่านมากยิ่งๆ ขึ้น ต่างก็จดจําเรื่องราวประทับใจมาถ่ายทอดเล่าสู่ กันฟัง สําหรับการสอนพระที่เข้ามาอุปัฏฐาก ท่านจะมีอุบายธรรมสอนแต่ละองค์ไม่เหมือนกัน

ท่านเอื้อเฟื้อหมู่คณะและสงเคราะห์โลก

หลวงปู่ลี กุสลธโร เมื่อท่านมีอายุย่างเข้าสู่ ๙๖ ปี พรรษา ๖๘ ท่านอยู่ในวัยชราภาพ มากแล้วและมีอาการอาพาธ ธาตุขันธ์ร่างกายเริ่มอ่อนลงๆ อย่างเห็นได้ชัด แต่จิตของท่านบริสุทธิ์ สะอาด สว่าง สงบ สติของท่านก็เป็นสติวินัย เป็นสติวิปุละแล้ว ความจําทางโลกยังแม่นยําไม่มีหลงลืม อาจมีบ้างเรื่องราวในอดีตที่ผ่านมานานแล้ว แต่ทางธรรมอันเป็นอริยสัจ ธรรมของจริง ในใจท่าน ท่านไม่เคยลืมเลือนเลย ส่วนสภาพของสังขารร่างกาย มืออาจจะสั่นบ้าง อิริยาบถการเคลื่อนไหว การนอน การลุกนั่ง การยืน การเดินไปมาภายในกุฏิเต็มไปด้วยความยากลําบาก และเดินได้ระยะสั้นๆ เท่านั้น ต้องอาศัยจับราวเดิน หรือต้องมีพระอุปัฏฐากคอยอุ้มคอยประคอง เมื่อออกตรวจงานภายในวัด หรือไปร่วมงานสําคัญที่วัดป่าบ้านตาด ท่านจะนั่งรถเข็น 

เมื่อถึงเข้าพรรษา มีพระเณรมาขออยู่จําพรรษากับท่านมากปีละ ๖๐ – ๗๐ องค์ ท่านยังลงอธิษฐานเข้าพรรษาและปวารณาได้ตามปกติทุกปี การสวดมนต์ ท่านยังกล่าวนําได้อยู่ สําหรับการลงอุโบสถปาฏิโมกข์ทุกกึ่งเดือน ซึ่งพระเณรทุกองค์ต้องลงอุโบสถ แม้เป็นพระอรหันต์ก็ไม่ได้รับการยกเว้น แต่หลวงปู่ลีท่านไม่ได้ลงอุโบสถร่วมกับพระเณร ถือเป็นพระภิกษุเฒ่าอาพาธ ตามพระวินัยอนุโลมไม่ต้องลงอุโบสถ

หลวงปู่ลี ท่านเป็นครูบาอาจารย์สําคัญองค์หนึ่ง แม้ท่านจะชราภาพมากแล้ว แต่ปฏิปทายัง เด็ดเดี่ยวเฉียบขาด ท่านจึงเมตตาอบรมสั่งสอนพระเณรให้เด็ดเดี่ยวเฉียบขาด ให้มุ่งมั่นต่อความพากเพียร และท่านจะแนะนําอุบายธรรมปลุกจิตปลุกใจอยู่เสมอๆ พระบางรูปทําทางเดินจงกรมแล้วทําหลังคาครอบเพื่อกันความร้อน ท่านดุสอนว่า “เดินกลางแจ้งนั่นแหละดี มันจะได้เห็นทุกข์ เดินจงกรมสะดวกสบายอย่างนั้นจะไปเห็นธรรมอะไร” พระรายใดแสดงความปวกเปียกอ่อนแอ ไม่สํารวมกิริยามารยาทและไม่ตั้งใจภาวนา รายนั้นต้องถูกท่านเทศน์อบรมอย่างหนัก หากรายใดจิตใจเข้มแข็ง สํารวมระวัง และตั้งใจภาวนา ท่านจะกล่าวชมและเทศน์ให้ฟังอย่างไพเราะจับใจ

การปฏิบัติต่อครูบาอาจารย์ที่เข้ามาเยี่ยม หลวงปู่ลีท่านอ่อนน้อมยิ่งนัก อย่างเช่น หลวงปู่ บุญมี ปริปุณฺโณ มาเยี่ยมท่าน ท่านแสดงความอ่อนน้อมต่อกันเป็นอย่างมาก เป็นกิริยามารยาทที่ สวยงาม ต่างองค์ก็ต่างแก่เฒ่าต้องมีพระคอยเป็นล่ามแปลกันอีกทอดหนึ่ง แต่เวลาท่านอยู่ด้วยกัน ท่านจะแสดงออกต่อกันด้วยธรรมล้วนๆ ไม่มีกิเลสแอบแฝง หลวงปู่บุญมีจะมีปัจจัยมาร่วมถวายสร้างพุทธมหาเจดีย์กับองค์ท่านเสมอๆ เป็นเงินก้อนใหญ่ๆ ส่วนหลวงปู่ลีก็จะถามหลวงปู่บุญมีว่า สร้างเจดีย์เสร็จแล้วหรือยัง เมื่อทราบว่าเสร็จแล้ว มีพระทองคําหรือยัง เมื่อยังไม่มี ท่านให้เอาพระ ทองคําที่ห้องนอนมีนํ้าหนักหลายกิโลกรัมออกมาถวาย พร้อมทั้งเอาพระโบราณที่ขุดพบที่ภูผาแดงถวายให้หลวงปู่บุญมีไปบรรจุที่เจดีย์วัดป่าศิลาพร จังหวัดยโสธร อีกด้วย

หลวงปู่อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม อีกรูปหนึ่งที่เข้ามาหาท่านแล้วดูงามยิ่ง ท่านทั้งสองสนทนากัน ไม่มากนัก ส่วนมากจะถามถึงสุขภาพว่าเป็นอย่างไร สบายดีหรือ พอทนกับธาตุขันธ์อันไม่เที่ยงได้ อยู่หรือ พอมีชีวิตอยู่ต่อไปได้หรือ เหมือนครั้งสมัยพุทธกาล เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสทักทายถามสารทุกข์สุกดิบพระสงฆ์สาวกว่า “ขมนียํ ยาปนียํ ภิกฺขเว” และพระภิกษุสงฆ์ก็กราบทูลตอบว่า “ขมนียํ ยาปนียํ ภนฺเต” แปลว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอพออดทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ” “พออดทนได้ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้ พระเจ้าข้า” และถามเรื่องการสร้างพุทธมหาเจดีย์ถวายพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา แม้รูปอื่นๆ ที่เข้ามาหาท่าน ส่วนมากเป็นไปในแนวเดียวกัน ส่วนเรื่องธรรมะไม่ค่อยเห็นสนทนากันสักเท่าไหร่ เพราะ ขมนียํ ยาปนียํ ที่ท่านถามไถ่กันก็เป็น เรื่องของอัตภาพร่างกาย ซึ่งอริยสัจก็เต็มอยู่ในนั้นอยู่แล้ว

หลวงปู่ลีท่านเอาใจใส่พระเณร ท่านจะถามถึงฟืนที่โรงนํ้าร้อน ไม้กวาดที่ท่านสั่งให้ทําไปถวายวัดนั้นวัดนี้ ท่านละเอียดมากเรื่องเครื่องใช้บริขารต่างๆ ส่วนเรื่องงานวันเกิดของท่าน ท่านจะไม่ปรารภเลย ท่านชอบความเงียบสงบสงัด ไม่ชอบพิธีรีตองที่อึกทึกส่งเสียงดัง พอถึงวันงาน ท่านสั่งให้เจริญพุทธมนต์ต่อด้วยบทมหาสมัยสูตร ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ท่านว่าสวดบทมหาสมัยสูตร เทวดามาชุมนุมกันมากเป็นที่อัศจรรย์ กับสามเณรน้อย ท่านเมตตามาก ท่านจะถามอย่างน่ารักว่า “น้อยเป็นอย่างไร อย่างนั้นอย่างนี้” เก็บช็อคโกแลตไว้ให้ ท่านสนใจเณรเป็นพิเศษ หากเณรโตพอสมควรใกล้จะบวชพระ ท่านสั่งให้ท่องปาฏิโมกข์ ท่านจะถามว่าท่องไปถึงไหน

ท่านมีเมตตามาก แม้ในบุคคลทั่วไป เมื่อมีผู้มากราบขออนุญาตสร้างวัตถุมงคลของท่าน ท่านก็อนุญาตให้ทําเป็นบางรายที่มีเจตนาทําเพื่อแจกจ่ายให้สาธุชนที่มากราบไหว้ ได้รับเป็นของ ที่ระลึกแทนองค์ท่านที่ไม่ได้ออกมาต้อนรับ แต่ท่านห้ามมิให้ทําเพื่อจําหน่ายหารายได้

หลวงปู่ลี เมื่อท่านชราภาพมากแล้ว ธาตุขันธ์ไม่สะดวกต่อการเดินทางไปไหน แต่เมื่อเวลา หมู่คณะมรณภาพ ท่านเอาใส่ใจช่วยเหลืองานหมู่คณะเป็นอย่างดี สมกับท่านเป็นผู้นําหมู่คณะ ท่านช่วยด้วยการกระทํา มิใช่ด้วยคําพูดอย่างเดียว ยกตัวอย่างเช่น งานพระราชทานเพลิงสรีระสังขารพระอุดมญาณโมลี วัดโพธิสมภรณ์ งานประชุมเพลิงศพท่านพระอาจารย์สรวง สิริปุญฺโญ ท่านพระอาจารย์คําพอง (น้อย) ปญฺญาวุโธ ฯลฯ ท่านสั่งให้ศิษย์เตรียมทําไม้จิกสําหรับใช้เผาศพ ถ้าอยู่ในสถานที่ใกล้เคียงและต้องใช้เครื่องจักรไปเกรดพื้นที่ เพื่อเตรียมสถานที่รองรับญาติโยมที่ เดินทางมางาน ท่านอนุญาตให้นํารถเกรด รถแบคโฮ รถสิบล้อจากวัดป่าภูผาแดง ไปช่วยงานอย่างเต็มที่ พร้อมทั้งมอบเงินทําบุญและข้าวของเครื่องใช้ที่จําเป็น ครูบาอาจารย์รูปอื่นๆ องค์ท่านก็ปฏิบัติอย่างนี้เรื่อยมา

เรื่องเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ของท่านเด่นมาก มิใช่ทําเพื่อต้องการให้คนรู้จัก แต่ทําด้วยความเมตตาจริงๆ เช่น ท่านนั่งรถผ่านมาทางถนนสายหลักอําเภอหนองวัวซอ เห็นเด็กนักเรียนวิ่งข้ามถนน ท่านเห็นว่าจะเป็นอันตรายกับเด็ก จึงเมตตามอบเงินให้กรมทางหลวงสร้างสะพานลอยถึง ๓ จุด แต่ละจุดราว ๓ – ๕ ล้านบาท นี่แสดงถึงความเมตตาของท่านเป็นอย่างยิ่ง 

การสงเคราะห์โลก แต่ละวันจะมีผู้มากราบขอเมตตาอนุเคราะห์จากท่านมาก ถ้าไม่เหลือ วิสัยและจําเป็นแก่เหตุนั้นๆ ท่านพิจารณาช่วยเสมอ ไม่ว่าจะเป็นรถนําขบวนของตํารวจ ซ่อมแซมอาคารกองกํากับการสืบสวนตํารวจภูธรจังหวัดอุดรธานี เครื่องมือและอุปกรณ์ทางการแพทย์ รถพยาบาล หรือตึกสงฆ์ ท่านพิจารณาให้เป็นเงินหลายสิบล้านก็หลายแห่ง การสงเคราะห์โลก ของท่านเป็นรองก็เพียงองค์หลวงตาฯ เท่านั้น ในบรรดาศิษย์องค์หลวงตาฯ รู้สึกว่าท่านจะเด่น กว่าหมู่ แต่เป็นไปในแบบไม่เปิดเผยให้ท่านผู้ใดทราบ ท่านให้ด้วยเมตตาธรรมจริงๆ 

กล่าวถึงการสร้างวัดป่าภูผาแดง หลวงปู่ลีท่านมีเจตนาสร้างเป็นวัดป่ากรรมฐานแท้ ข้อวัตรปฏิบัติจึงเข้มงวดกวดขันมาก พระที่ไม่ประพฤติตามหลักพระธรรมวินัยไม่อาจจะมาร่วมสังฆกรรมกับท่านและหมู่คณะได้ ท่านเป็นพระอยู่ป่า ท่านอยู่ป่าจริงๆ ไม่รับนิมนต์เข้าในเมือง ข้อวัตรปฏิบัติ คือ ศีลอันเป็นรั้วกั้นบาปอกุศลทั้งหลาย วันพระปาฏิโมกข์ลงรวมที่ศาลาเวลา ๐๓.๐๐ น. วันปกติประมาณ ๐๔.๐๐ น. พระเณรต่างเดินออกจากกุฏิที่พักเพื่อมารวมกันทําข้อวัตรที่ศาลา เวลาราว ๐๕.๑๕ น. หรือได้อรุณผ้าครอง ออกบิณฑบาตเป็นสายๆ ดังนี้ สายบ้านหนองอ้อ สายบ้าน คําหมากคูณ สายบ้านหนองแวงฮี สายบ้านผาแดงหรือบ้านหนองสวรรค์ สายโรงครัวและรอบศาลาซึ่งเป็นสายระยะใกล้สําหรับพระอาพาธและชราภาพ ส่วนในพรรษาถือธุดงค์ตามอัธยาศัย กลับจากบิณฑบาต เริ่มประเคนอาหาร เวลา ๐๗.๐๐ น. และพระเณรลงมือฉัน จากนั้นก็ทําความสะอาดศาลา แยกย้ายกันกลับกุฏิทําความเพียรภาวนา 

นํ้ามูตรกลายเป็นพระธาตุ

หลวงปู่ลี กุสลธโร ซึ่งพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตารับรองในคุณธรรม เป็นเศรษฐีธรรม แม้ท่านยังมีชีวิตอยู่ในวงกรรมฐานก็เชื่อว่าท่านเป็นพระอรหันต์กันแล้ว ในระยะหลังๆ มีพระ เณร ตลอดศรัทธาญาติโยมที่เคารพท่าน ได้นํานํ้ามูตรหรือนํ้าปัสสาวะของท่านไปกราบไหว้บูชาปรากฏว่า จากนํ้ามูตรได้แปรสภาพเป็นพระธาตุ เป็นลักษณะก้อนผลึกเล็กๆ มีสีเหลืองทอง นับร้อยๆ องค์ก็มี หรือบางรูปนําเกสาของท่านไปกราบไหว้บูชาได้กลายเป็นพระธาตุ พระเณรบางรูป ญาติโยมพุทธบริษัทที่ได้ไปนั้นต่างอัญเชิญไปไว้ในสถานที่อันควรของตนๆ เพื่อสักการบูชาแทนองค์ท่าน เรื่องนี้รู้กันเฉพาะภายใน มิได้แจกจ่ายให้บุคคลภายนอก หรืออาจมีบ้างเฉพาะท่านผู้คุ้นเคยจริงๆ 

มีพระศิษย์พูดถึงเรื่องนี้ว่า “เวลาท่านปัสสาวะ เก็บเอาไปรักษาไว้สิแล้วอธิษฐานจิต ผมรับรองเลยว่าต้องเป็นพระธาตุแน่” พระศิษย์บางรูปก็ไม่สนใจในเรื่องนี้ เพราะเคยชินเคยเห็นมามากแล้วกล่าวว่า “โอ๊ย ! จะไปดูอะไรกับปัสสาวะ อุจจาระของท่าน ผมนั่งอยู่กฏิ นั่งคิดนั่งปรุงอะไร ท่านยังเดินมาบอกว่า “ท่านอย่าคิดอย่างนั้น อย่าปรุงอย่างนั้น มันทําให้จิตไม่เกิดสมาธิ ได้ง่าย” ขนาดหลบคิดอยู่ทางนี้คนเดียว อยู่ในซอกหลืบ ยังไม่พ้นที่องค์ท่านจะรู้ได้ นับประสาอะไรกับนํ้ามูตรของท่านจะไม่กลายเป็นพระธาตุ ต้องกลายแน่นอน” 

มีบางรูปคิดอยู่ในใจว่า “อยากถึงธรรมเหมือนที่องค์ท่านถึงบ้าง ขอบารมีท่านช่วยส่งเสริม ในการปฏิบัติให้เร็วขึ้น” คิดไปเดินไปเพื่อถวายการสรงนํ้าขององค์ท่าน พอเดินไปถึง ท่านกล่าวขึ้นแล้วมองหน้าว่า “อยากได้ธรรม ต้องทําเอาเอง ปฏิบัติเอาเอง ผมได้แต่บอกสอนเท่านั้น หน้าที่ปฏิบัติเป็นหน้าที่ของท่าน ไม่มีใครขอใครได้ หรือทําแทนกันได้นะ” พระรูปนั้นได้ฟังเฉพาะหน้าถึงกับตื่นตระหนกตกใจ เพราะไม่คิดว่าท่านจะรู้วาระจิตความคิดของตนที่ปรุงออกมาแบบนั้น

พูดถึงนํ้ามูตรกลายเป็นพระธาตุ ใครที่ไม่มีประสบการณ์เรื่องพระธาตุจะเชื่อครึ่ง ไม่เชื่อครึ่ง วันหนึ่งจึงทดลองให้ครูบาที่คอยนวดถวายท่าน เก็บนํ้ามูตรของท่านไว้แล้วอธิษฐานจิตบูชาท่าน ไม่กี่วันครูบารูปนั้นหน้าตาตื่นมาว่า “นํ้ามูตรหลวงปู่กลายเป็นพระธาตุจริงๆ” ลักษณะเป็นเม็ดเล็กๆ ใสๆ วาวๆ เมื่อนํ้ามูตรแห้งลงได้กลายเป็นแบบนี้ทั้งหมด ก็ขอทดลองอีก ครูบาท่านก็เก็บเอา นํ้ามูตรหลวงปู่ไปใส่ขวด อธิษฐานจิตบูชาอีก เพียงไม่กี่วันท่านก็หน้าตาตื่นมาอีกว่า “นํ้ามูตร หลวงปู่กลายเป็นพระธาตุอีกแล้ว” เมื่อนํามาพิจารณาดูก็เป็นเหมือนครั้งก่อนไม่ผิดเพี้ยน จึงขอ ทดลองอีกเป็นครั้งที่สาม ครูบาไปเก็บนํ้ามูตรขององค์ท่านในตอนเย็นอีก เอาไปรักษาไว้ไม่นาน คราวนี้ท่านหน้าตาตื่นมาอีกว่า “นํ้ามูตรหลวงปู่กลายเป็นพระธาตุอีกแล้ว” จึงนําเอามาดูเป็น พระธาตุสวยงามเช่นเดิม จึงกราบขอขมาที่ทดลององค์ท่านถึง ๓ วาระ เย็นวันนั้นพอไปกราบท่าน ท่านกล่าวว่า “ไม่สิ้นกิเลส มันไม่หายสงสัยหรอก ปฏิบัติให้สิ้นกิเลสสิ จะได้หายสงสัย”

หลวงปู่ลีท่านบรรลุธรรมเร็ว บวชไม่กี่ปีก็บรรลุธรรม ผู้บรรลุธรรมขั้นสูงเป็นพระอรหันต์ ถ้าครองขันธ์นาน อัฐิหรือส่วนแห่งสังขารย่อมกลายเป็นพระธาตุเร็ว เช่น กรณีขององค์หลวงตา-พระมหาบัว ท่านบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๓ ตั้งแต่อายุ ๓๖ ปี พรรษา ๑๖ มรณภาพปี พ.ศ. ๒๕๕๔ จิตบริสุทธิ์ครองขันธ์อยู่นานถึง ๖๐ กว่าปี ขณะที่องค์ท่านยังมีชีวิตอยู่ มีศิษย์ผู้มีจิตศรัทธานํานํ้ามูตร เส้นเกสา เล็บ ฟันของท่านไปกราบไหว้บูชาแล้วก็แปรสภาพเป็น พระธาตุ ซึ่งเป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์มาก

กรณีของหลวงปู่ลีก็เช่นเดียวกัน ไม่ว่าจะเป็นนํ้ามูตร เกสา เล็บ หรือส่วนอื่นๆ ของสังขาร ก็แปรสภาพกลายเป็นพระธาตุ เพราะท่านได้บรรลุธรรมตั้งแต่อายุ ๓๘ ปี พรรษา ๑๑ จิตอันสะอาดบริสุทธิ์ของท่านสามารถฟอกธาตุขันธ์เป็นเวลายาวนานมาก นับถึงปัจจุบันปี พ.ศ. ๒๕๖๑ ท่านมีอายุ ๙๖ ปี พรรษา ๖๘ ท่านครองขันธ์อันบริสุทธิ์ยาวนานถึง ๕๘ ปี ส่วนแห่งสังขาร ของท่าน จึงเป็นพระธาตุได้อย่างรวดเร็ว ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ดังนี้ 

“แต่ในวงกรรมฐานท่านรู้กันก่อนแล้วนะ คือท่านสนทนากันอยู่ตลอดเวลา ใครมีภูมิจิต ภูมิธรรมสูงตํ่าแค่ไหน ในวงกรรมฐานนี้เรียกว่าครอบครัวแต่ละครอบครัว วงกรรมฐานเป็นวงหนึ่งต่างหาก เรียกว่าครอบครัวใหญ่ มีอะไรๆ ท่านจะเล่าสู่กันฟัง สนทนาซึ่งกันและกัน จึงเข้าใจเรื่องของกันและกันได้ดี คนภายนอกไม่ทราบนะ แต่ภายในวงกรรมฐานด้วยกันทราบ ทราบตลอดเลย ท่านทราบเรื่องราวของกันและกันตั้งแต่ยังมีชีวิตอยู่ องค์ไหนๆ ที่แน่แล้วว่า องค์นี้จะเป็นอย่างนั้นๆ แล้วเป็นๆ คือท่านเข้าใจกันเรียบร้อยแล้ว พอละขันธ์นี้เป็นไปตามนั้นเลย…

ผู้ที่ครองขันธ์อยู่นานๆ คือ จิตบริสุทธิ์เรียบร้อยแล้วครองขันธ์อยู่นานๆ พอท่านมรณภาพปั๊บ อัฐิจะกลายเป็นพระธาตุได้อย่างรวดเร็ว เพราะพร้อมแล้วๆ ได้รับการซักฟอก มาตลอดเป็นเวลานาน คือจิตนี้เป็นธรรมชาติที่สะอาดสุดยอดแล้วครองขันธ์ ขันธ์เป็นสมมุติ พวกรูปร่างกายของเรานี่เป็นสมมุติ จิตเป็นจิตตวิมุตติ นั่นล่ะสะอาดสุดยอดซักฟอกธาตุขันธ์ อันนี้”

ไม่นึกว่าท่านจะโด่งดัง

ด้วยคุณธรรม ด้วยจริยวัตรอันงดงามในศีล ในธรรม และในข้อวัตรปฏิบัติอันเคร่งครัดของหลวงปู่ลี กุสลธโร ทั้งการติดตามพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ในยามที่องค์ท่านมีชีวิตอยู่อย่างใกล้ชิด ออกรับผ้าป่าช่วยชาติและสงเคราะห์โลก เมื่อพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาฯ นิพพานไปแล้ว ท่านก็เสียสละเป็นผู้นําสร้างพุทธมหาเจดีย์และพิพิธภัณฑ์หลวงตามหาบัว ทั้งการสงเคราะห์โลก แทนองค์หลวงตาฯ ทําให้ปัจจุบันชื่อเสียง กิตติศัพท์ กิตติคุณ ของท่านโด่งดังฟุ้งขจรขจายไปทั่วประเทศ ท่านจึงเป็นที่รู้จัก เป็นที่เคารพเทิดทูนบูชาของพระ เณร ศรัทธาสาธุชนทั้งหลาย และ ถือว่าท่านเป็นเสาหลักของวงกรรมฐานสืบทอดต่อจากองค์หลวงตาฯ 

องค์หลวงตาฯ ซึ่งท่านเป็นเสาหลักของวงกรรมฐาน และของประเทศชาติ เมื่อองค์ท่านมรณภาพไปแล้ว ทําให้บรรดาพุทธบริษัทว้าเหว่ขาดความอบอุ่นใจ เพราะขาดร่มโพธิ์ร่มไทรที่เป็น ที่พึ่งทางใจ นั่นเอง ดังนั้น พระ เณร ศรัทธาสาธุชนจึงพากันหลั่งไหลมากราบไหว้บูชา มาทําบุญกับ หลวงปู่ลีกันจํานวนมากและมากันอย่างต่อเนื่องไม่ขาดสาย ท่านต้องต้อนรับทุกวันจนแทบไม่ได้ พักผ่อนหลับนอน ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า “ถ้าพ่อแม่ครูจารย์ยังอยู่ ผมก็สบาย ถ้าพ่อแม่ครูจารย์ ละสังขารไป คนมันก็จะหลั่งมาหาผมนะ ผมอธิษฐานให้มันตายก่อนพ่อแม่ครูจารย์อยู่นี่ แต่คงไม่เป็นไป”

ครูบาอาจารย์ที่เคยอยู่ร่วมจําพรรษากับหลวงปู่ลี ท่านเล่าว่า “ในสมัยก่อนมองไม่ออกว่า หลวงปู่ลี ท่านจะมีชื่อเสียงโด่งดังและมีบุญบารมีอย่างทุกวันนี้ ท่านมาสร้างวัดก็ลําบากลําบน สร้างวัดป่าภูผาแดงเป็นอาณาจักรได้ขนาดนี้ และสามารถช่วยชาติกับองค์หลวงตาฯ ได้มากมาย ขนาดนี้ เพราะชื่อขององค์ท่านไม่ปรากฏในรายชื่อพระกรรมฐานที่มีชื่อเสียงโด่งดังเลย สมัยที่ พระศิษย์ของท่านอยู่เสนาสนะป่านํ้าจั้น โยมในเมืองอุดรธานีเขามานิมนต์ท่านไปสวดมนต์ ท่านไป สวดกับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนนั่งหลังท่าน เขาถวายปัจจัย ๒,๐๐๐ บาท ส่วนองค์ท่านนั่งหน้า เขาถวาย ๕๐๐ บาท ขากลับท่านให้คนรถซื้อปลาแห้งมา ทั้งหมด ๕๐๐ บาท ท่านเอามาให้สามเณรปิ้งตําใส่พริก ทําใส่กระปุกไว้ ถึงยามเช้าตอนจังหันให้สามเณรนําขึ้นถวายพระ เพราะแต่ก่อนไม่มีอาหารฉัน

นึกถึงคราวกฐินที่บ้านกกกอกปี พ.ศ. ๒๕๒๓ เงินเหลือ ๘๐๐ ท่านแบ่งให้พระเณรทุกรูป ประวัติของหลวงปู่ลีมีแต่ความทุกข์ยากลําบากทั้งนั้น ไปอยู่กับท่านที่บ้านนาคูณ จังหวัดเลย ฉันแต่แจ่ว ไปอยู่บ้านห้วยลาดก็ฉันแต่แจ่วกับผัก ไม่เห็นมีอย่างอื่น เรื่องเงินจตุปัจจัยท่านไม่มีเลย คือ ไม่ต้องไปพูดถึงเลย เพราะไม่มี ไปกับท่าน ไม่มีค่ารถโดยสาร ท่านก็พาเดิน ท่านกล่าวว่า “เรา ไม่มีเงิน เราจะไปขึ้นรถเขาได้อย่างใด” มีแต่พาเดิน คนมารู้จักท่านก็ตอนองค์หลวงตามหาบัวเป็นผู้นําโครงการผ้าป่าช่วยชาตินี้เท่านั้น ที่องค์หลวงตาฯ กล่าวว่า “ธรรมลี ! เศรษฐีธรรม” ญาติโยม ถึงได้รู้จักองค์ท่าน ช่วงที่ท่านมาอยู่วัดป่าภูผาแดง กฐินมีคนมาทอดถวาย ได้เงินจํานวนมาก”

ยิ่งนานวันไป หลวงปู่ลี ท่านก็ยิ่งมีชื่อเสียงโด่งดัง ในวงกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ตลอดพุทธบริษัทรู้จักชื่อเสียงท่านเป็นอย่างดี สาเหตุประการสําคัญ เพราะท่านดําเนินตามปฏิปทาพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงปู่มั่น ที่วางไว้อย่างเคร่งครัดนั่นเอง คือ ทําประโยชน์ตนสมบูรณ์ก่อนแล้วจึงทําประโยชน์เพื่อญาติ และเพื่อโลก เมื่อหลวงปู่ลีท่านบําเพ็ญประโยชน์ตน คือ อัตตัตถประโยชน์ จนบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้ว ท่านก็บําเพ็ญญาตัตถประโยชน์ และ โลกัตถประโยชน์ ได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ สมกับท่านเป็นศิษย์เอกองค์หนึ่งของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา ที่องค์หลวงตาฯ เมตตาให้ความไว้วางใจและชื่นชมท่านเป็นเศรษฐีธรรมเสมอมา 

ปฏิปทาเผาศพไม่เก็บไว้นาน 

ปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา เหมือนยุคหนองผือ มีพระมรณภาพในวัดป่าบ้าน-หนองผือ จังหวัดสกลนคร หลวงปู่มั่นท่านพิจารณาตอนนั้นเลย ซึ่งหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านก็ดําเนินตามปฏิปทาข้อนี้อย่างเคร่งครัด ท่านว่า “เป็นปฏิปทาตั้งแต่สมัยหลวงปู่มั่น” จนมาถึงยุค ของพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา เช่น โยมมารดาของหลวงตาตายวันนี้ วันพรุ่งนี้ก็เผา แม่ชีน้อมตายตอนตีสี่ ถึงช่วงบ่าย ท่านก็ให้เผาหน้าศาลาเลย ครูอุไรตายวันนี้ วันพรุ่งนี้ตอนบ่ายก็เผาเลย ท่านอาจารย์บุญเติมก็เผาหน้าวัด เก็บศพไว้ ๔ วัน เมื่อน้องสาวองค์หลวงตาฯ เสียชีวิต หลวงปู่ลีท่านมาสั่งเองว่า “อย่าเก็บไว้นาน” เคลื่อนศพไปเก็บไว้ศาลาหน้าวัดเพียงคืนเดียว วันต่อมาก็เผา แม้โยมมารดาของหลวงปู่ลีเองตายวันนี้ วันพรุ่งนี้ก็เผาเลย ท่านรักษาปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์ ไว้เป็นอย่างดี อย่างพระเณรตายที่วัดป่าภูผาแดง ท่านก็สั่งเผาเลย อันนี้เป็นปฏิทาที่คงเหลืออยู่แต่วัดป่ากรรมฐาน ถ้าไม่เด็ดขาด ย่อมทําเช่นนี้ไม่ได้ ติดขัดกระแสต้านของโลก

สามเณรหมอนผู้เคยรับใช้หลวงปู่ลีและพระวัดภูผาแดงมา เณรหมอนนี้ย้ายไปอยู่นํ้าจั้น มรณภาพแล้วนําศพมาที่วัดภูผาแดง หลวงปู่ลีท่านก็ให้นําฟืนที่กองอยู่ด้านข้างศาลามารวมกันแล้วเผาในทันที ต่อมาครูบาจ่อยตาย (มิใช่หลวงตาจ่อย) ท่านให้เก็บไว้หนึ่งคืนก็เผา หลวงตาไพรัชมรณภาพที่วัดภูผาแดง องค์ท่านก็ให้เผา หากฟืนหรือฝนฟ้าอากาศไม่พร้อม ท่านให้เก็บศพไว้ ไม่เกิน ๓ วัน

ปฏิปทาของหลวงปู่ลีในเรื่องนี้ ท่านเด็ดขาดมาก หากท่านแข็งแรงดี ท่านไปดูฟืนเผาศพ ด้วยตัวเอง เช่น ต้นพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๖๐ ท่านพระอาจารย์เส็ง สุตาวุโธ ๔๐ กว่าพรรษา มรณภาพ ท่านเป็นพระศิษย์ผู้ใหญ่องค์หนึ่งของหลวงปู่ ก่อนมรณภาพท่านทําพินัยกรรมให้นําศพมาเผาที่วัดป่าภูผาแดง พอศพของท่านมาถึงวัดเท่านั้น หลวงปู่ลีท่านสั่งให้เผาเลย ไม่ต้องรั้งรอ ศพเอามาจากโรงพยาบาลแวะขึ้นศาลาพักศพเพียง ๓๐ นาทีเท่านั้น ยกขึ้นเชิงตะกอนเผาทันที ญาติพี่น้องหมู่เพื่อนสหธรรมิกของท่านยังมาไม่ถึง หลวงปู่ลีท่านสั่งเผาเรียบร้อย ใครมาทันก็ทัน มาไม่ทัน ท่านไม่สนใจ เพราะมอบศพให้ท่านแล้ว ท่านไม่เก็บหมักดองไว้นาน ท่านว่าของเน่า ของเหม็นเก็บไว้นานทําไม 

หลวงปู่ลี ท่านสอนเด็ดขาดให้มีนิสัยกล้าหาญ ไม่ขี้ขลาดต่อความตาย ไม่เสียดายอาลัยชีวิต ท่านสอนให้พิจารณาความตาย เป็นต้นว่า 

“เราเคยตายมาหลายภพหลายชาติแล้ว ก็ยังกลัวอยู่อย่างนั้นความตาย แต่ไม่เคยค้นหาสาเหตุแท้จริงที่มันเป็น”

“ความแก่ ความเจ็บ ความตาย มันก็บีบคั้นอยู่อย่างนั้นนะ บีบอยู่อย่างนั้นนะ สังขารตัวนี้ ถ้าไม่เปลี่ยนอิริยาบถอย่างสมํ่าเสมอนะ ให้พิจารณาความตาย เมื่อเราพิจารณาประกอบกันเข้า จิตมันก็จะอ่อนลงๆ จิตมันจะไม่แข็งกระด้าง”

“ถ้าไม่ทิ้งตายไม่ได้ธรรม ไม่พบ ก็สู้ดูซิ วันนี้นั่งสมาธิภาวนาตลอดทั้งคืนจนสว่าง ธรรม เกิดขึ้นในใจแน่ๆ ถ้าสู้จริงๆ โดยมากมันไม่สู้กิเลสนะซิ เพราะกลัวตาย ของมันเคยตายมาหลายภพ หลายชาติแล้ว จะไม่ให้มันกลัวตายได้อย่างไร กลัวสิ่งนี้ แต่ความจริงมันไม่มีอะไรที่ตายนะ”

“ความตายนี้มันเทียวเกิดเทียวตาย มันก็กลัวนะซิ มันตายอยู่อย่างนั้น เกิดภพไหนชาติไหน มันก็ตายอยู่อย่างนั้น ก็พากันกลัวอยู่อย่างนั้น พระอริยเจ้าทั้งหลายท่านไม่กลัว ไม่มีกลัวอะไร เพราะท่านเห็นภัยแล้ว แต่อย่างพวกเรามันงมหาอยู่นั่นล่ะ”

“ตายไปแล้วไม่สามารถเอาอะไรไปได้ มีแต่ดีกับชั่วที่ฝากโลกไว้ ใครจะทําดีก็ทํา มีเท่านั้น”

ด้วยว่าบนพื้นปฐพีนี้เกลื่อนกล่นไปด้วยร่างกระดูก ตายทับตายถม ด้วยความทุกข์และ โทมนัส บนพื้นแผ่นดินนี้ไม่มีช่องว่างเลยแม้แต่นิดเดียวที่สัตว์คือเราจะไม่เคยตาย เป็นที่น่าสลดสังเวชยิ่งนัก หลวงปู่ลี ท่านชี้ลงไปที่กุฏิหลังเดิมของท่านด้านข้างศาลาว่า “แหม ! ที่ตรงนั้นก็ยังเป็นที่ฝังกระดูกของเราในอดีตชาติ”

หลวงปู่ลีท่านทําตามพระพุทธเจ้าและพ่อแม่ครูอาจารย์ของท่าน ท่านไม่แซงหน้าแซงหลัง ตรงไปตรงมา ธรรมของท่านจึงปลุกประสาทของผู้ปฏิบัติให้ตื่นตัวอยู่เสมอ ท่านสอนว่า “ปฏิบัติ ตัวเองให้ดี ไม่ต้องรอพวงหรีด โลงแก้ว โลงทอง ไม่ต้องให้ใครมาอ่านประวัติ บวชมาเพื่อ ปฏิบัติให้ตัวเองพ้นทุกข์ไปเท่านั้น” 

งานสําคัญประจําปีของวัดป่าภูผาแดง

ตามปรกติวัดป่ากรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น จะเป็นวัดที่เน้นการปฏิบัติภาวนา โดยไม่ให้มีงานใดๆ เว้นแต่งานสําคัญๆ เพื่อสืบทอดพระพุทธศาสนา เป็นต้นว่า งานกฐิน งานครบรอบ-วันเกิดพ่อแม่ครูอาจารย์ ฯลฯ ในปีหนึ่งๆ จะมีเพียงไม่กี่งาน วัดป่าภูผาแดงก็เช่นเดียวกัน จะมีการจัดงานประจําปีที่สําคัญๆ ๒ งาน คือ งานคล้ายวันครบรอบวันเกิดหลวงปู่ลี กุสลธโร ในวันเพ็ญเดือน ๑๐ ของทุกปี และงานกฐินสามัคคีประจําปี ในวันอาทิตย์แรกของวันออกพรรษาทุกปี 

การจัดงานเป็นไปตามแนวทางวัดป่ากรรมฐาน หลวงปู่ลีท่านดําเนินตามพ่อแม่ครูจารย์ องค์หลวงตา คือ เน้นความสงบเรียบง่าย ประหยัด ไม่มีมหรสพฉลองสมโภช ไม่มีการร้องรํา ทําเพลงใดๆ และไม่มีพิธีกรรมที่แปลกๆ ปลอมๆ ในงานจะมีญาติโยมมาออกโรงทานแจกอาหารและเครื่องดื่มแก่ผู้มาร่วมงาน 

การจัดงานครบรอบวันเกิดขององค์ท่าน บรรดาศิษยานุศิษย์เป็นผู้จัดถวายเพื่อแสดงมุทิตาสักการะ ตอนกลางคืนก่อนวันงานมีการสวดเจริญพระพุทธมนต์ ในวันงานตอนเช้าก็มีการทําบุญ ใส่บาตร ถวายอาหาร และทําพิธีกราบคารวะ หลวงปู่ลีให้พรเป็นเสร็จพิธี จากนั้นก็มีการถวายสิ่งของของที่ระลึกต่างๆ แก่วัดที่มาร่วมงาน การจัดงานครบรอบวันเกิดมีเรื่อยมาตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๕๓ ญาติโยมศรัทธาในหลวงปู่ เมื่อทราบข่าวต่างก็เดินทางมาร่วมงานกันมากขึ้นๆ จนกระทั่ง ปีที่แล้ว พ.ศ. ๒๕๖๐ ศิษยานุศิษย์จัดถวายท่านในโอกาสครบรอบวันเกิด ๙๕ ปี โดยปีหลังๆ มา มีผู้ศรัทธาขออนุญาตจัดสร้างเหรียญที่ระลึกหลวงปู่เพื่อแจกแก่ญาติโยมที่มาร่วมงาน

สําหรับการจัดงานกฐินสามัคคี ก็คล้ายๆ กับการจัดงานครบรอบวันเกิดของท่าน เป็นไปอย่างเรียบง่าย หลวงปู่ลีท่านมาเป็นองค์ประธานทุกปี การรับกฐินทุกปีเป็นไปด้วยความราบรื่นเรียบร้อยดีงาม แต่ในปี พ.ศ. ๒๕๖๐ ภายหลังรับกฐิน มีสัญญาณเตือนเหมือนหลวงปู่ท่านจะรับกฐินเป็นปีสุดท้าย เหมือนท่านจะอําลาจากบรรดาศิษย์ โดยท่านปรารภไว้ล่วงหน้าว่า “ปีหน้าท่านจะไม่ได้อยู่รับกฐิน” ทําให้หวนนึกถึงคําพยากรณ์ที่ท่านกล่าวไว้ล่วงหน้าเมื่อ ๒๐ ปีก่อน ว่า “ท่านจะมีอายุขัย ๙๖ ปี”

ท่านอาพาธหนัก

หลวงปู่ลี ท่านอาพาธด้วยโรคประจําตัวมาโดยตลอด ตั้งแต่ปลายปี พ.ศ. ๒๕๖๐ ท่านไม่ได้ ออกมาฉันจังหันเช้าบริเวณหน้าห้อง ท่านจะฉัน สรงนํ้า และพักรักษาตัวอยู่ในห้อง นานๆ ครั้งท่านจึงออกจากกุฏิ ไปตรวจดูงานต่างๆ ภายในวัด จนกลางดึกของคืนวันที่ ๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑ เข้าสู่วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ เป็นต้นมา ท่านก็เริ่มอาพาธหนัก หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าว่า “หลวงปู่ชอบ ฐานสโม (ท่านมรณภาพไปแล้วเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๓๘) เมตตามาเยี่ยมอาการอาพาธของท่าน บอกว่าโรคไขมันตามผิวหนังของท่านจะหายขาด แต่ท่านจะมรณภาพพร้อมกับโรคใหม่ คือ โรคปอดติดเชื้อ” ท่านเล่าเรื่องสําคัญนี้ให้พระอุปัฏฐากฟังในตอนสายของวันนั้น เหตุการณ์ หลวงปู่ชอบท่านเมตตามาเยี่ยมหลวงปู่ลี คือ ช่วงเช้ามืดของวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ ประมาณตีสามตีสี่

โรคไขมันตามผิวหนังของหลวงปู่ลีนั้น ไขมันจะออกมาก ต้องใช้ผ้าขนหนูผืนเล็กสีขาวคอยเช็ดตามตัวตามขาวันละประมาณ ๒,๐๐๐ ผืน พระอุปัฏฐากจะนําไปซักบ้าง และแจกให้ญาติโยมที่มากราบหลวงปู่บ้าง ปรากฏว่าโรคนี้หายขาดจริงๆ ไม่ค่อยมีไขมันให้เช็ดอีกต่อไป แต่ท่านเริ่มมี อาการทรุดหนักด้วยโรคปอดอย่างน่าตกใจ พระอุปัฏฐากจึงเดินทางไปวัดถํ้าสหายฯ เพื่อกราบนิมนต์ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร มากราบเยี่ยมดูอาการหลวงปู่

ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านเป็นญาติและถือเป็นลูกศิษย์ของหลวงปู่ลี ซึ่งหลวงปู่ลีพาฝึกฝนทรมานออกเที่ยวธุดงค์ภาวนาตามป่าตามเขา ตั้งแต่ท่านบวชใหม่ๆ ท่านตั้งสัจจะไว้ว่า หากหลวงปู่ลีท่านไม่อาพาธล้มหมอนนอนเสื่อแล้วจะไม่มากราบเยี่ยม ในเช้าวันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑ พอท่านทราบข่าว ท่านก็รีบมากราบเยี่ยมอาการทันที ขณะนั้นหลวงปู่กําลังนอนพัก ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนจึงบอกพระอุปัฏฐาก ไม่ต้องกราบเรียนหลวงปู่ แล้วท่านก็เดินออก จากห้องไป หลวงปู่พอรู้สึกตัวและรู้ว่า ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนมากราบเยี่ยม จึงให้พระมานิมนต์ตามกลับเข้ามาในห้อง 

พอท่านกลับเข้ามาแล้ว ท่านทั้งสององค์ซึ่งพบกันเป็นครั้งแรกหลังจากที่ไม่ได้พบกันมานานถึง ๖ – ๗ ปี นับแต่ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนตั้งสัจจะ ท่านกราบนิมนต์หลวงปู่ลีไปรักษาที่ โรงพยาบาล แต่หลวงปู่ท่านไม่ยอมไป แล้วท่านออกจากห้องก็บอกกับญาติโยมว่าหลวงปู่ท่านไม่ไปโรงพยาบาล ถ้าถึงคราวท่านก็ไม่ให้ใครพาท่านไปโรงพยาบาลเช่นเดียวกัน ถ้าใครพาไปให้ตกนรก ท่านบอกถึงอาการของหลวงปู่ว่า “ยาก ไม่ไหวก็ต้องทิ้ง จะห่วงอะไรกับสังขาร มีแต่เราๆ นี้ห่วงมันเลยไปไม่ถึงไหน” จากนั้นท่านก็ขึ้นไปเยี่ยมชมพุทธมหาเจดีย์เป็นครั้งแรก และท่านได้สั่งพระไว้ ล่วงหน้าว่า ถ้าหลวงปู่มรณภาพให้ตั้งศพบนศาลา และประชุมเพลิงตรงบริเวณด้านหน้าศาลา ระหว่างหลวงปู่อาพาธ ท่านแวะมากราบเยี่ยมเยียนอาการอยู่เป็นประจํา

หลวงปู่ลีท่านมีอาการทรุดหนักน่าเป็นห่วงนานสัปดาห์กว่า ตั้งแต่กลางดึกของคืนวันที่ ๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๑ เมื่อถึงวันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๑ ท่านจึงมีอาการดีขึ้น ด้วยหลวงปู่ท่านมี สมณสัญญาถือการออกบิณฑบาตเป็นวัตร โดยเช้ามืดวันนี้ ประมาณตีสองท่านสั่งให้พระเตรียมบาตรและจีวรจะออกบิณฑบาต พระอุปัฏฐากก็กราบเรียนท่านว่า ยังเช้ามืดมาก ไม่ถึงเวลา พอมาตีสี่ ท่านเห็นคนขับรถสองแถวใหญ่ ซึ่งขับรถพาพระเณรออกบิณฑบาตเป็นประจํา ท่านก็สั่งอีกว่า โชเฟอร์มาแล้ว ให้เตรียมจีวรจะออกบิณฑบาตอีก ก็เหมือนเดิม พระท่านว่า ยังเช้ามืด ยังไม่ถึงเวลาออกบิณฑบาต การจะออกบิณฑบาตทั้งๆ ที่ท่านอาพาธหนัก และท่านไม่ได้ออกบิณฑบาตหลายปีแล้ว ไม่มีใครทราบสาเหตุตรงนี้ หรือท่านอาจจะให้ข้อคิดสั่งสอนพระเณรให้ออกบิณฑบาตเป็นวัตร อันถือเป็นกิจวัตรสําคัญและจําเป็นของพระก็เป็นได้

หลวงปู่ลี แม้ท่านอาพาธหนัก ซึ่งต้องมีพระอุปัฏฐากใกล้ชิดตลอดเวลา แต่เมื่อถึงวันลงอุโบสถ ท่านให้ความสําคัญและให้ความเคารพพระธรรมวินัยมาก ท่านสั่งให้พระอุปัฏฐากทุกรูป ไปลงอุโบสถสังฆกรรมที่ศาลา ไม่ต้องมาเฝ้าดูแลท่าน ในระหว่างนี้จะมีเพียงเณรหนึ่งรูปและ ฆราวาสอีกคนหนึ่งคอยเฝ้าอุปัฏฐากเท่านั้น

หลวงปู่ลี ท่านเป็นธรรมสัญลักษณ์ของความกตัญญูกตเวที ในยุคกึ่งพุทธกาลอย่างแท้จริง ท่านรักเคารพเทิดทูนบูชาพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาอย่างสูงสุด ในคราวที่ท่านธาตุขันธ์แข็งแรงเป็นปรกติก็แสดงออกให้เห็นเป็นประจําอยู่แล้ว แม้คราวท่านอาพาธทรุดหนักจําวัด (นอน) อยู่ในห้องนอน เมื่อตื่นจากจําวัด ท่านก็แสดงออกให้เห็น ท่านยังระลึกถึงพระคุณของพ่อแม่ครูจารย์ ที่ได้ชุบเลี้ยงท่านมาในทางธรรมอยู่เสมอๆ ท่านเอาไฟฉายส่องดูภาพพ่อแม่ครูจารย์ที่ติดผนังอยู่บน หัวเตียงเหนือศีรษะของท่าน ท่านเพ่งพิจารณาใคร่ครวญดูอย่างจริงจัง ดูด้วยความซาบซึ้งใจ ในพระคุณของพ่อแม่ครูจารย์ ท่านทําเช่นนี้อยู่หลายวัน ท่านรักเคารพเทิดทูนบูชาพ่อแม่ครูจารย์ อย่างที่สุดแท้จริง ทําให้พระอุปัฏฐาก หรือฆราวาสผู้อุปัฏฐากซึ่งอยู่ในเหตุการณ์ต่างพากันซาบซึ้งตื้นตันใจตามๆ กัน การแสดงออกถึงความกตัญญูกตเวทีของหลวงปู่เช่นนี้ เป็นการแสดงออกของธรรมอันบริสุทธิ์ของหลวงปู่ลี พระอรหันต์ผู้เป็นศิษย์ ต่อพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา พระอรหันต์ ผู้เป็นอาจารย์ ซึ่งควรค่าแก่การจารึกนํามาเป็นประวัติและเป็นคติธรรมอันงดงามลํ้าเลิศ เพื่อ ถ่ายทอดให้บรรดาพุทธศาสนิกชนภายภาคหน้าได้รับทราบและดําเนินตาม 

ระหว่างที่หลวงปู่ลีอาพาธหนัก ท่านไม่ได้ฟังวิทยุเสียงธรรมเพื่อประชาชน และการอาพาธครั้งนี้ท่านได้พิจารณาแล้ว ท่านจึงไม่ยอมไปรับการรักษาตัวที่โรงพยาบาล โดยยึดมั่นตามปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ดังที่องค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ว่า 

“เราบอกชัดๆ แต่ยังไม่ตาย ถึงคราวของเรา เราบอกอย่างนี้เลย บอกอย่างเด็ดไม่ให้ฝืน ไปที่โรงพยาบาลไหนก็ตาม ไปรักษาที่ไหนก็ตาม ถ้าเราไม่ลงใจ ไม่อนุญาตให้ไป อย่าเอาไปเด็ดขาดนะ บอกเลย โลกเขาว่าถ้าไม่ได้สติสตัง เขาจะหามไปไหนก็ได้ อันนี้สติมีอยู่นะ ถ้าเราไม่อนุญาต อย่าเอาไปนะบอกงั้น พระพุทธเจ้า สาวกทั้งหลายตายร่มไม้ภูเขา ไม่เห็นไปตายกองกันอยู่ โรงพยาบาล เหมือนสัตว์โง่อย่างพวกเรานี้นะ ว่างั้นแหละ ท่านตายสบาย ตายร่มไม้ภูเขาท่านสบาย พระพุทธเจ้า พระอรหันต์ท่านตายอย่างนั้น ท่านสะดวก เพราะท่านพออยู่ตลอดเวลาแล้ว กิริยาอาการจะเป็นยังไง ก็เป็นตามธาตุตามขันธ์ซึ่งเป็นส่วนสมมุติ ส่วนจิตที่เป็นวิมุตตินั้น มันจ้าอยู่ตลอดเวลาแล้ว เปลี่ยนแปลงที่ไหน นั่นล่ะท่านเรียกว่านิพพานเที่ยงตรงนั้นเอง”

หลวงปู่ลีท่านไม่ต้องการไปโรงพยาบาล ท่านไม่ต้องการให้มาเจาะเลือด มาตรวจอะไรท่าน ท่านไม่ชอบสายระโยงระยาง เครื่องช่วยหายใจเครื่องใหญ่ ซึ่งมีประสิทธิภาพดีกว่าเครื่องที่ท่าน ใช้อยู่ แต่ท่อสายใหญ่กว่า ท่านไม่ชอบ ท่านยอมให้ใส่สักพักแล้วก็เอามือปัดออก เมื่อใส่เครื่องช่วยหายใจอาการก็ดีขึ้นเล็กน้อย พอถอดออกอาการก็กลับมาเหมือนเดิม ความดันชีพจรก็ลดตํ่าลง ช่วงที่ท่านอาพาธหนัก ในช่วงแรกๆ ท่านฉันอาหารเสริมซึ่งเป็นอาหารเหลวได้มาก ท่านฉันทีละหลายๆ ถ้วย บางคืนในยามวิกาลท่านหิว ท่านก็เรียกฉันอาหาร ทางครัวกลางก็มีการทําเป็นโจ๊กเหลวๆ ถวาย และพระได้ไปกราบเรียนปรึกษาท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ซึ่งท่านเมตตาแนะนําให้ทําอาหารถวายได้ ท่านอยากฉันอะไรให้ท่านได้ฉัน ผลไม้ก็ถวายได้ ยกเว้นขนาดเท่าผลส้มโอ ซึ่งเป็นไปตามพระวินัย จากนั้นมาท่านก็เริ่มไม่ค่อยฉันแล้ว ท่านฉันอาหารได้น้อยมาก ฉันได้เพียงวันละคําสองคําเท่านั้น พระอุปัฏฐากอุปมาว่า หลวงปู่ฉันรวมๆ กันหนึ่งเดือนจึงจะเท่ากับท่านฉันเพียงมื้อเดียว ระหว่างอาพาธหนักนี้ได้จัดยาจีนควบคู่กับยาแผนปัจจุบันถวายให้ท่านฉัน แต่ด้วยวัยชราภาพมากแล้ว อาการจึงมีแต่ทรงกับทรุดเท่านั้น

ระหว่างวันที่ ๑๓ – ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑ หลวงปู่ลีท่านมีอาการทรงและมีแนวโน้มทรุดหนักจนน่าเป็นห่วงในอาการ เส้นเลือดสมองทางด้านขวาของท่านตีบ ทําให้ท่านเป็นอัมพาต แขนขาทางด้านซีกซ้ายขยับเขยื้อนไม่ได้ ปอดมีอาการติดเชื้อ มีอาการเหนื่อยหายใจยาก ท่านนอนไม่ค่อยหลับ ช่วงนี้ท่านจะผุดนอน ผุดนั่งอยู่ตลอด พอท่านนอนก็ห่มผ้าถวายท่าน ท่านนอนได้เพียงนาทีสองนาทีแล้วก็ลุก เป็นเช่นนี้ตลอด บางครั้งลุกนั่งลุกนอนต่อเนื่องกันถึง ๓๐๐ ครั้งก็มี ทั้งๆ ที่ท่านชราภาพมากแล้ว ซึ่งตามปรกติคนเราลุกนั่งลุกนอนต่อเนื่องกัน ๑๐๐ ครั้งก็เหนื่อยเต็มที่แล้ว ในยามอาพาธทรุดหนักเช่นนี้ ท่านแสดงให้เห็นถึงธาตุแท้ของพระธุดงคกรรมฐานที่มีความทรหด อดทนและอดกลั้นมาก ในการต่อสู้กับทุกขเวทนากล้าอย่างแสนสาหัสจากพยาธิและมรณาอย่าง ถึงที่สุดจนเป็นที่ประจักษ์ชัด โดยไม่มีการร้องครํ่าครวญใดๆ สมกับท่านเป็นผู้ฝึกฝนอบรมจิตใจมา เป็นอย่างดี ระหว่างที่มีอาการทรุดหนักจะมีพระอุปัฏฐาก ๔ องค์ สลับกันเข้าเวรช่วยประคับประคองลุกนั่งลุกนอนและคอยบีบนวดแขนขาถวายท่านกันตลอดทั้งวันทั้งคืน

ช่วงนี้ถึงแม้หลวงปู่ลีท่านมีอาการทรุดหนักลง ร่างกายเริ่มไม่ไหวแล้ว แต่ท่านกลับมีสติที่สมบูรณ์มาก ท่านแสดงให้เห็นถึงคุณสมบัติพิเศษของพระอรหันต์ คือ พระอรหันต์มีสติอันไพบูลย์ จนเป็นที่ประจักษ์ชัดเจนมาก ท่านพูดปรารภกับพระอุปัฏฐากว่า “จะอยู่ได้แค่ไหนก็แค่นั้น” บ้าง “เจ็บทั้งตัว” บ้าง และท่านบอกให้ฟังเสียงไฟธาตุในร่างกายของท่านเริ่มแตกมีเสียงดังตุ๊บตั๊บบ้าง ทั้งพูดขึ้นว่า “ร่างกายไม่ไหวแล้ว” ในช่วงนี้ท่านมีอาการเหนื่อยมาก กําลังเรี่ยวแรงก็อ่อนลงๆ และร่างกายก็ผ่ายผอมลงอย่างเห็นได้ชัด ท่านมักพูดขึ้นว่า “ใจจะขาดๆ” ท่านพูดอยู่เช่นนี้ให้ พระอุปัฏฐากและฆราวาสที่เข้าไปอุปัฏฐากได้ยินเสมอๆ

พระอุปัฏฐากทุกองค์ล้วนปรนนิบัติดูแลองค์หลวงปู่ลีด้วยความรัก ความเคารพเทิดทูนบูชา หลวงปู่ท่านแทบไม่ได้หลับนอน พระอุปัฏฐากก็ต้องคอยประคองนอนนั่ง คอยบีบนวดแขนขา ตลอดเวลา แทบไม่ได้หลับได้นอนเหมือนกัน ต่างเหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้าตามๆ กัน บางองค์ถึงกับ บีบนวดไป ก้มหลับไปก็มี พระอุปัฏฐากทุกองค์ล้วนยอมรับและกล่าวสรรเสริญชื่นชมหลวงปู่ว่า “แม้หลวงปู่ท่านจะอาพาธหนักมีอาการทรงและถึงกับทรุดหนักก็ตาม แต่ท่านมีสติสัมปชัญญะ ครบถ้วนสมบูรณ์อยู่ตลอดเวลา ท่านไม่เคยขาดสติเลย” ดังที่องค์หลวงตาพระมหาบัว เทศน์ไว้ว่า “สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ ของพวกเรา มีแต่ท่านผู้ที่ทรงสติไว้เรียบร้อย จนกลายเป็นสติวิปุละ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยสติ อยู่ที่ไหน สติติดอยู่กับตัวเอง สุดท้ายเป็นสติหลักธรรมชาติ ตั้งไม่ตั้งก็ เป็นอยู่อย่างนั้น” 

ช่วงหลวงปู่ลีอาพาธหนัก ท่านห่มอังสะและนุ่งผ้าอาบนํ้า ท่านนอนรักษาในห้องนอนเล็กๆ นอนบนตั่งเล็กๆ ขนาดพอดีๆ กับองค์ท่าน ความสูงเท่าพาเลทประมาณ ๑๕ เซนติเมตร มีเบาะบางๆ ปูทับด้วยผ้าสีกรักและมีหมอนไว้หนุนนอน ต่อมาท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนจึงสั่งให้ใช้ตั่งตัวที่สูงขึ้น เพื่อความสะดวกในการอุปัฏฐาก ท่านมีอาการหนาว แต่ละวันพระอุปัฏฐากจะนํานํ้าอุ่น เช็ดตัว คอยห่มผ้าห่มถวาย คอยถวายนํ้าปานะที่เป็นนํ้าผลไม้กีวีกล่อง นํ้าส้มสแปลช ซึ่งถูกกับ ธาตุขันธ์ของท่าน และคอยตําใบย่านางผสมพิมเสนถวายให้ท่านอมแก้ไอ มีเครื่องช่วยหายใจให้ออกซิเจนเครื่องเล็กๆ มีเครื่องทําความอบอุ่น แต่ท่านก็ไม่ยอมให้หมอทําการเจาะตรวจเลือดหรือตรวจวัดใดๆ การรักษาอาพาธของหลวงปู่ทุกอย่างเป็นไปอย่างสมถะประหยัดเรียบง่าย เป็นไปตามแนวพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น อย่างแท้จริง

ในวันพุธที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑ หลวงปู่ได้สําลักนํ้าลายลงปอด ทําให้เกิดปัญหา ในปัจจุบัน ดังนี้ ๑. ภาวะติดเชื้อในกระแสเลือด จากปอดติดเชื้อ เพราะสําลักอาหารลงปอด ๒. ภาวะอัมพาตซีกซ้าย จากเส้นเลือดในสมองตีบด้านขวา ๓. ซีด จากภาวะเลือดออกในทางเดิน อาหาร ๔. โรคประจําตัวเดิมของหลวงปู่ คือ ความดันโลหิตสูง และไขมันในเส้นเลือดสูง 

พระอุปัฏฐากก็ดูแลท่านตามปรกติดังกล่าวมา จนเย็นวันที่ ๒๑ กุมภาพันธ์ ท่านเรียกห่มผ้า พระอุปัฏฐากก็ห่มด้วยผ้าห่มผืนบางถึง ๖ ผืน ท่านอมใบย่านางตําผสมพิมเสน จากนั้นท่านสั่งกับพระอุปัฏฐากว่า “ห้ามแตะต้องตัวท่าน” จากนั้นท่านก็นอนตะแคง ตั้งแต่ ๔ โมงเย็น หลังจากท่านสั่งเสร็จ ท่านนอนโดยมีเครื่องช่วยหายใจ วันนี้ท่านนอนมากเป็นพิเศษ จนพระอุปัฏฐากก็พูดกันว่า หลวงปู่ท่านไม่ได้นอนเช่นนี้มานานร่วม ๒๐ วันแล้ว ให้ท่านได้นอนพักผ่อนเต็มที่ ท่านนอนจนถึงสามทุ่ม พระอุปัฏฐากก็พากันแปลกใจ จึงคาดกันว่า ท่านไม่รู้สึกตัวแล้ว จากนั้นหมอก็เริ่ม ทําการเจาะให้นํ้าเกลือและยา ภาวะติดเชื้อในกระแสเลือดอยู่ในภาวะปกติ หลวงปู่มีระดับความ รู้สึกตัวค่อนข้างตํ่าและมีอาการตอบสนองไม่มาก ขยับตัวได้น้อย แต่จะหาวเองได้บางครั้ง จนถึง เช้ามืดของวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ จึงประชุมกันให้ถอดออก คงเหลือแต่เครื่องช่วยหายใจ 

เนื่องจากองค์หลวงปู่ยังไม่สามารถฉันได้เอง ทําให้ขาดนํ้าและสารอาหาร บ่ายวันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ มีการปรึกษาหารือกัน โดยท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน เป็นประธาน ได้ตกลงและ เห็นพ้องต้องกัน จึงมีการให้นํ้าเกลือถวายองค์หลวงปู่ จนเข้าสู่เดือนมีนาคม องค์หลวงปู่ท่านยังอยู่ ในอิริยาบถนอน ท่านเหมือนคนนอนหลับโดยมีเครื่องช่วยหายใจ บางครั้งท่านมีอาการหาวให้ พระอุปัฏฐากได้ยิน เมื่อหาวแล้วท่านก็เม้มปากปิดสนิทเหมือนไม่อยากให้เอาเครื่องมืออะไรสอดใส่

ในคืนวันที่ ๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๖๑ มีเหตุการณ์สําคัญ คือ ในคืนวันนี้จะมีหมอมาฉีดยาถวายหลวงปู่ลี ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน แม้ท่านอยู่วัดท่านก็เป็นห่วงเป็นใยในอาการหลวงปู่ลี ท่านได้ปรารภว่า หากเป็นไปได้ ท่านอยากจะรับหลวงปู่ลี ซึ่งเป็นญาติผู้ใหญ่แท้ๆ และเป็นครูบา- อาจารย์ของท่านไปรักษาอาการอาพาธที่วัดถํ้าสหายฯ ขณะที่หมอกําลังจะฉีดยาถวาย เมื่อท่านทราบข่าวนี้ เวลาประมาณ ๓ ทุ่ม ท่านจึงโทรศัพท์มาวัดป่าภูผาแดง และสั่งให้คนที่รับโทรศัพท์ ให้รีบไปกุฏิหลวงปู่โดยด่วนทันที จากนั้นท่านสั่งคณะพระอุปัฏฐากและหมอไม่ให้ฉีดยาใดๆ ถวายหลวงปู่ลีอย่างเด็ดขาด เพราะหากฉีดยานั้นอาจจะกระทบกระเทือนต่อธาตุขันธ์ของหลวงปู่ และอาจจะเกิดเหตุที่ยากเกินจะแก้ไขได้ทันท่วงที จากนั้นมีการปรึกษาหารือกันในกุฏิหลวงปู่ สรุปให้เคารพเชื่อฟังในคําสั่งของท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน จึงห้ามฉีดยาใดๆ ถวายหลวงปู่ต่อไป คงให้แต่ถวายนํ้าเกลือและใส่เครื่องช่วยหายใจเท่านั้น ต่อมาก็มีการให้สารอาหารเหลวทางสายยาง ช่วงกลางเดือนมีนาคม หลวงปู่ท่านมีอาการดีขึ้น บางครั้งท่านทําเสียงในลําคอดุพระอุปัฏฐากจนได้ยินกันทั่วห้อง บางครั้งท่านก็ลืมตา เมื่อต้นเดือนเมษายน มีการเจาะเลือดท่านไปตรวจพบว่าปอด ของท่านมีการติดเชื้อ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน สั่งรักษาให้ถึงที่สุด

ในระหว่างอาพาธหนักนี้ หลวงปู่ลีท่านเหมือนคนนอนหลับปรกติธรรมดา มีไอ มีกรนบ้าง ผิวพรรณผุดผ่องงดงาม ด้วยท่านเป็นพระอรหันต์ ท่านทรงอิทธิบาท ๔ สามารถมีอายุยืนอยู่ได้ถึงหนึ่งกัป หลวงปู่ลีท่านจึงดํารงธาตุขันธ์ไว้ได้ โดยครูบาอาจารย์เทศน์ไว้ดังนี้ “นี่อิทธิบาท ๔ ผู้ใด มีอิทธิบาท ๔ จะอยู่อีกกัปหนึ่งก็อยู่ได้ จะอยู่อีกกี่ปีก็ได้ เพราะมันรั้งใจตัวนี้ไม่ให้มันเคลื่อน ออกจากกายได้ ถ้ามันไม่เคลื่อน มันก็ไม่มีวันตาย แต่ถ้ามันปล่อยให้เคลื่อนนะ ไม่ใช่ว่าไม่ให้เคลื่อนนะ ผู้ที่มีธรรมเขาอยากได้ไปด้วย เขาจะรั้งไว้ทําไม? แต่ผู้ที่รั้งไว้ก็รั้งไว้เพื่อประโยชน์กับโลกเท่านั้นแหละ”

เมื่อข่าวอาการอาพาธหนักของหลวงปู่ลีแพร่สะพัดออกไปอย่างรวดเร็ว ก็มีพระมหาเถระทั้งฝ่ายปกครอง ฝ่ายกรรมฐาน ตลอดพระ เณร แม่ชี ญาติโยมผู้มีจิตศรัทธาเคารพเลื่อมใสใน องค์หลวงปู่ฯ ต่างพากันทยอยเดินทางเข้าวัดป่าภูผาแดง มากราบเยี่ยม มาสวดมนต์ถวาย ฯลฯ ด้วยความเป็นห่วงเป็นใยในอาการที่ไม่น่าไว้วางใจ ทางวัดมีการจัดเตรียมสถานที่รองรับผู้คนที่มากัน อย่างเนืองแน่น โดยมีกําลังเจ้าหน้าที่ตํารวจ ทหาร เข้ามาอํานวยความสะดวกในด้านต่างๆ และรักษาความปลอดภัย มีจิตอาสามาช่วยกันทําความสะอาดสถานที่ ห้องนํ้า สําหรับโรงทานเลี้ยงอาหารและเครื่องดื่มมีผู้นํามาเลี้ยงมากมาย แม้จะมีพุทธบริษัทเดินทางมากราบเยี่ยมจํานวนมาก แต่บรรยากาศภายในวัดเป็นไปโดยความสงบเรียบร้อยราบรื่น ทั้งนี้เป็นเพราะบารมีธรรมขององค์หลวงปู่ลีนั่นเอง 

อาพาธหนักสู่มรณกาล

หลวงปู่ลี กุสลธโร ในขณะที่ท่านอาพาธหนัก ท่านไม่เคยแสดงอาการปวกเปียกอ่อนแอ ไม่เคยร้องเจ็บปวดโอดครวญ ไม่เคยนอนทุรนทุราย ทิ้งเนื้อทิ้งตัว และไม่เคยแสดงอาการวิตกกังวลใจใดๆ ให้ใครๆ ได้เห็นเลย ท่านองอาจกล้าหาญอย่างที่สุดในการเผชิญหน้ากับความตาย อันเป็นสัจธรรม ที่ไม่อาจมีใครในโลกจะหลีกเลี่ยงได้ ทุกกิริยาอาการความเคลื่อนไหว และทุกวินาทีที่ผ่านไปๆ ของ หลวงปู่นั้น ท่านเต็มไปด้วยสติอันไพบูลย์ สมกับท่านเป็นพระอรหันตสาวกอย่างแท้จริง 

นับแต่ท่านได้สั่งห้ามแตะต้องตัวท่าน ท่านอยู่ในอิริยาบถนอนรักษาอาการอยู่บนเตียงพยาบาล ท่านอยู่ด้วยการเจริญอิทธิบาท ๔ เพื่อดํารงธาตุขันธ์เป็นร่มโพธิ์ร่มไทรให้พุทธบริษัทตราบนานเท่านาน และในขณะเดียวกันท่านก็พร้อมที่จะนิพพานได้อย่างง่ายดาย ท่านยังคงนอนสงบนิ่งเพื่อประคองรักษา ธาตุขันธ์ให้อยู่นานที่สุด นานถึงเกือบ ๙ เดือน พระอุปัฏฐากได้ผลัดเปลี่ยนกันเข้าเวรดูแลพยาบาลตลอด ๒๔ ชั่วโมง โดยมีการพลิกตัว ซ้าย ขวา และนอนราบ สลับกันทุก ๒ ชั่วโมง ทั้งนี้เพื่อป้องกันแผลกดทับ 

พระอุปัฏฐากใกล้ชิดเล่าว่า “ตอนท่านไม่พูดนี้ กราบเรียนหลวงปู่ลีว่า “หลวงปู่ หลวงปู่บุญมี เสียแล้วนะ ผมจะไปกราบหลวงปู่บุญมี” ท่านก็ลืมตา แต่ท่านไม่พูด แล้วนํ้าตาท่านไหลออกมาด้วย และมีเสียงอื้อๆ อยู่ข้างใน ท่านรับรู้ว่าหลวงปู่บุญมีมรณภาพ บอกท่านอยู่นะ “หลวงปู่บุญมีเสีย” “หลวงปู่ จะจุดศพวันนี้” บอกท่านหมด นํ้าตาท่านไหล ท่านเคารพหลวงปู่บุญมีมาก หลวงปู่บุญมี เป็นพี่ใหญ่ๆ เสียงท่าน อื้อๆ อยู่ แต่ท่านไม่พูดออกว่าเป็นเสียงความ แต่นํ้าตานี่ไหลเลย ท่านผูกพันกันมาก 

ท่านรู้เรื่องหมด แต่ไม่พูด ก็เหมือนท่านพูดไว้ว่า จะไม่พูด มันก็ตรงเป๊ะ ไม่พูด เสียงหาวนอนแบบเราง่วงนอนแล้วหาวมี แล้วเวลาหมู่พระคุยกันดังๆ ในห้อง ท่านจะอื้ม ! คุยดังในห้อง เฮื้อ ! หมู่ก็ เงียบไป แต่ท่านไม่ได้พูดเป็นเสียงความ ลืมตาน่ะลืม ถ้าไม่รู้ พูดจริงๆ นะ เวลาสรงนํ้าเสร็จ ถ้าพลิกตัว หลวงปู่มาทางโรงทานแม่อ้วน ฝั่งอุบาสิกา ท่านจะลืมตา ๑๕ นาที ๓๐ นาทีนะ หลวงปู่ถ้าพลิกมาข้างนี้ท่านจะลืมตาทุกครั้งนะ ลืมตามอง แต่ท่านไม่พูด

ตอนท่านยังพูดได้ ท่านจะเอาไฟฉายนี่ส่องดูรอบห้องหมดเลย ท่านส่องดูภาพ หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น หลวงตามหาบัว ฯลฯ ส่องแล้วก็ดับไว้ แล้วก็เอามาส่องอีก ส่องอยู่อย่างนี้ ๓ วัน ช่วงหลัง ๓ วันนี้ ท่านไม่ส่องแล้ว ท่านจะดูหมด ท่านจะดูแบบว่า ดูโลกเป็นครั้งสุดท้าย แล้วดูครูบาอาจารย์เป็นครั้งสุดท้าย”

ในช่วงระหว่างนี้ก็มีครูบาอาจารย์ พระมหาเถระผู้ใหญ่ ตลอดพุทธศาสนิกชนที่ทราบข่าวเดินทางมากราบเยี่ยมและบําเพ็ญบุญ โดยมีเหตุการณ์สําคัญ คือ 

ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑ ช่วงที่หลวงปู่ลีอาพาธหนักใหม่ๆ ท่านได้เมตตาขึ้นไปเยี่ยมดู การก่อสร้างพุทธมหาเจดีย์ถึง ๓ ครั้ง ท่านมีความประสงค์ที่จะเร่งให้พุทธมหาเจดีย์แล้วเสร็จ หลวงปู่ลี ท่านว่า “ผมสิ (จะ) ไปเบิ่ง (ดู) เจดีย์ก่อน” แล้วเอารถเอาอะไรมา ท่านขึ้นรถไป “ไปเบิ่งเจดีย์ก่อน ผมย่าน (กลัว) ผมตายก่อน ย่านบ่ (กลัวไม่) เห็นยอดเจดีย์” กลับมาท่านพูดเลยนะ “เอ้ย ! ไปเบิ่ง ก็คือเก่า (เหมือนเดิม) บ่ไปหน้ามาหลัง (ไม่คืบหน้า)” “ท่าน… ตาย ๑๐ ชาติ ก็บ่แล้ว (ไม่เสร็จ) ดอก” เขาเอาท่านไปในห้อง ไปนั่ง ท่านก็พูดอีก “ไปเบิ่งเจดีย์ก็คือเก่า ผมสิบ่ได้ (จะไม่ได้) เห็นยอดเจดีย์ดอก คือสิ (คงจะ) ตายก่อนล่ะว้า” ท่านว่า ท่านพูดแล้วท่านก็เช็ดอย่างนี้ “ผมคือสิ (คงจะ) ตายก่อน คือสิ บ่เห็น (คงจะไม่เห็น) ยอดเจดีย์หรอก”

ส่วนระเบียงรอบพุทธมหาเจดีย์ชั้น ๓ ด้วยความเมตตาและเป็นห่วงของหลวงปู่ลี ท่านสั่งให้ สร้างลูกกรงโดยรอบเพื่อป้องกันคนพลัดตก เขานิมนต์หลวงปู่ขึ้นไป “บ่ไปดอก ย่านตก บอกให้ท่าน… มันเฮ็ด (ทํา) ลูกกรงรอบ มันก็บ่เฮ็ด (ไม่ทํา)” ท่านว่า “ย่าน (กลัว) คนไปตก ย่านเด็กน้อยไปตก” เมื่อหลวงปู่ลีมรณภาพ ยอดเจดีย์กับลูกกรงโดยรอบพุทธมหาเจดีย์ก็ยังไม่แล้วเสร็จ ซึ่งเป็นไปตามที่ท่าน พูดไว้ล่วงหน้า ซึ่งพระที่รับผิดชอบจะรีบทําตามคําสั่งของหลวงปู่ต่อไป

สําหรับการรับบริจาคทองคําสร้างยอดฉัตรพุทธมหาเจดีย์ ท่านตั้งไว้ ๑๐๐ กิโลกรัม เมื่อมีการ รับบริจาคจริงปรากฏว่าได้มากถึง ๒๐๐ กว่ากิโลกรัม ส่วนเงินบริจาค ทีแรกท่านเป็นห่วงเพราะต้องใช้ เงินจํานวนมาก ท่านจึงเขียนพินัยกรรมให้เอาเงินบริจาคในงานศพของท่านทั้งหมดไว้สร้างพุทธมหา- เจดีย์ แต่เมื่อท่านทราบว่ามีจํานวนเพียงพอแล้ว ท่านก็วางใจทอดธุระไม่เป็นห่วงอีกต่อไป สําหรับการก่อสร้างพุทธมหาเจดีย์โครงสร้างใกล้จะแล้วเสร็จ เหลือแต่งานทํายอดเจดีย์ งานหล่อยอดฉัตรเจดีย์ งานตกแต่งภายใน และงานปรับภูมิทัศน์โดยรอบพุทธมหาเจดีย์ ฯลฯ ซึ่งคาดว่าจะใช้เวลาอีกไม่นาน

ในวันเสาร์ที่ ๔ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๖๑ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมหาวชิราลงกรณ บดินทรเทพย- วรางกูร รัชกาลที่ ๑๐ โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้ผู้แทนพระองค์ และผู้ว่าราชการจังหวัดอุดรธานี พร้อมข้าราชการทุกหมู่เหล่า ไปในการถวายสังฆทาน วัดป่าเกษรศีลคุณธรรมเจดีย์ (วัดภูผาแดง) ตําบล หนองอ้อ อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี น้อมถวายหลวงปู่ลี กุสลธโร และถวายเครื่องไทยทานแด่ ภิกษุสงฆ์ 

และก่อนหน้าได้มีการสร้างกุฏิห้องปลอดเชื้อถวายแด่หลวงปู่ลี โดยในปลายเดือนสิงหาคม พ.ศ. ๒๕๖๑ พระอุปัฏฐากได้ช่วยกันนิมนต์เคลื่อนย้ายท่านมาอยู่ห้องปลอดเชื้อ 

สําหรับการให้อาหารแก่หลวงปู่ลี เป็นที่น่าแปลกใจ โดยก่อนหน้านี้ คณะแพทย์พยาบาลพยายามที่จะใส่สายยางหรือสายอาหารลงไปในจมูกเข้าสู่หลอดอาหารของท่าน แต่ก็ทําไม่ได้ จึงได้ใช้สารอาหารและสารนํ้าแทงเข้าในหลอดเลือดดําไปเลี้ยงร่างกายแทน ทําให้ท่านต้องอยู่แบบนี้ไปโดย ไม่ต้องให้อาหารเป็นเวลานาน ตั้งแต่เริ่มอาพาธมา 

แต่ตอนนี้บุรุษพยาบาล โดยการดูแลของแพทย์ ซึ่งเป็นชุดเดียวกันกับที่เคยดูแลองค์หลวงตา- มหาบัว ได้กราบขอโอกาสหลวงปู่กลืนสายยางให้เข้าหลอดอาหารได้ด้วยเถิด ก็เลยสามารถเอา สายยางเข้าไปในหลอดอาหารได้ ระยะนี้หลวงปู่ให้อาหารทางสายยาง เข้าทางสายยาง เข้าจมูกลงหลอดอาหาร โดยการให้อาหารเหลวที่ใช้เลี้ยงเด็ก แต่ไม่ให้อาหารประเภทนม เพราะธาตุขันธ์ของ ท่านไม่ถูกกับนม ถ้าได้ให้เข้าไปแล้วจะถ่ายไม่หยุด ส่วนการหายใจ หลวงปู่สามารถหายใจได้เอง โดยการใช้สายออกซิเจนที่มีหลอดเข้าโพรงจมูก ไม่ได้ใช้เครื่องช่วยหายใจเลย

พระอุปัฏฐากเล่าว่า “หลวงปู่ก็แปลกนะ ถ้าให้นํ้าเกลือ ให้อะไรนี่ ท่านจะไม่รับ ท่านจะบวมขึ้น ถ้าให้สักพักหนึ่งนี่มันรับอยู่ พอให้อีกสักพักนี่บวม ไม่รับ แดงเป็นผื่นแดงแล้วก็บวม เลือดนี่จะไหลกลับออกมาตามสายนํ้าเกลือ บอกหมอถอดเถอะ หมอไม่อยากจะถอดนะ เพราะว่าท่านไม่รับแล้ว จะให้ไปทําไม เลือดก็จะออก แล้วพักหลังก็ให้อัลบูมินๆ มันก็ย้อนออกมา มันไม่รับ ร่างกายไม่ตอบสนองแล้ว เลือดนี้มันจะไหลออก มันไม่รับ มันอัศจรรย์ เวลาท่านไม่รับ มันจะย้อนคืน ทั้งยา ทั้งนํ้าเกลือนี่ ให้มันไหลเข้ายังไง มันก็ไม่ไหล ถ้าจะพูดว่าอัศจรรย์แบบว่า ธาตุขันธ์ท่าน เหมือนหลวงปู่ชอบน่ะ หลวงปู่ชอบนี่เขาให้นํ้าเกลือท่าน จะเข้าได้แค่ ๓๐๐ เข้าได้ถึง ๓๐๐ ปุ๊บ นํ้าเกลือจะหยุดทันที หยุดอัตโนมัติ เอาเข้าได้แค่นั้น ของหลวงปู่ลีเหมือนกัน”

สรุปอาการอาพาธของหลวงปู่ลีในช่วงนี้นั้น ธาตุขันธ์ยังคงที่ ไม่ทรุดลง มีการตอบสนองทางร่างกายดีขึ้น แต่ไม่สามารถพูดออกมาเป็นคําพูดได้ ในระยะนี้ญาติโยมเดินทางมากราบหลวงปู่ลี ได้ทุกวัน โดยกราบอยู่ด้านนอกกุฏิห้องปลอดเชื้อ ซึ่งสามารถมองผ่านกระจกเข้าไปก็จะเห็นหลวงปู่ท่านนอนอยู่บนเตียงพยาบาล

หลวงปู่ลีท่านอดทนถึงที่สุด ท่านยอมแบกสังขารเพื่อลูกหลานพุทธบริษัท จนถึงที่สุดอวัยวะภายในต่างๆ เริ่มไม่ทํางานแล้ว และในที่สุดเรื่องที่ท่านพยากรณ์ไว้ล่วงหน้าว่า ท่านจะไม่อยู่เกินอายุองค์หลวงตา ๙๘ ปี ท่านจะขออยู่ ๙๖ ปี และท่านจะไม่อยู่รับกฐินปี พ.ศ. ๒๕๖๑ บัดนี้ได้เป็น ความจริงขึ้นมา คือ หลังจากงานทําบุญครบรอบวันคล้ายวันเกิด ๘ รอบ ๙๖ ปี เมื่อวันจันทร์ที่ ๒๔ กันยายน พ.ศ. ๒๕๖๑ และงานกฐินสามัคคีของวัดป่าภูผาแดง เมื่อวันอาทิตย์ที่ ๒๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๑ ซึ่งท่านก็นอนรักษาอยู่ในกุฏิห้องปลอดเชื้อ ไม่ได้ออกมารับกฐิน หลังจากงานกฐินเพิ่งผ่านไปยังไม่ถึงสัปดาห์ ท่านก็ถึงแก่กาลแห่งมรณภาพ ได้ละสังขารเข้าสู่อนุปาทิเสสนิพพาน คือ สิ้นทั้งกิเลสและสิ้นทั้งชีวิต ด้วยอาการอันสงบภายในกุฏิห้องปลอดเชื้อ ข้างกุฏิที่ท่านจําพรรษา เมื่อวันเสาร์ที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ ตรงกับวันแรม ๑๐ คํ่า เดือน ๑๒ เวลา ๑๕.๑๕ น. ท่ามกลางความโศกเศร้าอาลัยของคณะสงฆ์และศิษยานุศิษย์

หากนับจากวันอาพาธหนัก เมื่อเช้ามืดวันอาทิตย์ที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑ จนถึงวันมรณภาพ รวมระยะเวลา ๙ เดือนพอดิบพอดี ซึ่งเป็นไปตามเจตนารมณ์ของท่านที่ตั้งใจจะมรณภาพ อยู่ท่ามกลางป่าเขาอันวิเวกเงียบสงัดในบริเวณวัดป่าภูผาแดง อันเป็นไปตามปฏิปทาของพระธุดงค-กรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต และเป็นไปตามรอยพระบาทแห่งองค์พระบรมศาสดา ที่ท่านดําเนินมาอย่างเคร่งครัดตลอดชีวิตสมณเพศ โดย องค์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน เทศน์เรื่องพระอรหันต์ตายง่าย ไว้ดังนี้

“พระอรหันต์ท่านนิพพานไม่ค่อยได้ยินนะ ในประวัติไม่ค่อยมี มีน้อยมาก มีเฉพาะองค์ที่มี ชื่อเสียงโด่งดัง เช่น พระสารีบุตร พระโมคคัลลาน์ เวลาท่านจะนิพพาน ท่านก็มาทูลลาพระพุทธเจ้า… 

พระอานนท์นั้นก็ทราบกันแล้ว นิพพานแบบหนึ่ง ส่วนพระกัสสปะยังไม่ได้เผาศพ ยังมีการเกี่ยวกัน กับพระอริยเมตไตรย นั่นก็วาระสุดท้ายพระอริยเมตไตรยจะเอาศพของพระกัสสปะมาเผาบนฝ่า พระหัตถ์สุดท้าย กรรมสิ้นสุดลงจุดนั้น นอกนั้นไม่ค่อยปรากฏ พระอรหันต์ท่านนิพพาน ในตํารา ไม่ค่อยมีมากนะ ไม่ค่อยมี เพราะท่านตายง่าย ปรกติท่านจะอยู่ในป่าในเขาๆ เป็นประจํา ถึงกาลเวลาแล้ว หัวซุกเข้าตรงไหนปั๊บ ดีดผึงไปเลยๆ แล้วใครจะไปตามจดจารึกเอาประวัติ ของท่าน ด้วยเหตุนี้ประวัติของพระอรหันต์ทั้งหลายจึงไม่ค่อยมี เพราะท่านตายง่าย ไปที่ไหน หัวซุกเข้า ปั๊บเลย ถึงกาลเวลาแล้วเหรอ หัวซุกปั๊บ ดีดผึงไปเลยๆ ก็มีปรากฏพระสารีบุตร พระโมคคัลลาน์ พระอานนท์ ที่ชัดเจนในประวัติ นอกนั้นไม่ค่อยมีในประวัติ ท่านตายง่าย พระอรหันต์ตายง่ายนิดเดียว ท่านตายไม่มีสมมุติเข้าไปรังควานรังแกอะไรกับจิตใจท่าน”

พินัยกรรมและการรักษาปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐาน

ท่านพระอาจารย์… พระลูกศิษย์คนสนิทและผู้ดูแล “หลวงปู่ลี” มาตลอด และ หลวงปู่ลีให้เป็นพยานลงลายมือในพินัยกรรมของ “หลวงปู่ลี” ท่านได้เปิดเผยถึงอาการของหลวงปู่ลี ขณะคอยดูแลมาตลอด และได้รับผิดชอบในการเตรียมงานศพในครั้งนี้ ท่านเปิดเผยว่า

“ต้นปี พ.ศ. ๒๕๖๑ ก่อนอาพาธหนัก หลวงปู่ลีพูดกับท่านว่า “ผมจะอยู่คนเดียว จะจําพรรษาคนเดียวทุกอย่าง อยู่กินนอนกินนี่ อยู่คนเดียวหมด จะไม่ยุ่ง ไม่คลุกคลีกับหมู่ ไม่เอาแล้ว ไม่สุงสิงกับพวกท่านแล้ว อยู่คนเดียว กินคนเดียว นอนคนเดียว จําพรรษาคนเดียว” ท่านพูดแล้วก็นั่งเฉยก็เกิดสงสัย เอ้ ! นึกว่าหลวงปู่จะหนีไปไหนนะ ไม่คิดว่าท่านจะป่วย ตอนนั้นก็นั่งอยู่กับท่าน ท่านก็มีแต่เช็ดตัว” ไปเล่าให้หมู่พระฟัง ก็พากันหัวเราะและพูดว่า “โอ้ ! ไปเลย ผู้เฒ่าจะไป อยู่ไหนวะ” หมู่เขาพูดอย่างนี้เลย เอ้า ! หลวงปู่พูดอย่างนี้ ถ้าไม่เชื่อไปถามท่าน นั่งอยู่กุฏินั่น 

ในเวลาต่อมาไล่เลี่ยกัน หลวงปู่ลีก็พูดกับพระอุปัฏฐากว่า “ผมเอือมระอาใจ พระเณรในวัด มันไม่มีเสขิยวัตรนะ เสขิยวัตรนี่หมดแล้ว ผาแดงนี่” แล้วหลวงปู่ก็พูดอีกว่า “ผมมองดูพระเณร องค์ไหนก็เหมือนหัวบัวหมดนะ” เหมือนหัวบัว มันรากบัวนะ ไปเล่าให้หมู่พระฟัง ก็พากันหัวเราะอีก พักหลังมาท่านก็พูดอีกน่ะ “เราจะอยู่คนเดียว จําพรรษาคนเดียว กินคนเดียว จะไม่ยุ่งกับหมู่ ไม่คลุกคลี กับหมู่” ท่านว่า “ท่านฝึกมาแล้ว อยู่คนเดียวก็ฝึกมาแล้ว กินคนเดียวก็อยู่มาแล้ว ทีนี้ผมจะอยู่ คนเดียว ไม่ยุ่งแล้ว” ก็นึก เอ้ ! ท่านจะอยู่คนเดียวไม่ยุ่ง ก็นึกในใจ “หลวงปู่ไปไหน ผมก็จะไปด้วย” ทีนี้พอท่านมาปึ๊บ ท่านก็เป็นจริงๆ ด้วย ไม่พูด”

คําพูดบอกเหตุการณ์ล่วงหน้าของหลวงปู่ลีก็เป็นจริงขึ้นมา คือ ตลอดพรรษาปี พ.ศ. ๒๕๖๑ อันเป็นพรรษาที่ ๖๙ ของท่าน ท่านได้นอนอาพาธอยู่จําพรรษาภายในกุฏิ และต่อมาย้ายไปอยู่ ในห้องปลอดเชื้อ โดยไม่ได้ออกมาเกี่ยวข้องกับหมู่พระ

หลังจากที่หลวงปู่ลีได้อาพาธตั้งแต่วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๑ เป็นต้นมา ขณะดูแลท่านอยู่ ท่านได้พูดจาปราศรัยกับศิษยานุศิษย์ทุกคนด้วยดี แต่เนื่องจากท่านเป็นพระวัดป่า ท่านรู้ตัวของท่านดี ว่าอาการเป็นอย่างไร ธรรมดาท่านเป็นคนที่ไม่ชอบพิธีรีตองอะไรมากนัก ชอบอยู่แบบเรียบง่าย หลังจากที่ท่านได้อาพาธแล้ว ท่านได้ปฏิเสธที่จะไปเข้าทําการรักษาที่โรงพยาบาล ถึงแม้ว่าทางหมอจากโรงพยาบาลอุดรธานี จะมาพูดจาอย่างไร ท่านก็ปฏิเสธมาตลอด จนต้องมาสร้างห้องปลอดเชื้อ ให้ท่านที่วัด และก็มีการมาเจาะเลือดหลายครั้ง พร้อมนําขี้เยี่ยวไปตรวจ แต่ก็ไม่พบสิ่งผิดปรกติ จนสุดท้ายอาตมาจึงไม่ยอมให้เจาะอีก เพราะสงสารท่าน”

พระอุปัฏฐากกล่าวต่อไปว่า “จนถึงวันที่ ๒๒ กุมภาพันธ์ ท่านก็ได้พูดเป็นครั้งสุดท้ายว่า “จะไม่ พูดจากับใครอีกเลย” และก่อนนั้นท่านได้กล่าวไว้เหมือนกับที่ท่านรู้ว่า ท่านได้กําหนดอายุขัยของท่าน ไว้แล้ว โดยกล่าวว่า “อาตมาจะไม่เอาอายุเท่ากับอายุของหลวงตามหาบัว ซึ่งหลวงตามหาบัวนั้น อายุ ๙๘ ปี อาตมาก็ขออยู่ที่อายุเท่านี้ (๙๖ ปี) พอแล้ว” ขอให้ทุกคนได้ปฏิบัติทําทุกอย่างตามพินัยกรรมที่เขียนไว้ เงินที่ญาติโยมมาบริจาคให้ลงที่พุทธมหาเจดีย์ทั้งหมด ส่วนเงินที่ใช้ในการจัดงานศพ ใช้เงินในบัญชีของทางวัดและมีครูบาอาจารย์องค์สําคัญๆ ร่วมกันบริจาค และหลวงปู่ได้สั่ง พระอุปัฏฐากว่า “งานศพให้เอาไว้เพียง ๗ วันพอ จากนั้นก็ให้เผาเลย ให้ทําแบบง่ายๆ ประหยัด ไม่ต้องมีพิธีอะไรยุ่งยากมากนัก ท่านมีหมดแล้ว พร้อมหมดแล้ว อย่ามาทําโน่นทํานี่ ท่านว่าไม่ชอบ และไม่ต้องมีการสวดศพ สวดพระอภิธรรมใดๆ ให้สวดมนต์ทําวัตรเย็นเท่านั้น พิธีอย่างอื่น ท่านไม่ให้ทํา”

พระอุปัฏฐากกล่าวต่อไปอีกว่า “จนถึงวันที่ ๓ พฤศจิกายน ก่อนที่หลวงปู่จะละสังขาร หมอก็ได้มาเอกซเรย์ดูแล้วบอกศิษย์ทุกคนว่า ตอนนี้ทั้งตับ ไต ไม่ทํางานแล้ว เหลือแต่หัวใจเท่านั้น ที่ยังทํางานอยู่ หมอเขาฉีดยากระตุ้นให้หัวใจเต้น มันอยู่กับยาเฉยๆ พอหมอเขาหยุดยา ถอดออกซิเจน หมอเขาก็บอกว่า ถ้าอย่างอยู่ได้ก็ชั่วโมงหนึ่ง 

จากนั้นในตอนบ่ายก็มีการถอดเครื่องช่วยหายใจและอุปกรณ์ต่างๆ ออก ปรากฏเกิดเหตุอัศจรรย์ คือ หลวงปู่ท่านเหมือนมีอาการดีขึ้นกลับมาเป็นปกติ ท่านมีอาการเช่นนี้อยู่ประมาณ ๑ ชั่วโมง เครื่องวัดต่างๆ แสดงค่าให้เห็นอย่างชัดเจนว่า ท่านมีอาการดีขึ้น ตัวเลขในจอ ดูดีหมด ออกซิเจนดี ระบบหายใจดี ความดันดี ชีพจรดีหมด หลังจากนั้นลมหายใจของท่านก็ผ่อนลงๆ และผ่อนลงอย่างช้าๆ ช้าๆ จนในที่สุดก็หมดลมหายใจ ซึ่งสัมพันธ์กับเครื่องวัดค่าต่างๆ ที่ค่อยๆ ลดลงๆ ลดลงๆ จนไม่แสดงค่าใดๆ ท่านจากไปอย่างสงบ ท่ามกลางพระอุปัฏฐากและฆราวาสญาติโยม ที่มาเฝ้ารออยู่อย่างเนืองแน่นเต็มวัด

เรื่องของหลวงปู่ลีกับพระอุปัฏฐากใกล้ชิด ก่อนหน้าหลวงปู่ลีจะไม่พูด ท่านได้แสดงอนาคตัง- สญาณอันแจ่มชัดแม่นยําเป็นครั้งสุดท้าย โดยบอกกับพระอุปัฏฐากใกล้ชิดไว้ล่วงหน้าว่า “ถ้าผมตาย ท่านจะไม่เห็นลมหายใจครั้งสุดท้ายของผม” ท่านก็นําเรื่องนี้มาเล่าให้หมู่เพื่อนฟัง เล่าให้หมอ โรงพยาบาลอุดรฯ ฟัง ทั้งๆ ที่ท่านเป็นอุปัฏฐากดูแลใกล้ชิดตลอดเวลา และท่านก็อยากอยู่ในเหตุการณ์ โดยก่อนหลวงปู่มรณภาพไม่นาน ท่านก็ได้พาพระกราบขอขมาหลวงปู่ จากนั้นก็มีเหตุดลบันดาลให้ท่านได้ออกมานอกห้อง ไม่ได้เห็นวินาทีหลวงปู่หมดลมจริงๆ พอหลวงปู่สิ้นลมแล้วก็มีคนมาตามกลับ เข้าไป ก็ทันได้ไปนุ่งผ้าอะไรๆ ให้ท่าน ตอนท่านหมดลมนี่ไม่เห็น 

นอกจากนี้ก่อนหลวงปู่ลีจะมรณภาพ ๑๐ วัน พระอุปัฏฐากได้ฝันบอกเหตุการณ์ล่วงหน้าว่า “พระ เณรได้เดินติดตามหลวงปู่ โดยมีท่านเดินติดตามอย่างใกล้ชิด ระหว่างทางท่านได้ตักนํ้าในบ่อแล้ว นิมนต์หลวงปู่ฉัน แต่หลวงปู่ท่านไม่ยอมฉัน ท่านบอกว่าจะไปฉันนํ้าที่แม่นํ้าโขง และหลวงปู่ท่านก็เดิน ไปฉันนํ้าที่แม่นํ้าโขง และก็ได้เดินหายไปในแม่นํ้าโขง ท่านจึงตื่นขึ้นจากความฝัน” 

เหตุอัศจรรย์ขณะท่านละสังขาร

เมื่อหลวงปู่ลีละสังขารแล้ว ศิษย์ก็ต้องปฏิบัติตามที่หลวงปู่สั่งไว้ และในวัดนี้ก็มีสัตว์ป่ามาอาศัย อยู่เป็นจํานวนมาก มีทั้งเก้ง งูเหลือม อีกา นกยูง นกต่างๆ และสัตว์อื่นๆ โดยเฉพาะนกยูงนั้นมีมากหลายร้อยตัว จากสัตว์ป่าตอนนี้กลับมาเชื่องมากแล้ว พวกสัตว์ป่าพากันมากินอาหารที่พระท่านและญาติโยมโปรยให้กินทุกวัน โดยเฉพาะตัวที่เป็นหัวหน้านกยูงซึ่งเป็นสัตว์ตัวโปรดของหลวงปู่ หลวงปู่เรียกมันว่า “ไอ้แขก” และให้ถ่ายรูปมันไว้ มันจะมากินเมล็ดทานตะวันที่กุฏิหลวงปู่ลี และนอนอยู่ที่คานข้างกุฏิทุกวัน ก่อนจะบินไปหากินที่อื่น ที่แปลกมาก คือ ก่อนหน้าที่หลวงปู่จะละสังขาร ๓ วัน พวกอีกาและนกยูง กระรอก กระแต จะพากันส่งเสียงร้องจนก้องวัดไปหมด วันที่หลวงปู่ละสังขาร มันจะพากันร้องกันตั้งแต่เช้า และร้องอยู่จนถึงหลวงปู่ละสังขารไปแล้ว จึงได้พากันหยุดร้อง เหมือนกับ มันร้องเหมือนพวกเราสูญเสียพ่อแม่ไปเช่นกัน ส่วนสัตว์อื่นที่มาอาศัยอยู่แถวนี้ พวกสัตว์เล็กสัตว์น้อย มันจะเงียบ ปกติมันจะร้องจุ๊บจิ๊บๆ แต่ตรงกันข้าม มันกลับเงียบ

บรรยากาศในวันที่หลวงปู่ลีละสังขารนั้น พูดแบบภาษาอีสานก็คล้ายๆ กับว่า ครูบาอาจารย์ตาย พ่อแม่ตาย มันก็ลูก หลาน เหลน โหลน เขาจะโศกเศร้า แต่ว่าบางคนเขาก็ร้องไห้ ทุกสิ่ง ทุกอย่างมันเศร้าไปหมด ท้องฟ้านี้มีเมฆดูครื้มๆ ไม่มีแดดส่อง อากาศเย็นสบาย แต่ดูวิเวกวังเวงและ ดูว้าเหว่ ชวนให้เศร้าสร้อยเหงาหงอยหดหู่ใจตลอดทั้งวัน ประดุจบรรดาเหล่าเทพยดา นาคา อินทร์ พรหม ร่วมรับรู้และร่วมแสดงความไว้อาลัยอย่างสุดซึ้งต่อการจากไปอย่างไม่มีวันกลับคืนสู่วัฏฏะของหลวงปู่ ร่วมกับบรรดาเหล่าศิษยานุศิษย์เป็นครั้งสุดท้าย เพราะต่างก็ขาดหลวงปู่เป็นที่พึ่งทางธรรม ทางจิตใจเหมือนกันกับมนุษย์และสัตว์ทั้งหลาย” 

พระอุปัฏฐากเล่าถึงหลวงปู่ลีช่วงมรณภาพ มีเหตุการณ์อัศจรรย์มากมาย เช่น ก่อนหลวงปู่มรณภาพไม่นานนัก มีลําแสงจากท้องฟ้าพุ่งลงสู่กุฏิห้องปลอดเชื้อบ้าง ภายในห้องปลอดเชื้อมีแสง สว่างไสวเพิ่มขึ้นกลมกลืนกับแสงจากหลอดไฟในห้องบ้าง คนเขามาถามหมู่พระ ท่านเลยบอกไปว่า เทวบุตรเทวดามากราบคารวะเยี่ยมดูอาการอาพาธของหลวงปู่ และมากราบสรีระของหลวงปู่เป็นครั้งสุดท้าย เมื่อหลวงปู่มรณภาพก็ไม่ได้ฉีดยาฟอร์มาลีนรักษาศพ เพราะจะประชุมเพลิงใน ๗ วัน และจะอัญเชิญศพเข้าโลงเย็นอยู่แล้ว ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนท่านก็เห็นด้วย

สภาพศพเป็นที่น่าอัศจรรย์ คือ ควรแข็งแต่กลับนิ่มเหมือนยังมีชีวิตอยู่ แขน ขา จะยกอย่างไร ก็ได้ นุ่มนิ่มไปหมด ร่างกายส่วนขาทั้งสองข้าง ตั้งแต่เท้าขึ้นมาถึงโคนขาซึ่งมีสภาพบวมดํา สีดําเหมือน ลูกหว้าสุก หรือลูกองุ่นพันธุ์สีดํา กลับมาหายเป็นปกติ ส่วนแขนเป็นจํ้าๆ เพราะการฉีดยา นํ้าเกลือ คั่งค้างจนออกสีดํา ก็กลับมาหายเป็นปกติ แบบว่าเลือดปรับสภาพหมด โดยเฉพาะส่วนของลําตัว ที่บวมกลมเป็นแท่งคล้ายลูกฟักแท่งใหญ่ๆ ตั้งแต่ท้องน้อยถึงลิ้นปี่ ดําคลํ้า กลับมาหายบวม กลับสู่สภาพปกติเหมือนไม่ป่วย สภาพบวมตามร่างกาย แม้หมอมีการใส่อุปกรณ์เพื่อระบายลมในร่างกาย แต่กลับไม่ได้ผล สภาพศพก็ยังคงบวม แต่เมื่อถอดอุปกรณ์ปรากฏว่าลมออกเอง น่าอัศจรรย์ และ ที่สําคัญสภาพผิวพรรณวรรณะแปรเปลี่ยนเป็นเหลืองทองอร่ามผุดผ่องงดงามมาก ใบหน้าก็อิ่มเอิบงดงามมากออกสีชมพูระเรื่อๆ นัยน์ตาก็หลับสนิท ท่านเหมือนนอนหลับอย่างมีความสุข ซึ่งต่างกับสภาพศพทั่วๆ ไป สําหรับส่วนของปากหุบลง เนื่องจากหลวงปู่ไม่มีฟัน ถ้ามองแบบโลกๆ จะดูไม่งาม พระศิษย์จึงนําผ้ามาปิดใบหน้าเอาไว้

ความอัศจรรย์ยังมีต่อไป ต่อมาอัญเชิญสรีระของหลวงปู่ลีไว้ในโลงเย็น แม้ไว้หลายวันแล้ว ก็ตาม เมื่อมีการอัญเชิญจากโลงเย็นไว้ในโลงหีบทอง สภาพศพก็ยังสวยน่าสัมผัสจับต้อง สภาพศพที่ควร เย็นแข็งเหมือนแช่เนื้อแช่ปลากลับมีสภาพอุ่นและนิ่ม หลวงปู่ลีท่านแสดงความเป็นพระอรหันต์ให้ปรากฏเป็นครั้งสุดท้าย ทําให้มั่นใจว่า หลวงปู่ท่านใช้จิตบริสุทธิ์ฟอกธาตุขันธ์เอง สภาพศพของท่าน ซึ่งเป็นศพพระอรหันต์ จึงแตกต่างจากสภาพศพของปุถุชนคนสามัญทั่วไป จนผู้ที่อยู่ในเหตุการณ์เห็นประจักษ์สายตาจนเป็นที่อัศจรรย์

พระอุปัฏฐากเล่าว่า “สภาพศพของหลวงปู่ลีที่เห็นครั้งสุดท้าย เหมือนสภาพเดิม ไม่ได้ผอม แล้วท่านไม่ได้พองนะ แบบภาษาอีสานเขาว่าบ่ไข่ (ไม่พอง, ไม่อืด) นั่นนะ ไม่เหี่ยว ไม่เขียว มีแต่ สีเหลือง ศพท่านอยู่สภาพเดิม เหมือนท่านนอนหลับ อย่างไงก็อย่างนั้นล่ะ เหมือนเดิม 

ธรรมดาคนเรามันจะผอม จะแห้งเหี่ยว ก็เหมือนคนแก่ธรรมดา ถ้าจะพูด ผิวพรรณวรรณะ ของท่านนี้ดี ผ่องใส ถ้าพูดตามหลักทางธรรมน่ะ ยอด สุดยอดธรรมๆ เหมือนหลวงตาท่านชมเชย “ธรรมลีๆ สุดยอดธรรม เศรษฐีธรรม” ท่านเอาร่างกายของท่านนี้แสดงให้โลกดูเป็นครั้งสุดท้าย

แต่ว่ามันมีอยู่ครั้งหนึ่งท่านเคยเล่าให้ฟังนะ หลวงปู่มั่น เวลาพระไปดูหลวงปู่มั่นน่ะ หลวงปู่มั่น จะแลบลิ้น จะเหลือกตาให้ เวลาโยมไปดูศพหลวงปู่มั่น หน้าตาท่านจะยิ้มแย้มแจ่มใสเบิกบาน ทีนี้พระ กับโยมมาทะเลาะกัน หลวงปู่วัดโพธิสมภรณ์ หลวงปู่จูม พนฺธุโล นี่ท่านก็เลยมาชําระความ พระไปดู หลวงปู่มั่น ท่านให้พระดูเป็นกรรมฐาน ให้ดูอสุภะ ดูร่างกาย ร่างกายเป็นของไม่เที่ยง ไม่สวยไม่งาม 

ถ้าโยมท่านให้ดูเป็นของสวยของงาม โยมเขานี้เป็นทางโลก ถ้าไปมองอย่างนั้น ครูบาอาจารย์ เป็นพระอรหันต์เขาจะตําหนิติเตียน ถ้าเป็นพระไม่เป็นไร เขาดูเป็นกรรมฐาน

พระก็เห็นอย่างนี้ โยมก็เห็นอย่างนี้ โยมที่มันรักหลวงปู่มั่น มันจะฆ่าพระ มันบอกว่าไปดูถูกหลวงปู่ “ขนาดมึงเป็นพระ มึงยังดูถูกหลวงปู่” ภาษาอีสานนะ “มึงไปดูสิ หลวงปู่หน้าตายิ้มแย้มแจ่มใส หน้าตาน่ารักจะตาย มึงไปบอกหลวงปู่ แลบลิ้นปลิ้นตา” เขาจะฆ่าพระสิ พอเขาจะฆ่าพระ หลวงปู่จูม นี้ก็เลยไประงับความ

ศพของหลวงปู่ลีนี้ก็เหมือนกัน เขาปิดใบหน้า ปิดนี้ก็ระลึกว่าอันนี้ล่ะ กลัวว่าคนมองเห็น มันจะ ตําหนิกัน แต่ว่าดูสภาพท่าน ขนาดปิดยังดูสวยนะ สีท่านก็สวย สีเหลืองนั่น ถ้านึกได้ก็จะไปเปิดอยู่ แต่นึกไม่ได้ นึกได้ก็จะไปดึงผ้าออก เอาปิดแค่ปาก ให้เห็นแค่จมูกขึ้นไป มองเห็นท่านหลับยิ้ม หลับแบบว่าไม่แบบไม่โศกเศร้านะ นํ้าตาอะไรก็ไม่มี หลับแบบมีความสุข

เนื่องจากหลวงปู่ลีในยามที่มีชีวิตอยู่ ท่านได้มอบการจัดงานศพของท่านแก่ท่านพระอาจารย์ จันทร์เรียน คุณวโร เป็นพินัยกรรมที่ท่านกล่าวมอบไว้ตั้งแต่สมัยที่ท่านพาท่านพระอาจารย์คําผอง กุสลธโร กับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนออกเที่ยวธุดงค์ทางบ้านบง จังหวัดเลย โดยหลวงปู่ลีท่านพูดกับท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนว่า “เออ ! ถ้าผมตายแล้ว ให้ท่านจัดการศพผมนะ”

ดังนั้น ในวันที่หลวงปู่ลีจะมรณภาพ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนจึงเข้ามาเตรียมความพร้อม ในด้านต่างๆ ท่านมาสั่งหมด งานจึงไม่ขลุกขลัก เป็นต้นว่า ทําตามที่หลวงปู่ท่านสั่งไว้ไม่ให้เก็บศพนาน จึงประชุมเพลิงศพภายในเวลาเพียง ๘ วัน หลังจากวันมรณภาพ สั่งเตรียมเมรุ อุปกรณ์ โต๊ะ เตียง และสถานที่บนศาลาใหญ่ไว้รองรับการรดนํ้าศพ ท่านถามความพร้อมกับบรรดาพระศิษย์ของหลวงปู่ เช่น ไม้ฟืน ฯลฯ ซึ่งทุกอย่างได้เตรียมพร้อมหมดแล้ว ตั้งแต่เวลา ๑๑.๐๐ น. จากนั้นก็กําหนดสถานที่ ประชุมเพลิงศพบริเวณหน้าศาลาใหญ่ ซึ่งพระทุกองค์ก็เห็นด้วย เป็นต้น

เมื่อหลวงปู่ลีมรณภาพ พระ เณร ฆราวาสที่มานั่งรอ ได้ทําพิธีกราบขอขมา ต่อมาทางวัดได้ อัญเชิญสรีระสังขารของหลวงปู่ลีออกจากห้องปลอดเชื้อขึ้นไว้บนศาลาใหญ่ ก่อนพิธีรดนํ้าศพหลวงปู่ ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนได้ทําพิธีทอดผ้าบังสุกุล โดยให้พระ ๔ รูป พิจารณาผ้าบังสุกุล

เมื่อศิษยานุศิษย์ทราบข่าว ก็หลั่งไหลพากันมากราบและร่วมรดนํ้าสรีระสังขารของท่านที่ศาลา ของวัดกันอย่างเนืองแน่น ในเย็นวันเสาร์ที่ ๓ และตลอดทั้งวันอาทิตย์ที่ ๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ มีจํานวนหลายหมื่นคน รถยนต์มีจํานวนหลายพันคันวิ่งเข้าออกวัดตลอดทั้งวัน โดยเฉพาะตอนเย็น รถติดกันยาวเหยียดจนถึงถนนใหญ่ทางเลี้ยวเข้าวัดถึงศาลาใหญ่ระยะทาง ๖.๕ กิโลเมตร แต่ประชาชนก็ไม่ท้อพากันลงจากรถแล้วเดินเท้าเข้าวัดเต็มท้องถนน เพื่อร่วมรดนํ้าสรีระสังขารของหลวงปู่ลี โดย พระผู้ใหญ่ประชุมตัดสินใจให้รอจนศิษย์คนสุดท้ายสรงนํ้าแล้วเสร็จ จึงอัญเชิญสรีระสังขารของหลวงปู่เข้าโลงศพเย็น ทั้งนี้คําสั่งเสียของหลวงปู่ลีที่ให้ไว้กับคณะศิษย์ฯ ว่า “ไม่ต้องการจะเก็บสรีระสังขาร ไว้นาน ให้ดําเนินการตามประเพณีหรือวิถีของพระวัดป่า” 

หลวงปู่ลี นับตั้งแต่วันออกบวชจวบจนถึงวันประชุมเพลิงศพ ท่านถือเป็นพ่อแม่ครูอาจารย์ อีกองค์หนึ่งที่รักษาปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น อย่างเคร่งครัดสมบูรณ์ที่สุด ดังนั้น ทางคณะสงฆ์จึงดําเนินตามเจตนารมย์ของหลวงปู่ลีอย่างเคร่งครัด และได้มีมติกําหนดประชุมเพลิงสรีระสังขารของท่าน ในวันอาทิตย์ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ ซึ่งตรงกับวัน ครบรอบมรณภาพของท่านพระอาจารย์มั่นปีที่ ๖๘ โดยทุกเช้าพระภิกษุ สามเณรจะออกบิณฑบาต ฉันจังหันเช้า ตอนคํ่ามีการทําวัตรเย็นปกติ ไม่มีการสวดพระอภิธรรมใดๆ 

ในวันจันทร์ที่ ๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ ก็ยังคงมีพระ เณร แม่ชี ประชาชนจํานวนมากที่ พากันหลั่งไหลทยอยกันเดินทางมาที่วัดเพื่อขอร่วมรดนํ้าที่พานดอกบัว ซึ่งทางคณะกรรมการได้โยงสายภูษามาจากสรีระของหลวงปู่ลีในหีบทอง และในขณะเดียวกันทางคณะกรรมการก็ได้จัดเตรียมเมรุ จนเสร็จไปได้ในระดับหนึ่งยังคงเหลือแต่การตกแต่งรอบๆ ตัวเมรุ

ในวันอังคารที่ ๖ เป็นต้นไป ยังมีพระเถระผู้ใหญ่ พระ เณร แม่ชี และประชาชนเดินทางหลั่งไหล กันมากราบสรีระสังขารของหลวงปู่ลี อย่างเนืองแน่นตลอดทั้งวัน การเตรียมงานประชุมเพลิงในทุกๆ ด้าน เช่น งานเมรุชั่วคราว งานไฟฟ้า งานประปา งานจราจร งานเก็บขยะ ฯลฯ เป็นไปอย่างราบรื่น

ในคืนพฤหัสบดีที่ ๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ มีการอัญเชิญสรีระของหลวงปู่ลีจากโลงศพเย็นสู่โลงศพหีบทองทึบ ซึ่งสร้างจากเนื้อไม้อย่างดี โดยใส่ใบชา สมุนไพรต่างๆ ฯลฯ เพื่อดูดซับกลิ่น 

ในวันศุกร์ที่ ๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ เวลา ๑๗.๒๐ น. มีพิธีเคลื่อนย้ายสรีระสังขารของหลวงปู่ลีไปสู่เมรุชั่วคราว เพื่อรองรับพระ เณร ประชาชนที่เดินทางมาร่วมงานล่วงหน้า ได้มีโอกาสวางดอกไม้จันทน์ 

ในวันเสาร์ที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ ยังมีพระ เณร แม่ชี ประชาชน เดินทางหลั่งไหลกัน มาร่วมงานก่อนตลอดทั้งวัน โดยเฉพาะยิ่งใกล้วันงานก็ยิ่งมากันอย่างเบียดเสียดเนืองแน่น และต่างก็ได้วางดอกไม้จันทน์ล่วงหน้า 

เมรุชั่วคราวสําหรับประชุมเพลิงศพของหลวงปู่ลี ตั้งอยู่บริเวณหน้าศาลาใหญ่ วัดป่าภูผาแดง ด้วยหลวงปู่ลีท่านถือดําเนินตามปฏิปทาพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น อย่างเคร่งครัด นับตั้งแต่วันออกบวชจวบจนวาระสุดท้าย แม้งานประชุมเพลิงศพของท่านเอง เมรุของท่าน ท่านสั่งไม่ให้มีหลังคา ไม่ให้ทําเสา ไม่ให้ทํากลด ไม่ให้ทําอะไร เจตนาของหลวงปู่ท่านให้เผาแบบโล่งๆ เรียบง่าย ซึ่งท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านได้รับมอบหมายจากหลวงปู่ลีให้จัดงานศพ จึงสั่งให้ดําเนินตามเจตนารมย์ของหลวงปู่ลีทุกประการ เมรุจึงถูกสร้างขึ้นอย่างเรียบง่าย ประหยัด ไม่หรูหราฟุ่มเฟือย แต่แลดูงดงามเจริญตายิ่ง และถือเป็นคติธรรมอันลํ้าเลิศได้เป็นอย่างดี ดังนี้

ชุดโครงเมรุชั่วคราวโดยรอบยกขึ้นสูงจากพื้นประมาณระดับสายตา เป็นชุดเดียวกับที่ใช้ในงานประชุมเพลิงสรีระสังขารของหลวงปู่อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม และ หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ สําหรับตัว เมรุประชุมเพลิงสร้างขึ้นใหม่ทาสีทอง มีรางเหล็กสําหรับวางหีบศพทอง โดยด้านล่างมีหีบสแตนเลส สําหรับรองรับอัฐิธาตุ เถ้าอังคาร ฯลฯ โดยมีฝาสแตนเลสครอบกันเปลวไฟ ทั้งมีหลังคาเรียบๆ ลักษณะเป็นมณฑป ๓ ชั้น ยอดเป็นเจดีย์ทาสีทองครอบตัวเมรุอีกชั้นหนึ่ง มีบันไดทางขึ้นเมรุ ทั้ง ๔ ทิศ บนเมรุโดยรอบปูด้วยพรมสีแดง ส่วนพื้นด้านล่างโดยรอบเมรุปูด้วยหญ้าเทียมสีเขียว มีภาพขนาดใหญ่ของหลวงปู่ลีอยู่บนเมรุและด้านล่างโดยรอบเมรุ ทั้งมีรูปปั้นช้างสีทองและสีขาวอันเป็นสัญลักษณ์อดีตชาติของหลวงปู่ลี ตั้งอยู่บริเวณหน้าทางขึ้นเมรุ สําหรับศาลาใหญ่และเต็นท์โดยรอบเมรุใช้เป็นสถานที่นั่งของพระสงฆ์ที่มางานกันอย่างเนืองแน่นคับคั่ง

วันประชุมเพลิงศพหลวงปู่ลี

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็น ธัมโม ปทีโป ดวงประทีปแห่งธรรมอันส่องสว่างให้ชาวโลก บัดนี้ ดวงประทีปแห่งธรรมได้มอดดับลงแล้ว แม้หลวงปู่ลีท่านจะดับละขันธ์ไปแล้วก็ตาม ประดุจร่มโพธิ์ ร่มไทรใหญ่ที่เคยให้ร่มเงาแห่งความร่มเย็นแก่บรรดาศิษยานุศิษย์ทั้งหลาย บัดนี้ได้ล้มลง ย่อมสร้างความอาลัยอาวรณ์โศกเศร้าให้กับบรรดาศิษยานุศิษย์ทั้งหลาย ท่านได้จากไปเพียงธาตุขันธ์ร่างกาย อันเป็นไปตามกฎแห่งไตรลักษณ์เท่านั้น แต่ใจอันบริสุทธิ์ยิ่งใหญ่ของท่านอันเป็นธรรมธาตุ ไม่เคย จากใจพวกเราไปเลย ท่านยังได้ฝากมรดกทั้งทางโลกและทางธรรม ซึ่งมีคุณประโยชน์อย่างยิ่งใหญ่อเนกอนันต์ไว้มากมาย สมกับที่ท่านได้รับการยกย่องว่าเป็น “ธรรมลี เศรษฐีธรรม” ของพ่อแม่ครู-จารย์องค์หลวงตาพระมหาบัว สมแล้วที่ท่านได้รับการยอมรับว่าเป็น “นักรบธรรม นักรบเดนตาย” เป็น “เพชรนํ้าหนึ่ง” องค์สําคัญอีกองค์หนึ่งของวงพระธุดงคกรรมฐานสายท่านพระอาจารย์มั่น และสมเกียรติยศ สมศักดิ์ศรีที่ท่านเป็น “พระอรหันตสาวก” ผู้เลื่องลือเกรียงไกรอีกองค์หนึ่งของ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ด้วยหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นพระมหาเถระ เป็นเสาหลักของวงกรรมฐานสายท่านพระ-อาจารย์มั่นในสมัยปัจจุบัน เมื่อท่านมรณภาพ พระ เณร แม่ชี ศรัทธาญาติโยมจากทั่วสารทิศเดินทาง หลั่งไหลมากราบสรีระสังขารกันเนืองแน่นทุกวัน พอถึงวันประชุมเพลิงศพยิ่งหลั่งไหลเบียดเสียดมากัน จนแน่นเต็มไปหมด มีพระ เณร แม่ชีหลายพันรูป เฉพาะที่ลงทะเบียนมีพระประมาณ ๓,๐๐๐ กว่ารูป ส่วนพระที่มาช่วยงานด้วยใจ ด้วยความศรัทธาในหลวงปู่ ไม่ได้มาลงทะเบียนอีกนับพันรูป และมีคลื่น พุทธศาสนิกชนจํานวนมหาศาลร่วมแสนคน ต่างเดินทางมาแสดงความไว้อาลัย มาบูชาคุณ บูชาธรรม และมารวมพลังส่งหลวงปู่ลีเป็นครั้งสุดท้ายจนล้นวัด กล่าวได้ว่ามากันมากจนเป็นประวัติการณ์และเป็นประวัติศาสตร์ของวัดป่าภูผาแดง มากยิ่งกว่าในคราวจัดงานวางศิลาฤกษ์พุทธมหาเจดีย์ที่หลวงปู่ลีท่านเป็นองค์ประธาน สะท้อนให้เห็นถึงคุณงามความดีที่หลวงปู่ลีท่านได้บําเพ็ญตลอดชีวิตมาอย่างยาวนาน ได้ฝังอยู่ในใจและฝังอยู่ในความทรงจําของพุทธบริษัทเป็นอย่างดี ดังนั้น พุทธบริษัทจึงได้มาแสดงออกให้เห็นประจักษ์ในวันงานประชุมเพลิงเป็นวาระสุดท้าย

บรรยากาศวันประชุมเพลิงศพ ในวันอาทิตย์ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ เวลา ๐๖.๐๐ น. พระภิกษุได้ออกบิณฑบาต ฉันอาหาร ตามปกติ ส่วนพระภิกษุ สามเณร แม่ชี ศิษยานุศิษย์ ประชาชน ได้เดินทางมาร่วมพิธีถวายเพลิงจํานวนมาก ทําให้การจราจรติดขัดตั้งแต่สี่แยกหนองวัวซอ ถนนอุดรธานี – หนองบัวลําภู ถึงทางเข้าวัดป่าภูผาแดง โดยทางวัดได้จัดเตรียมพื้นที่จอดรถไว้ ๑๑ จุด และมีรถสองแถวรับส่งประชาชนขึ้นไปวัดป่าภูผาแดง ไม่อนุญาตให้นํารถส่วนตัวขึ้นไป ประชาชนต้องเดินจากจุดจอดรถมาวางดอกไม้จันทน์ แท่งไม้จิกตามจุดที่ทางวัดกําหนด โดยห้ามเข้าบริเวณ จิตกาธาน หรือเมรุชั่วคราว ประชาชนที่เดินทางมาได้จับจองที่นั่งตามร่มไม้และเต็นท์ที่เจ้าหน้าที่จัดไว้ ซึ่งภายในวัดมีการแจกหนังสือธรรมะและภาพของหลวงปู่ลี มีการตั้งโรงทานอาหาร นํ้าดื่ม ไว้บริการ จํานวนมากมายหลายร้อยโรงทาน 

ต่อมาเวลา ๑๓.๐๐ น. พระพรหมมุนี วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร เลขานุการสมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก เดินทางมาเป็นประธานฝ่ายสงฆ์ โดยมี ผู้ว่าราชการจังหวัดอุดรธานี เป็นประธานฝ่ายฆราวาส จุดธูปเทียนบูชาพระรัตนตรัย เวลา ๑๔.๐๐ น. พระมหาเถระแสดงพระธรรมเทศนา ๑ กัณฑ์ จากนั้นมีการทอดผ้าบังสุกุล และมีการกล่าวธรรมกถาถึงหลวงปู่ลี 

กระทั่งเวลา ๑๕.๑๕ น. พระพรหมมุนี ทอดผ้าไตรประทานจากสมเด็จพระสังฆราช สกลมหา- สังฆปริณายก พระสงฆ์ ๕ รูปพิจารณาผ้าบังสุกุลประทาน จากนั้นผู้ว่าราชการจังหวัดอุดรธานี เป็น ผู้แทนอัญเชิญผ้าไตรประทาน ดอกไม้จันทน์ประทาน และแจกันประทานจาก พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ พระมหาเถระ ๑ รูป พิจารณาผ้าบังสุกุลประทาน จากนั้นท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ได้ขึ้นวางดอกไม้จันทน์ ตามด้วยพระภิกษุ สามเณร จํานวนมากมายหลายพันรูปทยอยกันเดินขึ้นวางดอกไม้จันทน์ แลเห็นเป็นคลื่นของผ้าจีวรสีกรักเข้ม งามตาเต็มแน่นขนัดค่อยๆ เคลื่อนสู่บริเวณเมรุอย่างช้าๆ เงียบสงบตามแบบฉบับของกรรมฐานที่ได้รับการอบรมจากครูบาอาจารย์มา เป็นภาพประวัติศาสตร์อีกครั้งหนึ่งที่หาดูได้ยากยิ่ง ถ้าไม่ใช่งานประชุมเพลิงสรีระสังขารของหลวงปู่ลี ซึ่งท่านได้รับการยกย่องว่าเป็น “เศรษฐีธรรม” และเป็นเสาหลัก วงกรรมฐานแห่งยุค ถัดจากพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตาพระมหาบัว ญาณสมฺปนฺโน

จากนั้นคณะสงฆ์ได้ทําพิธีกราบขอขมาก่อนจุดเพลิงจริง โดยท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนได้ เป็นประธานในพิธีจุดไฟถวายเพลิงสรีระสังขารของหลวงปู่ลี คณะสงฆ์ได้นําดอกไม้จันทน์เข้าไปในเมรุ ร่วมถวายเพลิง และมีพระสงฆ์นําประชาชนสวดมนต์ ภายใต้เปลวเพลิงค่อยๆ โหมโชนลุกไหม้สรีระสังขารของหลวงปู่อย่างร้อนระอุ รวดเร็ว และค่อยๆ มอดดับลงเมื่อใกล้เช้ามืด โดยตลอดทั้งคืนมีพระ เจ้าหน้าที่ และศรัทธาญาติโยมนั่งเฝ้า และมีกําลังทหาร ตํารวจ คอยยืนอารักขา

บรรยากาศในวันประชุมเพลิงสรีระสังขารของหลวงปู่ลีเป็นไปด้วยความสงบเรียบร้อย อากาศ เย็นสบาย มีฝนโปรยเบาๆ เป็นละอองคล้ายๆ กับการพรมนํ้ามนต์ สภาพปริมณฑลบริเวณงานจึงแลดูร่มเย็นตลอดทั้งวัน เหมือนบรรดาเหล่าทวยเทพมาร่วมงานสําคัญครั้งสุดท้ายกันเต็มแน่นท้องฟ้าและได้ดลบันดาลบรรยากาศให้เป็นมงคลเช่นนี้ 

เหตุอัศจรรย์ที่มีการบันทึกภาพได้ คือ ภาพในบั้นปลายชีวิตของหลวงปู่ลี ขณะท่านนั่งเช็ดไขมันตามแขน อันเป็นภาพที่ผู้คนเมื่อมากราบไหว้คุ้นเคยกันเป็นอย่างดี ได้แสดงในขณะเผาสรีระสังขารของท่าน โดยปรากฏเป็นเปลวไฟเหมือนรูปหลวงปู่ลีใส่หมวกกําลังนั่งเช็ดไขมันตามแขน 

พอในเช้ามืดของวันรุ่งขึ้น คือ วันจันทร์ที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ ได้มีการอัญเชิญอัฐิธาตุ ตลอดเถ้าอังคารธาตุของหลวงปู่ลีทั้งหมด ซึ่งอยู่ในหีบสแตนเลสฉลุลวดลายเป็นภาพช้างไปเก็บรักษา ไว้เป็นอย่างดี โดยล็อคกุญแจหีบและอัญเชิญไว้ภายในกุฏิหลังเล็กที่ท่านเคยอยู่จําพรรษา และทําการล็อคกุญแจหน้ากุฏิอีกชั้นหนึ่ง ทั้งนี้เป็นไปตามคําสั่งของท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน ท่านสั่งให้เก็บไว้ ยังไม่ให้แจก และไม่มีพิธีสามหาบ สําหรับอัฐิธาตุบางส่วนได้อัญเชิญไว้ในผอบเจดีย์ขนาดใหญ่และ วางไว้บนโต๊ะข้างภาพขนาดใหญ่ของหลวงปู่ลี ซึ่งตั้งอยู่หน้ากุฏิห้องปลอดเชื้อ ทั้งนี้เพื่อให้พุทธบริษัท ได้เห็น ได้กราบไหว้บูชา เพื่อเป็นบุญตาบุญใจต่อไป โดยเช้าวันนี้มีประชาชนเดินทางหลั่งไหลกันมา ใส่บาตรและมากราบอัฐิธาตุจํานวนมากนับพันคน 

สําหรับเมรุประชุมเพลิงศพ ทางลูกศิษย์ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนเป็นผู้จัดทําถวาย ตั้งแต่ ทําเมรุจนถึงรื้อเมรุขึ้นไปไว้ข้างบนหน้าพุทธมหาเจดีย์ แต่ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียนจะดําเนินตาม ปฏิปทาครูบาอาจารย์ คือ เผาเสร็จให้ทุบเมรุทิ้ง จะไม่เอาไว้หาเงิน ท่านจึงสั่งให้ทุบทิ้ง ท่านว่า “ครูบา-อาจารย์ หลวงปู่ขาว หลวงปู่อ่อน หลวงปู่เทสก์ ท่านไม่ได้ทําอย่างนั้น ให้ทุบทิ้งนะ ครูบาอาจารย์ ที่ไหน มีหลวงปู่แหวน หลวงปู่ขาว มีแต่พระอรหันต์ทั้งนั้น ท่านเอาไปไว้ที่ไหน เผาเสร็จก็ทุบทิ้ง” 

ปัจฉิมชาติอันงดงามของท่าน 

ปัจฉิมชาติของหลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเป็นเจ้าของเกียรติประวัติอันงดงามยิ่งใหญ่มาก เพราะ ตลอดชีวิตของท่านมีแต่คุณงามความดี ไม่มีเรื่องด่างพร้อยแม้แต่เล็กน้อย ในทางโลกนับแต่เด็กเล็ก จนเติบใหญ่มีครอบครัว ท่านดํารงชีวิตเป็นฆราวาสที่ดี เป็นที่ยอมรับและรักใคร่ของครอบครัว และคนในหมู่บ้าน เมื่อเป็นพระภิกษุอยู่ในสมณเพศแล้ว ท่านก็เป็นเจ้าของเกียรติประวัติทางธรรม อันเลิศเลองดงามมาก นับแต่เริ่มออกบวชเป็นพระธุดงคกรรมฐานจนกระทั่งปัจจุบันนี้ ท่านได้ดํารงตน และประพฤติปฏิบัติตนอยู่ในกรอบของพระวินัยตลอดชีวิตพรหมจรรย์ อันยาวนานมากถึง ๖๙ พรรษา อย่างไม่มีรอยด่าง รอยมลทิน ให้เป็นที่ต้องตําหนิติเตียนของพ่อแม่ครูอาจารย์ เพื่อน สหธรรมิก ตลอดพระศิษย์เลย 

ในด้านการปฏิบัติธรรม ด้วยหลวงปู่ลีท่านมีความมุ่งมั่นออกบวชเพื่อความหลุดพ้นเท่านั้น ดังนั้น การภาวนาของท่านจึงเป็นไปอย่างอุกฤษฏ์เข้มข้น โดยท่านได้ออกเที่ยวธุดงค์กรรมฐานกับ พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวนับตั้งแต่พรรษาแรกๆ เพราะธรรมอยู่ฟากตาย ท่านจึงยอม สละเป็นสละตาย เพื่อให้ได้ธรรมอันเลิศเลอมาครองใจ และในที่สุดท่านได้ประสบกับธรรมปิติ ได้บรรลุวิมุตติธรรมเป็นพระอรหันต์ ตั้งแต่ท่านยังเป็นพระหนุ่มมีพรรษาไม่มาก ในกาลต่อมา องค์หลวงตาฯ เมตตากล่าวชื่นชมยกย่องท่านเป็น “ธรรมลี เศรษฐีธรรม”

ธรรมประวัติของหลวงปู่ลี กุสลธโร พระผู้เป็นพระอรหันตสาวก ผู้ทรงคุณธรรมอันสูงสุด ในบวรพระพุทธศาสนา ท่านเป็นพระมหาเถระผู้ใหญ่ เป็นพระรัตตัญญู รู้ราตรีนาน คือ ท่านได้ผ่านโลก ผ่านธรรม ผ่านวินัย เป็นผู้ประพฤติปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบมาเป็นเวลานาน เป็นที่เคารพเลื่อมใสศรัทธา ควรค่าแก่การสักการะบูชาของพุทธบริษัท ตลอดบรรดาเหล่าทวยเทพทั้งหลาย

ชีวิตของหลวงปู่ลีนั้นยิ่งใหญ่ ทรงคุณค่ามากและทรงคุณประโยชน์มหาศาล แต่ท่านกลับอยู่อย่างสมถะมักน้อยสันโดษในกุฏิหลังเล็กๆ ท่ามกลางป่าเขาอันวิเวกเงียบสงัดตลอดชีวิต ไม่มีวัตถุ หรูหราฟุ่มเฟือย ไม่มีสิ่งอํานวยความสะดวกใดๆ แม้กุฏิหลังเล็กๆ ของท่านในปัจจุบัน สําหรับพระมหา-เถระผู้ใหญ่เยี่ยงท่านแล้ว ถือว่าเป็นกุฏิหลังเล็กมาก ระเบียงกุฏิสามารถรับแขกได้ไม่เกิน ๖ – ๗ คน ห้องจําวัดและห้องนํ้าก็ขนาดเล็กมาก แต่ท่านกลับมีความยินดีเช่นนั้น เดิมทีกุฏิหลังนี้ท่านสร้าง น้อมถวายพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ในยามที่องค์หลวงตาฯ ท่านแวะมาพักผ่อนที่วัดป่าภูผาแดง เมื่อองค์หลวงตาฯ นิพพานแล้ว ท่านจึงอาศัยกุฏิหลังเล็กนี้จําวัดเรื่อยมา ตั้งแต่วันบวชมา ท่านไม่เคย สะสมเงินทองอันเป็นทรัพย์ภายนอกเลย ท่านสะสมแต่ธรรมอันเป็นอริยทรัพย์ภายในเท่านั้น สมเป็น เศรษฐีธรรม สมเป็นสมณะอย่างแท้จริง และสมเป็นศากยบุตรพุทธชิโนรส ผู้มุ่งตรงต่อธรรมและความหลุดพ้น ท่านว่า “ตัวท่านเองไม่เคยมีเงินฝากในธนาคาร ทั้งเนื้อทั้งตัวของท่าน มีแต่ทะเบียนชื่ออยู่ในวัดป่าบ้านตาดเท่านั้น”

แม้ชีวิตของท่านจะอยู่ดํารงขันธ์สืบต่อเพียงเศษเสี้ยวนาทีเดียวก็เกินคุ้มค่า ทั้งนี้เพราะท่านเป็น พ่อแม่ครูอาจารย์ เป็นเสาหลักของวงกรรมฐานที่ได้สืบทอดแนวปฏิปทาของพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต สืบต่อจากพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตา ได้อย่างสมบูรณ์ครบถ้วน งดงามทั้งในเบื้องต้น ในท่ามกลาง และในที่สุด โดยการสืบทอดรักษาพระธรรมวินัยและรักษาข้อวัตรปฏิบัติ ธุดงควัตร การบําเพ็ญสมถะ – วิปัสสนากรรมฐาน ซึ่งล้วนเป็นธรรมภาคปฏิบัติอันสําคัญ เพื่อสู่เป้าหมายสูงสุด คือ พระนิพพาน อันเป็นการบําเพ็ญประโยชน์ต่อพระพุทธศาสนาอย่างยิ่งใหญ่อเนกอนันต์ และที่สําคัญถือเป็นการบํารุงรักษาพระพุทธศาสนาอย่างถูกต้องแท้จริง นอกจากนี้ท่านยังบําเพ็ญประโยชน์ต่อประเทศชาติ โดยการสงเคราะห์โลกไว้อย่างมากมาย ชีวิตของท่านนั้น ในสมัยปัจจุบันยากที่จะหา องค์ใดเสมอเหมือนท่านได้ ท่านนับเป็นพระที่หาได้ยากมาก และยากยิ่งกว่าการหาสิ่งใดๆ ในโลก 

ธรรมประวัติของหลวงปู่ลี ได้ดําเนินเรื่อยมาตั้งแต่เริ่มต้นชีวิตจนถึงในอวสานแห่งประวัติ สิริรวมอายุ ๙๖ ปี ๑ เดือน ๑๑ วัน ทุกเรื่องราว ทุกเหตุการณ์ ล้วนทรงคุณค่าและสมบูรณ์งดงามอย่างที่สุด ควรค่าแก่การจดจารึกไว้เป็นคติตัวอย่างอันเลอเลิศลํ้าค่า เพื่อประดับเป็นเกียรติประวัติอันสูงสุดขององค์ท่านและพระพุทธศาสนา ทั้งนี้เพื่อให้บรรดาพุทธบริษัททั้งในปัจจุบันกาลจวบจน อนาคตกาลได้อ่านศึกษา ได้ระลึกจดจําคุณงามความดีของหลวงปู่ไว้ในใจและไว้ในความทรงจํา ทั้งน้อมนําไปปฏิบัติดําเนินตาม เพื่อประโยชน์อันยิ่งใหญ่ในการจรรโลงสืบทอด เผยแผ่ และรักษาพระพุทธศาสนาให้วัฒนาสถาพรคงอยู่ตราบนานนิรันดร

ภาค ๑๙ ครูบาอาจารย์

หลวงปู่มั่นท่านเคยปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า

พ่อแม่ครูอาจารย์สายท่านพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต กว่าท่านจะได้ครองธรรมอันวิเศษแล้วมาสอนโลกแทบเอาชีวิตไปทิ้ง พระกรรมฐานทั้งหลาย ท่านจึงกล่าวว่า “พระนิพพานอยู่ฟากตาย ใครเสียดายชีวิตจะไปไม่ถึงพระนิพพาน” 

หลวงปู่ลี กุสลธโร เล่าเรื่องหลวงปู่มั่นว่า อย่างองค์หลวงปู่มั่น ท่านได้บําเพ็ญเพียร จนสลบถึง ๓ ครั้ง คิดดูไม่ใช่ของง่าย ท่านทําความเพียรเอาชีวิตเข้าแลกรอดตายมาถึงได้ธรรมอันยิ่งมาสอนโลก ท่านไปพูดกับเพื่อนสหธรรมิกได้สักพัก ธรรมก็ปรากฏขึ้นในจิตของท่าน ท่านมา ใคร่ครวญ หาเหตุผลอยู่อย่างนั้นทั้งวันทั้งคืน ท่านไม่ได้ไปสุงสิงกับใคร ธรรมมันเกิดอยู่อย่างนั้น ธรรมปรากฏอยู่อย่างนั้น มันจะมาเอง เพราะคลื่นจิตของท่านนั้นตรงกับเขา แต่คลื่นจิตของ พวกเรานั้นไม่ตรงกับอะไรเลย ไปตรงแต่เรื่องทางโลก เรื่องสงสารไปอย่างนั้น ก็มันเคยชินกับ ทางโลกมาแล้ว การทํางานก็เหมือนกัน ถ้าเราเคยชินกับการงานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้ว ผลการทํางานก็ออกมาดี ออกมาสวยงามไปหมด อย่างเขาเอากบมาไสไม้ ไสไม้เข้าไปครั้งแรก ไม้มันก็ยัง ไม่เรียบ พอไสเข้าไปหลายๆ ครั้ง มันเรียบเป็นเงาสวยงาม 

มันจะเกิดขึ้นเอง มันจะปรากฏเอง อย่างหลวงปู่มั่นนั้น ท่านมีพระอรหันต์มาสอนนะ ถ้าภาวนาถึงขั้นภาวนามยปัญญาแล้ว ถ้าเกิดติดขัดตรงไหน จะมีผู้ที่มาแก้ปัญหาให้ เพราะคลื่นจิต มันตรงกันนะ สําคัญคลื่นจิต มันสําคัญตัวนี้แหละ ฝึกเข้าไป หัดเข้าไป มันจะเห็นไปเองหรอก แต่ถ้ากินกับนอน มันไม่เห็นอะไรนะ สักหน่อยก็กล่าวตู่ศาสนาว่าไม่จริงเท่านั้นแหละ

นี่เหมือนกัน ให้พากันตั้งใจประพฤติปฏิบัติ หลวงปู่มั่นท่านปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า ท่านบําเพ็ญมาตั้งเท่าไหร่แล้ว ท่านเข้าสมาธิภาวนาระลึกชาติได้ว่า เคยเกิดเป็นสุนัขตั้งหมื่นชาติ จึงเกิดความสลดสังเวชตัวเอง เรื่องที่ปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้า ท่านจึงขอสละความ ปรารถนา คิดว่าจะเอาแต่ตัวท่านให้รอด ท่านก็ล้มเลิกความปรารถนาที่จะเป็นพระพุทธเจ้า เรื่องบารมีของท่านที่สร้างสมมาเพื่อจะเป็นพระพุทธเจ้านั้น ประมวลเข้ามาเกิดแตกฉานเร็วขึ้น ความปรารถนานั่นแหละที่พิสดารกว่ากัน อย่างสาวกบางองค์ก็เหมือนกันที่ท่านได้จารึกไว้ ก็มีแต่องค์เด่นๆ ผู้ที่ไม่เด่นหรือเป็นกลางๆ ไม่ได้ยกมาไว้ให้พวกเราได้อ่าน ได้ศึกษากัน ความปรารถนา มันผิดกัน สมัยนี้ก็เหมือนกันมีมากที่ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า

หลวงปู่มั่นสอนพระศิษย์

หลวงปู่ลี กุสลธโร ได้เทศน์ถึงคําสอน ปฏิปทา ข้อวัตรปฏิบัติของหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ที่ท่านได้ฟังมาจากพ่อแม่ครูอาจารย์ ในคราวงานบวชบูชาคุณหลวงปู่มั่นที่วัดป่าสุทธาวาส จังหวัดสกลนคร และอีกหลายวาระ ดังนี้ 

“หลวงปู่มั่นสอนพระอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต ว่าอย่าให้ความอยากเกิด ดูครูบา-อาจารย์ท่านปฏิบัติมา อย่างพ่อแม่ครูอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต ท่านเรียนมาจนได้ประโยค ๖ ประโยค ๗ ไปอยู่กับหลวงปู่มั่น ท่านสอนพุทโธให้ ให้อยู่กับพุทโธ ที่เรียนมานั้นให้เก็บเข้าตู้เข้าหีบ อย่านําเอามาเป็นสัญญาอารมณ์ ท่านให้เรียนพุทโธเป็นปีสองปี 

พ่อแม่ครูอาจารย์มหาทองสุก สุจิตฺโต ท่านพูดให้ฟังว่า เวลาเมื่อจิตจะสงบนั้นจิตอยู่กับ พุทโธ เกิดแสงสว่างขึ้นคล้ายกันกับเดินไปกลางทางแล้วสะดุด ทําให้ศีรษะเราโน้มเอียงไปข้างหน้าอย่างรวดเร็ว เหมือนเราจะล้มลง แต่ด้วยสัญชาตญาณของเรา ก็ดึงตัวกลับมาอย่างรวดเร็วเช่นกัน เพื่อไม่ให้ตัวเราล้มลง ทําให้หน้าเราเงยขึ้นอย่างรวดเร็ว พอหน้าเงยขึ้นก็เกิดแสงสว่างจ้าขึ้นทุกทิศทุกทาง ปรากฏว่าตัวเราไปยืนอยู่ห่างกองกระดูกที่มีอยู่มากมาย 

จิตท่านรวมได้เป็นอย่างนั้นนะ ท่านทําอย่างนั้นล่ะ ท่านว่าไม่ให้จิตคิดเรื่องอื่น พอจิตถอนขึ้นมาไม่รู้ว่าความแจ้งความสว่างมาจากไหน ท่านตั้งความอยาก คืออยากให้เห็นเหมือนอย่างที่เคยเห็นในสมาธิ ท่านก็ได้เห็นอยู่นิดหน่อย 

ท่านกล่าวว่า ถึงเวลาต้องไปปฏิบัติหลวงปู่มั่น ภูริทตฺโต ไปปัดกวาดในศาลา ไปปัดกวาด ในกุฏิหลวงปู่มั่น เห็นท่านนั่งอยู่ด้านนอก ก็เข้าไปกราบ ท่านเทศน์สอนเหมือนถอดหัวใจลูกศิษย์ออกมาตีแผ่ดูว่าธรรมของพระพุทธเจ้ามิใช่ปฏิบัติด้วยความอยาก ไปทําเหตุให้มันพอ ดอกผลมันจะเกิดขึ้นเอง อย่างชาวนาเขาไม่ได้ปรารถนารวงข้าว แต่รวงข้าวมันเกิดขึ้นเองเมื่อถึงคราว ชาวนาปลูกข้าวก็ปรารถนาเอาเมล็ดข้าว ถ้าปฏิบัติด้วยความอยากจะไม่เห็นอรรถเห็นธรรม 

พอหลวงปู่มั่นสอนอย่างนั้นแล้ว ท่านพระอาจารย์มหาทองสุกจึงตั้งจิตกั้นความอยากไว้ พอจิตคิดไปทางอยาก ท่านก็กําหนดไม่ให้มันอยาก พอจิตอยู่กับพุทโธอีก จิตรวมลงปุ๊บเกิดแสงสว่าง มากขึ้นและนานขึ้น เป็นอย่างนั้นนะ 

ในสมัยท่านพระอาจารย์มหาทองสุกไปอยู่กับหลวงปู่มั่น ถ้าออกไปเที่ยวกรรมฐานแล้ว กลับมา หลวงปู่มั่นท่านจะถามเรื่องการภาวนา ถ้าถามแล้วไม่ได้เรื่องอะไร ท่านไล่ออกไม่ให้ จําพรรษาด้วยเลย ถ้าออกไปเที่ยวกรรมฐานแล้วต้องมีอุบายธรรมมาพูดให้ท่านฟัง หลวงปู่มั่นท่านกลั่นกรองขนาดนั้น ปฏิปทาของท่าน ออกไปภาวนาต้องได้คํามาพูดให้ท่านฟัง ถ้าไม่ได้ อย่าคืน กลับมา ถึงจะกลับคืนมาก็ไม่ได้อยู่ในสํานักของท่านเป็นอันขาด 

นี่แหละครูบาอาจารย์ท่านถึงได้เกิดขึ้น ลูกศิษย์หลวงปู่มั่นถึงเก่งกาจสามารถ องค์ไหนๆเหมือนกันหมด ทุกวันนี้มันโลเลไปหมดแล้ว ทุกวันนี้มันไม่มีแล้ว ๙ วัด ๑๐ วัด จะเป็นปริยัติ ไปหมดแล้วทุกวันนี้ สมภารอยู่นู่นเลี้ยงไก่ตี สมัยนี้ไม่เหมือนครั้งหลวงปู่ใหญ่หลวงปู่มั่นท่านพาดําเนินมา ผู้ที่จะประกอบความพากเพียรมันต้องมีสติกํากับจิตอยู่อย่างนั้นไม่ให้ออก ใจนี่แหละ ที่จะรู้ ใจนี่แหละจะเป็นศีล เป็นสมาธิ ก็ใจตัวนี้ ปัญญาก็ใจตัวนี้ จะไปเอาอะไรมาอีก ให้จดจ่อ อยู่อย่างนั้น ถ้าใจมันคิดไปเรื่องไม่ดี ดึงมันคืนกลับมา ฝึกอยู่อย่างนั้น ดูเถอะ เขาฝึกช้างเพื่อเอามันมาใช้งาน เขาก็ยังฝึกได้ ขนาดมันอยู่ในป่าในดง ฝึกวัวฝึกควาย เขาก็ยังฝึกได้ แต่ฝึกตนเองนี่แหละสําคัญ พระพุทธเจ้าท่านฝึกฝนตนเองมาจนเต็มที่แล้ว ท่านถึงได้มาประกาศพระพุทธศาสนา

อย่างพ่อแม่ครูบาอาจารย์ใหญ่มั่นนั้น ตรงไหนมีช้างมาก เสือมาก ท่านก็มีแต่เล่าให้หมู่ ให้ไปภาวนา ที่หลวงปู่ตื้อท่านว่า “ท่านส่งให้ไปป่าเสือล่ะ โอ๊ย ! เสือมาหานี้ อาจารย์เสือมาหานี้ ไม่ได้นอนล่ะ ตลอดทั้งคืนนั่งภาวนา นั่งตลอดรุ่ง” ท่านว่า ครูบาอาจารย์ท่านถึงได้กําลังจิตมา ได้มาเป็นครู เป็นอาจารย์ของเรา ไม่ใช่กินแล้วนอนๆ เหมือนสมัยนี้ อย่างหลวงปู่พรหมนั่น ๓ เดือนแต่มาไม่มีนอนเลยตลอด ไม่มีเอนหลังเลย ทําปานนั้นนะ อย่างท่านพ่อแม่ครูอาจารย์เนตร นี้ก็เหมือนกัน

พ่อแม่ครูอาจารย์เนตร กนฺตสีโล ท่านเร่งความเพียร ท่านไม่นอนตอนกลางคืน แต่ตอนกลางวันท่านจะนอนบ้าง กลางคืนทําความเพียรทั้งคืน ท่านไม่นั่งสมาธิ ท่านก็จะเดินจงกรม ตอนกลางวันท่านว่ามีแต่ผู้คนพลุกพล่าน ท่านเข้าในห้องปิดประตูอยู่อย่างสงบ ท่านเร่งความเพียร ไม่เห็นองค์ท่านง่ายๆ ท่านประกอบความพากเพียรไม่สุงสิงกับใคร จะเห็นท่านก็แต่ตอนท่าน ออกไปฉันนํ้าร้อนกับหมู่พวก แล้วมากวาดตาดเท่านั้น จิตใจท่านออกไปทางการงานที่ทําจริงๆ ท่านถ่อมตัวมาก เราไปถามอะไรๆ ท่านปิดเงียบ ท่านปฏิบัติธรรมขนาดนั้น ท่านเป็นคนไม่ถือเนื้อถือตัว นี้เป็นปฏิปทาทางดําเนินขององค์ท่าน”

ปฏิปทาหลวงปู่มั่นไม่ก่อสร้างในช่วงเข้าพรรษา

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเทศน์เรื่องนี้ไว้ว่า “อย่างหลวงปู่มั่นท่านเทศน์ไว้หมดนั้นแหละ ท่านเห็น ท่านรู้ ท่านฉลาด ท่านประมวลมาให้หมดแล้วนะ แต่ทุกวันนี้ไม่มีแล้ว ปฏิปทาหลวงปู่มั่นทิ้งกันหมดแล้ว เพราะเห็นปีนั้นก็มีพระมาขอยืมของ ยืมอุปกรณ์กลางพรรษา เราว่าจะไปทํายังไงกลางพรรษา เขาว่าจะไปทํากุฏิ แต่ปฏิปทาของหลวงปู่มั่นท่านไม่ได้พาทําในช่วงเข้าพรรษานะ ท่านมีแต่เดินจงกรมภาวนากันเท่านั้นเอง ระเบียบของครูบาอาจารย์ถึงขนาดนั้น ก็ยังว่าตัวเองเป็นสายพระอาจารย์มั่นอยู่นะหรือ ก็เลยเข้าสมาธิในงานนั่นแหละ แล้วแบกกันอยู่อย่างนั้นแหละ มีแต่แข่งขันกัน คนนั้นทําสวย คนนี้ทําสวยกว่า วัดนั้นสวย วัดนี้สวยกว่า เป็นไปอย่างนั้นแหละ หัวใจ มันสวยหรือไม่ก็ไม่ยอมดู ความสวยความงามในจิตใจไม่ยอมดูเลย ดูแต่ภายนอก เดี๋ยวนี้เป็นไปแล้ว หากปฏิบัติมาแล้วมันไม่เกิดขึ้น มันไม่มีหรอก 

ให้พากันเร่งความพากความเพียรนะ ใกล้เข้าพรรษาแล้ว พอเข้าพรรษาก็เลิกทํา การจะทําอะไรให้รีบทํา จะเข้าพรรษาแล้ว ก็ไม่มีการทํางาน ประเพณีพ่อแม่ครูจารย์ท่านพาทํา เว้นไว้แต่ ถนนหนทางมันขาด หรือเป็นหลุมเป็นบ่อ ตรงไหนไม่ดี ให้พากันทํา พากันปฏิบัติในเขตวัด เสนาสนะของตัวเอง ท่านพาทําอย่างนั้น เรื่องการก่อสร้างไม่มี ตรงไหนดินพัง ก็ไปตกแต่ง ท่านพา อยู่อย่างนั้นมา ตั้งแต่มีหลวงปู่มั่นมา ไปเดินดูวัด ตรงไหนไม่ดีก็ซ่อมแซมตกแต่ง ถนนหนทางตรงไหนไม่ดีก็ซ่อมแซม ไม่ทําก็ไม่งามตาเรา และไม่งามตาโลก โลกเขางาม เขามองตรงนี้ เสนาสนะหรือมาดูบริเวณวัด เขาเห็น เขาก็เลื่อมใสนะ ฝ่ายปฏิบัติทําให้สงบเงียบก็เท่านั้นแหละ ถ้าใจสกปรก ใจไม่สะอาด ธรรมก็ไม่อยู่ด้วย จะให้ธรรมมาจากไหน เพราะมันแย่มาจากใจนะ มันสําคัญอยู่ในใจ 

ถ้าเราตั้งใจปฏิบัติจริงๆ ตั้งใจพิจารณา มันก็ต้องเอาตั้งแต่อัตภาพร่างกายของเรา ตั้งแต่ศีรษะลงมาถึงพื้นเท้า ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไปถึงศีรษะ ไม่ให้ออกจากงานนั้น ธรรมของพระพุทธเจ้า อยู่ที่นี่ ลองตั้งใจดูสิ ให้บริกรรมพุทโธ ๒๔ ชั่วโมง ให้อยู่กับพุทโธสิ ถ้าอยากเห็นจริงๆ ให้ฝึกหัดสติ เป็นมหาสติ ฝึกหัดปัญญาเป็นมหาปัญญา พระพุทธเจ้าเป็นมหาสติอยู่อย่างนั้น ท่านเห็นหมด ทุกอย่างนะ อย่างหลวงปู่มั่นท่านก็เห็นหมดทุกอย่างนั่นแหละที่เกิดขึ้นมา พวกเรานี้มันเผลออยู่ อย่างนั้นนะ โดยมากมันก็คํานึงถึงแต่ทางโลกนั้นแหละ มันไม่ได้คํานึงมาทางอรรถทางธรรมอะไร วิ่งตามแต่ทางโลกอยู่ตลอด แล้วจะไปเห็นอะไร ถ้าตัวเองไม่สนใจในทางที่จะใช้เดินพอแล้ว ให้พากันเร่งความพากความเพียร”

ครูบาอาจารย์ตามหาหลวงปู่มั่น 

บรรดาพระอริยเจ้าทั้งหลายท่านถือธุดงควัตรประจํานิสัย ท่านชื่นชอบความเงียบสงบสงัด ในป่าเปลี่ยว ท่านเพลิดเพลินอยู่ภาวนาในสถานที่เช่นนั้น พ่อแม่ครูจารย์มั่น ภูริทตฺโต เมื่อท่านบรรลุธรรมที่จังหวัดเชียงใหม่ ท่านก็อยู่ในป่าเขาลึกๆ หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเล่าถึงครูบาอาจารย์ออกติดตามหลวงปู่มั่นไว้ว่า

“ครั้งหนึ่งท่านไปธุดงค์ด้วยกัน ๓ รูป หลวงปู่ขาว กับ หลวงปู่พรหม เดินตามหลัง มีหลวงปู่ชอบเดินนําหน้า เดินอยู่ในกลางป่าเปลี่ยวไร้บ้านผู้คน อาศัยนํ้าที่นําติดตัวไปก็ไม่เหลือแล้ว ทุกรูปต่างหิวนํ้าจนตาลายเรี่ยวแรงที่จะเดินต่อไปแทบไม่มีแล้ว คณะธุดงค์ที่แข็งแกร่ง อาจจะข้ามป่านี้ไปไม่ได้เสียแล้ว อาจจะถึงคราวทิ้งชีวิตกันไว้ ณ ป่าแห่งนี้ 

หลวงปู่ชอบเดินนําหน้าไปยืนรออยู่ ณ ที่มีใบไม้ทับถมกันเป็นชั้นๆ สักพักนํ้าผุดพุ่งขึ้นราว กับเปิดวาล์วนํ้า ใบไม้ลอยขึ้น นํ้าใสสะอาด หลวงปู่ชอบกล่าวว่า “นิมนต์หมู่เพื่อนฉันนํ้า” ทุกองค์ต่างตักนํ้าแล้วกรองฉันด้วยความแปลกใจ หลวงปู่พรหมกล่าวขึ้นว่า “ฮ่วย ! ท่านอาจารย์ทําได้อย่างไร” หลวงปู่ชอบท่านก็นั่งเฉย หลวงปู่ขาวถามขึ้นเช่นเดียวกัน หลวงปู่ชอบท่านนั่งนิ่งไม่ตอบว่าประการใด ท่านทั้งสามรูปฉันนํ้าแล้ว นั่งพักผ่อนอิริยาบถพอสมควรแล้ว มีเรี่ยวแรงแล้วจึงออกเดินทางต่อไป จุดประสงค์หลักเพื่อตามหาพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ภูริทตฺโต ที่จังหวัดเชียงใหม่” 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าต่อว่า ๑. กายโดดเดี่ยว ชื่อว่า กายวิเวก ๒. เข้าสมาบัติ ๘ ชื่อว่า จิตวิเวก ๓. นิพพาน ชื่อว่า อุปธิวิเวก

กายวิเวก ความสงบกาย ยินดียิ่งด้วยการออกบวช ไม่คลุกคลีด้วยหมู่คณะ 

จิตวิเวก ผู้มีจิตบริสุทธิ์ถึงความผ่องแผ้วอย่างยิ่ง ย่อมบรรเทาความหมกมุ่นด้วยกิเลส 

อุปธิวิเวก ย่อมบรรเทาความเกี่ยวข้องด้วยสังขาร เป็นผู้ไม่มีอุปธิ คือ พระนิพพาน พระกรรมฐานแท้ย่อมได้ลิ้มรสวิเวก ๓ ประการนี้แน่แท้ 

ในสมัยนั้นหลวงปู่มั่นหลีกออกจากหมู่เพื่อน ธุดงค์จากอีสานไปจําพรรษาอยู่ภาคเหนือ เวลาผ่านไป ๒ ฝน แม้มีผู้พยายามติดตามหา ก็ยังไม่มีใครตามหาท่านพบ บรรดาพระกรรมฐาน ลูกศิษย์ของท่านจึงธุดงค์มุ่งตามหาท่านทางภาคเหนือ เที่ยวเสาะแสวงหาทางโน้นบ้าง ทางนี้บ้าง เสาะแสวงหาท่านไปเรื่อย หลวงปู่เทสก์ เทสฺรํสี ไปพบองค์ท่านก่อนรูปอื่น 

ส่วนคณะของ หลวงปู่พรหม หลวงปู่ขาว และ หลวงปู่ชอบ เที่ยวเสาะตามหาหลวงปู่มั่น จนกระทั่งไปถึงสถานที่ป่าแห่งหนึ่งได้พบผู้คนกําลังอาบนํ้าที่ลําธาร จึงถามว่า “เห็นหลวงปู่มั่นไหม ท่านอยู่ ณ ที่ใด” “ท่านอยู่ข้างบนภูเขานี้เอง ท่านลงมาตักนํ้าที่บ่อนํ้านี่แหละไปฉัน ตรงนั้นมี บ่อนํ้า” เมื่อศิษย์ทั้ง ๓ ของพระบูรพาจารย์ใหญ่ ได้ทราบดังนั้นก็ดีใจเป็นนักหนา รีบเร่งสะพายบาตรแบกกลด เร่งฝีเท้ามุ่งตรงขึ้นไปบนยอดภู เมื่อเดินขึ้นไปถึงพบหลวงปู่มั่นท่านนั่งรออยู่แล้ว บนร้านที่พักเล็กๆ มีหลวงปู่เทสก์นั่งอยู่ด้านข้าง 

หลวงปู่เทสก์ เล่าให้หลวงปู่ลีฟังว่า “ไปเรียนกรรมฐานใหม่ ไปจําพรรษากับหลวงปู่มั่น” พระที่ไปหาหลวงปู่มั่น ต้องนอนกันตามดินตามหญ้า ตอนเช้าออกบิณฑบาตกับชาวป่า “เป็น หมู่บ้านเล็กๆ พวกเขาทําไร่ทําสวน ไม่หรูหราเหมือนสมัยนี้ ทุกอย่างไม่มีการซื้อขาย มะเขือพวงป่าเยอะแยะ ผลหมากรากไม้ที่เป็นของป่าก็มีมากมาย ต่างกับทุกวันนี้มีแต่ของซื้อของขาย” 

หลวงปู่ลี ท่านเล่าถึงความลําบากของพระกรรมฐานสมัยก่อนว่า “เที่ยวหาครูบาอาจารย์ มันยากแท้นะ หลวงปู่มั่นมาอยู่ ชาวบ้านเกิดจิตศรัทธา จึงเข้ามาทําที่พักถวายองค์ท่าน ที่เหลือนอนตามป่า มีแต่กระท่อมที่พักเฉพาะขององค์หลวงปู่มั่นเท่านั้น” ท่านว่า “พระพุทธเจ้าปรารภความเพียรตรัสรู้และสอนธรรมในป่า สมัยก่อนคนไม่รู้จักพระพุทธศาสนา ย่อมเป็นความลําบาก อดอยากกว่าพวกเราในสมัยนี้ที่ศาสนาเจริญแล้ว”

ครูบาอาจารย์ท่านฝึกให้ได้ความสงบก่อน

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเทศน์ถึงการภาวนาของครูบาอาจารย์ ดังนี้ “ครูบาอาจารย์ท่านฝึก ให้ได้ความสงบก่อน พอได้เห็นความสงบแล้ว พอจิตสงบเข้า สงบเข้า จิตมันก็รวมได้เกิดแสงสว่าง มันจะเห็นนิมิตนั่น นิมิตนี่ นั่นล่ะจิตไม่ออกจากนั่นล่ะ ท่านใคร่ครวญอยู่อย่างนั้น มันเกิดจากนั่นล่ะ ครูบาอาจารย์ท่านเป็นมา อย่างหลวงปู่ชอบนี้ ท่านเดินจงกรมหมดทั้งวัน ท่านเดินจงกรมอยู่ใน สมาธิเลย จิตสงบอยู่อย่างนั้น เข้าพุทโธอยู่อย่างนั้น ท่านเดินไปๆ คล้ายกับไม่ได้เหยียบดิน คล้ายเดินอยู่บนอากาศโน้น

เอาให้สงบ จิต จิตที่มีแต่ความฟุ้งซ่านรําคาญ มีแต่เอาไฟมาเผาหัวใจตัวเองอยู่อย่างนั้น ไฟอะไร ก็ไฟราคะ ไฟโทสะ ไฟโมหะที่มันเผาอยู่ จะมีไฟอะไรอีก ตัวนี้แหละที่ก่อกวนอยู่ นี้แหละ ที่ปิดบังธรรมของพระพุทธเจ้า และทิฐิมานะอีกตัวหนึ่ง กราบตัวเองอยู่อย่างนั้น ถ้าเห็นทั้งหมด ชั่วอย่างหนัก ถ้าได้ทิฐิมานะตัวนี้เกิดขึ้น แล้วอรรถธรรมของพระพุทธเจ้าจะเกิดขึ้นได้อย่างไร มันค้างมันติดอยู่เพราะจิตไม่สะอาด ต้องชําระจิตตัวเองให้สะอาด

กว่าจิตมันจะรวมได้ไม่ใช่ของง่าย ถ้าอย่างนั้นก็เป็นศากยะไปหมดแล้ว วางจิตลงเป็น ผ้าเช็ดเท้าหรือเป็นดิน มันถึงจะเห็นอรรถเห็นธรรมของพระพุทธเจ้า มันจะเกิดขึ้นมาเองนะ ถ้าเห็นแล้วมันเป็นไปเองเลย ถ้าเกิดขึ้นแล้ว เรื่องหมู่เรื่องพวกไม่สนใจเลย เพราะมันเสียเวลา มีแต่ จะไปทํางานทางใจ ให้มันเห็นนะธรรมของพระพุทธเจ้า ถ้าไม่ทําจริงจังไม่เกิดผลนะ ดูชาวบ้าน ทําไร่ทํานาเหมือนกัน เขาจะทํารั้วทําสวนหรือจะทําการทํางานพวกนั้น เราก็สังเกตดู วันไหนเขา เกียจคร้าน วันนั้นก็ไม่ได้งาน นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเรามานั่งมันปวดของมันเองนะ ถ้ามันเห็นเข้าไป มันไม่ได้บังคับนะ มันเป็นไปเองเลย แต่ทีแรกต้องบังคับมันก่อน ไม่ต้องทําอะไร เหมือนกันกับเราเรียนหนังสือนั่นแหละ สิ่งที่ต้องการ คือ การสอบได้คะแนนดีๆ มันก็ขยันขึ้น พอไปสอบ มันก็ได้คะแนนดีขึ้น

ให้มันเกิดจากใจตัวเองเลย ทรมานตัวเองได้ก็สบาย ชนะตัวเองนั้นสําคัญ ถ้าชนะตัวเองได้แล้วมันไม่กลับคืนนะ แต่ถ้าชนะคนอื่น กลับกลัวแพ้ กลัวไปต่างๆ ภพไหนชาติไหนก็เหมือนกัน กรรมที่เราก่อที่เราสร้างกันมา ถึงคราวคนนั้นมาฆ่า ชาติหน้าคนนี้ไปฆ่า แก้แค้นกันอยู่อย่างนั้น ในธรรมบทมีอยู่ในนิทานท่านสรุปมาไว้ อย่างพระพุทธเจ้าท่านเห็นมา ปัจจุบันนี้ก็อย่างหลวงปู่มั่นท่านเห็นหมดนะ มีแต่พระอรหันต์เท่านั้นถึงจะพูดเรื่องเหล่านี้ได้”

หลวงปู่ลีกล่าวถึงพ่อแม่ครูอาจารย์

“อย่างท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ ท่านว่า “ตนนั้นแลเป็นที่พึ่งของตน” ความจริงอันนี้ก็ใช่แล้ว ให้พากันเร่งความพากความเพียร อย่าไปนอนใจนะ ทําเอา ทําใครทํามันอยู่อย่างนั้น สมบัติใครสมบัติมัน ผู้ใดขี้เกียจขี้คร้านก็เท่านั้นแหละ มีแต่กิเลสนะที่มันเหยียบหัวอยู่นั่น อะไรก็ต้องให้ถูกใจตัวเองหมด ผู้อื่นก็ต้องให้ถูกใจตัวเองหมด แต่หัวใจตัวเองก็ยังไม่ถูก ทําอย่างไรมันจะถูก”

“ครูบาอาจารย์แต่เก่าแต่ก่อน โอ๊ย ! ท่านเร่งความพากความเพียรนะ ยกอย่างพ่อแม่- ครูจารย์กงมา (หลวงปู่กงมา จิรปุญฺโญ) นี่ นั่งอยู่กลางแจ้งนะ นั่งอยู่ใต้ต้นไม้ ยุงกัดท่านก็ ไม่สนใจเลยนี่ นั่งจนตลอดแจ้ง (ตลอดรุ่ง) มันอัศจรรย์ความเป็นทางในท่าน ยุงกัดท่านก็ไม่ยึดติดล่ะ ตลอดแจ้งเลย ฝึกปานนั้น ท่านทําขนาดนั้น เอาตั้งแต่หลับตา พอลืมตา ฟ้าก็พึ่งสางท่านว่า กําหนดดูอัตภาพร่างกายตัวเองนี้ ว่าจะนับกระดูก ในกระดูกมันเป็นข้อเป็นข้อนั้น นับได้ทั้งหมด เห็นหมด ในอัตภาพร่างกายท่านนี่ ท่านทํามันจนสว่างไสวเกิดความอัศจรรย์ นั่งอยู่กลางแจ้ง ยิ่งยุงมาลาเรียด้วย สมัยพ่อแม่ครูจารย์ใหญ่มั่นท่านพาอยู่นู้นล่ะ บ้านสามผงดงน้อย แต่คราวสมัยท่านเข้าไปปฏิบัติใหม่ ท่านทําขนาดนั้นนะ” 

“พ่อแม่ครูจารย์ (หลวงตา) เหมือนกัน ไปกับท่านสององค์ พอดีเห็นท่านฉันจังหันแล้ว วันนั้นท่านก็เข้านั่งที่เลยทันที เอามุ้งลง ที่ท่านอยู่มันไม่มีฝาผนังนะ อยู่ห่าง ท่านนั่งอยู่นั้นจน กวาดตาด กวาดตาดก็บ่ายสามบ่ายสี่นู้น กวาดตาดออกมาถึงพบท่านเดินอยู่ ฉันจังหันแล้วก็เข้าที่ พอกวาดตาดถึงออกมา ทําอยู่อย่างนั้น ทําถึงขนาดนั้น ต้องมีต้องรู้อะไรล่ะ”

“ทุกวันนี้ดูซิอย่างพ่อแม่ครูจารย์ ท่านไม่มีเวลาแล้ว ทุกวันนี้ไปดูซิ เป็นบุญแล้วนะทุกวันนี้ ด้วยความเมตตาท่านก็พูดไปก็เทศน์ไปให้ฟัง ถ้าเป็นแต่ก่อน ท่านไม่ได้สนนะ ตั้งแต่อาตมาอยู่ด้วยเรื่องเทศน์ท่านไม่ได้สนนะ มาแล้วก็ไป แต่คนสมัยนั้นก็ไม่เหมือนคนสมัยนี้ ไปบิณฑบาตก็ได้แต่ข้าวนั่นแหละ กลับมาก็ฉันไปอย่างนั้นแหละ ไม่เหมือนทุกวันนี้ มันผิดกันมาก

แต่ท่านครูจารย์ดีก็เหมือนกัน พ่อออกก็มาล่ะ มารับใช้ท่าน มา ท่านก็กินข้าวเปล่า ท่านก็ เอานํ้าเทใส่ฝาบาตร ท่านก็เอาข้าวจิ้มนํ้าเปล่ากิน พ่อออกเห็นอย่างนั้น ก็ถาม “ครูบาอาจารย์ ทําไมถึงเอาข้าวจิ้มนํ้าเปล่ากินอย่างนั้น มันไม่มีอาหารอะไรหรือ” พ่อออกเลยเดินมาส่องดูในบาตรท่าน “โอ้ย ! เราตาย มีแต่ข้าวเปล่า” ท่านก็ได้กินอย่างนั้น นี่แหละท่านสอนคน มันหนามาก”

“เดี๋ยวนี้ครูบาอาจารย์ท่านก็หมดไปๆ แล้วนะ หมดไปแล้ว ปีนี้เป็นคู่เลยเต็มทีพ่อแม่ครู-จารย์ (หลวงตามหาบัว) เดี๋ยวนี้รับแขกมาก แต่ก่อนได้ยินท่านบ่นว่า พ่อแม่ครูจารย์ฝั้นรับแขกมาก แล้วจะทําอย่างไรสุขภาพท่านจะต้านทานได้ แล้วก็พูดถึงหลวงปู่เทสก์ วัดหินหมากเป้งว่า ท่านรับแขกมากก็ท่านใจดี จะให้ทําอย่างไร ศรัทธาญาติโยมหลั่งไหลไปหาท่าน พ่อแม่ครูจารย์เทสก์ก็เลยพูดว่า ให้ถึงคราวเสียก่อน ถึงคราวใครคราวมันหรอก จะเป็นผู้ใจร้ายหรือใจดี มันจะมากหรือไม่มากก็ให้ดูไป เดี๋ยวนี้เหมือนท่านหมด เห็นเต็มไปหมด ถึงท่านจะดุขนาดไหนก็ตาม เขาไม่ได้ถือ เพราะท่านดุเป็นธรรมนะ มีแต่คนเข้าหา เขาไม่ได้ถือนะ 

อย่างหลวงปู่หล้าท่านก็พึ่งเข้าผ่าตัดมาไม่นานนี้เอง คิดว่าท่านคงจะไม่ไหวแล้ว เดี๋ยวนี้ท่าน ก็อ่อนแอลงมากนะสุขภาพ พวกเรานี้ก็ไม่เกิดนะหมู่พระหนุ่ม สมัยนี้มีแต่น้อยลงๆ อีกหน่อย พระกรรมฐานคงไม่มีเลย วงนักปฏิบัติไม่มีแล้ว ถูกกลืนไปหมด ปริยัติกลืนไปหมดเลย โอ๊ย ! คราว หลวงปู่มั่น ท่านเจ้าคุณอุบาลีฯ นั้น พระกรรมฐานมากจริงๆ เพราะเจ้าคุณอุบาลีฯ ท่านส่งเสริม ทางนี้นะ ท่านเจ้าคุณธรรมเจดีย์ท่านส่งเสริมฝ่ายปฏิบัติมาก เดี๋ยวนี้ไม่มีแล้ว หมดไปๆ”

“อย่าพากันเล่นมากนะ ครูบาอาจารย์เหลือน้อยลงทุกทีแล้วนะฝ่ายปฏิบัติ สักหน่อยมันก็ จะเป็นทางโลกไปหมดแล้วนะ อย่างหลวงปู่มั่น ท่านได้ทํานายไว้แล้วนะเรื่องศาสนาว่า “วัดป่า มันจะกลายเป็นวัดบ้าน วัดบ้านจะกลายเป็นคนตาย คนตายจะกลายเป็นบ้า”

สายใยแห่งธรรม

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านมีคุณธรรมข้อสําคัญข้อหนึ่ง คือ การไปกราบคารวะเยี่ยมเยียน และการไปร่วมงานสําคัญๆ ของครูบาอาจารย์วงกรรมฐานอยู่เป็นประจํา เช่น งานประจําปีของ วัดป่าบ้านตาด งานโครงการผ้าป่าช่วยชาติ งานพระราชทานเพลิงศพหรือประชุมเพลิงศพครูบา-อาจารย์ เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม หลวงปู่มหาบุญมี สิริธโร หลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท หลวงปู่อุ่น ชาคโร ท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง ธมฺมวโร หลวงปู่มี (เกล้า) ปมุตฺโต ฯลฯ ท่านมักเดินทางไปร่วมงานเสมอๆ ท่านมีนํ้าใจมาก โดยเฉพาะครูบาอาจารย์และศิษย์กรรมฐานอาพาธ ท่านจะไปเยี่ยมเยียนอาการด้วยความเป็นห่วง บางรายท่านไปนั่งตลอดรุ่งเฝ้าอาการอาพาธก็มี เช่นกรณี โยมมารดาของท่านพระอาจารย์สิงห์ทอง และครูบาอาจารย์ก็แวะเวียนมาเยี่ยมเยียนท่านเสมอ เช่น หลวงปู่ชอบ ฐานสโม พ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่บุญมี ปริปุณฺโณ หลวงปู่เพียร วิริโย หลวงปู่คําสุข ญาณสุโข หลวงปู่คําตัน ฐิตธมฺโม ท่านพระอาจารย์อุ่นหล้า ฐิตธมฺโม ท่านพระอาจารย์จันทร์เรียน คุณวโร ฯลฯ

โดยเฉพาะกับหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ท่านมีความสนิทสนมคุ้นเคยกันมากเป็นพิเศษ ในสมัยที่ หลวงปู่เจี๊ยะท่านสร้างวัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี โดยได้รับการมอบหมายจากองค์หลวงตาพระมหาบัว หลวงปู่ลีท่านเป็นผู้มาช่วยบุกเบิกสร้างวัด และได้มา ช่วยงานปลูกป่าภายในวัด สภาพป่าอันสงบร่มรื่นภายในวัด ส่วนใหญ่ล้วนเป็นผลงานของหลวงปู่ลี หลวงปู่เจี๊ยะท่านทราบคุณธรรมและเห็นศักยภาพความสามารถของหลวงปู่ลี ท่านจึงอยากได้ หลวงปู่ลีมาอยู่ร่วมจําพรรษาที่วัด พระบูรพาจารย์ทั้งสองจึงมีความเคารพรักและผูกพันกันมาเป็นเวลานาน

เมื่อถึงคราวงานสําคัญๆ ของหลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ลีท่านจะเดินทางมาร่วมงานเสมอๆ เช่น งานทําบุญครบรอบวันเกิดหลวงปู่เจี๊ยะ งานยกฉัตรและงานฉลองภูริทัตตเจดีย์ ซึ่งหลวงปู่เจี๊ยะ น้อมสร้างถวายแด่พ่อแม่ครูอาจารย์หลวงปู่มั่น คราวงานผ้าป่าช่วยชาติ ท่านก็มากับพ่อแม่ครู- จารย์หลวงตา คราวหลวงปู่เจี๊ยะอาพาธหนัก ท่านก็มากราบคารวะเยี่ยมเยียนดูแลอาการเสมอๆ หลวงปู่เจี๊ยะท่านก็ชื่นชมหลวงปู่ลีมาก ท่านมักบอกญาติโยมให้ใส่บาตรหลวงปู่ลีเสมอๆ ถ้าพระเณรญาติโยมไปทางภาคอีสาน ท่านมักบอกว่า “ให้ไปกราบท่านอาจารย์ลีนะ ท่านสําคัญมากนะ” เมื่อหลวงปู่เจี๊ยะมรณภาพ ท่านก็มาร่วมงาน และเมื่อมีงานพิธีเททองหล่อรูปเหมือนหลวงปู่เจี๊ยะ เพื่อนําไปประดิษฐานตามวัดต่างๆ หลวงปู่ลีท่านก็เมตตามาเป็นองค์ประธานในพิธี 

ตาทิพย์ หูทิพย์

ลูกศิษย์หลวงปู่ลี ได้ไปนวดเส้นถวายหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ที่วัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี ทีนี้หลวงปู่เจี๊ยะท่านได้ปรารภขึ้นมาทํานองว่า “พระอาจารย์จันทร์เรียนเหาะได้” คล้ายๆ ว่าท่านมีฤทธิ์ มีหูทิพย์ ตาทิพย์ ต่อมาลูกศิษย์ก็เลยกลับมาเล่าให้หลวงปู่ลีฟัง ตามที่ได้ยินจากหลวงปู่เจี๊ยะ หลวงปู่ลีก็เลยบอกว่าหูทิพย์ ตาทิพย์ มันจะไปยากอะไร ตื่นเช้ามาใครจะมาวัดกี่คน มันก็รู้หมดแล้ว ไม่แสดงตัว ไม่แสดงออกหรอก เพราะถ้าโยมเขารู้ เขาจะมาขอให้ดูนั่นดูนี่ เดี๋ยวคนจะมากวน 

ในเรื่องเดียวกันนี้เมื่อมีลูกหลานของท่านมากราบเรียนให้ท่านฟัง หลวงปู่ลีท่านก็บอกว่า “ประสาเหาะได้ ท่านรู้แม้กระทั่งการเกิดการตายของคน” ท่านมีญาณที่เรียกว่า จุตูปปาตญาณ คือ ญาณกําหนดรู้จุติและอุบัติแห่งสัตว์ทั้งหลายอันเป็นไปตามกรรม เห็นการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลาย เรียกอีกอย่างว่า ทิพพจักขุญาณ หรือ ตาทิพย์ แต่ท่านไม่แสดงดังเหตุผลที่กล่าวมา จากนั้นท่านก็เล่าเรื่องหลวงปู่ชอบ ฐานสโม มาประกอบให้ฟัง 

ครั้งหนึ่งหลวงปู่ชอบท่านไปธุดงค์อยู่แถวริมแม่นํ้าโขงทางฝั่งไทย ท่านนั่งภาวนาแล้วนึก อยากไปเที่ยวฝั่งลาว ทีนี้พญานาคก็เลยมากราบท่านแล้วบอกว่า ถ้าหลวงปู่อยากจะไปเที่ยวทาง ฝั่งลาว พรุ่งนี้เช้าฉันจังหันเสร็จ ขอนิมนต์ให้หลวงปู่ไปที่ท่านํ้านี้ผมจะคอยอยู่ พอรุ่งเช้าหลวงปู่ชอบก็ไปตามคํานิมนต์ของพญานาค เมื่อถึงที่ท่านํ้าก็มองเห็นจระเข้ใหญ่มันลอยตัวอยู่ แต่แผ่นหลังมันโผล่ขึ้นมาพอปริ่มนํ้านิดหนึ่ง จากนั้นหลวงปู่ชอบก็ได้เหยียบขึ้นบนหลังจระเข้ แล้วจระเข้ตัวนั้นก็พาหลวงปู่ชอบลอยไปแบบนิ่มๆ ช้าๆ เพื่อจะพาข้ามไปส่งยังฝั่งลาว พอชาวลาวมองเห็นเหตุการณ์อย่างนั้น เขาก็เลยคิดว่าหลวงปู่ชอบเดินบนนํ้าได้ คนก็ยิ่งแตกตื่นกันมาเฝ้าหลวงปู่ชอบทั้งวันทั้งคืน เพราะถือว่าท่านเป็นผู้วิเศษ เมื่อมีผู้คนมารุมเฝ้าท่านมากๆ สถานที่อยู่จึงไม่ค่อยสัปปายะ ท่านก็ เลยตัดสินใจธุดงค์ต่อไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่ง

ณ สถานที่แห่งนี้มีผีเจ้าที่มาเข้าฝันท่าน บอกเรื่อง ไหทองคํา ว่าได้เอาฝังอยู่ที่ใต้ต้นไม้นี้ แต่ก่อนยังไม่มีต้นไม้ แต่ต้นไม้นี้มันมาเกิดทีหลัง เพราะฝังสมบัติไว้นานแล้ว ขอให้หลวงปู่ช่วยบอกลูกหลานให้ด้วย ลูกหลานชื่อนี้ นามสกุลนี้ ให้มาเอาไหทองคําไป ผมจะได้ไปเกิดเสียที ด้วยความเมตตาของหลวงปู่ชอบ ท่านก็ไปถามคนในบ้านหลังนั้นว่า โยมมีญาติชื่อนี้นามสกุลนี้ไหม โยมเขาก็ตอบว่า มีครับ

หลวงปู่ชอบ : นั่นแหละ วิญญาณของบรรพบุรุษเขาบอกว่า ให้โยมไปเอาไหทองคําที่เขาฝังเอาไว้ แล้วเขาจะได้ไปผุดไปเกิด จากนั้นโยมก็ได้ไปขุดเอาไหทองคําตามที่หลวงปู่ชอบท่านบอก ปรากฏว่าเจอไหทองคําจริงๆ ทีนี้คนทั้งหมู่บ้านก็พากันแตกตื่นเยอะเต็มไปหมด หลั่งไหลมาเฝ้าท่านทั้งวันทั้งคืน

หลวงปู่ลี ท่านเล่าทั้ง ๒ เรื่องนี้ให้ลูกศิษย์ฟังเพื่อเป็นอุทาหรณ์ว่า ครูบาอาจารย์ท่านจึง ไม่พยายามทําตัวเป็นผู้วิเศษ ไม่ทําตัวเป็นผู้มีตาทิพย์ หูทิพย์ เดี๋ยวคนก็จะหลั่งไหลมากวนเยอะ วันหนึ่งๆ ไม่มีเวลาได้พักผ่อน ท่านบอกว่า “ความเกี่ยวข้องของคน มันเหมือนใยบวบ ญาณหรือความรู้ วาระจิตที่ท่านเห็น ท่านรับรู้ได้เหมือนใยบวบนั่นแหละ แต่ท่านไม่พูด”

การแสดงออกของธรรม 

ครูบาอาจารย์ที่มีคุณธรรมทุกองค์ เมื่อท่านระลึกกล่าวถึงพ่อแม่ครูอาจารย์ผู้มีพระคุณ หากเป็นเรื่องราวความซาบซึ้งตื้นตันใจที่ฝังลึกในใจท่านถูกสะกิดใจขึ้นมา หรือเป็นเรื่องราวที่ทําให้ท่านเกิดความสลดสะเทือนใจขึ้นมา ท่านจะแสดงออกด้วยการนํ้าตาไหล อันไม่ใช่นํ้าตาไหลแบบ โลกๆ แต่เป็นนํ้าตาไหลแบบธรรม เป็นนํ้าตาที่มีคุณค่ามาก และเป็นการแสดงออกของธรรม ดังเช่น

หลวงปู่มั่น แสดงออกต่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในคราวที่ท่านบรรลุธรรมก็กราบพระพุทธเจ้าและนํ้าตาไหล 

องค์หลวงตามหาบัว แสดงออกต่อพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ในคราวหลวงปู่มั่นมรณภาพ ท่านก็ไปกราบศพที่เท้าแล้วนํ้าตาไหล

หลวงปู่เจี๊ยะ แสดงออกต่อพ่อแม่ครูอาจารย์มั่น ในคราวได้ข่าวหลวงปู่มั่นมรณภาพ ท่าน ก็นํ้าตาไหล

หลวงปู่ลี แสดงออกต่อพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตา พอกล่าวถึงองค์หลวงตาฯ ซึ่งท่านเทิดทูนบูชาเป็นครูบาอาจารย์นั่งอยู่บนหัวใจของท่าน เมื่อมีเรื่องราวซาบซึ้งใจ ท่านก็นํ้าตาไหล

ครูบาอาจารย์กล่าวถึงการแสดงออกของหลวงปู่ลี ดังนี้

“ดูหลวงปู่ลี ท่านอ่อนน้อมถ่อมตน ธรรมะจริงๆ จะอ่อนน้อมถ่อมตน ไม่เห่อเหิม ไม่ทะเยอทะยาน” 

“พระแท้ๆ คือ หลวงปู่ลี หลวงปู่ลี คือ พระเณรวัดป่าบ้านตาด หลวงปู่ลีเป็นพระแท้ๆ แล้ว เป็นพระแท้ๆ ที่อยู่ในคุณธรรม เวลาหลวงตาท่านไม่พูดหรือพูดสิ่งใด หลวงปู่ลีจะไม่ออกนอก เส้นทางแม้แต่ธุลีเดียว พระแท้ๆ จะเคารพ จะมีความกตัญญูกตเวที นี่คือ พระแท้ๆ… หลวงปู่ลี ท่านฟัง ยอมจํานนคําพูดหลวงตาทุกคํา”

“หลวงตาท่านเทศน์อยู่นี่ หลวงปู่ลีท่านไปนั่งอยู่นู้น นั่งอยู่นู้น ไม่เสนอหน้าหรอก ด้วยความเคารพ ด้วยหัวใจนี่ ถ้ามีด้วยหัวใจนะ อย่างนี้นะ หลวงตาท่านถึงไว้ใจ ท่านไว้ใจเพราะอะไร ท่านพูดคําไหน ท่านทําอย่างไรแล้ว พวกนี้รับประกันได้เลยไม่ย้อนศร ที่ไม่เป็นขี้กลาก”

“นี่ก็เหมือนกัน ถ้าปัญญามันเกิดจากเรา แล้วโลกุตตรธรรมเกิดจากใจเรา มันชัดเจนมาก แล้วมันลงใจ ใจมันลงนะ ดูใจลงสิ ดูหลวงปู่ลีลงหลวงตาสิ เห็นเดินมานี่ นั่งลงกับพื้นดินเลย มันลงที่หัวใจ ถ้าหัวใจลงแล้ว จะไม่มีอะไรโต้แย้งแม้แต่เม็ดหินเม็ดทราย ลงหมด”

“ดูสิอย่างเช่นหลวงปู่ลี ก่อนที่หลวงตาท่านจะเสียไป หลวงปู่ลีท่านก็เป็นแบบนี้ แต่ หลวงตาท่านนิพพานไปแล้ว หลวงปู่ลีท่านก็เป็นแบบนี้ คือว่ามันไม่มีเพิ่มพูนขึ้นมา และไม่มีอะไรเสียไปเลย ถ้าความเป็นธรรม เห็นไหม ความเป็นธรรมจะเสมอต้นเสมอปลาย ด้วยความเป็นธรรม เพราะมันเป็นธรรม”

ให้พึ่งธรรมลี

ในสมัยที่ องค์หลวงตามหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ประสบอุบัติเหตุในปี พ.ศ. ๒๕๔๑ สมเด็จ- พระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ทรงเสด็จเยี่ยมองค์หลวงตาฯ ณ กุฏิ วัดป่าบ้านตาด เวลานั้นภายในห้องมีเพียงองค์หลวงตาฯ ฟ้าหญิง และพระเถระผู้ใกล้ชิด ฟ้าหญิง ได้ถามอาการอาพาธขององค์หลวงตาฯ ด้วยความห่วงใยว่า “ท่านพ่อเป็นอย่างไรบ้าง เสด็จพ่อ เสด็จแม่เป็นห่วงท่านพ่อมาก ฝากมากราบเท้า” 

หลวงตาจึงกล่าวว่า “เออ ! บอกในหลวงกับพระราชินีด้วยว่าเรารับทราบแล้ว” 

หลังจากนั้นฟ้าหญิงทรงตรัสขึ้นว่า “ท่านพ่อลูกต้องขอขมาท่านพ่อ ถ้าคําถามของลูก ผิดพลาดไป กลัวจะเป็นบาปเป็นกรรม” 

หลวงตากล่าวตอบว่า “จะเป็นบาปเป็นกรรมอะไร ทูลกระหม่อมก็มาดีๆ ไม่ได้มาทุบหม้อทุบไหวัดสักหน่อย จะเป็นบาปเป็นกรรมได้อย่างไร มีอะไรทูลกระหม่อมก็ย่อมตรัสถามได้” 

หลวงตาเรียกฟ้าหญิงด้วยความเมตตาอย่างยิ่งว่าทูลกระหม่อม ฟ้าหญิงทรงตรัสและถามต่อไปด้วยพระกิริยาอันงามยิ่งว่า “คือ มิใช่ลูกแช่งอะไร ท่านพ่อก็อายุมากแล้ว ถ้าหากท่านพ่อเกิดเป็นอะไรไปแล้ว ลูกจะไปพึ่งใคร” องค์ท่านถามเหมือนลูกน้อยถามบิดาผู้บังเกิดเกล้า หลวงตา ตอบด้วยนํ้าเสียงที่เปี่ยมล้นด้วยเมตตาโดยไม่รีรอว่า “เอ้า ! ก็ธรรมลีนั่นไง เราเป่าหัวให้โดยเฉพาะ เรานี่แหละเป่าหัว เป่ากระหม่อม ให้ธรรมลี” ฟ้าหญิงน้อมรับคําว่า “เจ้าค่ะ เจ้าค่ะ” 

หลวงตากล่าวต่อว่า “ธรรมลี เราบวชให้ เราเป่ากระหม่อมให้เลย ติดสอยห้อยตามเรามา โดยตลอด แต่ว่าธรรมลีท่านไม่ค่อยสันทัดในภาษิตภาษา ปฏิสันถารก็ไม่ค่อยเป็น พระบ้านนอกบ้านนา พูดราชาศัพท์ไม่เป็น” ฟ้าหญิงตรัสตอบว่า “ไม่เป็นไรท่านพ่อ พูดธรรมดาลูกก็ไม่ได้ว่า อะไร” หลวงตาตอบว่า “ธรรมลีอาจจะพูดไม่ค่อยเป็น ไม่ค่อยเก่ง แต่หัวใจเป็นธรรมล้านเปอร์เซ็นต์” ฟ้าหญิงตรัสถามต่อว่า “ท่านพ่อ แล้วหลวงปู่ลีองค์ท่านอยู่ ณ ที่ใด” หลวงตาตอบว่า “ก็อยู่ผาแดง หนองวัวซอนี่ไง อยู่ทางหลังวัดของเรานี้ ทางทิศตะวันตกของวัดนี่น่ะ” 

องค์หลวงตาฯ ชี้มือ ทางนี้เขาเรียกภูเม็ง “ธรรมลีหัวใจเต็มเปี่ยม เต็มไปด้วยธรรม ไม่มี ข้อบกพร่อง สุดยอดเศรษฐีธรรม” “สุดยอดเศรษฐีธรรม” ฟ้าหญิงอุทานตาม หลวงตากล่าวต่อไปอีกว่า “เออ ! นี่น่ะ ถ้าจะพูดเรื่องทางโลก ธรรมลีอาจจะพูดจาปราศรัยไม่ค่อยมีปฏิภาณโวหาร แต่ว่าธรรมนั้น โอ้ย ! เต็มเปี่ยม หัวใจไม่มีบกพร่อง ถ้าทูลกระหม่อมภาวนาดีๆ แล้ว ลองไปถามธรรมลีดูซิ ธรรมลีจะสามารถตอบได้ไหม” 

องค์หลวงตาฯ กล่าวชมเชยองค์ท่านว่า “ธรรมลี เศรษฐีธรรมภายในใจอย่างลึกลับ มีธรรม เต็มหัวใจแล้ว สมบูรณ์แบบ สมบูรณ์มานานแล้ว” “ธรรมลี คือ เศรษฐีธรรม ครองความเป็น เศรษฐีธรรม มีธรรมเต็มหัวใจ เป็นคลังสมบัติ มหาสมบัติอยู่ในนั้นหมดรู้ได้ทุกอย่าง”

โดยเฉพาะเรื่องลี้ลับที่สายตามนุษย์สามัญอย่างเราๆ ท่านๆ มองไม่เห็น โดยองค์ท่านอ้างว่า พ่อแม่ครูจารย์หลวงตามหาบัว ไม่พาพูดเรื่องที่คนอื่นมองไม่เห็นเหล่านี้ จึงถูกตัดออกไปเพียง บางส่วน เหลือไว้แต่ส่วนที่เราๆ ท่านๆ พอจะยึดเอาไปประพฤติปฏิบัติได้ เพื่อเป็นหนทางก้าวสู่ พระนิพพาน

ท่านพระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต เทศน์ถึงหลวงปู่ลี

• รู้ความจริง (๑ ตุลาคม ๒๕๖๐)

เวลาหลวงปู่ลี อาจารย์สิงห์ทอง ครูบาอาจารย์ท่านสนทนาธรรม แล้วท่านมาแยกแยะไง เพราะพระอรหันต์ในสมัยพุทธกาล สุกขวิปัสสโกเป็นอย่างไร เตวิชโชเป็นอย่างไร แล้วพระอรหันต์ แต่ละชนิดๆ เป็นอย่างไร ท่านคุยกัน ท่านสนทนากันให้มันแตกฉาน มันแยกแยะออกไปไง เพราะของเรา เราทําของเรา ด้วยความชํานาญของเรา เราก็ทําความชํานาญของเราใช่ไหม ความชํานาญของบุคคลอื่น เขาทําอย่างนั้นใช่ไหม มันก็เหมือนกับทางวิชาการเป็นอีกแขนงหนึ่งๆ แล้วมาสนทนากันๆ มันก็ทําให้แตกแยกแยะไป โอ๋ย ! มันยิ่งมหัศจรรย์ๆ เวลาเขาสนทนาธรรมกัน เขาสนทนาอย่างนี้ เขาสนทนาธรรมเป็น ธมฺมสากจฺฉา เป็นมงคลชีวิต

• ความนิ่งอยู่ของพระอริยเจ้า (๑๔ พฤษภาคม ๒๕๖๐)

อย่าดูถูกความนิ่งอยู่ของพระอริยเจ้านะ พระอริยเจ้าเป็นพระโสดาบัน พระสกิทาคามี พระอนาคามี เป็นพระอรหันต์ ท่านรู้ถึงผลกระทบไง ขันธ์ที่สะอาดบริสุทธิ์ ถ้ามันกระเพื่อม ท่านรู้แล้ว ความคิดมันคิดดีหรือคิดชั่ว ถ้ามันคิดดี พูดออกไปแล้วมันกระทบกระเทือนใครบ้าง ท่านไม่พูดนะ ความนิ่งอยู่ของพระอริยเจ้าสุดยอดมาก ดูหลวงปู่ลีเราสิ ไปเถอะ ท่านนิ่งเฉย ไม่ใช่ไม่รู้นะ นั่นน่ะสุดยอดเลยล่ะ ความนิ่งอยู่ของพระอริยเจ้ามันรู้จบโลกธาตุ รู้รอบ รู้ทั้งใจเราและ ใจเขา รู้จบกระบวนการ แล้วนิ่งอยู่ เห็นไหม นี่ใจที่ยิ่งใหญ่

• ธรรมเป็นใหญ่ (๖ สิงหาคม ๒๕๕๙)

ครูบาอาจารย์ที่เป็นธรรมๆ ท่านจะสงวนสิ่งนี้ สงวนเรื่องการประพฤติปฏิบัติ สงวนเรื่อง ข้อวัตรสิ่งที่ทํามา ท่านไม่ไปสงวนกับเรื่องวัตถุหรอก ท่านไม่ไปสงวนเรื่องชื่อเสียง เกียรติศัพท์ เกียรติคุณหรอก ครูบาอาจารย์ของเรา ดูสิ หลวงปู่ลี ครูบาอาจารย์ที่ท่านเป็นธรรม ท่านอยู่วัด ของท่าน ท่านอยู่ในที่สงบสงัดของท่าน ท่านไม่ออกมาเกลื่อนกล่นวุ่นวายกับโลกเขา ไอ้นั่นมันโลกเป็นใหญ่ ไม่ใช่ธรรมเป็นใหญ่ ถ้าธรรมเป็นใหญ่นะ หัวใจเป็นใหญ่ หัวใจที่มีคุณธรรมเป็นใหญ่

• เศรษฐีธรรม (๒๑ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๙)

เวลาหลวงตาท่านพูดถึงหลวงปู่ลี เศรษฐีธรรมๆ เศรษฐีธรรมมันมาจากไหนล่ะ เศรษฐี เราเป็นเศรษฐี เป็นคนมั่งมีศรีสุข เราต้องขวนขวาย เราต้องหาทรัพย์สมบัติมาเป็นของเราใช่ไหม นี่เศรษฐีธรรมๆ เศรษฐีธรรมในหัวใจ แล้วใครเห็นล่ะ หลวงตาเห็นว่าหลวงปู่ลีเป็นเศรษฐีธรรมๆ เศรษฐีธรรม มันก็ต้องมีศีล มีสมาธิ มีปัญญา การกระทําขึ้นมาเป็นมรรคเป็นผลขึ้นมา มันต้องมีมรรคของมันขึ้นมา ถ้ามรรคขึ้นมา มันเป็นผลของมัน เวลาผลขึ้นมาเป็นอกุปปธรรม

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา กุปปธรรม สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ก็ว่าศึกษากันนะ สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ธรรมะเป็นอนัตตา สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ธรรมะเป็นอนัตตาๆ

เวลาเศรษฐีธรรมขึ้นมา ถ้าเป็นอนัตตา มันเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป ถ้าเป็นอนัตตา เราก็ ว่างเปล่า เราก็ไม่มีอะไรตกค้างในใจสิ แต่นี่เวลาพิจารณาไปแล้วมันละสังโยชน์ ๓ กามราคะ – ปฏิฆะอ่อนลง เวลากามราคะ – ปฏิฆะขาดลงนะ รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มันขาดไป มันเป็นอกุปปธรรมน่ะ นั่นน่ะมันเป็นอนัตตาตรงไหนล่ะ

อกุปปธรรม อฐานะที่จะเปลี่ยนแปลง คงที่ตายตัวในใจของหลวงปู่ลี เศรษฐีธรรมๆ

เขาเป็นเศรษฐีกันโดยที่ว่าเดินจงกรม นั่งสมาธิภาวนา เป็นเศรษฐีกันด้วยการภาวนา เป็นเศรษฐีขึ้นมาด้วยมรรคด้วยผล เขาไม่ใช่เศรษฐีอย่างพวกเรา โอ๋ย ! ขวนขวายเลยนะ จะเป็นเศรษฐีโลกอันดับ ๑ อันดับ ๒ แล้วเดี๋ยวมันก็ขึ้นๆ ลงๆ นะ อันดับ ๒ มาเป็นอันดับ ๓ อันดับ ๓ เป็นอันดับ ๑ อันดับ ๑ ตกไปอยู่อันดับที่ ๑๐ นี่ไง อนิจจังไหม หาอย่างนั้นมาก็ไม่เท่ากันไง

แต่เศรษฐีธรรมคงที่ตายตัว อกุปปธรรม อฐานะที่จะเปลี่ยนแปลง เป็นพระโสดาบัน เป็นพระโสดาบันตลอดไป จะไปเกิดภพชาติไหน ก็เป็นพระโสดาบัน ถ้ายังไม่สิ้นกิเลส เป็น พระอรหันต์ ก็เป็นพระอรหันต์ตลอดไป ตลอดไป ตลอดไปเพราะมันเป็นความจริงของมันไง นี่เศรษฐีธรรม เขาเป็นเศรษฐีธรรมอย่างนั้น ถ้าเศรษฐีธรรมอย่างนั้นนะ เราหาสิ่งที่เป็นสัจจะ ความจริงไง นี่สิ่งที่เป็นสัจจะความจริง 

• เป็นเศรษฐีธรรมในหัวใจ (๒๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๙)

มันชัดเจนของมัน มันชัดเจนเพราะอริยสัจมีหนึ่งเดียว อริยสัจๆ สัจจะมีหนึ่งเดียว เพราะพระอรหันต์ต้องผ่านตรงนี้ทั้งหมด พระอรหันต์ต้องผ่านจากอริยสัจ พระอรหันต์ต้องผ่านมรรค ๔ ผล ๔ ถ้ามันผ่านขึ้นไป มันถึงจะเป็นของมัน แล้วถ้าเป็น เพราะคนมันภาวนาขึ้นไป มันแตกต่างกันทั้งนั้นน่ะ เพราะถ้ามันไม่แตกต่าง ชื่อมันจะแตกต่างกันได้อย่างไร สติ มหาสติ ปัญญา มหาปัญญา แล้วพอมันเคลื่อนขึ้นไปมันเป็นปัญญาอัตโนมัติ มันเป็นปัญญาญาณ ปัญญาญาณที่ใช้ความคิดไม่ได้ ความคิด วุฒิภาวะที่มันหยาบกว่ามันจะเข้าไปสู่ความละเอียดลึกซึ้งอย่างนั้นไม่ได้ มันขยับไม่ได้เลย มันเป็นญาณหยั่งรู้ มันเป็นญาณ ถ้ามันเป็นญาณ นี่อาสวักขยญาณ ญาณที่เข้าไปสํารอก เข้าไป คายมัน นี่ถ้ามันเกิด เกิดมรรค เกิดผล มันเกิดอย่างนี้ นี่ไง ที่ว่าเวลาหลวงตาท่านชมหลวงปู่ลี “เศรษฐีธรรมๆ” เขาเป็นเศรษฐีกันตรงนี้ เขาเป็นเศรษฐีกันในหัวใจ เขาเป็นเศรษฐีกันในอริยทรัพย์ เขาไม่ได้ไปขวนขวายหายศหาตําแหน่ง หาของภายนอกหรอก

• หลวงตาท่านไว้ใจหลวงปู่ลี (๓๑ มกราคม ๒๕๕๙)

ดูสิ หลวงปู่มั่น ลูกศิษย์ท่านมหาศาลขนาดไหน เวลาเป็นพระอรหันต์เป็นกี่องค์ เวลา หลวงตา หลวงตาท่านเป็นพระอรหันต์แล้ว ท่านเข้มงวดด้วย หลวงตานี่เข้มงวดมาก ดูสิ ผลงานของหลวงตา มีอาจารย์สิงห์ทอง มีหลวงปู่ลี แล้วมีใครอีกล่ะ ถ้ามันเป็นจริง มันก็เป็นจริงของมันขึ้นมา ถ้ามันไม่เป็นจริง ไม่เป็นจริง

เวลาหลวงตาท่านตอบปัญหาลูกศิษย์ของท่าน คนไหนเป็นคนลูกศิษย์ใกล้ชิด คนไหนเป็นลูกศิษย์ที่ดี อย่างเช่นหลวงปู่ลี หลวงปู่ลีท่านพูด ท่านบอกว่า “หลวงตาสั่งท่านไว้เองเรื่องให้ดูแลเรื่องเจดีย์” ทีนี้มันเป็นคําว่า “หลวงปู่ลีท่านพูดว่าหลวงตาสั่งท่านไว้” เพราะคําว่า “สั่งท่านไว้” แสดงว่าหลวงตาท่านไว้ใจหลวงปู่ลี

ทีนี้ไว้ใจหลวงปู่ลี นี่เป็นความที่ว่าหลวงตาท่านคิดว่าหลวงปู่ลีมีบารมีที่สังคมสงฆ์จะเชื่อถือหลวงปู่ลี แต่ท่านไม่คิดหรอกว่าเวลาท่านสิ้นไปแล้ว หลวงตาท่านนิพพานไปแล้ว หลวงปู่ลี กระแสสังคมมันรุนแรง ตอนนี้หลวงปู่ลีท่านถึงพยายามคัด พยายามคัด คือ พยายามคัดท้ายเรือ คัดท้าย คําสั่งคําสอนของหลวงตาให้เข้าสู่ที่สู่ฐาน แต่ทีนี้ท่านต้องเผชิญกับกระแสโลกไง ถ้ากระแสโลก

คําว่า “ความไว้เนื้อเชื่อใจ” ความลับ สิ่งที่จะเก็บไว้ได้มากได้น้อย หลวงตาท่านบริหาร ลูกศิษย์ลูกหา ท่านดูตรงนี้ คนไหนที่ว่าเป็นหลักเป็นเกณฑ์ คนไหนที่ดูแลรักษาได้ คนไหนที่มันปากโป้งๆๆ ฟังไม่ได้ศัพท์จับไปกระเดียด หลวงตาพูดอย่างหนึ่ง มันไปโฆษณาอีกอย่างหนึ่ง มันเป็น เรื่องกระแสโลก นั่นท่านก็กันไว้ข้างนอก กันไว้เป็นเรื่องโลกๆ เป็นเรื่องสังคมให้เขาไปดูแลเป็นปฏิสัมพันธ์กันเองจากสังคม แต่ถ้าเป็นเรื่องเป็นจริงเป็นจัง ท่านจะสั่งหลวงปู่ลี สั่งครูบาอาจารย์ไว้

แต่นี่เราเชื่ออย่างนี้ เพราะหลวงปู่ลีท่านพูดเองว่า “หลวงตาสั่งท่านไว้ว่าเรื่องเจดีย์ให้ท่าน เป็นคนดูแล” แต่ทีนี้กระแสสังคมเขาไม่เชื่อ เขาไม่ฟัง เขากระแสไป นี่มันก็เป็นกระแสสังคม เป็นเรื่องเวรเรื่องกรรม ทีนี้เรื่องเวรเรื่องกรรม ดุลพินิจท่านเห็นอย่างนั้น ท่านสั่งไว้อย่างนั้น มันก็ได้แค่นี้ เพราะว่าท่านก็ล่วงไปแล้ว

• ครูบาอาจารย์เป็นสัปปายะ (๒๔ มกราคม ๒๕๕๙)

ฟังธรรมๆ ฟังธรรมตามข้อเท็จจริง ดูสิ เวลาหลวงตาท่านเป็นพระอรหันต์ ท่านแสดงธรรมนะ หลวงปู่ลี อาจารย์สิงห์ทองอย่างนี้ เป็นพระอรหันต์ด้วยกันทั้งนั้นนะ เวลาเป็นพระอรหันต์แล้วท่านแสดงธรรมทําไม เวลาท่านมาเยี่ยมอาจารย์สิงห์ทองทีไร ท่านก็ไปเทศน์ๆ อยู่นี่ แล้วอาจารย์สิงห์ทองเป็นอะไร ก็เป็นพระอรหันต์ ทําไมต้องไปเทศน์ให้พระอรหันต์ฟัง ก็ฟังธรรมๆ ฟังธรรมเพื่อ รื่นเริง เพื่ออาจหาญ เพื่อชื่นชมกันนะ มันเป็นสัจจะ มันเป็นความจริง เห็นไหม นี่ไง ถ้ามันเป็น สัจธรรม มันเป็นธรรมขึ้นมา ถ้าแสดงธรรม มันมีธรรมอย่างนี้ มันมีที่มาที่ไปไง มันมีขอบมีเขตไง มีการกระทําไง

ถ้ามีการกระทํา มีความเป็นจริงอย่างนี้ขึ้นมา มันฟังแล้ว มันชื่นใจ เพราะอะไร เพราะมันจับต้องได้ มันเห็นมรรคเห็นผล เห็นความจริงขึ้นมา มันจะเป็นประโยชน์กับหมู่สงฆ์ ประโยชน์กับสังฆะ มันตรวจสอบกัน มันยิ่งสะอาดยิ่งบริสุทธิ์ เห็นไหม การบ่มเพาะ ของที่บ่มเพาะ ยิ่งบ่มเพาะมากเท่าไหร่ มันยิ่งสมดุล มันยิ่งมีคุณภาพ มันยิ่ง เห็นไหม นี่ไง ถ้ามันเป็นความจริงอย่างนี้ นี่หมู่สงฆ์เราไง

เวลาเข้าหมู่เข้าคณะขึ้นมา มันมีมุมมองๆ มันมีการสนทนาธรรมมีต่างๆ เห็นไหม นี่เข้า หมู่คณะ ครูบาอาจารย์เป็นสัปปายะ ถ้าครูบาอาจารย์ที่เป็นธรรมๆ มันเป็นความเสมอภาค มันมี ความเสมอภาค เห็นไหม ดูสิ เวลาครูบาอาจารย์ท่านเป็นธรรมนะ จิตหนึ่ง คนเหมือนกัน ชีวิตเหมือนกัน ต้องมีปัจจัยเครื่องอาศัยเหมือนกัน คนทั้งนั้น คนเท่ากับคน แต่เวลามาเปรียบเทียบเรื่องกิเลส กิเลสไม่เท่าล่ะ กิเลสหยาบ กิเลสหนา กิเลสร้อยแปดพันเก้า

ฉะนั้น ถ้าครูบาอาจารย์เป็นสัปปายะ เห็นไหม มันมีความเสมอภาค แต่ถ้าเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมาแล้ว ดูสิ เวลาหลวงตาท่านแสดงธรรม อาจารย์สิงห์ทอง หลวงปู่ลี ท่านเป็น พระอรหันต์ แสดงธรรมต่อหน้าพระอรหันต์นะ แสดงธรรมต่อผู้รู้ด้วยกัน มันจะหลีกเลี่ยงได้อย่างไร มันจะมาโกหกมดเท็จอยู่ได้อย่างไร มันจะมาแถได้อย่างไร เพราะพระอรหันต์ฟังนะ นี่ไงความ เสมอภาคกันไง ความเสมอภาคของครูบาอาจารย์เป็นสัปปายะไง

• หัวใจของท่านเป็นวิมุตติสุข (๑๗ พฤษภาคม ๒๕๕๘)

ครูบาอาจารย์ของเราที่ท่านทําจริง ท่านทําจริง จิตใจมันร่มเย็น ดูหลวงปู่ลีสิ ดูครูบา- อาจารย์ที่ท่านเป็นความจริงสิ ท่านอยู่กระต๊อบห้อมหอก็มีความสุข อยู่ห้องกระจกปลอดเชื้อก็มีความสุข อยู่ที่ไหนก็มีความสุข เพราะหัวใจของท่านเป็นวิมุตติสุข ความสุขอันนั้นมันเป็นสมบัติภายใน แต่ในเมื่อท่านยังมีชีวิตอยู่ ชีวิตนี้เป็นแบบอย่าง ชีวิตนี้ให้ลูกศิษย์ลูกหาได้พึ่งพาอาศัย แต่ความจริงความสุขนั้น มันอยู่ในใจของท่าน อยู่ในหัวใจ แต่กิริยาท่าทางนี้ มันเป็นเรื่องของสถานะของความเป็นมนุษย์

• แรงงานอริยะ (๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๘)

เราบวชมาแล้ว ทุกอย่างพร้อมหมดแล้ว ทีนี้โอกาสเต็มที่เลย แล้วมีครูมีอาจารย์เห็นไหม วันเวลาเราได้ปฏิบัตินะ ถ้าเราไม่ปฏิบัติ เพราะพระเคยมาอยู่กับเรา “มาอยู่กับหลวงพ่อดีทุกอย่าง เลย เสียอย่างเดียว เวลาว่างมากเกินไป” เอ้อ ! เราฟังแล้ว เรางงนะ ถ้าไปอยู่ที่อื่น เขาก็พาก่อสร้าง พาเพื่อผลประโยชน์ของเขา เขาก็พาเพื่อผลงานของเขา เขามีการก่อสร้าง มีทําอะไร ร้อยแปดพันเก้าเลย แล้วก็ใช้แรงงานพระ แรงงานอริยะ แรงงานฟรีไง แรงงานไม่เสียตังค์ เขาบอก แรงงานอริยะ ไอ้พวกเราก็ยิ้มแป้นเลย โอ๊ย ! แรงงานอริยะ ยกเว้นเจดีย์ที่หลวงปู่ลีสร้างให้ หลวงตานะ ยกเว้นของครูบาอาจารย์ที่เป็นจริง ครูบาอาจารย์ที่เป็นจริง ท่านทําเป็นจริงๆ แล้ว ท่านทําเป็นหัวหอก เป็นผู้นําเราไง 

• ให้ธรรม (๒๘ ธันวาคม ๒๕๕๗)

อริยสัจ โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตตมรรค อรหัตตผล เหมือนกัน จบเหมือนกัน แต่คนฟังเป็น คนเป็นด้วยกันนี่จบ แต่คนไม่เป็นฟังแล้วก็ อืม คราวนี้ดี คราวนี้ไม่ดี คราวนั้นเป็นอย่างนั้น คราวนี้เป็นอย่างนี้ ฉะนั้น เวลาเราอยู่บ้านตาด เวลาหลวงตาท่านเทศน์จบ หลวงตาท่านเป็นพระอรหันต์ หลวงปู่ลีก็เป็น พระอรหันต์ เวลาอยู่ที่บ้านตาด เรานั่งฟังอยู่ด้วย เวลาท่านเทศน์จบนะ เพราะถ้ามีพระที่มี คุณธรรม เราพยายามแอบเก็บหมดแหละ เก็บคุณงามความดีของท่าน

หลวงตาท่านเทศน์จบแล้ว ท่านจะหันไปหาหลวงปู่ลี ลีเนาะ ลีเนาะ คือที่เราพูดมาคือ พระอรหันต์พูด แล้วก็พระอรหันต์ฟัง ถ้ามันผิดมันมีการบกพร่อง หลวงปู่ลีต้องรู้ เพราะหลวงปู่ลี ก็เป็นพระอรหันต์ ทั้งๆ ที่หลวงปู่ลีเป็นลูกศิษย์ของหลวงตา หลวงตานี่เป็นพระอรหันต์ ฝึกหัด หลวงปู่ลีขึ้นมาจนเป็นพระอรหันต์ แล้วพระอรหันต์เวลาเทศน์ธรรมะ พระอรหันต์มันก็ต้องรู้ มรรค ๔ ผล ๔ เหมือนกันหมด เวลาท่านเทศน์จบ ท่านพูดคํานี้ เรานั่งฟังอยู่แล้ว เราเห็นกับตา เลยล่ะ ลีเนาะ เทศน์จบนะ ลีเนาะ ถูกไหม? ถูกต้องหรือเปล่า? มีอะไรขัดแย้งหรือเปล่า?

แต่คนอื่นฟังจะคิดอย่างไรก็แล้วแต่ แต่เราคิดของเราอย่างนี้ เรานั่งอยู่บนศาลา เวลาท่านเทศน์จบ ท่านถามหลวงปู่ลีเลยนะ ลีเนาะ ที่ธรรมะนี่เนาะ หลวงปู่ลีก็ นิสัยท่าน ท่านก็เงียบเฉยอยู่อย่างนั้นแหละ แต่นี่เป็นการยืนยันไง เราก็นั่งฟังอยู่ มันอยู่ที่ว่าคนมีวุฒิภาวะมากน้อยแค่ไหน อยู่ในเหตุการณ์รู้เลยว่าอะไรเกิดขึ้น อะไรไม่เกิดขึ้น คนไม่รู้มันก็ภาชนะควํ่า ภาชนะมันควํ่าไว้ไม่รู้เรื่องอะไรหรอก แต่ถ้าภาชนะมันหงายขึ้นมามันจะรับ มันจะรู้ มันจะได้ประโยชน์ทั้งนั้นแหละ นี้พูดถึงว่าเวลาฟังธรรมแล้วมันฮึกเหิม ถ้ามันฮึกเหิมนะ มันจับประเด็นได้ก็ค่อยประพฤติปฏิบัติ ขึ้นมาให้มันเป็นประโยชน์กับเรา

• ร่มโพธิ์ร่มไทร (๔ สิงหาคม ๒๕๕๖)

หลวงตาท่านเชิดชูหลวงปู่ลีมาก หลวงปู่ลีนี่ของจริง ดูของจริงสิ ท่านไม่เป็นพิษเป็นภัย ธรรมไม่เป็นพิษเป็นภัย ธรรมมีคุณธรรมเต็มหัวใจ เป็นร่มโพธิ์ร่มไทร ใครๆ ก็ไปพึ่งหลวงปู่ลี ใครๆ ก็พึ่งหลวงปู่ลี ร่มโพธิ์ร่มไทรใช่ไหม นกกามันมาอาศัยใช่ไหม อสรพิษมันก็มาอาศัยด้วย ดูสิ ร่มโพธิ์ร่มไทรมันมีอาหารของมัน ลูกไทร นกมันมากิน พรานมันก็เอาแร้ว เอาเครื่องดักสัตว์ไปดัก ครูบา-อาจารย์ของเราก็เหมือนกัน ถ้าท่านมีคุณธรรม ท่านไม่เป็นพิษเป็นภัยกับใคร คนที่ปรารถนา คุณงามความดี ปรารถนาครูบาอาจารย์ ท่านก็ไปอาศัยหลวงปู่ลี ไอ้คนที่เป็นอสรพิษมันก็ไปอาศัยหลวงปู่ลี มันก็เหมือนกัน ที่ไหนมันก็มี….

เพราะจริงๆ แล้วในการปฏิบัติ เราเห็นใจ หลวงปู่เสาร์ หลวงปู่มั่น หลวงตา ครูบา- อาจารย์ท่านเห็นใจมากนะ เห็นใจมากเพราะอะไร เห็นใจมาก เพราะหลวงปู่มั่นกว่าท่านจะเป็นหลวงปู่มั่นของเราขึ้นมาได้ ท่านทุกข์มาขนาดไหน หลวงปู่เสาร์ท่านบากบั่นมาขนาดไหน หลวงปู่ฝั้น หลวงปู่ขาว หลวงปู่แหวน หลวงปู่คําดี หลวงตา หลวงปู่ลี

หลวงปู่ลีนะ เวลาท่านบวชแล้ว ท่านเกาะหลวงตาติดเลย เพราะอะไร เพราะหวังพึ่ง หวังพึ่ง หวังพ้นทุกข์จากหลวงตา ให้หลวงตาชี้ทางให้ ไปทางไหนก็ไม่ไป เกาะหลวงตาติดเลย นี่ท่านทุกข์ยากมาขนาดไหน

• ฟังเพิ่นแหม้ (๖ เมษายน ๒๕๕๖)

นี่เราย้อนกลับมา ไม่ใช่ยกย่องครูบาอาจารย์จนเกินกว่าเหตุ หลวงตาท่านทําสิ่งใดไว้ เราก็ ทําตามนั้นแหละ หลวงปู่ลีท่านพูดบ่อย “ฟังเพิ่นแหม้ ฟังเพิ่นแหม้” คือว่าฟังตามท่านพูด ไม่เสียหายเลย เวลาใครไปหาหลวงปู่ลี หลวงปู่ลี ท่านก็ด้วยความเคารพนะ ว่าเรื่องสิ่งใด เวลามี ปัญหาจะทําสิ่งใด หลวงปู่ลีก็บอกว่า “ขอให้ฟังเพิ่นแหม้” คือ ฟังหลวงตา พวกเราฟังให้เข้าหู เข้าถึงสมอง เข้าถึงใจ ถ้าฟังครูบาอาจารย์เข้ามาแล้ว “ฟังเพิ่นแหม้” คือ ฟังหัวหน้าคนเดียว ไม่มีปัญหาเลย หัวหน้าพูดอย่างใด ท่านพูดสิ่งใดไว้ อัดเทปไว้ก็เยอะแยะ ทุกอย่างก็เยอะแยะ เราทําตามนั้น สุขสงบแล้วไม่มีปัญหา 

• การเข้าพบครูบาอาจารย์ที่เป็นธรรม (๑๖ เมษายน ๒๕๕๔)

ธรรมที่เป็นจริง เห็นไหม มันอยู่ในที่เปิดเผย มันไม่ไปอยู่ในที่เร้นลับ ธรรมนี่มันอยู่ในที่สว่าง สะอาด บริสุทธิ์ ไม่มีงุบงิบๆ แอบซ่อน ลึกลับซับซ้อน เพราะอะไร เพราะไม่แน่ใจตัวเองไง ถ้าแน่ใจก็เอาธรรมะออกมาสั่งสอนทั่วโลกด้วยกัน มันมีลึกลับซับซ้อน แต่หลวงปู่ลีนี่ไม่มี ไม่มีเพราะอะไร หลวงปู่ลี 

ผู้ที่เป็นธรรมนะ การที่เข้าหายาก เพราะธาตุขันธ์มันอ่อนล้าเต็มที แต่ถ้าไม่เกี่ยวกับเรื่อง ธาตุขันธ์นะ การเข้าหาไม่มียากเลย หลวงตานี่เราอยู่กับท่านเมื่อก่อน ถ้ามีคนเข้า เวลาเราอยู่เวรนี่จะพาขึ้นไปได้ตลอด เว้นไว้แต่ “ไม่ไหวแล้ว ไฟเหลือง” คําว่า “ไฟเหลือง” ของท่าน คือ ร่างกายท่านไม่ไหวแล้ว ท่านก็บอกว่า “ไม่ให้เข้า ให้กลับ” การเข้าพบครูบาอาจารย์ที่เป็นธรรมไม่ยากเลย ไม่ยาก หลวงปู่ลีนี่เข้าไม่ยากเลยถ้าเป็นธรรม แต่ที่ยากอยู่นี่เพราะอะไร เพราะเข้าไปนั่งเฝ้าท่าน ท่านไล่ออกหมด ถ้าเข้าไปโดยที่ไม่เป็นสาระ ท่านไม่ให้เข้า แต่ถ้าเข้าไปเป็นสาระจะได้ทันที 

• ท่านออกมาช่วยสังคม (๑๐ เมษายน ๒๕๕๓)

ดูสิท่านพูดประจํานะ พูดถึงหลวงปู่ลี ว่าหลวงปู่ลีต้องช่วย ต้องออกมาช่วยสิ หลวงปู่ลีต้องช่วยกันหน่อย ต้องออกมาช่วย คือ คนมีศักยภาพ ออกมาช่วยเพื่อมาช่วยสังคม เพื่อมาคอยชี้นําสังคม ให้สังคมมันถามมา เวลาครูบาอาจารย์ที่เป็นจริง ท่านยังออกมาช่วยเลย แล้วท่านพูดกันเป็นภายใน ไม่ใช่ว่าท่านทําสําเร็จแล้ว ท่านมีที่พึ่งจริงแล้ว ท่านจะเก็บตัวอยู่อย่างนี้ไม่ได้ นี่หลวงตา ท่านพูด ท่านทําของท่านได้จริงแล้ว ท่านต้องออกมาเพื่อสังคมด้วย นี่เวลาท่านพูดนะ ไปพูดกันส่วนตัว ไม่มาพูดกันอย่างนี้หรอก

• พระอรหันต์อํานาจวาสนาบารมีต่างกัน (๑๖ สิงหาคม ๒๕๕๒)

อย่างหลวงตาที่บอกว่าในครอบครัวกรรมฐาน ในครอบครัวนี่ อย่างหลวงปู่มั่นท่านจะวางลูกศิษย์มานี่ท่านก็ต้องมีเพื่อประโยชน์ใช่ไหม อันนี้ก็เหมือนกันอันนี้ถึงบอกว่ากึ่งพุทธกาล ศาสนาจะเจริญอีกหนหนึ่ง เพราะว่าหลวงปู่มั่น เวลาครูบาอาจารย์ท่านบอก หลวงปู่มั่นท่านปรารถนาเป็นพระโพธิสัตว์ คือ ท่านปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้าเหมือนกัน แต่ท่านมาละที่นี่ เพราะไอ้ความที่ท่านปรารถนามานั่น นั่นล่ะคุณธรรม คุณธรรมคือบารมีไง พระอรหันต์เหมือนกันนะ ดูสิ ดูหลวงปู่ลี ก็พระอรหันต์ อาจารย์สิงห์ทองก็พระอรหันต์

พระอรหันต์นะพระอรหันต์เหมือนกัน สะอาดบริสุทธิ์เหมือนกัน แต่อํานาจวาสนาบารมีต่างกัน เพราะหลวงปู่ลี อาจารย์สิงห์ทองนี่ เวลาท่านพูดถึงในวงในบอกว่า เวลาท่านพวกนี้ ย้อนอดีตไปแล้ว หลวงตานี่เป็นราชา แต่พวกนี้เป็นแม่ทัพเป็นอะไรไป สมัยหลวงตายังเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในวัฏฏะ หลวงปู่ลี อาจารย์สิงห์ทอง ก็เป็นบริษัทบริวารนําทัพมาด้วยกันไง แล้วพอ ตอนนี้หัวหน้าเห็นไหมหลวงตาเป็นผู้พาทํา 

เวลามาปัจจุบัน หลวงตาก็เป็นหัวหน้าเห็นไหม แล้วนี่หลวงปู่ลี อาจารย์สิงห์ทองในอดีตชาติก็เคยเป็นผู้ที่เป็นร่วมขบวนทัพกันมา ในสมัยปัจจุบันก็มาร่วมกันเห็นไหม เรากําลังจะบอกว่า พระอรหันต์เหมือนกัน แต่อํานาจวาสนาบารมีที่การจะสร้างประโยชน์มันต่างกัน ฉะนั้น เวลา หลวงปู่มั่นท่านรู้ของท่าน ท่านถึงวางรากวางฐานของท่าน 

• ใจที่เป็นธรรม (๕ เมษายน ๒๕๕๒)

ถ้าเป็นพระนะ เห็นหลวงปู่ลีไหม? หลวงปู่ลี ผาแดง นั่นน่ะ หลวงตาบอก เศรษฐีธรรม แล้วดูหลวงปู่ลีสิ เจอหลวงตาที่ไหนนะ ท่านจะสงบเสงี่ยมมาก ท่านจะไม่ก้าวล่วงเลย แล้วเราจะบอกว่า พระที่มีคุณธรรมนี่นะ คุณธรรมในหัวใจ มันสําคัญกว่าทุกๆ อย่าง

ทําไมหลวงปู่ลีท่านหาทองคําให้หลวงตา เดี๋ยว ๕ กิโล (กรัม) ๗ กิโล ๑๐ กิโล ตลอดเวลา เดี๋ยวเอาเงินมาถวายที ล้าน ๒ ล้าน ๕ ล้าน ๑๐ ล้าน ตลอดเวลา เราจะบอกเลย เงินทอง ทองคํา นั่นน่ะ ไม่มีค่าเลย สําหรับจิตใจคนที่เป็นธรรม ของที่เป็นวัตถุนี่ ไม่มีค่าเลย สําหรับหัวใจของคนที่เป็นธรรมนะ…

นี่ผู้ที่ปฏิบัติ ผู้ที่ใจเป็นธรรม เราพูดว่า “หัวใจที่เป็นธรรม มันมีคุณค่า” หลวงปู่ลี เห็นไหม ท่านหาทองคําหลายร้อยกิโลกรัมนะ หลวงปู่ลีหาทองคํา หาต่างๆ มา การหาทองคํา การหาเงินเพื่อจะมาช่วยโลก มันก็ไม่ใช่ของง่าย ทางโลกนี่ยากนะ เราหาเงินหาทองนี่ยากมากเลย แต่ถ้าไปปฏิบัติ ยากกว่าหาทองหลายเท่า หาทองง่ายกว่าเยอะ หาทองนี่ไม่มีก็กู้ยืมได้นะ แปะโป้งร้านทองก่อนก็ได้ แต่ธรรมะไม่มีทาง ธรรมะไม่มีทาง ทีนี้คนที่ลงทุนลงแรง ประพฤติปฏิบัติหาธรรมขึ้นมาในหัวใจได้แล้ว มันถึงเป็นคนจริงไง คนจริงเพราะทําจริงมา 

• ขอนิสัย (๒๘ ธันวาคม ๒๕๕๑)

พระป่าเราจะเคารพครูบาอาจารย์มาก ถ้าไม่ขอนิสัยนะ บางทีครูบาอาจารย์ท่านไม่สอน อย่างเช่นหลวงปู่ลี ตอนอยู่ผาแดงใหม่ๆ ท่านบอก ท่านเก็บของหมดเลย มีพระที่มีพรรษามาก แล้วมาอยู่กับท่าน พออยู่กับท่านไม่ขอนิสัย พอครบ ๗ วัน ท่านเก็บบริขารท่านมาตั้งเลย แล้วท่านจะไปแล้ว พระพวกนั้นตื่นเลยนะ “อ้าว ทําไมล่ะ” “อ้าว ก็พวกท่านไม่ขอนิสัยผม ในเมื่อไม่ขอนิสัยผมแล้ว ผมจะสอนอย่างไร? ผมจะอยู่ได้อย่างไร?” ในเมื่อไม่ขอนิสัยก็เหมือนยึดอํานาจ ฉันก็จะไป พระนี่ตกใจเลยนะ

นี่ผู้ที่อยู่ในธรรมกับผู้ที่ไม่อยู่ในธรรม คือเราไป พรรษาเราน้อยกว่า เราต้องขอนิสัยท่าน คําว่า ขอนิสัย ก็คือว่า ยอมตนให้ท่านเป็นผู้ที่คอยสั่งสอนไง ถ้าเราไม่ขอนิสัย มันไม่ใช่ลูกศิษย์เรา ไปสอนมัน เดี๋ยวมันซัดเอาหน้าหงายเลย คําว่า ขอนิสัย คือ ยอมตัวลง เห็นไหม กิเลสมันยอมลง ถ้าไม่ขอนิสัย กิเลสมันไม่ยอมตัวลง การขอนิสัย ในการประพฤติปฏิบัติ การเคารพบูชา มันเกิดมาจากตรงนี้ การฟังธรรมมันเป็นอย่างนี้ ฟังธรรมเป็น ถ้าฟังธรรมเป็นเขาเรียกว่า ใจมันอ่อน ใจควร แก่การงาน

• รักษาป่าเพื่อลูกหลาน (๒๙ เมษายน ๒๕๔๙)

เวลาผู้ใหญ่มา เราจะต้องเจียมตัว เพราะอะไร? เพราะวัดหลวงปู่ลีที่ผาแดงนี่ ๒,๐๐๐ กว่าไร่ ของเรานี่นะแค่เศษเสี้ยวที่ของท่านนะ ของท่านเป็นพันๆ ไร่ ๒,๐๐๐ – ๓,๐๐๐ ไร่ ท่านดูแลอยู่ เวลาท่านมาหาเรา ท่านก็ทําตัวอย่างนั้นแหละ ทําตัวแบบว่าไม่มีความหมายเลย แต่จริงๆ ท่านเป็นมือขวา เป็นผู้บุกเบิกให้กับหลวงตา สมัยก่อนนะที่หลวงตาท่านวิตกวิจารมาก ท่านบอกว่าตอนที่เขาพยายามจะไล่พระออกจากป่า ให้ออกจากป่า ท่านบอกว่าศาสนามันจะหมดแล้วหรือ? แล้วท่านก็ไปพูดกับคณะรัฐบาล ไปพูดกับพวกในหลวง พระราชินีว่า “ถ้าศาสนาจะมั่นคงได้ ต้องมีป่าให้ภิกษุได้ฝึกฝนตัวเองขึ้นมาให้เป็นพระ”

ท่านพยายามจะรักษาป่าให้พระเราอยู่ แต่ ! แต่โทษนะ ในวงการพระ พระที่ว่าเข้าไปในป่าแล้วไปตัดไม้กัน ไปหาผลประโยชน์กันมันก็มี เพราะสังคมเราจะให้ลูกเราดีทุกคน มันเป็นไปไม่ได้หรอก แต่เราต้องยืนในหลักไว้ให้สถานที่ ให้พระเขาได้ฝึกหัดไง

ฉะนั้น หลวงปู่ลีท่านถึงเป็นมือขวา มือขวา หมายถึงว่า ตอนนั้น ก่อนหน้านั้นท่านเคยจะ ไปเอาดงหลวงที่จังหวัดเลย ดงหลวงมันเป็นอุทยานแห่งชาติใหญ่มากเลย แล้วหลวงปู่ลีจะเอา หลวงปู่ลีไปอยู่กลางดงหลวงที่ไม่มีที่บิณฑบาตเลย แล้วหลวงตาก็ส่งเสริม แต่พูดจริงๆ แล้วมันเป็นอุทยานแห่งชาติที่เอาไม่ได้ไง ถึงได้ออกมาอยู่ที่ผาแดง

ตอนนี้ผาแดงนี่หลวงปู่ลีโดนจับหลายครั้งมากเลย พอโดนจับ หลวงตาท่านก็พยายามคํ้าไว้ แล้วบอกว่าถ้าหลวงปู่ลีโดนจับ หลวงปู่ลีโดนจับนะ ถ้าเขารู้ว่าเป็นเรื่องของหลวงตา เพราะหลวงตาเป็นอาจารย์ของหลวงปู่ลี ถ้าเป็นเรื่องหลวงตา ทางรัฐบาลหรือทางเจ้าหน้าที่เขาจะทํา เขาก็ไม่ค่อยรุนแรงขนาดนั้น นี่มันก็ผ่านพ้นมาจนได้ ๒,๐๐๐ กว่าไร่ เห็นไหม แล้วก็มาภู… ที่ว่าโดนจับๆ สิ่งนี้ ทํามาเพื่ออะไร?

ท่านสมบุกสมบันมามาก ท่านผ่านวิกฤติมามหาศาลเลย แต่เรามองกันว่าท่านเหมือนกับพระหลวงตาองค์หนึ่งไง เราไม่ได้มองประสบการณ์ของท่านเลยว่า ท่านจะผ่านอย่างนี้มา ท่านรับรู้ อย่างนี้มา เห็นไหม รัฐบุรุษเขาเห็นแก่ลูกหลาน เห็นแก่อนุชนรุ่นหลัง ดูพระกัสสปะสิ องค์สมเด็จ-พระสัมมาสัมพุทธเจ้าถามพระกัสสปะ “กัสสปะเอย เธอถือธุดงควัตรทําไม? เพราะว่าเธอก็เป็นพระอรหันต์” พระกัสสปะเป็นพระอรหันต์นะ ขณะอายุ ๗๐ – ๘๐ ก็ยังถือธุดงควัตรอยู่ “เธอ ถือเพื่ออะไร?” พระกัสสปะบอก “ข้าพเจ้าถือเพื่ออนุชนรุ่นหลังได้คติ ได้แบบอย่าง เพื่อจะ ปฏิบัติตาม” เพราะมันมีแต่ตําราใช่ไหม? ธุดงค์อย่างนี้ๆ แต่ประพฤติปฏิบัติตัวอย่างไร? นี่ก็ เหมือนกันสิ่งที่ท่านประพฤติปฏิบัติ ท่านทําไว้เพื่อใคร? เพื่อลูกหลาน เพื่อลูกหลาน

ภาค ๒๐ ปกิรณกธรรม

พระอรหันต์ไม่ว่างจากโลก

พระพุทธเจ้าขณะตรัสรู้ ปฐมยาม บุพเพนิวาสานุสติญาณ มัชฌิมยาม จุตูปปาตญาณ ปัจฉิมยาม อาสวักขยญาณ พระสาวกจะเป็นเหมือนพระพุทธเจ้าหรือไม่นั้น หลวงปู่ลีท่านว่า “ก็มีแต่พระมหากัสสปเถระเท่านั้นที่รู้ ถึงขั้นพระพุทธเจ้าทรงตรัสห้ามนะ โอ๊ย ! ไม่ใช่นิสัยพระพุทธเจ้าแล้ว ถึงเธอคิดไปก็เสียประโยชน์ ท่านก็ยังห้ามนะ พระมหากัสสปะนี่เก่ง” 

สมัยหลวงปู่มั่นก่อนที่องค์ท่านจะละสังขารเข้าสู่นิพพาน ท่านบอกกับพระศิษย์ว่า “ให้พึ่งท่านขาวนะ ท่านขาวพึ่งได้ พึ่งมหาบัว มหาบัวพึ่งได้” พอมาถึงยุคพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตา องค์ท่านก็บอกว่า “ให้พึ่งธรรมลีเด้อ ธรรมลีพึ่งได้” พอมาถึงยุคหลวงปู่ลี ท่านก็ยกพุทธโอวาทว่า “โอ๊ย ! มันก็คงจะมี มันเกิดเป็นเองไปเรื่อยนะ ครั้นมีผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบจริงๆ พระอรหันต์ ไม่ว่างจากโลก พระพุทธองค์ได้ตรัสเตือนพระอานนท์ไว้ก่อนปรินิพพานว่า เราสอนหมดทุกสิ่ง ทุกอย่างแล้ว จะมาร้องไห้ครํ่าครวญอะไรกันนักหนา” 

ถูกดุด้วยเหตุผล

สมัยที่หลวงปู่ลี ท่านเคยอยู่ศึกษาปฏิบัติธรรมที่วัดป่าบ้านตาดกับพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา มหาบัว ญาณสมฺปนฺโน ในบางครั้งที่หลวงปู่ลีถูกองค์หลวงตาฯ ดุอย่างแรง ส่วนลูกศิษย์ผู้ที่อยู่ใน เหตุการณ์จึงเกิดความสงสัยว่า ทําไมองค์หลวงตาฯ ท่านเป็นพระอรหันต์ ถึงดุหลวงปู่ลี ทั้งๆ ที่หลวงปู่ลีท่านก็เป็นพระอรหันต์เหมือนกัน องค์หลวงตาฯ ก็มักจะพูดชมคุณธรรมของท่านอยู่เสมอ และมักจะเรียกท่านว่า “ธรรมลี เศรษฐีธรรม” ถ้าท่านดุพวกเราคนมีกิเลสก็เพื่อให้มีความเพียร ให้เกิดมรรคผล หลวงปู่ลีท่านตอบว่า “เหตุผลของท่านเหนือเรา ท่านก็ยังดุเราได้อยู่” 

ท่านปรารภเรื่อง สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี) 

สมเด็จโตฯ ท่านเป็นลูกกษัตริย์นะ พระมหากษัตริย์ท่านไปได้เมียอยู่เขตติดต่อกับประเทศพม่า เมื่อแม่ท่านคลอดท่านออกมา ท่านเติบใหญ่ แม่จึงให้แหวนทองวงหนึ่งบอกว่า “นี่เป็นของ พ่อเจ้า อยู่ในวัง ให้เจ้าเข้าวังแล้วเอาแหวนวงนี้ไปแสดง” ท่านเป็นหนุ่มจึงเดินทางเข้าวัง เอาแหวน ไปแสดง เขาจึงรู้ว่าท่านเป็นลูกกษัตริย์ พระมหากษัตริย์จะแต่งตั้งท่านให้มีตําแหน่ง ท่านไม่เอา ท่านบอกว่า “อยากจะออกบวช ให้ยศถาบรรดาศักดิ์อะไร ท่านก็ไม่เอา จะออกบวชท่าเดียว” 

หลวงปู่ท่านไม่ได้เป็นพระอุปัชฌาย์

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านถือตามปฏิปทาของพ่อแม่ครูจารย์องค์หลวงตามหาบัวอย่างเคร่งครัด ท่านไม่ได้เป็นพระอุปัชฌาย์ และท่านให้ความเคารพนับถือสมเด็จพระสังฆราช โดย องค์หลวงตาฯ เทศน์ไว้ดังนี้

“พระกรรมฐานเมื่อมีอุปัชฌาย์อยู่เป็นหลักเป็นเกณฑ์อยู่ในที่ทั่วๆ ไปแล้ว พระกรรมฐานเราที่ว่าเหมาะก็คือว่า ไม่ควรจะเป็นอุปัชฌาย์ คือสร้างความกังวลวุ่นวาย พระกรรมฐานเป็นอุปัชฌาย์ เป็นเจ้าคณะนั้นคณะนี้อย่างนี้ เป็นเรื่องขัดต่อการปฏิบัติธรรม ซึ่งมุ่งต่ออรรถต่อธรรมล้วนๆ ไม่ยุ่ง กับอะไรๆ การบ้านเมือง การปกครอง มอบให้ทางฝ่ายปกครองไป เช่น เจ้าคณะนั้น เจ้าคณะนี้ นั่นเป็นหน้าที่โดยตรง สําหรับเราผู้ปฏิบัติธรรมมีแต่หน้าที่ปฏิบัติธรรมอย่างนั้นเหมาะ เพราะฉะนั้นการตั้งอุปัชฌาย์ นอกจากในที่คับขันจําเป็นจริงๆ เป็นกรณีพิเศษก็ไม่ว่า…

ท่าน (สมเด็จพระสังฆราช จวน อุฏฺฐายี) ก็พูดอย่างนุ่มนวลเกี่ยวกับเรื่องพระกรรมฐานอยากปกครองกันเอง ทางฝ่ายปกครองก็ไม่ได้ขัดข้องอะไร ก็ว่าอย่างงั้นนะ พอเผดียงๆ ขึ้นถึงเรื่อง ไหนว่าไงล่ะ ก็มาโดนเอาตัวนี้เสียด้วยนะ ว่าอะไรล่ะ ท่านกับเราก็คุ้นกันอยู่แล้ว “ว่าไงล่ะอาจารย์มหาบัว” ขึ้นนี้เลย “โอ๊ย ! มีพ่อมีแม่เป็นฝ่ายปกครองอยู่แล้ว เป็นวาสนาบารมีของกรรมฐาน” เราขึ้นอย่างงี้นะ “ลูกมีพ่อมีแม่เป็นลูกที่มีเกียรติ ดีกว่าลูกกําพร้า อันนี้ฝ่ายปกครองเป็นพ่อ เป็นแม่อยู่แล้ว กรรมฐานยิ่งเป็นความสะดวกสบาย ไม่ต้องยุ่งเหยิงวุ่นวาย มีพ่อมีแม่เป็น ผู้ปกครองด้วยความชอบธรรมตลอดมาอย่างนี้อยู่แล้ว การจะมาปกครองตนเองนี้ ไม่แน่ใจว่าจะปลอดภัย แล้วยิ่งจะเหลวแหลกไปอย่างนี้ ทางเกล้ากระผมเห็นอย่างนั้น” “เออ ! เข้าท่าดี” ท่านว่านะ “แล้วใครเห็นว่าไง” ไม่มีใครค้านเลยคําพูดของเรานะ”

หลวงปู่ลี ท่านได้รู้จักกับสมเด็จพระญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน) สมเด็จพระสังฆราชสกลมหาสังฆปริณายก ตั้งแต่สมัยที่พระองค์ท่านยังไม่ได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราช ขณะนั้นพระองค์ท่านได้มาพักปฏิบัติธรรมที่วัดป่าบ้านตาด คราวสถาปนาสมเด็จพระสังฆราช องค์ปัจจุบัน คือ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหา- สังฆปริณายก ท่านก็มีดําริให้คณะสงฆ์และคณะศิษย์วัดป่าภูผาแดง เป็นตัวแทนของท่าน เดินทาง เข้ามากราบนมัสการถวายมุทิตาสักการะและทูลเกล้าถวายผ้าไตรจีวรไหมไทย แด่สมเด็จพระ-สังฆราช เมื่อวันจันทร์ที่ ๑๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๖๐

เดินกลางคืนให้ส่องไฟฉาย

ครั้งหนึ่ง ณ สวนแสงธรรม ถนนพุทธมณฑลสาย ๓ กรุงเทพมหานคร ลูกศิษย์กําลังเดิน ไปมาอยู่ในสํานักในตอนกลางคืน แต่ไม่ได้ส่องไฟฉาย คิดว่าจําทางได้ และคงจะไม่มีอันตรายอะไรเกิดขึ้น จากนั้นได้เดินสวนทางกับองค์หลวงปู่ลี ท่านจึงเมตตาเตือนสติว่า “เดินกลางคํ่ากลางคืน ทําไมไม่ใช้ไฟฉาย” ลูกศิษย์ก็ว่า “มันก็ไม่เห็นมีอะไรนี่ครับ หลวงปู่” ท่านว่า “เอ้า ! แล้วสัตว์เล็กสัตว์น้อยล่ะ” ท่านสอนให้เมตตาต่อสัตว์ตัวเล็กๆ น้อยๆ เช่น หอยทาก มด แมลงต่างๆ เราอาจจะพลาดไปเหยียบเขาตาย ถ้าเป็นห่วงชีวิตสัตว์อื่นก็ต้องฉายไฟ เพื่อป้องกันไม่ให้ไปเหยียบเขา

ให้มองดูตนเอง

ครั้งหนึ่งมีลูกศิษย์ได้ติดตามองค์หลวงปู่ลีไปธุระต่างจังหวัด ระหว่างทางบังเอิญลูกศิษย์ได้ มองไปเห็นสามเณร ๒ องค์ รูปร่างดี ลักษณะท่าทางดี กําลังถือปิ่นโตเดินผ่านหมู่บ้าน เพื่อที่จะ กลับวัดในระหว่างเวลาก่อนเพล สามเณรนุ่งแต่อังสะไม่ได้ห่มจีวร ดูกิริยาไม่ค่อยเรียบร้อยงามตา ตามแบบอย่างของครูบาอาจารย์ จึงนึกตําหนิในใจ และกราบเรียนองค์หลวงปู่ลีว่า “หลวงปู่ครับ สามเณร ๒ องค์นี้รูปร่างดี ท่าทางมีบุญ ถ้าหากท่านได้มีโอกาสอยู่ศึกษากับครูบาอาจารย์ที่ดี คงจะ ได้ดีกว่านี้นะครับ” องค์หลวงปู่ลีท่านว่า “ตนเองก็เหมือนกัน ขนาดอยู่ใกล้ครูบาอาจารย์ ท่านอุตส่าห์สอนแทบตาย มันไม่เอาก็มี”

ผู้หญิงทําแท้ง

องค์หลวงปู่ลีเคยเมตตาสอนให้ลูกศิษย์ฟังว่า ถ้าผู้หญิงคนไหนหลูลูก (ภาษาอีสาน หลูลูกคือ การทําแท้ง) ผลของกรรมที่เจ้าตัวจะได้รับคือจะไม่มีลูกถึง ๕๐๐ ชาติ

คนที่ฆ่าตัวตาย

องค์หลวงปู่ลี เคยเมตตาสอนให้ลูกศิษย์ฟังว่า ถ้าคนไหนที่ฆ่าตัวเองตาย ถือว่าเป็นบาปอย่างมหันต์ เป็นกรรมที่หนักมาก แล้วต่อมาผลของกรรมที่เจ้าตัวจะได้รับ คือ จะฆ่าตัวเองตายถึง ๕๐๐ ชาติ และชาติสุดท้ายก็จะตายด้วยท่านั่ง

สายเลือดต่างบิดา

เรื่องความผูกพันระหว่างพี่น้องต่างบิดาและต่างมารดานั้น องค์หลวงปู่ลีได้เคยปรารภให้ลูกศิษย์ฟังว่า “บุตรที่เกิดร่วมอุทรมารดาเดียวกัน (แต่ต่างบิดา) สายสัมพันธ์ความรักใคร่ระหว่างความเป็นพี่น้องนั้น มักจะรักกันเหนียวแน่นมากกว่าบุตรที่ต่างอุทรมารดา เพราะถือว่าบุตรที่อาศัยเกิดในครรภ์ของมารดานั้นเขาได้แบ่งไส้แม่มาเกิดด้วยกัน” 

อยากได้คะแนนแต่ไม่ยอมอ่านหนังสือ

เมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๔๖ มีนายดาบตํารวจคนหนึ่ง อยากจะไปสอบเลื่อนขั้น เพื่อเป็น นายตํารวจชั้นสัญญาบัตรตามวาระโอกาส จึงได้มากราบเรียนขอความเมตตาจากองค์หลวงปู่ลี ดาบตํารวจคนนั้นจึงได้กราบเรียนแด่องค์หลวงปู่ว่า “หลวงปู่ครับ ผมอยากจะไปสอบนายตํารวจ ชั้นสัญญาบัตร ไม่ทราบว่าผมจะสอบได้ไหมครับ” 

หลวงปู่ลี “มันจะได้ยังไง หนังสือไม่ยอมอ่าน อยากจะได้แต่คะแนน”

เจิมรถให้ดีต้องเจิมคนขับ

ครั้งหนึ่งมีญาติโยมได้ซื้อรถใหม่ ด้วยความดีใจจึงคิดจะไปกราบหลวงปู่ลี ที่วัดภูผาแดง เพื่อขอให้หลวงปู่เมตตาทําพิธีเจิมรถให้ เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่รถคันดังกล่าว เมื่อไปถึงวัด ได้กราบเรียนหลวงปู่ตามเจตนาที่ตนคิดเอาไว้แต่ต้น จากนั้นหลวงปู่จึงได้เมตตาให้โอวาทธรรม เตือนสติว่า “พ่อแม่ครูอาจารย์ไม่พาทํา เราไม่ทําอย่างนี้ การใช้รถจะดีหรือไม่ดี มันอยู่ที่คนขับต่างหาก ถ้าหากว่าเราขับดีมันก็ปลอดภัย”

นกยูง

วิธีสังเกตนกยูงไทยและนกยูงอินเดีย นกยูงไทยขนที่หัวมันจะเป็นกระจุก ส่วนนกยูงอินเดียขนที่หัวมันจะเป็นลักษณะแบนๆ หลวงปู่ลีพูดขึ้นว่า “นกยูงไทยกับนกยูงอินเดีย มันไม่ผสมพันธุ์กันนะ มันรักตระกูล มันหยิ่งในตระกูลมันไม่เหมือนคน”

อยากสวยเหมือนมาลัย 

ณ วัดป่าบ้านตาด ตอนนั้นกําลังถมกําแพง หลวงปู่ลีก็ได้มาพักอยู่กุฏิต้นสะเดา แล้วท่านเดินไปดูที่ถมดิน ไม่ได้อยู่อาสนะที่นั่งขององค์ท่าน มีโยมอุบาสิกาคนหนึ่ง มีความศรัทธาในองค์หลวงปู่ได้นําพวงมาลัยที่สวยงามมากและทํามาอย่างดี เขาได้นํามาถวายแด่องค์หลวงปู่ โดยมาวางไว้ที่อาสนะของท่าน แล้วก็กลับไป พอหลวงปู่กลับมาถึงที่อาสนะ จึงมองเห็นพวงมาลัยที่เขามาวางเอาไว้ จึงได้ปรารภว่า “ประสาของแค่นี้ก็เอามาถวาย” ลูกศิษย์ที่อยู่ใกล้ชิด จึงได้กราบเรียนว่า “หลวงปู่ ผู้หญิงเขาก็อยากสวยอยากงาม จึงได้ถวายของที่ละเอียดประณีตครับผม”

หลวงปู่ลี เมตตาสอนว่า “อยากสวยอยากงามก็ให้รักษาศีล ภาวนาซิ”

ขอความไม่มี จงอย่ามีแก่ข้าพเจ้า

ครั้งหนึ่งในสมัยก่อน หลวงปู่ลีได้พาลูกศิษย์ในวัดไปเก็บมะกอกป่า เอาถังเหลืองไปด้วยเพื่อใส่มะกอกป่า ปรากฏว่าได้มะกอกป่ากลับมาเยอะพอสมควร จากนั้นองค์หลวงปู่ก็บอกกับ ลูกศิษย์ว่า “เอ้า ! อยากได้อะไรก็อธิษฐานเอา” ลูกศิษย์เกิดความสงสัยว่า แค่เก็บมะกอกป่า อุตส่าห์มาเก็บก็ไม่ได้เตรียมอะไรให้ยุ่งยากสักเท่าไหร่ มะกอกเราก็ไม่ได้ปลูก แล้วจะได้บุญมาก ขนาดไหนหนอ จึงได้กราบเรียนถามองค์หลวงปู่ว่า อย่างเช่นอะไรครับ? 

หลวงปู่ลี เมตตาสอนว่า เช่น “ขอความไม่มี จงอย่ามีแก่ข้าพเจ้า”

(เหตุการณ์นี้ได้คติเตือนใจว่า องค์หลวงปู่ลีท่านเคยให้สร้างกระต๊อบเล็กๆ ไว้สําหรับให้พระพักภาวนาบนภูผาแดง บางทีอานิสงส์ผลบุญอาจจะได้มากกว่าคนที่สร้างตึกสูง ๑๐ ชั้น แต่แรงศรัทธาของเขาอาจจะยังไม่เต็มร้อยก็ได้)

จะมีรัฐมนตรีหรือไม่

มีเหตุการณ์ครั้งหนึ่ง ลูกศิษย์ได้ขับรถพาหลวงปู่ลีไปธุระต่างจังหวัด พอดีมองเห็นโรงเรียนกําลังเลิกเรียน มีนักเรียนจํานวนมากประมาณ ๒๐๐ – ๓๐๐ คน ฝ่ายลูกศิษย์ที่ไปด้วย จึงได้ กราบเรียนถามว่า “หลวงปู่ครับ ทั้งโรงเรียนนี้จะมีรัฐมนตรีสักคนไหมครับ?”

หลวงปู่ลี ปรารภว่า : “ไม่มีหรอก อย่างเก่งก็มีเศรษฐี”

(จากเหตุการณ์ทําให้ได้คติและข้อคิดว่า ความรู้ของครูบาอาจารย์ ถามปุ๊บ ท่านก็จะตอบปั๊บทันที ไม่ต้องคิดนานให้เสียเวลา นั่งหลับตาทั้งวันทั้งคืนหรือตอบแบบลังเลสงสัย)

นักเลงหัวไม้ไปขอของดีจากพระกรรมฐาน 

หลวงปู่ลี กุสลธโร ท่านเทศนาเรื่องนี้จากประสบการณ์จริง “แต่ก่อนนะ พวกนักเลง พอเขาเห็นพระกรรมฐานนี่ เขาจะรอช่วงที่ไม่มีคน พอคนไม่มี เขาก็จะแอบเข้าไปหาพระกรรมฐาน ไปขอเอาวิชากับพระกรรมฐาน อยากได้ของดีของขลัง ให้อยู่ยงคงกระพัน ฟันไม่เข้า ยิงไม่ออก พระก็ตอบว่า “เออ ! ถ้าอยากได้อย่างนั้น ต้องปรับพื้นฐานจิตเสียก่อน พื้นฐานจิตนี่ ถ้าจิตมั่นคงแล้ว เรียนวิชามันจะขลัง” ท่านว่างั้นนะ “เอ้า ! ให้พากันนั่งภาวนาซะก่อน ให้บริกรรมพุทโธๆ ไปนะ” ว่างั้น “ให้จิตอยู่กับพุทโธ พุทโธเป็นผู้รู้”

พอนั่งเข้าไปไม่นาน โห ! ก็เป็นเร็วนะ ๒๐ กว่านาทีเท่านั้นล่ะ ก็เกิดนิมิตขึ้น จิตมันสงบ ได้นะ พอจิตมันสงบขึ้น ก็หวนระลึกได้ถึงตอนที่ไปฆ่าควาย ฆ่าวัว หรือแม้กระทั่งฆ่ามนุษย์ด้วยกัน มันมารวมกันอยู่นั่น เกิดสลดสังเวชขึ้น “โอ๊ย ! กลัวเป็นบาปเป็นกรรมเข้า ถอนอุปาทานออกมา” เออ ! เลยมาบอกอาจารย์ ท่านก็บอก “ให้ทําไปเรื่อยๆ อันนี้มันดับไป อันใหม่มันก็จะขึ้นมาอีกหรอก” ท่านว่า ทางนี้ก็ทําเข้าไปๆ จากที่เป็นโจรอยู่ ก็ประกาศออกใส่ครูบาอาจารย์เลยว่า “จะไม่ กระทําอีกต่อไป” นี่การได้ภาวนา มันเป็นไปได้ขนาดนี้นะ ที่อยากได้ของขลังก็เลยไม่เอาเลย เพราะมันได้ของดีอันนี้แทน”

กราบกระดูก

ครั้งหนึ่งหลวงปู่ลีท่านไปเยี่ยมเยือนครูบาอาจารย์ ณ วัดถํ้าเกีย อําเภอหนองวัวซอ จังหวัดอุดรธานี เป็นวัดของหลวงปู่มี ปมุตฺโต ซึ่งเป็นพระพี่ชาย จากนั้นท่านก็เดินไปดูธาตุที่ใส่กระดูก คนตายต่างๆ ที่วางตั้งเรียงรายกันอยู่ตามลานหิน ซึ่งมีจํานวนค่อนข้างมาก เมื่อท่านเห็นดังนั้น องค์หลวงปู่ก็ได้ปรารภขึ้นว่า “พวกนี้มันกราบกระดูกกัน” เมื่อลูกศิษย์ได้ยินดังนั้นจึงพูดเสริมขึ้นว่า “ลูกหลานเขาเคารพบรรพบุรุษ เขาก็อยากมีธาตุเอาไว้ใส่กระดูก เพื่อเป็นเครื่องหมายสําหรับเอาไว้เคารพสักการะ” หลวงปู่ลีเมตตาสอนว่า “รําลึกถึงคุณงามความดี ก็รําลึกอยู่ในใจซิ”

หน้าที่ปลูก หน้าที่ตาย

มีครั้งหนึ่งสมัยก่อน องค์หลวงปู่ลีได้นําพาลูกศิษย์ไปปลูกต้นไม้ไว้จํานวนมากมาย ถวายหลวงปู่เจี๊ยะ จุนฺโท ที่วัดป่าภูริทัตตปฏิปทาราม อําเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี เป็นที่รู้กันดีว่า สภาพดินบริเวณแถบนั้น จะไม่ค่อยเหมาะกับปลูกต้นไม้ประเภทใหญ่ๆ หรือไม้ยืนต้น ชาวบ้าน ส่วนมากเขาจะนิยมทํานาปลูกข้าว ปทุมธานีไม่ค่อยมีสวนผลไม้ เพราะดินเปรี้ยว

สังเกตดูเมื่อเวลาปลูกต้นสัก ต้นตะเคียน ฯลฯ พอเวลาผ่านไปสักระยะหนึ่งต้นไม้ก็ตายเลย สาเหตุเพราะรากมันลงไปถึงดินเปรี้ยว รากมันเน่าก็ตายหมดเลย ตายทุกปีทุกครั้ง ปลูกต้นไม้ไม่รู้ กี่หนก็ตาย จากนั้นต่อมาองค์หลวงปู่ก็ไม่ได้ลดละความพยายาม ท่านก็ได้พาลูกศิษย์ทําเช่นนี้ อยู่หลายครั้ง จนลูกศิษย์ที่ติดตามไปช่วยปลูกต้นไม้เกิดความท้อใจและความสงสัยในใจ จึงได้ ขอโอกาสกราบเรียนถามองค์หลวงปู่ลี เพื่อให้เกิดความกระจ่างว่า “ปลูกไปแล้วก็ตาย ไม่ทราบว่า จะปลูกทําไมครับผม?”

หลวงปู่ลี : “หน้าที่ปลูกเป็นหน้าที่ของเรา หน้าที่ตายเป็นหน้าที่ของต้นไม้”

แก่นขาม

แก่นขาม เป็นสิ่งที่หาได้ยากและมีประโยชน์มากมายหลายอย่าง เช่น ทํากลด ด้ามมีด ด้ามขวาน ขาบาตร หรือบริขารอื่นๆ ฯลฯ ของพระกรรมฐาน องค์หลวงปู่ลีได้เมตตาแนะนํา ลูกศิษย์ว่า การปลูกต้นมะขาม ให้เราคอยสังเกตดูให้ดีว่า ถ้าต้นไหนมันงอกออกจากเมล็ดตรงกับ วันอังคาร แสดงว่ามะขามต้นนั้นมันจะมีแก่น ถ้าต้นไหนงอกวันอื่นแล้วปลูกจนตายก็ไม่มีแก่น (วันอังคาร ถ้าเทียบตามหลักโหราศาสตร์แล้วถือว่า เปรียบเสมือนวันนักรบ วันขุนศึก)

ปลูกมะละกอ

ทําอย่างไรการปลูกต้นมะละกอ จะทําให้ได้ผลดก ออกลูกออกผลเยอะๆ สมดังเจตนารมณ์ของผู้ปลูก องค์หลวงปู่ลีได้เมตตาแนะนําลูกศิษย์ว่า “เวลาปลูก ให้เราหงายมือขึ้นบนฟ้า” เพราะถ้าหากว่า เวลาปลูก เราควํ่ามือลงข้างล่างแล้ว มะละกอต้นนั้นจะไม่มีลูก ให้หงายมือขึ้น มันจะเป็นตัวเมีย ถ้าหากควํ่ามือ มันจะเป็นตัวผู้ จะไม่มีลูก

ปลูกมะขามเทศ

ครั้งหนึ่งมีลูกศิษย์เก็บมะขามเทศมาถวายหลวงปู่ลี เพื่อนํามาเพาะต้นกล้าเป็นจํานวนมากซึ่งในปีนั้นหลวงปู่ลีได้มาพักอยู่ที่วัดป่านาแองญาณสัมปันโน อําเภอเมือง จังหวัดอุดรธานี ท่านก็ เมตตาอุตส่าห์มานั่งทําช่วยลูกศิษย์ โดยการเอาดินกรอกใส่ถุงดํา พอทําไปนานๆ ลูกศิษย์ที่มา ช่วยทําก็รู้สึกเหนื่อยล้า เริ่มจะขี้เกียจ อยากจะหาทางออก ไม่ค่อยอยากทําต่อ จึงหาอุบายแกล้งไป นับจํานวนถุงต้นกล้าว่าทําได้มากขนาดไหน กี่ต้นแล้ว เมื่อหลวงปู่ท่านเห็นอย่างนั้น ท่านจึงได้ เมตตาเตือนสติว่า “จะไปนับทําไม ให้ทําไปเรื่อยๆ เดี๋ยวมันก็เสร็จหรอก” (ท่านสอนเราว่า อย่าไปมัวมองอดีต อนาคต ให้สนใจอยู่กับปัจจุบัน ทําไปทีละนิดทีละหน่อย เดี๋ยวมันก็เสร็จได้ งานมันจะหนักมากขนาดไหนก็มีทางที่จะเสร็จได้ ถ้าหากเราไม่ลดละความเพียรพยายาม)

เรื่องเทวดา

เรื่องเทวดา หลวงปู่ลีท่านว่า “พวกกายทิพย์เขาก็มีประจําอยู่นั้นแล เป็นเรื่องธรรมดา ไม่ได้แปลกอะไร เป็นจิตวิญญาณดวงหนึ่งเหมือนสัตว์ทั้งหลาย เรื่องเหล่านี้แม้เห็นอยู่ตําลูกกะตา หากว่าไม่มีเหตุผล ก็ไม่นํามาเล่า เพราะพ่อแม่ครูอาจารย์หลวงตามหาบัวท่านไม่พาเล่า เราจึง ไม่เล่าเฉยๆ นี้แล” หลวงปู่ลีเคยเล่าให้พระศิษย์ฟังว่า “ท่านเดินจงกรมอยู่ที่ถํ้า เดี๋ยวพวกเทพ เขาลงมา เวลาเขาลงมา เดี๋ยวเป็นแสงเหมือนแสงรุ้งกินนํ้า มีสีเขียว สีแดง สีเหลือง ฯลฯ นั่นนะ ลงมา แล้วมันมีเสียง ท่านว่า ฮ่วย ! เดินไปไม่สนใจมัน” 

ส่วนที่นํามาเล่านั้น ลูกศิษย์ผู้อยู่ในเหตุการณ์มาเล่ากัน เช่น เรื่องนางไม้ที่สถิตอยู่ตามต้นไม้ในวัดป่าภูผาแดง เกิดอิจฉาแกล้งกัน เหตุการณ์นี้อยู่ที่ฝายข้างบน หลวงปู่ท่านจะไปสร้างกุฏิ ต้นไม้มันเกะกะ ท่านสั่งให้เอาออก โดยมีนางไม้ไปชี้บอกให้ท่านเอาต้นไม้ต้นนี้ออก ท่านก็เลยชี้ให้ตัด “เนี่ยต้นนี่ มันตายแล้ว ให้ตัดซะ” พระจึงไปตัดต้นไม้นั้นตามที่หลวงปู่ท่านสั่ง พอรุ่งขึ้นอีกวันหนึ่ง ซึ่งหลวงปู่ขึ้นไปทุกเช้า นางไม้ที่สถิตต้นไม้ที่โดนตัดเกิดความน้อยใจ จึงไปตําหนิ ไปฟ้องหลวงปู่ว่า “ต้นไม้เขายังไม่ตาย ไปตัดทําไม” ท่านก็เลยมาบอกพระว่า “มันแกล้งกัน มันยังไม่ทันตายนะ มันบอกให้เราตัด มันแกล้งกันเนี่ย มันอิจฉากัน” เรื่องแปลกๆ อย่างนี้มีมาก ใครที่ทํางานอยู่กับหลวงปู่ก็จะรู้เรื่องพวกนี้ดี

อีกเรื่องหนึ่ง พระไปตัดไม้ปรับที่บนถํ้าขาม รุกขเทวดาบันดาลทําให้พระบาดเจ็บ เป็นช่วงที่ หลวงปู่ลีท่านเตรียมสถานที่นิพพาน โดยการสร้างกุฏิพร้อมทางจงกรมน้อมถวายพ่อแม่ครูจารย์ องค์หลวงตา ที่ถํ้าขาม สถานที่ตรงนั้นภูมิเจ้าที่เข็ดขวงค่อนข้างแรง ภูมิที่นั่นมากราบขอหลวงปู่ จะเอาชีวิตพระ ๓ องค์ แต่หลวงปู่ท่านไม่ยอม ก่อนทํางานพระก็พากันไปกราบขออนุญาตหลวงปู่ ระหว่างเตรียมสถานที่ มีการไถดิน ตัดต้นไม้ และมีเสียงดังจากเครื่องจักร เกิดเหตุการณ์แปลกๆ รุนแรงมากมาย เช่น รถไถเกิดอุบัติเหตุไหลตกเขาอย่างไม่คาดฝัน สภาพรถไถพังทั้งคัน ต้นไม้ใหญ่หักโค่นจะล้มทับพระ พระกระโดดหลบไปอีกทาง แต่ต้นไม้ก็หักเหตามล้มทับพระ ฯลฯ เหตุการณ์เหล่านี้ทําให้พระบาดเจ็บเข้าโรงพยาบาลถึง ๓ องค์ โดยไม่มีองค์ใดมรณภาพ 

หลวงปู่ลีท่านว่า “ภูมิที่ถํ้าขาม เรื่องธรรมเคารพท่าน แต่ว่าจะให้กลัวไม่กลัว กลัวองค์เดียว กลัวพ่อแม่ครูจารย์หลวงตา” 

เขื่อนลําตะคองไม่รั่วแล้ว

หลวงตา : ยังจําได้อยู่นะ ลําตะคอง (เขื่อนลําตะคอง อําเภอสีคิ้ว จังหวัดนครราชสีมา)

โยม : ว่าจะมากราบเรียนหลวงตาว่า เขาผลิตไฟฟ้าได้ นํ้าไม่รั่วแล้วเจ้าค่ะ ปั่นไฟได้แล้ว ไม่รั่วแล้วเจ้าค่ะ ดีแล้ว ต้องกราบขอบพระคุณหลวงตา

หลวงตา : อันนี้มีอยู่สองอย่างนะ ถ้าพื้นที่พวกดินพวกอะไรไม่ดี เราทําไม่ดี มันก็มีรั่วมีแตก เป็นธรรมดานี่เป็นอย่างหนึ่ง อย่างหนึ่งถึงจะดีตาม มันมีสิ่งลึกลับแทรกอยู่ในนั้น อันนี้จะไม่มีดี ทําเท่าไร มันก็เป็นของมันจนได้ เพราะมันมีลึกลับอยู่นั้น สิ่งลึกลับมันมีธรรมเป็นเครื่องชําระ ล้างกัน แล้วก็เรียบไปเลย

โยม : เอาบาตรพระไปฝังเจ้าค่ะ หลวงปู่ลี ท่านแนะนํา

หลวงตา : ก็ดี เวลานี้ใช้การใช้งานอะไรได้เรียบร้อยนะ

โยม : ปั่นไฟใช้แล้วเจ้าค่ะ

หลวงตา : อย่างนั้นก็ดี เมื่อวานมาก็ผ่านมา เวลาขากลับไปก็ผ่านมา เวลาขากลับไปก็ผ่าน แต่ไม่แวะนะ อย่าให้แวะนะเข้าใจเหรอ ที่ว่ามันมีอยู่สองเรื่อง เรื่องหนึ่ง ที่ดินอันนั้นมันไม่เหมาะสม ของมัน ทําลงไปแล้วมันก็มีรั่วไหลแตกซึมของมันไป อันหนึ่งนั้น ถึงพื้นที่จะดีก็ตามแต่มันมี สิ่งลึกลับอยู่ภายใน อันนี้ดลบันดาลได้ทุกอย่างนะ ดีขนาดไหนก็ไม่ดี มันหากมีของมันที่จะต้องทําให้พังจนได้ นี่เป็นอีกประเภทหนึ่ง อันนี้แก้ได้ด้วยกรรม 

โยม : หลวงตาแก้ให้แล้ว

หลวงตา : อย่ามาหาเรื่องนะ เราพูดกลางๆ ต่างหาก ไม่ให้มาข้องแวะเรา ที่เทศน์ตอนเช้าเกี่ยวกับเรื่องเทวบุตรเทวดาแผลงฤทธิ์แปลกๆ ต่างๆ มันเป็นไปได้ สัตว์ประเภทลึกลับ แล้วมีทางทําได้เป็นได้อีก ที่มองไม่เห็นตัวเลย แต่ฤทธิ์ศักดานุภาพมีของมันเอง (๒๗ กันยายน ๒๕๔๕ คํ่า)

ในอดีต หลวงปู่ชอบ ฐานสโม ท่านเคยปรารภให้หลวงปู่ลี กุสลธโร ฟังว่า พวกพญานาคเขาเคารพบริขารพระพุทธเจ้า จะไม่กล้าข้ามหรือทําลาย ฉะนั้น หลวงปู่ลี ท่านจึงแนะนําให้ลูกศิษย์เอาบาตรไปฝังบริเวณที่เกิดปัญหา ตรงที่นํ้ามักจะรั่วอยู่บ่อยๆ จากนั้นเหตุการณ์ต่างๆ ก็ดีขึ้นโดยลําดับ เมื่อคราวหลวงปู่ลี ท่านสร้างฝายในวัดป่าภูผาแดงก็เกิดปัญหาเช่นเดียวกัน รถขุดดินซึ่งใช้การได้ดี ขุดดินได้ตามปรกติ แต่แล้วก็เกิดเหตุการณ์ไม่คาดฝัน เครื่องยนต์ดับโดยไม่มีสาเหตุ แม้จะทําการซ่อมแซมแก้ไขอย่างไรก็ไม่สามารถใช้การได้ รถขุดดินจอดนิ่งสนิท จึงไปกราบเรียนหลวงปู่ลี หลวงปู่ท่านได้มายืนกําหนดจิตนิ่งอยู่ประมาณ ๕ นาที รถขุดดินจึงขุดได้ต่อไปอย่างราบรื่น ด้วยใน เขตวัดมีภูมิพญานาค เป็นเมืองพญานาค ท่านก็สั่งให้เอาบาตรพระไปฝัง บางแห่งก็ฝังใบเดียว บางแห่งก็ฝังหลายใบ เมื่อฝังบาตรแล้วการสร้างฝายก็เป็นไปโดยสะดวกราบรื่น เป็นต้น